Substancja - Michał Witkowski

Reflow text when sidebars are open.
Trzeci Augustis Anno Domini 1770, jatka miejska w Krystynopolu, o zmierzchu
Przez szparę w beczce Szymon Nożownik, Kozak zwany na stepie Wilczkiem, widział tylko wielką górę zwierzęcych żołądków - jak zawiązane na supeł żółtawe i szare worki. Dwaj powalani krwią po pachy młodzi, jurni i rumiani pomocnicy rzeźnika wciąż wyrzucali nowe ogony, żołądki i jelita, pyski, uszy, podgardla... Wokół tej góry mięsnych odpadów kręciły się bezpańskie kundle, nerwowo machając skołtunionymi ogonami. Roznosiły po całej okolicy różowe zwoje jelit, ale tego Szymon już nie widział.
Po upalnym dniu nadchodził widny, ciepły, sierpniowy wieczór pełen odgłosów świerszczy, śpiewania słowików, skrywanych w zaroślach szeptów i westchnień. Jednak nie dla Szymona. Ukryty w beczce widział, jak raz po raz do kupy flaków podbiegają umorusane, bose i beztrosko roześmiane dzieci sprawiające wrażenie zupełnie szczęśliwych albo głodni żebracy gotowi zabrać i zjeść cokolwiek. Jednych i drugich rumiani pomocnicy rzeźnika odganiali kijami, ale natręci nic sobie z tego nie robili. Byli jak muchy wokół padliny. Mięso parowało. Pachniało befsztykiem tatarskim.
Wilczkowi ukrytemu w beczce chciało się jeść i widok mięsa, choćby tak podłego, uruchamiał u niego natrętny ślinotok. Skądś dolatywał go smakowity zapach wędzonych kiełbas i mieszał się z sierpniowym zapachem ognisk. Chciało mu się też pić. Ale najbardziej chciało mu się sikać. Po paru godzinach w beczce był wiązką samych najbardziej elementarnych, fizjologicznych potrzeb. Sikać, pić, jeść, rzygać na widok grzebiących w odpadach żebraków, spać, o tak - bardzo chciało mu się spać. Wcześniej w beczce były śledzie i do smrodu jatki dochodził ten przeklęty, towarzyszący mu już od tylu godzin rybi zaduch. Teraz Szymon zaczynał mieć atak klaustrofobii. Bał się, że za chwilę rozwali tę beczkę, aby się uwolnić.
Żeby ten wóz raz już wreszcie ruszył! Ale człowiekowi z wozu nigdzie się nie spieszyło. Wilczek szybko wywnioskował, że mężczyzna nie robi zakupów dla pałacu, który sam produkował mięso na własne potrzeby, i to w wielkich ilościach, a panowie dodatkowo polowali na całego. Po prostu kupuje dla siebie, a przede wszystkim chce pogadać z rzeźnikiem.
Miasteczko było małą, obskurną dziurą usytuowaną nieopodal wspaniałego zamku krystynopolskiego, głównej siedziby rodowej arcybogatych Potockich herbu Srebrna Pilawa, a przede wszystkim głowy rodziny - wojewody kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego, i jego żony, Anny Elżbiety Potockiej, zwanych powszechnie, z racji swego okrucieństwa i nieliczenia się z żadną sprawiedliwością poza tą, którą sami stanowili, "opryszkami z Gór Karpackich". Dlaczego akurat z Gór Karpackich, skoro takowych nigdzie w pobliżu nie było, nie pytajcie mnie, moje Szanowne Czytelniczki Dobrodziejki, bo nie wiem.
Były dwie odnogi rodu Potockich: herbu Złota Pilawa, którzy mieszkali w Łańcucie, i herbu Srebrna Pilawa, mieszkający w Krystynopolu, Humaniu, a potem także w Tulczynie. I mimo że srebro nigdy nie jest droższe od złota, chyba że wielki artysta utrwali w nim swoją wizję, oraz mimo że milczenie nie zawsze jest złotem... No bo w końcu może nie zawsze da się i powinno się milczeć... Moje Szanowne Panie Dobrodziejki raczą mi wybaczyć, zaplątałem się sam we własny ogon... Dość, że Potoccy herbu Srebrna Pilawa byli najbogatszymi magnatami Rzeczpospolitej, a ci "złoci", na złość, byli tylko obrzydliwie bogaci.
Krystynopol - olbrzymi pałac otoczony rozległym parkiem i zamknięty wysokimi murami z bramą, obok której znajdowała się kordegarda, malowniczo położony u zbiegu rzek Bugu i Żołokii - wydawał się rajem na ziemi, jednak tu już było się zdecydowanie poza nim. Co najmniej w czyśćcu. Wszyscy w miasteczku obsługiwali pałac. Ludzie leśni sprzedawali tu swoje wyroby: dziegieć, smołę, miód, wosk, sok z brzozy, żywicę, mnóstwo grzybów, jagód, poziomek i malin, orzechy i surowe skóry zwierzęce, sadło niedźwiedzie, doskonałe na kule, które uwięzły w ciele, gęsi tłuszcz, rzemienie... Bednarze sprzedawali beczki, garncarze - garnki, przekupki - najrozmaitsze jadło polskie i ukraińskie. Mnóstwo Żydów sprzedawało tandetę, która na pewno nie mogła zainteresować pałacu. Inni drutowali garnki i naprawiali wszystko, co się dało, ale tu pałac też pozostawał obojętny na ich usługi. Panował straszny hałas i rozgardiasz, mieszały się okrzyki ludzi targujących się w wielu językach (najwyraźniej słychać było jidysz, rosyjski i ormiański), wszędzie latały brudne jak diabły dzieci, które próbowały złapać kury, te zaś uciekały ze straszliwym gdakaniem, rynsztokami płynęła i w kałużach stała krew z jatki i tarzały się w nich świnie, od garbarzy skór po błotnistej nawierzchni płynęły trujące, parujące ługi, wszystkich zaczepiały Cyganki z niemowlakami na rękach i tylko konie spokojnie stały z głowami w workach obroku, opędzając się ogonami od much i sikając raz po raz potężnymi strumieniami wprost na ziemię.
PRZEKUPKA 1:
Hej, ludziska! Ludziska! Baby stare i młode! Specyfik profesora van Kleista z dalekiej Holandyi zgoni wszelkie zmazy z lica! Wódka na odmłodzenie lica baby starej, aby się zdała we dwudziestu albo dwudziestu pięciu leciech! Specyfik pomaga też wągry czarne z lica zgubić! Plamy i pstrociny spędza! Niszczy czarność z twarzy, abyście się, kochaneczki, niby hrabiny białe wydały! Likwor czyszczący ogorzelinę, piegi i wszelkie plamy z lica spędzający! Tajemna formuła doktora van Kleista z Amsterdamu w dalekiej Holandyjej! Piętnaście groszy i ani grosika więcej! Pięęęętnaście groszy! Też pomada na porost włosów, pomada! Specyfik doktora...
PRZEKUPKA 2:
Piguuuułki antyślazowe, piguuuułki! Antyślazowość ona pozwala zachować długowieczność! Piguuuułki antyślazowe, czyli Ziarna Życia!
PRZEKUPKA 3:
Mikstura brazylijska niejakiego Hecla, farmaceuty! Mikstuuuura! Dwadzieścia groszy i idę do domu! Mikstura brazylijska, krew ze wszelkiego brudu czyszcząca... Teriak, czyli driakiew lekarska w pigułkach na morowe powietrze! Trzydzieści groszy za słoiczek, trzydzieści groszy! Teriak dla zdrowia ratowania w ciężkich czasach... Szanowna dobrodziejka będzie zainteresowana?
KLIENT 1:
Całuje się rączki szanownej waćpani dobrodziejce!
KLIENT 2:
Pochwalony, pochwalony...
PRZEKUPKA 1:
I na wieki wieków!
Długie, gorące lato weszło w fazę największego rozkwitu. Pohukiwały gołębie, męczący upał nie zelżał nawet wieczorem. Wszystkiego było za dużo i wszyscy byli już bardzo zmęczeni.
Teraz w pole widzenia Szymona weszły unurzane w krwawym błocie wysokie buty rzeźnika, którego mężczyzna z wozu nazywał Klemensem, i jego nogi częściowo zasłonięte skórzanym, zakrwawionym fartuchem, które wdeptywały w błoto kiszki i flaki, aż bezpańskie psy rozbiegły się na chwilę i z wywieszonymi ozorami obserwowały z daleka rozwój sytuacji, przełykając nerwowo ślinę.
Jakiś pijak, zataczając się i śpiewając mętną, melancholijną piosenkę, sikał na tę górę mięsnych odpadów. Było widać tylko strumień moczu. W tym momencie Szymon już nie wytrzymał i zlał się w spodnie. Gorąca ciecz przemoczyła mu pludry, które obleśnie przykleiły się do ud.
Mężczyzna, na którego wozie Wilczek chciał dostać się do pałacu, gawędził niespiesznie z rzeźnikiem Klemensem o tym, że worożychy osobliwie tęgą zimę na ten rok zapowiadają. Bug zamarznie. Obaj z rzeźnikiem i jeszcze jakimś człekiem zaczęli narzekać na zimę, jakby już nadeszła. Będzie zimno. Ciemno. Głodno. Będzie źle. Wilcy z głodu podejdą pod ludzkie siedliska. Naraz jakaś baba powiedziała do nich:
BABA:
Głupi, głupi, a to jacy waszmościowie głupi, toć mróz zarazę wymrozi! I nie będzie zarazy!
KLEMENS:
A poszła precz, babo, tfu!
Wszyscy starali się zapomnieć o zarazie! Niestety, to była prawda: morowe powietrze spadło na całą okolicę, jak to zwykle bywa, nie wiadomo skąd. Nieznana dotychczas choroba, na którą nie działał żaden teriak, żadna "mikstura brazylijska dla oczyszczenia krwi", coraz częściej zabijała na Podolu i Wołyniu. Nie była to dżuma dymienicza, którą już znano aż nadto dobrze, nie, takiej choroby nikt dotąd nie widział. Dotknięta nią osoba stawała się senna, spała coraz więcej, coraz dłużej, coraz trudniej było ją wybudzić ze snu, czasami jednak przychodziła do siebie, zjadła coś, wypiła, nawet porozmawiała z przerażoną rodziną i znowu zasypiała na jeszcze dłużej. Czasem, po paru dniach spania, znów się budziła, coś zjadła, wypiła, porozmawiała, może nawet się wyspowiadała i już ziewała, aż w końcu po prostu umierała spokojnie w śpiączce. Ludzi do szału doprowadzało to, że bali się spać. Każde uczucie senności wywoływało w nich panikę. Zdrowi chodzili jak mary, bo popadali w zupełną bezsenność. Albowiem wszystkie zarazy dotykają bezpośrednio także zdrowych.
KLEMENS:
Jejmość, obyś miała rację, lubo tego tematu nie tykaj, aby i licho w złą godzinę nie posłyszało. Tfu, na psa urok!
BABA:
Powiadają, że jedno Dźwinga na ten mór zioła ma...
KLEMENS:
To ją pani idź po lasach szukaj!
Z dalszej rozmowy wynikało, że mężczyzna z wozu starał się o rękę córki rzeźnika, pięknej ponoć i dorodnej jak najpiękniejsza kaszanka Petroneli.
Wreszcie zrobiło się zbyt ciemno, aby cokolwiek zobaczyć.
Szymon Nożownik był synem pomywaczki i nieznanego ojca, bękartem, bandytą, łotrem, banitą, sympatycznym syfilitykiem, epileptykiem i złodziejem, który urwał się ze stryczka pod Lublinem, gdyż już była wyznaczona cena za jego głowę. Znakiem rozpoznawczym Wilczka był brak jednego ucha. Urodził się około dwudziestu pięciu lat temu (nie liczył lat i nie znał daty swego urodzenia) w głębi stepu, przy karczmie, gdzie pomywaczką była jego matka. To nie był dobry nocleg, ale podróżni nie mieli wyboru, bo po dwudziestoczterogodzinnej podróży okrutnym bezdrożem musieli dać wytchnienie sobie i koniom. Mały Szymon dorastał więc z innymi młodymi łyczkami ze stepu, kręcił się po okolicy, pętał dorosłym pod nogami, znał step doskonale i uważał, że cały świat wygląda tak właśnie. Księżyc zachodził za step zupełnie poziomo, jak widoczna na samej linii horyzontu oceanu łódka. Zachodził jak słońce za morze, choć Szymon nigdy nie widział morza, w którym podobno pływały wielki Lewiatan i złowroga Meduza. Ludzie spoza stepu nie przeżyliby w nim, tymczasem tacy jak Wilczek wiedzą, które z roślin można jeść, co i gdzie upolować, które odgłosy oznaczają tylko biegające luzem dzikie konie (też niebezpieczne), a które - nadjeżdżającego człowieka. Step czasem jest spokojny jak ocean, a czasem porastające go trawy nagle układają się w fale, fale narastają, step się gotuje, niespokojne świstaki wystawiają głowy i patrzą zza burzanów i bodiaków, co się dzieje, w każdej chwili gotowe uciekać. Jest to sucha burza stepowa. Ludzie spoza stepu nie widzą żadnych zwierząt, tylko trawę i trawę, ewentualnie bodiaki, po horyzont. Tymczasem step bynajmniej nie jest pusty. Trzeba tylko umieć cicho się zachowywać, a zobaczy się wilki stepowe, lisy, świstaki, przepiękne dzikie konie, o kudłatych głowach i krwawych oczach - nie da się ich ani złapać, ani oswoić, sama istota wolności. Ale przede wszystkim step był rajem dla uciekinierów, przyjmował każdego w swe wysokie trawy, a kto raz tam się zagubił, nie musiał się martwić, że go znajdą. Był wolny.
Szymon też bardzo chciałby być wolny, tymczasem beczka owa, w której tkwił już od tak dawna, słusznie wydawała mu się najdokładniejszym owej wolności przeciwieństwem.
"Nie jest to przyrodzeniu ludzkiemu przystojne, aby jak w trumnie w beczce ciasnej się zwijać, miast na stepie, konno, wolności zażywać" - myślał. "A wszystko przez moją głupotę i chciwość!"
Nareszcie jednak wóz ruszył z turkotem po uklepanej ziemi. Nawoływania przekupek i zawodzenia targujących się Żydów cichły coraz bardziej, aż w końcu zapadła cisza, przerywana tylko odgłosami końskich kopyt i stukotem wozu. Przez szparę w beczce nic już nie było widać. Smród mięsnej jatki ulotnił się. Pozostała tyko woń sierpniowego wieczoru i śledzi. Już samo to, że znikły wszelkie wyboje, a droga stała się płaska jak stół, znamionowało bliskość pałacu. Wreszcie wóz zatrzymał się przy bramie. Znajdował się przy niej budynek z czerwonej cegły - kordegarda pełna żołnierzy.
Szymon, lubo był odważny odwagą wszystkich straceńców, mimo wszystko poczuł ciarki na myśl o strasznym Franciszku Salezym Potockim. Tymczasem jego misja jakże wydaje się niepewna! Wie, co prawda, czego ma szukać, ale gdzie?! Hryćko i Zachar zarzekali się, że to coś jest gdzieś u Potockich, że Iwan Gonta nie dostał tego w swoje łapy... Pałac jest ogromny, pełen ludzi, czy uda się niepostrzeżenie opuścić beczkę - nie wiadomo. A mógł jak zawsze podać się za malarza portretów trumiennych! Malować potrafił o tyle o ile, zbyt podobny do pierwowzoru taki nieboszczyk nie był, ale z powodu epidemii śpiączki po Podolu kręciło się wielu i gorszych od niego pacykarzy, a każdy znalazł robotę. Ważne, żeby nieboszczyk był tak samo ubrany jak w trumnie przed zamknięciem wieka, aby miał taką samą fryzurę, no i co kosztowniejsze dodatki z biżuterii trzeba ująć jak najdokładniej. Szczególnie białogłowy miewały na sobie wiele kosztowności, które dalsza rodzina, ta, która zjedzie po pół roku, musi móc sobie dokładnie wystawić. Chociaż i tak wszyscy wiedzieli, że biżuterię tę przed samym zamknięciem trumny potajemnie ściągano ze zwłok, a buty zamieniano na papierowe trupięgi. Często jednak, aby przypodobać się Bogu, kazano w testamentach ubrać się w mnisi habit bez żadnych ozdób. Cóż za ułatwienie dla malarza! Przed samym zamknięciem trumny nieboszczyk mógł być już "bardzo zmieniony" i wtedy należało oddać to realistycznie. Bo portretów trumiennych się nie upiększało. Wręcz przeciwnie, często, już to z powodu zbytniego realizmu, już to z powodu nieudolności taniego malarza, trup wyglądał nawet gorzej niż w rzeczywistości, rodzina, która spóźniła się i nie dojechała przed zamknięciem trumny, stawała przed portretem oniemiała z przerażenia, a syty pacykarz śmiał się w kułak. Wilczek, wraz z kilkoma przyjaciółmi, włóczył się po Podolu od dworku do dworku, malował owe kiepskie portrety i przy okazji kradł, co się tylko dało. Wiedział, że na ten towar nigdy nie zabraknie kupców.
Na razie Szymon słuchał leniwej rozmowy woźnicy z żołnierzami z kordegardy przy bramie, widział migotliwe światło ich ręcznych latarni, widocznie zaglądali na wóz, nareszcie usłyszał odgłos otwieranych wrót i ruszyli. Wilczek był na siebie tak wściekły, że nawet nie poczuł ulgi. Książę Potocki ma całą watahę bandytów na swoje usługi, azaż to był kłopot pójść, zgodzić się po prostu na bandytę i legalnie zamieszkać w pałacu? Teraz, jak go odkryją, zrobią z niego bigos i psom pałacowym w psiarniach na pożarcie rzucą, w takie termina popadnie!
Wóz jechał chwilę parkiem, potem podjazdem, aż w końcu się zatrzymał. W dali Wilczek słyszał już szczekanie. Dobiegały do niego dwa męskie głosy.
GŁOS 1:
A poświećcie tam, Andrzeju!
GŁOS 2:
A to nic, to szczury.
GŁOS 1:
Jak mi stary Klemens jej nie da, tak go spalę, a ją gwałtem uwiozę!
Rozmowa zaczęła cichnąć, znać dwóch mężczyzn nareszcie oddalało się od wozu. Wilczek przyczaił się i nasłuchiwał. Teraz cały był słuchem, jak świstak, co w burzanach tętent koński z odległości wielu mil wyczuwa. Często przykładał swoje jedyne ucho do stepu i nasłuchiwał. Cisza sierpniowego wieczoru, świerszcze. Nic. Aż nagle ozwały się szepty i szelesty niezwyczajne. Zamarł.
Brzmiało to tak, jak gdyby jakiś człowiek gramolił się z innej beczki na tym samym wozie. Już i siano zaszeleściło na dnie. Diabli nadali! "Czy to możliwe, aby mieć takiego pecha?! Ja w beczce i ten drugi w beczce, toż to jak dwa grzyby w barszcz, lecz chyba trujące, bo mi to na zdrowie nie wyjdzie!" - myślał w panice. Nagle wszystko ucichło, widocznie ten drugi się przyczaił. Cisza trwała dobrych parę minut i Wilczek już miał nadzieję, że to wszystko było tylko omamem, gdy nagle rozszczekały się psy. Szczekały jak szalone, jakby były wściekłe. Ich szczekanie, zrazu dalekie, stawało się coraz donośniejsze. Szymon usłyszał kroki nadbiegających i wystrzał. Coś upadło.
GŁOS 1:
Od razu mi to do szczura podobne nie było. Poświećcie tu, Andrzeju.
GŁOS 2:
A ot i szczur, jako żywo. Zawsze razem z zarazą wyłażą...
Szymon poczuł, że ludzie ci wchodzą na wóz, zapewne aby oświetlić latarniami twarz postrzelonego, który stękał tylko, potem ozwał się drugi strzał i stękanie umilkło natychmiast. Teraz jednak zaczęto sprawdzać pozostałe beczki. Odbijali ich wieka, jak wieka trumien, robili to metodycznie, bez pośpiechu, widać, że nie zrezygnują ze sprawdzenia żadnej. Wilczek z całej siły zaciskał w ręku nóż, choć wiedział, że to na nic. W końcu odpadło i wieko jego beczki. Szymonowi było już wszystko jedno, byle z niej wyjść. Nogi tak mu zdrętwiały, że nie dał rady wydostać się na zewnątrz. Wtedy zobaczył nad sobą dwie straszne twarze, długie, kozackie wąsy, krzaczaste brwi. Chciał rzucić się na nie, krzycząc i wymachując nożem, ale tylko zamarł.
Jeszcze do wczoraj pałac, zwykle tak gwarny, milczał. Nikt nie wydawał uczt dla olbrzymiej klienteli wojewody kijowskiego, nie rozbrzmiewała muzyka, nie wznoszono toastów wielkimi kielichami, których nie dawało się postawić, bo były w kształcie rogów, nie wnoszono wymyślnych dań, kuropatw w piórach, świń z pozłacanym jabłkiem w pysku, nie rozbrzmiewały odgłosy festynów, zabaw, na pałacowej scenie nadworny poeta Kacper Janicki nie wystawiał kiepskich francuskich komedyjek ani łzawych romansów pasterskich, nie było pokazów sztucznych ogni. Rzekłybyście, moje Drogie Dobrodziejki Czytelniczki - żałoba jakaś spowiła te wesołe zwykle mury, gdzie wszystko, co tylko nieszczędzone niczym bogactwo z najdalszych zakątków sprowadzić może - wszystko tam z przepychem jaśniało; marmurów, brązów, obrazów, zegarów, mebli, perskich dywanów wielka obfitość, nieprzebrane kolekcje win w piwnicach, sprowadzane z Paryża, Petersburga, Londynu nowości książkowe i prenumerowane gazety z całego świata, kucharze z Francji i Włoch, stół żywiący codziennie całe tabuny darmozjadów, pachnidła z Arabii, kawior, jesiotry, ostrygi, kawa, pierwsze papierosy - wszystko dla garstki osób: wojewody kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego, jego żony - Anny Elżbiety z Podhajec Potockiej, ich dwudziestoletniego syna - Stanisława Szczęsnego Potockiego, oraz ich trzech córek: Antoniny, Pelagii i Ludwiki. Najstarsza wyszła już za mąż i mieszkała z mężem, hrabią Brühlem.
Jednak wytrawny arystokrata posiadający "stare pieniądze" dopatrzyłby się w tym krystynopolskim pałacu wielu skaz. Wszystko było zbyt nowe, zaprojektowane tak, aby do siebie pasowało, często bez brania pod uwagę funkcji użytkowej. Na przykład długie korytarze, tak charakterystyczne dla pałaców budowanych na planie podkowy, należało raz po raz czymś ozdobić. Na ścianach wisiały więc obrazy, najczęściej bardzo miernej jakości, a raz na jakiś czas można się było natknąć na zupełnie niepotrzebny, pełniący wyłącznie funkcję ozdobną, mebel. Na przykład takie jedno krzesło, blisko gabinetu starego Potockiego, które całym sobą zdawało się mówić do przechodzącego: "Nie siadaj na mnie, jestem niewygodne, ozdobne". I nikt na nim nie siadał. Służba miała ławy, na których młodsi i najniżsi rangą chłopcy do wszystkiego często też spali, a i państwo chętniej klapnęłoby na ławę. To krzesło było jak jadalnia, którą wszyscy omijają, aby jeść familiarnie w kuchni. Ale że stanowiło "wybitny przejaw" tej czy owej tendencji, Ludwika czy nie Ludwika, "otaczano" je i "pokazywano". Potoccy wzbogacili się najbardziej dopiero w ostatnim pokoleniu: Franciszek Salezy Potocki stał się beneficjentem paru gigantycznych spadków, małżeństwa też pomogły i okazało się nagle, że jest najbogatszym magnatem Rzeczpospolitej, a jego dobra sięgają od Lwowa do Krymu. Dlatego obrazów przodków nie malowali włoscy mistrzowie, lecz polscy pacykarze.
Do wczoraj było więc w pałacu spokojnie, ale w końcu pani Potocka nie wytrzymała i postanowiła zaprosić pewnego muzyka (wypożyczonego na tę okazję ze znienawidzonego przez Potockich dworu warszawskiego), niejakiego pana Macieja Wronę, aby w pałacowej sali teatralnej dał koncert muzyki poważnej. Mianowicie miał wykonać na klawesynie fragmenty utworu Johanna Sebastiana Bacha Das Wohltemperierte Klavier1. Wrona natychmiast z radością przyjął zaproszenie do Krystynopola, ponieważ zapłata zaproponowana za występ była, jak dla niego, gigantyczna.
Teraz grał właśnie w sali pełnej bieli, złoceń, marmurów, amorków i tak dalej. Ale chyba nikt go nie słuchał, na widowni każdy myślał tylko o swoich problemach, zaś ksiądz Wolf zasnął i zaczął chrapać tak, że trzeba było go szturchać w bok. Budził się przestraszony, nie wiedząc, gdzie jest. Był to nauczyciel i wychowawca młodego panicza, siwy i dostojny zakonnik z kolegium pijarskiego w Warężu, człowiek już starszy, tłustawy, łysawy, o okrągłej głowie, w swych okularach przemądrzałą sowę przypominający, bez tonsury. Miał rozbiegany i jakby zalękniony wzrok, a pałac i panujące w nim zasady w ogóle mu się nie podobały, Potockich zaś po prostu się bał. W Krystynopolu wylądował cztery lata temu, kiedy to czternastoletni Szczęsny zaczął potrzebować nauczyciela. Była to wyjątkowo apetyczna synekura, dlatego nie odchodził, choć często był tego bliski. Młody panicz wraz z Benedysiem wchodzili mu na głowę, a on przecież nie mógł być zbyt ostry, gdyż losy posady leżały w rękach jego ucznia.
Muzyk grał, służba szykowała poczęstunek z szampanem, zastygli w wyrazie największego zamyślenia ludzie sprawiali złudne wrażenie całkowicie zasłuchanych...
I tak kolejno siedzieli: Franciszek Salezy Potocki, wojewoda kijowski, najbogatszy magnat Rzeczpospolitej. Był to człowiek o zwodniczo sympatycznym wyglądzie, z przodu łysy zupełnie, dopiero z tyłu zaczynały mu się wygolone w czub włosy, dlatego widać je było wyłącznie z profilu. Niewielkie wąsiki, ostre jak szabelki, to były jedyne włosy wojewody, jakie się widziało. Mimo lat siedemdziesięciu miał młodą jeszcze, czerstwą i rumianą twarz, z wyłupiastymi, błękitnymi oczami, które sprawiały wrażenie zbyt dużych, szklanych kul. Twarz ta wyglądała zawsze na trochę uśmiechniętą. Jak na wielkiego magnata Franciszek Salezy Potocki był szczupły, bez brzucha, bez wielkiego podbródka. Nosił się z polska, bez pończoch i peruki. Wydawał się miły i zadowolony z życia. Niestety, było to wszystko złudne pierwsze wrażenie, z gry samej tylko fizjognomii wynikające. Dłonie magnat miał różowe, o palcach wysmukłych, jako że nigdy pracą fizyczną niedotknięte. Myślał o kandydatkach do ręki swego syna Szczęsnego, ponieważ plany matrymonialne z nim związane stawały się z dnia na dzień coraz bardziej ambitne i niedługo nie znajdzie się na całym świecie taka panna, która by im sprostała. Wojewoda kijowski nie chciał odchodzić z tego świata, nie zabezpieczywszy odpowiednio syna.
Obok wojewody siedziała jego żona - Anna Elżbieta z Podhajec. Była to kobieta czterdziestosiedmioletnia, okrutna i chciwa. W paradnej sukni w jasnych kolorach, w biżuterii, za którą można by kupić parę miasteczek, wyglądała dość godnie. Również i ona myślała o żonie dla syna, ale żeby panna ją zadowoliła, musiałaby być z magnackiego rodu, wnieść gigantyczne wiano, siedzieć cicho na ucztach i słuchać we wszystkim teściowej, być dziewicą, wysoką blondynką o błękitnych oczach. Umieć grać pięknie na instrumentach, śpiewać, malować, tańczyć, mówić po francusku...
Zaraz obok matki, pilnując się, aby nie zasnąć, siedział ich jedyny syn, Stanisław Szczęsny Potocki. Był to młodzieniec dwudziestoletni, tępy, niemal niedorozwinięty, pulchnawy, leniwy, lecz o twarzy dość przyjemnej. Nie był brzydki. Miał coś szlachetnego w obliczu, doprawdy, nie wiem, czy wyrażam się jasno... W tej chwili zastanawiał się, jak by tu najszybciej urwać się z uczty po koncercie i pójść z Benedysiem na daleki spacer, nieco w tajemnicy przed ojcem, który nie wypuściłby ich bez ochrony co najmniej stu Kozaków.
Dalej siedziały jego siostry, a córki Franciszka Salezego i Anny: szesnastoletnia Antonina, piętnastoletnia Pelagia i trzynastoletnia Ludwika. Dwie pierwsze myślały o swoich narzeczonych, których jeszcze nigdy nie widziały, a za grosz nie wierzyły pochlebionym miniaturom, które im pokazano. Co ciekawe i znamienne, w ogóle nie zastanawiały się nad charakterem przyszłych małżonków, ciekawił je wyłącznie ich wygląd.
Dalej siedział Benedykt "Benedyś" Hulewicz, przyjaciel Szczęsnego i jego dworak, wielki urwis i filut. Wesoły, cwany i nad podziw urodziwy dwudziestolatek. Był brunetem o czarnych oczach, ale jasnej cerze, która pięknie kontrastowała z owymi wszystkimi czerniami, włosy nosił długie, nieukryte pod peruką, a z jego twarzy nigdy nie schodził wyraz sympatycznego, acz nieco ironicznego uśmiechu. Stary Potocki żartował, że Benedyś nawet na pogrzebie musiałby się uśmiechać, po prostu dlatego, że tak, a nie inaczej układały się mięśnie jego twarzy i nie mógł tego zmienić. Jednało mu to jednak wielką życzliwość u ludzi, więc nie cierpiał z tego powodu. Za to ksiądz Wolf go nienawidził, bo Benedyś zawsze "jeno do pustoty młodego panicza prowadził". Nie mógł jednak oddalić młodego panka.
Gdybyśmy mogli zajrzeć pod jego czaszkę, dowiedzielibyśmy się, że myślał ni mniej, ni więcej, tylko o tym, że chce mu się palić. Wielką bowiem obok kawy nowinką na dworze, droższą jeszcze i rzadszą od kawy i czekolady, były pierwsze papierosy. Zwyczaj ów, który w pełni miał się rozpanoszyć dopiero w dziewiętnastym wieku i tak niekorzystnie wpłynąć potem na zdrowie całych pokoleń, a już osobliwie młodzieży, raczkował dopiero i szczęśliwi, którzy pomarli, zanim ta plaga się zaczęła. Jak wszystkie plagi, tak i ta przyszła do nas ze wschodu. Każdy papieros musiał być sprowadzany z dalekiego Imperium Osmańskiego, kupowany na sztuki, ręcznie zwijany, nie istniały bowiem żadne manufaktury produkujące ten specyfik. Wojewoda kijowski, który w tysiąc siedemset trzydziestym czwartym roku był marszałkiem bełskim, posłował do Imperium Osmańskiego w imieniu tak zwanej konfederacji dzikowskiej. Konstantynopol zrobił na nim wielkie wrażenie i właśnie stamtąd przywiózł Potocki do pałacu ową nieszczęsną nowinkę. Wnet zapałał do nowej używki wielką namiętnością i - jak mawiał za jego plecami kamerdyner Bistuś - puszczał z dymem fortunę, za którą niektórzy szlachcice żyliby z rodziną na dobrym poziomie całymi latami. Ale w Krystynopolu nie tylko gospodarz, lecz i krąg najbliższych rodziny oraz totumfackich i dworaków miał nieograniczony dostęp do każdego luksusu i nic nie mogło zaszkodzić kieszeni właściciela, "nawet gdyby palono tysiąc papierosów dziennie" (jak nieraz tłumaczył się Benedyś złapany na paleniu). Palili więc i młody panicz, i ksiądz Wolf, i Moszcześ, i Sierakoś, i Czetwiertyński.
Właśnie obok Benedysia siedział Adam "Moszcześ" Moszczeński, najbardziej zaufany totumfacki starego Potockiego. Był to chudy jak struna, trzydziestodziewięcioletni i wielce wąsaty poczciwy szlachciura. Nigdy w życiu nie ubrałby się po francusku, całe życie zresztą przelatał w jednym kontuszu i żartowano nawet, że musiał się w nim urodzić, a kontusz ów musiał rosnąć wraz z nim. Do tego zawsze miał bardzo długą szablę zawieszoną na rapciach, którą strącał wszystkie bibeloty znajdujące się w zasięgu. Miał powiedzonko "mopanku", którym okraszał niemal każde zdanie. Nietrudno naszym Szanownym Waćpaniom Dobrodziejkom się domyślić, że zwano go na dworze "Moszczesiem". Teraz bardzo się nudził, wiercił się na ozdobnym krześle i myślał o sprawach do załatwienia na dziś, musiał jednak tu siedzieć, bo "Stara się uparła".
Dalej siedział Karol "Sierakoś" Sierakowski, komendant dragonii Potockich, starosta zanidecki, człek do cna zepsuty, ubierający się po francusku we fraczek ze złoceniami i peruczkę. Ten myślał głównie o pewnym wyrafinowanym rodzaju deseru, który miał dziś zostać po raz pierwszy zaserwowany na bankiecie po koncercie, a także o niektórych dworskich intrygach.
Z kolei zasiadał dostojnie jak pomnik Włodzimierz Czetwiertyński, szef dworu Potockich, poważny i surowy szlachcic, chudy, pomarszczony i z wielkim wąsem. Pilnował etykiety, ale był również "człowiekiem do wszystkiego".
Obok Czetwiertyńskiego siedział Kacper Janicki, nadworny poeta i reżyser pałacowego teatru, na którego scenie odbywał się koncert. Był, wraz z Anną Potocką, jego pomysłodawcą i organizatorem. Ubrany był po francusku, a myślał o pewnym koniuszym ze stajni Potockich, którego istnieniem, poza Janickim, nie zawracał sobie głowy nikt na całym świecie.
Wreszcie nudził się potwornie okrutny Onufry "Lisia Skórka" Hulewicz - zaufany Anny Potockiej od "mokrej roboty", jej szpieg i przyjaciel... Siedziało też kilka jej dwórek: Dąbrówka, Kamila i Halszka - ta ostatnia myślała o otrzymanym właśnie sekretnym liściku, który piekł ją pod stanikiem, gdzie go schowała, niczym węgielek. W dalszych rzędach siedziało towarzystwo mniej ważne, a wyróżniał się niezwykłą urodą Ormianin Emin, piastujący stanowisko nadwornego medyka.
Kiedy muzyk skończył grać, towarzystwo grzecznie zaczęło bić brawo, a biło tym mocniej, im mniej słuchało, oklaski więc trwały bardzo długo. Rozpromieniony muzyk ukłonił się i oddalił do kuchni, gdzie już mu służba wieczerzę przygotowała, bo nie do pomyślenia wówczas było, aby ktoś tak niskiej konduity, choćby był i samym Bachem, siadał do uczty z waćpaństwem. Państwo więc sami jedli ostrygi, popijając je szampanem, a potem rozeszli się do swoich spraw.
W parę godzin po koncercie w przepięknym gabinecie wojewody kijowskiego siedziały przy stole trzy osoby: Franciszek Salezy Potocki, jego żona Anna i komendant dragonii Potockich, imć Karol Sierakowski. Narada dotyczyła ciągłego zmartwienia rodziny, jedynego syna, Szczęsnego, a dokładnie - jego ożenku.
SIERAKOŚ nieśmiało:
Marszałek wielki koronny Stanisław Lubomirski nie tak dawno w Warszawie grube aluzje robił, że rad by widział swoją córkę na ślubnym kobiercu ze Szczęsnym...
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI zapalając od świecy papierosa:
Mnie też! Wciąż pisze i pisze, a czytaj tu, kiedy oczy bolą. Takim drobnym maczkiem skrobie skubany, że przez szkło nie doczytasz. O, nie dalej jak wczoraj pisał z Warszawy o tej swojej córce, jak jej tam... Izabela! Oni tam teraz, z tym idiotą Poniatowskim, jakieś obiadki czwartkowe wyprawują, aby spiskować na nas!
ANNA POTOCKA:
Tak, wiem... Ponoć na tych obiadkach nikt się jeszcze nie najadł, tak skąpo u nich... Ale... czy nie sądzicie waćpanowie, że syn nasz mógłby mierzyć wyżej? W końcu na króla całej Rzeczpospolitej go szykujemy... Jego żona przyszłą królową Polski i Litwy!
SIERAKOŚ bez przekonania:
Oby, madame!
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Uda się, czy nie uda, im wyżej, tym lepiej!
SIERAKOŚ:
A co powiecie waćpaństwo na córkę brata królewskiego, Kazimierza Poniatowskiego?
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Pcha ci on ją do ołtarza wszędzie, gdzie się da, choć gęś ma dopiero jedenaście lat.
ANNA POTOCKA:
Spokojnie, Franciszku, to tylko jego brat!
Pani Potocka przestraszyła się, widząc reakcję swego męża na dźwięk owego znienawidzonego nazwiska Poniatowskiego, i zaczęła rzucać Sierakowskiemu porozumiewawcze spojrzenia, aby "nie denerwował ojca". To przecież on, jej mąż, Franciszek Salezy Potocki, a nie ów stolnik wileński, miał zostać królem polskim! Biedota wileńska! Substancji więcej niż marnej!
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Nie nazywajcie królem tego fagasa, w tym domu się go nie uznaje! Jedyne, co dobrego zrobili konfederaci, to to, że go zdetronizowali! Prędzej uznam za króla tego Żydka... jak mu tam?
SIERAKOŚ:
Jakub Lejbowicz, sir. Mamy jego tekę w naszym archiwum.
Tu sięgnął do ogromnej szafy, która po otwarciu okazała się cała zapełniona stojącymi pionowo obok siebie teczkami. Wybrał jedną, otworzył i zaczął czytać.
SIERAKOŚ:
Jakub Lejbowicz vel Jaakow ben Juda Lejb, vel Józef Dobrucki, vel Juda Lejb Frank...
ANNA POTOCKA:
Ale co on ma do ożenku Szczęsnego?
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Nic! Niech czyta!
SIERAKOŚ:
...urodzony w tysiąc siedemset dwudziestym szóstym roku w Korolówce na Podolu, być może jednak w Buczaczu. Jest to postać ze wszech miar skompromitowana! Był uczciwym kupcem do czasu, aż się ogłosił mesjaszem. Być może jest rosyjskim agentem... Założył sektę na Podolu. Samozwańczy prorok, astrolog i alchemik...
ANNA POTOCKA:
Ale co to ma do rzeczy?! Chcecie Szczęsnego ożenić z tym Żydem?
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Nic nie ma do rzeczy. Po prostu wolałbym już nawet tego szuję mieć za teścia niż tego fagasa Poniatowskiego. Nieważne! Lepiej już z którąś z Mniszchówien.
ANNA POTOCKA:
Mniszchowie związani z dworem saskim!
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Nie szkodzi. Marszałek Jerzy August Mniszech, żonaty z Marią Amalią z Brühlów, ma córkę, Józefinę Amalię... Wielkich talentów ponoć i do malowania, i do poezji... I on także pisze do mnie ciągle, cnoty tego ideału pod niebiosa wychwalając...
ANNA POTOCKA:
I wszystko pozostaje w rodzinie, bo przecież nasza Marianna jest za Brühlem2...
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Być może jeszcze pojawi się na horyzoncie jaka zagraniczna księżna z domu panującego... Może z angielskiej albo duńskiej rodziny królewskiej? Wtedy mógłby zostać królem Danii. Póki jednak tak nie jest, jestem za Mniszchówną. Ale poczekajmy...
Potocki zakończył dyskusję, rad, że temat brata znienawidzonego króla tak szybko ucichł.
SIERAKOŚ:
Jednak, sir, z powodu morowego powietrza warto by może gdzie młodego panicza wyprawić...
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
To pewna. Ale dokąd?
Na dobrą chwilę zapadło milczenie. Potocka przechadzała się po gabinecie w sukni na olbrzymiej rogówce, bo w owym ciężkim rusztowaniu zdecydowanie wygodniej było chodzić, niż siedzieć, bawet3 również nie ułatwiał siedzenia.
ANNA POTOCKA:
Może do wód spaskich?
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Ależ nie za granicę! Niech... A czyż nasz medyk nie zalecił mu wędrówek konnych na świeżym powietrzu?
ANNA POTOCKA:
To niech jedzie pod pozorem... objazdu dóbr!
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Jeno niech się do ekonomii nie wtrąca, bo znając młodego panicza, więcej z tego złego niż dobrego dla substancji przyjść może.
W końcu kazano wezwać Szczęsnego, który stanął przed rodzicami, jak zwykle trzęsąc się ze strachu. Matka rozpieszczała go, ale traktowała niby dziesięcioletnie pacholę.
SZCZĘSNY POTOCKI:
Bę... Będzie jak p... powiesz, p... panie ojcze.
Szczęsny zawsze jąkał się w obecności rodziców.
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Takoż jedź choćby i jutro z rana.
SZCZĘSNY POTOCKI:
T... tak, sir!
Ucałował podaną łaskawie, bogato upierścienioną rękę ojca i zaszył się w najciemniejszym kącie gabinetu.
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI do Sierakosia:
Jak się ma podstolina?
SIERAKOŚ:
Niestety, sir, zdaje się, że to jej ostatnie chwile.
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Co z testamentem?
SIERAKOŚ:
Długi jeno zostawi. I srebra...
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Wiele tego będzie?
SIERAKOŚ:
Wiele, sir, cała zastawa srebrna, którą podstol...
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Długów, kpie!
SIERAKOŚ lodowatym tonem:
Uprzejmie proszę nie nazywać mnie kpem, sir.
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI rozbawiony:
Jesteś kpem, ale lubię cię! Więc? Ile tego będzie?
SIERAKOŚ:
Trudno powiedzieć, zda mi się, że znaczniejsze mogą być, niż myślimy. Zaczem koronek szkatuła, która ołowiem wybita, same one pobrudzone mocno i śmierdzące, a podarte niemiłosiernie. Pleśń na nich czy ołów wtarty się świeci, czarne jak sadza, tłuste a śmierdzą, ale gdyby je dać przeprać, ocalić by jeszcze można. Piękne kiedyś były i może jeszcze będą, warto odratować, bo kosztować musiały znaczną sumę.
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Co mi tu asan będziesz o zaśmierdłych koronkach prawił? Akurat do trumny będzie miała. Kpie jeden!
SIERAKOŚ lodowatym tonem:
Nie jestem tego zdania, sir!
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Jakiego znowu zdania?!
SIERAKOŚ:
Że jestem kpem. Poza tym prosiłem już dzisiaj pana, aby nie nazywał mnie kpem!
To był stary sposób Sierakosia, gdy Potocki go obrażał. Beznamiętnym tonem odpowiadał "Nie jestem tego zdania, sir", co doprowadzało magnata czasem do śmiechu, a czasem i do szału, ale Sierakoś nic sobie z tego nie robił, bo wiedział, że jest niezastąpiony.
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
A ja jestem! Jestem tego zdania, żeś kiep patentowy i frant! Do syna: Tak z rana jutro jedź na objazd, jeno z ekonomami nawet nie gadaj, wczasu jeno zażywaj. Do Tulczyna sobie pojedź, tam nasz nowy pałac się buduje, przyjrzyj się, jak piękna okolica, miasteczko też zasobne.
ANNA POTOCKA:
Jeszcze mu co spadnie na głowę z onych konstrukcyj!
Lochy krystynopolskie stanowiły bardzo ważną część pałacu i wiele się tam działo. Było to właściwe miejsce urzędowania okrutnego Dąbrowskiego, ale często wykorzystywała je także pani Anna Potocka.
Wilczek leżał na lodowatej kamiennej podłodze przykuty do ściany, przerażony, głodny, zasikany, zmarznięty, szczękał zębami i obiecywał sobie, że jeśli wydostanie się całym z tych terminów, ofiaruje się pieszo do jakiego (niezbyt odległego) świętego obrazu. Naraz usłyszał, że do lochu schodzi kilka osób. I, niestety, pies. Po szczekaniu domyślił się, że duży i agresywny.
Mężczyzna ze złamanym nosem kopnął Szymona z całej siły. Wraz z nim do piwnicy wszedł ktoś, kogo ubiór oraz wyniosłe zachowanie zdradzały wysokie urodzenie. Może to sam wojewoda kijowski? Złamany Nos znowu kopnął Wilczka w twarz. Pies rzucił się na niego, warcząc, aż Szymon poczuł na szyi jego gorący oddech i mokry nos. Ale mężczyzna przytrzymał go za obrożę i nie pozwolił pogryźć. Pies rozdarł tylko koszulę więźnia.
"Dobrze przestrzegał mnie Onufry - Bóg nie mieszka pod tym dachem. Oprychy rządzą tym krajem, oprychy mają gigantyczne pieniądze, oprychy utrzymują własne wojska, wyznaczają własną sprawiedliwość... Może ja, też przecie oprych, pasuję do nich?" - myślał Wilczek gorączkowo. "Hej, oprych do oprycha ciągnie, złodziej do złodzieja, swój do swego po swoje! Jak im pokazać, że ja oprychem im chcę być, z oprychami się zadać, do konfidencji dojść jak swój ze swoim?"
Wilczek wiedział, że od tego przesłuchania będzie zależał cały jego los. Niestety, ten oprych ze złamanym nosem najwyraźniej zamierzał go przypiekać, a tego by Wilczek bardzo nie chciał.
WILCZEK:
Powiem wszystko waszym miłościom, bez przypiekania!
Ten Nadęty Indor, być może sam wojewoda kijowski, dał znać gestem Złamanemu Nosowi, aby nie przybliżał płonącej pochodni, którą świecił nad twarzą Wilczka, więc Złamas się odsunął, wyraźnie zawiedziony.
"Powiedzieć wszystko tak, aby nie powiedzieć najważniejszego, powiedzieć wszystko, tylko nie najważniejsze. Boże, co powiedzieć, żeby oni uznali, że oprych nowy im się przyda, a jak powiem, że chciałem okraść, to po prostu mnie zabiją albo wydłubią mi oczy i wolno puszczą, nie mam już ucha, ucho... Boże, czemu ja o uchu, ucho teraz nieważne, język szykuj, muszę powiedzieć coś, żeby mnie nie zabili, myśleć, myśleć!" Ale oczywiście w głowie miał kompletną pustkę i ani jednego pomysłu, jak się wytłumaczyć.
W piwnicy śmierdziało gównem, rzygami i strachem, jak w miejscach, w których przez wiele lat przesłuchuje się i męczy okrutnie ciągle nowych ludzi. Na środku w kałuży wody stała stara beczka cała w wosku ze świecy. Na sam widok beczki robiło się Szymonowi słabo. Gdyby powiedzieli mu: "Zamkniemy cię w tej beczce już na zawsze, zamkniemy ją stalowymi obręczami, które zalutujemy, i będziemy cię karmić przez rurkę, a srał będziesz pod siebie, co ulatywać będzie dziurką w dolnym denku beczki" - to byłaby dla niego najgorsza tortura.
Złamas i Indor rozsiedli się wygodnie na krzesłach pod ścianą. Szymon nie miał najmniejszego pomysłu, co powiedzieć. "Chciałem okraść" - zabiją. "Zobaczyłem, że jacyś podejrzani osobnicy wchodzą do beczki, zaczem za niemi się zakradłem" - zapytają: "A dlaczegoś to, kpie, po prostu nie przyszedł i nie naskarżył oficjalnie, tylkoś się w inszą beczkę pakował, jak złodziejom brat, psubrat? Ej, tak uczciwy człowiek nie postępuje, znać, żeś jednym z nich" - i zabiją. Nikt bowiem jeszcze do beczki niechcący się nie dostał, niechcący go w beczkę nie wsadzili, a to dla wielu przyczyn, głównej zaś takiej, że ktoś z zewnątrz, wspólnik, musi beczkę zabić gwoździami. Nie mógł więc Wilczek mieć uczciwych intencji, chyba... Chyba że by poświęcił kogoś, na przykład tego mężczyznę, co go wiózł na wozie. Ale co miałby powiedzieć na niego? Że niby się ukrył, bo go podsłuchiwał? Ledwo, ledwo kupy się to trzymało, niewiele, bo po co miałby go podsłuchiwać, po co miałbym go podsłuchiwać? Myśl! Może coś z konfederacją barską, ale jaki może być stosunek wojewody do konfederacji, jaki? Idee konfederacji barskiej były dla Wilczka nader enigmatyczne, podobnie jak poglądy polityczne wojewody Potockiego. Nie, nie tędy droga, nie wymyśli, nie może dłużej milczeć. Czas się skończył.
Wilczek patrzył w oczy wojewodzie, który wydawał mu się lepszy od zbira.
PUŁKOWNIK:
Gadaj, coś ty za licho! A nie, to przypalim!
To "przypalim" krzyknął i gołe, kamienne ściany piwnicy odpowiedziały mu echem. Wilczek pomyślał, ile razy już tak odbijały tę groźbę, ile wycia przypiekanych słyszała ta piwnica.
Ale na twarzy Franciszka Salezego Potockiego wciąż gościł łagodny uśmiech, który okrutnemu Dąbrowskiemu zbliżyć do ciała Szymona zapaloną pochodnię warował.
Upadł na twarz przed wojewodą i czekał, aż ktoś mu pozwoli wstać. Ale mężczyźni milczeli, więc sam się podniósł, nieznacznie, o tyle tylko, aby nie mówić w lodowatą kamienną podłogę piwnicy.
WILCZEK:
Upraszam łaski waszej wysokości! Ja nie winien! Jam Nożownik, Szymon, malarz, portrety trumienne zdechlakom po miasteczkach maluję! Ja za pana wojewodę życie bym oddał i Bóg raczy widzieć, że chyba tak właśnie się stanie, bom tu dla dobra jego wysokościnej, nie kogo innego, a poczytany zostałem z tamtym do jednej kompanii, niesłusznie poczytany, jak najniesłuszniej...
Tu Szymon celowo zawiesił głos, aby mieć chwilę do namysłu, i czekał, aż tamci zapytają. Miał nadzieję, że to chwilę potrwa. Znowu uderzył głową o zimne i nierówne głazy podłogi. Zamiast pytania poczuł nagle ogromny, przeszywający ból w boku. Zasyczało i zaśmierdziało przypalonym mięsem. Szarpnął się. To Złamany Nos, najwyraźniej już za niemym pozwoleniem wojewody, przyłożył mu do biodra płonącą pochodnię. Szymon stracił na chwilę przytomność, ale wnet ocucono go, chlustając mu na twarz dość stęchłą wodą z wiadra.
WILCZEK:
Złe wieści przynoszę, złe...
"Tylko jakie? Jakie? Do kaduka! Jeśli to ich nie zainteresuje i mówić mi nie każą, to będę ostatni kiep!" Potem nastał nowy wybuch bólu, jeszcze o stokroć od poprzedniego silniejszy, zaczem nastąpiła wielka ciemność. Szymon zanurkował w niej z ulgą, bo nie było tam cierpienia, tylko lodowate zimno, jakby zimą przeprawiać się przez Dniestr. Tak mu się właśnie teraz wydawało, że konno, ze swymi Kozakami, przeprawia się przez rzekę, kry płynące omijając, wśród parskania koni, które po samą szyję idą w lodowatej wodzie, a miejscami i płynąć muszą. Lodowata woda...
Wiadro pełne lodowatej wody wylanej mu na twarz znów przywróciło go do świata żywych. Wraz z tym przeszył go ból jeszcze większy, nieznany dotąd nigdy, nawet gdy mu w porohach Tatarzy ucho użynali. Włosy lepiły mu się do czoła, bok piekł koszmarnie. Szymon dygotał z zimna na lodowatej kamiennej podłodze. Wreszcie usłyszał znowu, jak przez mgłę czy z dalekiego korytarza, gdzieś na samym jego końcu, z echem:
PUŁKOWNIK:
Ktoś ty?!
ECHO:
Ty! Ty! Ty!
WILCZEK:
Prawdę gadam! Jam Szymon Nożownik, malarz, portrety umarlakom po miasteczkach maluję!
"Nie zapytał, jakie złe wieści, nie zapytał, nie zapytał!!!"
PUŁKOWNIK:
Kogoś chciał malować u jego wysokości pana wojewody? Co? Czegoś w beczce siedział, kiedyś nie śledź?
Ból jeszcze się wzmógł i Szymon nie mógł się skupić na wymyśleniu odpowiedzi. Czuł, że jest o krok od stanu, w którym będzie mu już wszystko jedno. Z takim bólem i tak nie da się dalej żyć.
WILCZEK:
Ja nie śledź, ja śledził! Ja śledził tych, co w beczce byli. Oni w karczmie się na życie waszej miłości naradzali... Żeby zabić waszą miłość! Ja chciał nie dopuścić!
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
To czego do bramy nie waliłeś?
"Ano właśnie, czemu, czemu do bramy nie? Bom kiep!"
WILCZEK:
Bom głupi, bom kiep, ot, czemu! Ja... Ja bym chciał się u waszej miłości na Kozaka zgodzić, na służbę! Ja strzelec dobry i szabelką robić umiem, i obraz namaluję, jak ktoś umrz...
Nie dokończył zdania, bo wspominanie o śmierci w sytuacji, kiedy tu przyjechał w beczce z zabójcami, wydało mu się niedelikatne.
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI:
Ten drugi z beczki gachem się okazał jednej z dwórek madame. Niejaki Herakliusz do dwórki Halszki. Na amory tu się chciał prześliznąć! Nie gadajcie mi więc bzdur o jakimś zabójcy!
Z tej całej alteracji Wilczek, zamiast coś jeszcze dodać, zrobił to, co zawsze umiał najlepiej, czyli zawył jak wilk. Z rozpaczy i bólu, ale wyszło mu jak wtedy, gdy pijanych kamratów przy uczcie zabawiał. Wtedy zawsze zyskiwało mu to poklask. Teraz nie miał nadziei wywołać uśmiechu na obliczu wojewody.
FRANCISZEK SALEZY POTOCKI parskając swoim wysokim, nieprzyjemnym śmiechem:
Co to za licho czy liszkę jakąś mi tu, mości Dąbrowski, z beczkiś wypuścił?
Pułkownik spojrzał na Wilczka ponuro, jakby rzeczywiście był to diabeł. Bo też wyglądał upiornie. Bez ucha, z długimi, skołtunionymi włosami oblepiającymi twarz, mokry od moczu i resztek śledziowej mazi. Pułkownik bardzo nie lubił jakichkolwiek konszachtów z zaświatami, piekłem, diabłami, bał się czarów i nawet czarownicy Dźwingi, która mieszkała w pobliskich lasach. Teraz dreszcz go przeszedł, gdy pomyślał, że Wilczek może być diabłem czy innym demonem.
I kto by pomyślał, że właśnie owo "zawycie" uratowało Szymona! Potockiemu tak się to spodobało, że zabronił dalej go męczyć, kazał sobie zaraz naśladować wszystkie odgłosy zwierząt, jakie tylko Wilczek umiał, a było tego bez liku, od kur, przez koguty, psów szczekania, rżenia dzikich koni na stepie, krzyk odlatujących dzikich gęsi, po jelenie na rykowisku i popisowy numer, co prawda ze świata ludzi, mianowicie "spowiedź lwowskiej ulicznicy". Teraz, mimo wielkiego bólu, musiał dać cały koncert, od którego zależało jego dalsze podłe życie. Już przy dzikich gęsiach Potocki klepał się z ukontentowania w uda, a kiedy doszło do ulicznicy, pozwolił Wilczkowi łaskawie na ostanie w pałacu, gdyż chciał w czasie uczt jako osobliwość to pokazywać z wielkim gości podziwieniem. Już to kazał wołać nadwornego lekarza, Ormianina Emina, który zaraz ugniótł chleba z pajęczyną, aby na spalony bok go przykładać. Ciężkie to jednak było poparzenie.
Dalsza część w wersji pełnej
W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego, amen!
Podejmując się opisać te nieprawdopodobne wypadki, które miały miejsce na południowo-wschodnich rubieżach naszej biednej Ojczyzny w roku Pańskim tysiąc siedemset siedemdziesiątym, odczuwam niepokój. Czym bowiem jest pisanie, jeśli nie stawianiem się w pozycji Stwórcy, przynajmniej dla opisywanego świata, czy taka uzurpacja nie jest aby grzechem pychy? Stworzę więc świat na obraz i podobieństwo świata boskiego, sam siebie Bogiem ustanowię i nie dałbym sobie ręki odciąć, że to prawdziwego Stwórcy srogo nie rozgniewa. Tylko ode mnie będzie zależało, co się tu stanie, choć część z tych wypadków wydarzyła się naprawdę, tych zmieniać nie będę. Zresztą, w realnym świecie tak niewiele od nas zależy, dlatego człek czasem w Stwórcę się zabawia, a nie wiadomo, czy nie ze zgubą dla duszy swojej. To samo czynią zresztą malarze, za których dusze również nie dałbym złamanego szeląga. Tak - księga to świat cały, narrator to owego świata Bóg lub choćby bożek, a świat boski przegląda się w tym fikcyjnym niczym w zwierciadle, dobrze, jeśli nie krzywym.
Lecz nie dla czczej mamony, nie dla próżnej sławy ni innych niskich pobudek po pióro sięgam, jeno dla prawdy, choćby tylko mojej. Pocieszam się też, że księgi pożyteczne są; kto ma księgę, sam już nie jest, choćby i na bezludnej wyspie, bez księgi zaś i w ciżbie sam będzie. Czy więc Bogu może być przykre pomnażanie rzeczy pożytecznych? Nie wiem, On milczy, skazując nas na wieczne domysły. Niech mam na swoje usprawiedliwienie, że właśnie pożyteczną chce być literatura nasza, bawić, ucząc; jest naszym zamysłem pod pozorem uciesznych historyjek nieść naukę moralną, szczególnie młodzieży naszej. A wszystko to dla ogólnego moralnego Polaków podniesienia, zaczem - Ojczyzny biednej ratowania... Piękno również rodzimego krajobrazu chcieliśmy tu podnieść a podać, którego nikt zdaje się nie zauważać, jeno w obce kraje jeżdżą, gdzie cytryna kwaśna dojrzewa, pieprz ostry rośnie, gdzie tameczne widoki podziwiają, a po powrocie na chłód, kałuże, błoto wielkie i aury niesprzyjające narzekają, zamiast oczy otworzyć na piękno własnego mieszkania. Azaliż owe pola melancholijne, mgłami zasłonięte, owe dymy jesieni, owe lasy, owe gęsi dzikie (też do ciepłych krajów odlatujące) niepiękniejsze i bardziej w serce wryte niż jakieś tam papugi kolorowe?
Zaczynam więc, a potem niech się stanie, co ma się stać, choćby we mnie miał strzelić piorun i zgładzić mnie na zawsze z tego padołu.