wprowadzenie

 

 

 

Zjawiska zachodzące w szkolnictwie wyższym tworzą obszar badań o dużej wartości poznawczej i istotnym znaczeniu społecznym. To w nim, jak w soczewce, skupiają się zarówno krótkofalowe trendy, jak i długofalowe przemiany społeczne, będące konsekwencją zmieniających się okoliczności, potrzeb i aspiracji kolejnych pokoleń. Procesy i tendencje rozwojowe w szkolnictwie wyższym można analizować zarówno w wąskim kontekście lokalnym, jak i w szerokiej perspektywie, w odniesieniu do kraju lub kręgu kulturowego. Badania pierwszego typu, ograniczone do jednej uczelni, a nawet do jednego kierunku studiów danej uczelni, są najliczniejsze. Badania obejmujące większe zbiorowości, odnoszące się - w kontekście polskim - do wybranych województw lub całego kraju, należą do rzadkości. Podstawowym, a zazwyczaj jedynym źródłem danych przekrojowych są statystyki dostępne w materiałach Głównego Urzędu Statystycznego (GUS).

W świetle tych danych studia językowe w Polsce - filologiczne i lingwistyczne1 - cieszą się względnie stałą popularnością. Od co najmniej dwóch dekad każdego roku około 5% absolwentów szkół średnich decyduje się na studia z tej grupy. Filologia angielska nieprzerwanie znajduje się w pierwszej dziesiątce najczęściej wybieranych kierunków. Studia związane z językami azjatyckimi regularnie odnotowują najwyższe liczby kandydatów na jedno miejsce. Stopień popularności poszczególnych studiów językowych odzwierciedla realia danego miejsca (kraju, regionu, miasta itd.) w określonym czasie: poziom zainteresowania różnymi językami obcymi i kulturami, które te języki reprezentują, potrzeby ekonomiczne, społeczne i psychologiczne osób podejmujących studia, a także - pośrednio - tendencje panujące na lokalnym i/lub krajowym rynku pracy, w tym sektory zatrudnienia absolwentów filologii, wykonywane przez nich zawody oraz ich sytuację ekonomiczną. Jest to zatem obiecujący obszar badawczy, pozwalający na wieloaspektowe analizy funkcjonowania studiów językowych w określonych warunkach.

Nasze zainteresowanie losami osób studiujących języki w Polsce ma wielorakie przyczyny. Wśród wykonywanych przez nas obowiązków zawodowych znajdują się funkcje administracyjne pełnione na uczelniach, których sprawowanie pozwoliło nam zgłębiać różnorodne aspekty planowania i nadzorowania kierunków językowych, a także przyglądać się im z perspektywy różnych interesariuszy: studentów, kadry badawczo-dydaktycznej i przedstawicieli otoczenia społeczno-gospodarczego. Poznawaliśmy je również przez pryzmat wymogów formalnych, przede wszystkim związanych z realizacją określonych zapisów ustawowych, np. dotyczących poziomu biegłości językowej albo standardu kształcenia nauczycieli (zob. podrozdz. 2.1.1). W ramach naszej pracy zawodowej podejmowaliśmy też różne formy współpracy z instytucjami pozauczelnianymi, co pozwalało nam analizować stan studiów językowych w Polsce w szerszym ujęciu oraz w optyce porównawczej. Również codzienna praktyka dydaktyczna utwierdzała nas w przekonaniu o potrzebie pogłębionych oraz przekrojowych badań, umożliwiających poznanie aktualnej sytuacji oraz ocenę perspektyw stojących przed studiami językowymi na polskich uczelniach.

Rozpoczynając w 2019 roku naszą współpracę na tym polu, nie przypuszczaliśmy, jak inspirujący teren badawczy odkryjemy.

W pierwszej fazie zrealizowaliśmy projekt o charakterze ilościowo-jakościowym, obejmujący 43 kierunki językowe na 13 polskich uniwersytetach. W badaniu wzięło udział 4893 studentów - 3275 osób rozpoczynających studia (I rok studiów licencjackich i magisterskich) oraz 1618 osób kończących studia (ostatni rok studiów licencjackich i magisterskich). Zebrane dane omówiliśmy kompleksowo w monografii Studia filologiczne w Polsce z perspektywy studenta (Smuk, Grabowska, Sowa, 2023), a wybrane wyniki przedstawiliśmy również w artykułach naukowych (Grabowska, Smuk, Sowa, 2024a; 2024b; 2025).

W tym miejscu warto zasygnalizować cele badania przeprowadzonego wśród studentów, ponieważ pozwoli to lepiej zrozumieć nasze zainteresowanie losami absolwentów studiów językowych, którym poświęcamy niniejszą monografię.

Naszą zasadniczą intencją było określenie profili współczesnych studentów studiów językowych w Polsce, studiujących różne języki w różnych regionach Polski. Badanie przedstawione w monografii z 2023 roku zostało zorganizowane wokół sześciu podstawowych pytań badawczych:

 

1. Jakie są społeczne reprezentacje studiów filologicznych w Polsce? 2. Jakie czynniki motywują wybór studiów filologicznych w Polsce? 3. Jakie obszary tradycyjnego kształcenia filologicznego cieszą się największym zainteresowaniem wśród studentów oraz jakie przyczyny leżą u podstaw tego zainteresowania? 4. Jakie są oczekiwania studentów studiów filologicznych wobec treści programowych realizowanych podczas studiów? 5. Jakie są plany zawodowe studentów studiów filologicznych? 6. Jakie czynniki decydują o kontynuowaniu bądź niekontynuowaniu studiów filologicznych na poziomie studiów magisterskich?

 

W celu dotarcia do jak największej grupy respondentów zastosowaliśmy kwestionariusze ankiet w wersji papierowej, które wysyłaliśmy bezpośrednio do uczelni wyrażających zgodę na udział w badaniu. Skoncentrowaliśmy się na pytaniach otwartych, co pozwoliło uzyskać dane jedyne w swoim rodzaju, wyrażone w aparacie pojęciowym samych respondentów, w perspektywie emicznej.

Syntetyczne podsumowanie tak szczegółowych i zróżnicowanych danych nie jest tutaj wskazane, lecz warto przytoczyć kilka ważnych wniosków. Przede wszystkim należy podkreślić, że ogólny poziom satysfakcji studentów z realizowanego na studiach językowych kształcenia jest dość wysoki, co potwierdziła mediana ocen: 7 na 10 w grupie osób kończących studia licencjackie oraz 6 na 10 w grupie osób kończących studia magisterskie. Wysoki poziom satysfakcji nie oznacza jednak, iż spełniają one wszystkie oczekiwania i umożliwiają realizację wszystkich założonych planów. Badani wskazali niewielką elastyczność w organizacji studiów językowych (duża liczba godzin zajęć, sztywny plan, przerwy między zajęciami) oraz podnieśli kwestię niezadowalającego przygotowania do pracy zawodowej, doceniając zarazem walory ogólnorozwojowe, humanistyczne studiów. Wbrew powszechnemu stereotypowi aspiracje studentów studiów językowych nie ograniczają się jednak do praktycznej nauki języka. Studenci rozpoczynający studia deklarowali zainteresowanie zagadnieniami z zakresu literaturoznawstwa i przygotowaniem do zawodu tłumacza. Nierzadką motywacją do podjęcia tych studiów było zamiłowanie do czytania. Zainteresowania studentów starszych stażem przesuwały się w stronę językoznawstwa, analizy dyskursu i przygotowania do wykonywania zawodu nauczyciela. Ich plany zawodowe często wykraczały poza typowe profesje filologiczne.

Omówione wyżej badanie otworzyło nowe perspektywy badawcze. Dlatego też jesienią 2023 roku rozpoczęliśmy realizację drugiej części projektu, zatytułowanej Neofilolog 2025 - kariery zawodowe absolwentów studiów językowych w Polsce, w którym postawiliśmy sobie za cel analizę zawodowych i ekonomicznych losów absolwentów studiów językowych w Polsce. Oba projekty badawcze uzyskały patronat Polskiego Towarzystwa Neofilologicznego (PTN).

Niniejsza publikacja książkowa stanowi zwieńczenie tego przedsięwzięcia. Zgodnie z naszą intencją monografie Studia filologiczne w Polsce z perspektywy studenta (Smuk, Grabowska, Sowa, 2023) oraz Studia językowe w Polsce z perspektywy absolwenta (Grabowska, Smuk, Sowa, 2026) tworzą spójną i komplementarną całość, przy czym treści zawarte w każdej z nich mogą być analizowane niezależnie.

Analogicznie do publikacji z roku 2023, pracowaliśmy nad obecną książką solidarnie, jednak pomysłodawczynią i autorką głównej koncepcji badania była Monika Grabowska; badanie zostało sfinansowane ze środków IDUB Uniwersytetu Wrocławskiego (umowa nr BPIDUB.26.2025 na realizację grantu wewnętrznego Uniwersytetu Wrocławskiego w ramach V edycji konkursu).

Książka by nie powstała, gdyby nie wszystkie osoby i instytucje, których zaangażowanie oraz życzliwość umożliwiły realizację tego badania. Słowa podziękowania kierujemy do:

 

- prof. Mikołaja Jasińskiego, współtwórcy systemu ELA, za wsparcie merytoryczne; - przedstawicieli władz rektorskich i dziekańskich oraz pracowników Akademickich Biur Karier z uczelni, które aktywnie włączyły się w proces badawczy: Uniwersytetu Gdańskiego, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Uniwersytetu Szczecińskiego, Uniwersytetu w Białymstoku, Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie oraz Uniwersytetu Wrocławskiego; - absolwentów studiów językowych oraz studentów kończących studia językowe, którzy zechcieli podzielić się swoim doświadczeniem i poświęcili czas na wypełnienie ankiety, a także - pracowników uczelni (często anonimowych), którzy z dużym zaangażowaniem upowszechniali link do badania w przestrzeni cyfrowej.

 

Część wprowadzającą kończy zarys struktury merytorycznej niniejszej monografii. W rozdziale pierwszym prezentujemy tendencje ilościowe dotyczące studentów i absolwentów studiów językowych w Polsce. Przytaczamy w nim informacje sięgające nawet trzech dekad wstecz, jednak ze względu na dostępność materiału źródłowego najbardziej szczegółowe dane dotyczą okresu od 2013 roku. Liczby odnoszące się do absolwentów studiów językowych zestawiamy z innymi wartościami: ogólną liczbą studentów na polskich uczelniach, ogólną liczbą studentów studiów językowych na polskich uczelniach i ogólną liczbą absolwentów polskich uczelni. Prezentując tendencje ilościowe odnoszące się do absolwentów filologii i lingwistyk, wyszczególniamy przykładowe dane dotyczące rozkładu według województw, konkretnych uczelni i kierunków studiów, co pozwala przyjrzeć się popularności różnych języków. W części końcowej rozdziału pierwszego zarysowujemy aktualnie kształtujące się trendy.

Rozdział drugi zawiera opis metodologii przeprowadzonego badania. Omawiamy w nim nasze cele badawcze, przedstawiamy główne i szczegółowe pytania badawcze oraz opisujemy przyjęte procedury i zasady doboru próby. Prezentujemy również opracowane przez nas na potrzeby tego badania dwa kwestionariusze ankiet:

 

- kwestionariusz skierowany do absolwentów studiów językowych; - kwestionariusz skierowany do studentów ostatniego roku studiów językowych.

 

W rozdziale drugim opisujemy także ogólnopolski system monitorowania Ekonomicznych Losów Absolwentów szkół wyższych ELA, wdrożony w 2016 roku na zlecenie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Podczas gdy odpowiedzi zawarte w kwestionariuszach ankiet umożliwiły skupienie uwagi na subiektywnej ocenie rzeczywistości, dane pochodzące z ELA pozwoliły odtworzyć obiektywną sytuację ekonomiczną absolwentów studiów językowych.

To właśnie te ostatnie dane - obiektywne - zawiera rozdział trzeci. Przedmiotem analizy są w nim następujące parametry: odsetek absolwentów studiów językowych podejmujących pracę etatową w okresie objętym badaniem, średnie wynagrodzenie brutto z tytułu umów o pracę, względny wskaźnik zarobków, średni czas od uzyskania dyplomu do podjęcia pierwszej pracy etatowej, odsetek absolwentów mających doświadczenie bezrobocia, średnie ryzyko bezrobocia, względny wskaźnik bezrobocia oraz odsetek absolwentów mających doświadczenie samozatrudnienia. Wartością dodaną analizy jest porównanie wyników dotyczących absolwentów studiów językowych z danymi absolwentów innych kierunków humanistycznych, a w wypadku samozatrudnienia - również wszystkich innych dostępnych kierunków studiów.

W rozdziale czwartym koncentrujemy się na subiektywnej perspektywie badanych, prezentując wyniki badań kwestionariuszowych. Poznajemy opinie, a nierzadko też odczucia, 627 studentów i absolwentów studiów językowych, odnoszące się do powiązania kompetencji zdobytych w trakcie studiów z oczekiwaniami rynku pracy oraz obszarów niedostatecznie przygotowanych z tego punktu widzenia. Struktura rozdziału czwartego - w tym nazwy jego poszczególnych sekcji - pozwala szybko zorientować się w wyłonionych w toku analizy tendencjach dotyczących potrzeb i oczekiwań rynku pracy. W miarę możliwości wskazywane są również różnice w odpowiedziach udzielanych przez osoby jeszcze studiujące (ale już często pracujące) i absolwentów. Cytowane systematycznie wypowiedzi respondentów zostały zilustrowane danymi przedstawionymi w formie opisowej.

Warto podkreślić, że jedną z cech niniejszej monografii jest obecność wielu wizualizacji i tabel. Mają one na celu ilustrację złożonych danych, w tym przede wszystkim tych o charakterze ilościowym.

Mamy nadzieję, że nasza książka przyciągnie uwagę szerokiego grona odbiorców: pracowników uczelni, władz wydziałów humanistycznych i kierunków językowych, przedstawicieli instytucji państwowych związanych ze szkolnictwem wyższym, historyków edukacji, pracodawców, partnerów społecznych, absolwentów i studentów studiów językowych oraz wszystkich osób zainteresowanych szkolnictwem wyższym w Polsce. Być może stanie się ona źródłem nowej refleksji, a nawet impulsem do podjęcia konkretnych działań.

 

Monika Grabowska

Uniwersytet Wrocławski

Maciej Smuk

Uniwersytet Warszawski

Magdalena Sowa

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

 

rozdział 1

 

Analiza tendencji ilościowych dotyczących absolwentów studiów językowych w polsce

 

1.1. słowem wstępu, czyli o (r)ewolucji w obszarze studiów językowych

 

Zgodnie z jedną z rozpowszechnionych opinii sektor szkolnictwa wyższego w Polsce podlega nieustannym, dogłębnym, a nawet rewolucyjnym transformacjom. Jednak przekonanie to nie znajduje całkowitego potwierdzenia m.in. w odniesieniu do realiów studiów językowych. Istotne zmiany w tym obszarze zaszły już bowiem trzy dekady temu, w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, kiedy to nastąpił gwałtowny wzrost liczby uczelni niepublicznych, "(...) od 16, w roku 1992, do ponad 120 w roku 1997, by wreszcie w roku 2005 przekroczyć liczbę trzystu" (Nowakowska, 2011: 187-188)2. Niektóre z nich zaoferowały kształcenie na kierunkach językowych, stając się konkurencją dla uczelni publicznych, zwłaszcza uniwersytetów, tradycyjnie kojarzonych z kształceniem na filologiach i lingwistykach.

Inna rewolucyjna zmiana przypadająca na lata dziewięćdziesiąte to powstanie nauczycielskich kolegiów języków obcych, powszechnie określanych akronimem NKJO (Komorowska, 2017). Ogólnokrajowy, trzyletni system kształcenia nauczycieli języków obcych został opracowany w 1990 roku i w tym samym roku utworzono na Uniwersytecie Warszawskim trzy niezależne kolegia: języka angielskiego, języka francuskiego i języka niemieckiego. Łącznie funkcjonowało w Polsce ponad pięćdziesiąt takich ośrodków, stanowiących alternatywę dla filologii i lingwistyk.

Innym istotnym momentem w historii studiów językowych w Polsce była pierwsza dekada tego wieku, kiedy w obliczu niedostatku kandydatów z określoną znajomością języka obcego jednostki oferujące kierunki językowe zostały postawione przed koniecznością wdrożenia ścieżek kształcenia dla kandydatów bez znajomości języka kierunkowego. Zmiana ta wpłynęła szczególnie na kierunki kształcące w zakresie języków francuskiego (Grzmil-Tylutki, Krakowska-Krzemińska, 2010) i niemieckiego; studia związane z językami hiszpańskim i włoskim już wcześniej stosowały takie rozwiązanie. Wprowadzenie nauki języka obcego od podstaw pociągnęło za sobą potrzebę nauczania wszystkich zajęć kierunkowych w języku polskim - jeszcze kilka lat wcześniej wydawało się to nie do pomyślenia.

W naszej ocenie kolejne zmiany w obszarze studiów językowych nie miały charakteru rewolucyjnego - przynajmniej wtedy, kiedy spoglądamy na nie w skali makro. Niemniej nie ulega wątpliwości, że proces transformacji jest nieustanny. Znajduje on odbicie m.in. w pojawieniu się nowych nazw kierunków, rosnącej popularności kierunków hybrydowych (zob. Smuk, Grabowska, Sowa, 2023: 14-16) czy w zwiększającej się liczbie kierunków językowych o profilu praktycznym, które zastępują ogólnoakademicki profil kształcenia.

 

1.2. liczba studentów na polskich uczelniach

 

Głębokie przemiany lat dziewięćdziesiątych XX wieku uwidoczniły się w spektakularnym wzroście liczby uczelni, a co za tym idzie - w analogicznym wzroście liczby studentów: "[z] danych pochodzących z Narodowego Spisu Powszechnego z 1988 roku wynika, że (...) wykształcenie wyższe posiadało jedynie 6,5% populacji" (Inglot-Brzęk, 2012: 217). Natomiast "[w] roku akademickim 1990/91 na studiach wyższych w Polsce uczyło się około 400 tys. osób na 112 uczelniach, w cztery lata później już prawie 800 tys. znajdowało swoje miejsce w 179 szkołach, by wreszcie w roku akademickim 2001 osiągnąć pułap 1,5 mln studiujących w 310 uczelniach" (Nowakowska, 2011: 188).

Patrząc przez pryzmat konkretnych liczb, dawała się zaobserwować następująca tendencja: od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku liczba studentów na polskich uczelniach systematycznie rosła przez kolejne 16 lat - od 403 824 w roku akademickim 1990/1991 do 1 953 832 w roku akademickim 2005/2006. Oznaczało to więc bezprecedensowy wzrost o ponad 380%. Największą dynamikę tego wzrostu odnotowano w ostatniej dekadzie XX wieku i w pierwszym pięcioleciu XXI wieku3.

Można było przypuszczać, że rosnące zainteresowanie edukacją wyższą będzie tendencją stałą. Jednak kolejne lata przyniosły zmianę trendu. Od roku akademickiego 2006/2007 przez następne 14 lat liczba studentów spadła o 38% - z 1 941 445 w roku akademickim 2006/2007 do 1 203 998 w roku akademickim 2019/2020. Zmniejszyła się też o około 25% liczba uczelni - w roku akademickim 2012/2013 zarejestrowano w Polsce 453 szkoły wyższe, a w roku akademickim 2022/2023 działało ich 341.