Rozdział 1 Istota i specyfika przedsiębiorstw rodzinnych
1.1. Rodzina - rozumienie systemu i zależności jako punkt wyjścia
Punktem wyjścia do zrozumienia zachowań przedsiębiorstw rodzinnych jest sama rodzina. Rodzina jest najstarszą grupą społeczną i występuje we wszystkich etapach rozwoju społeczeństwa i we wszystkich formacjach. Jest ona naturalnym i niezastąpionym elementem struktury społecznej, nazywanej podstawową komórką społeczną1. Pojęcie rodziny ewoluowało i z biegiem czasu zmieniało swoje znaczenie. W starożytności terminem "rodzina" określano wszystkich mieszkańców danego domu, podległych władzy głowy rodziny (Kopczyński 1998, s. 7), przy czym mieszkańcami domu byli nie tylko krewni, ale także służba i niewolnicy, a zatem pojęcie to odnosiło się raczej do strefy władzy niż do strefy uczuć.
Spojrzenie to uległo zmianie we wczesnym średniowieczu, kiedy to rodzinę definiowano jako grupę osób mieszkających razem, połączonych więzami uczuciowymi. W okresie późnego średniowiecza rodzinę zaczęto postrzegać jako grupę wspólnie zamieszkujących osób połączonych dodatkowo wspólnymi interesami materialnymi (Samsonowicz 2001, s. 134-135). Dopiero w XVIII w. rodzinę zaczęto traktować jako wspólnotę rodziców i dzieci (Kopczyński 1998, s. 100). Spojrzenie to jest bliskie obecnemu rozumieniu rodziny: rodzina to małżonkowie i ich dzieci; także: osoby związane pokrewieństwem, powinowactwem; krewni, powinowaci (Słownik języka polskiego PWN, 1995b, s. 64).
Goodman (1997, s. 183) dodatkowo zwraca uwagę na trwałość rodziny, podając, że rodzina to stosunkowo trwała grupa społeczna złożona z jednostek powiązanych przez wspólnych przodków, małżeństwo lub adopcję. Z kolei Giddens (2004, s. 194) podkreśla rolę opiekuńczą rodziny, stwierdzając, że rodzina to grupa bezpośrednio spokrewnionych osób, której dorośli członkowie przyjmują odpowiedzialność za opiekę nad dziećmi, przy czym więzy rodzinne uznaje on jako związki ustanowione między jednostkami przez małżeństwo lub pokrewieństwo.
Charakter rodziny jako instytucji społecznej wyraża się tym, że jest ona zbudowana na związku małżeńskim, jest jednostką prawną, gospodarczą i społeczną, funkcjonującą na określonych zasadach. Obowiązek przestrzegania tych zasad wynika z ustawodawstwa państwowego i przyjętych norm (Białyszewski, Dobiszewski, Janicki 2003, s. 100). Ustawodawstwo państwowe reguluje m.in. zasady dziedziczenia majątku przez rodzinę, co istotnie wpływa na przekazywanie dorobku starszego pokolenia pokoleniu młodszemu. Rola rodziny w zakresie uregulowań spadkowych jest jedną z ważniejszych ról pełnionych przez rodzinę (Couet, Brémond, Davie 2006, s. 91).
Wobec zmian we współczesnym świecie pojęcie rodziny znajduje się w przebudowie i wymaga pewnej rewizji. Postępująca indywidualizacja prowadzi do zmiany stylu życia, a oparta na pokrewieństwie rodzina mieszczańska traci na znaczeniu, przestaje być reprezentatywna. Pojawiają się rodziny patchworkowe (tj. takie, w których zgodnie żyją byli małżonkowie, ich obecny partner oraz dzieci z tych związków), związki pozamałżeńskie, związki partnerskie osób tej samej płci. Dziś każda rodzina musi sama zdecydować, co dla niej znaczy bycie rodziną (Jakubowski 2012, s. 27-30). A to z kolei musi mieć swoje konsekwencje i odbicie w definicji przedsiębiorstwa rodzinnego.
Rodziną się nie jest, rodzinę się tworzy w wyniku świadomych decyzji. To całkowicie nowe wyzwanie dla właścicieli przedsiębiorstw rodzinnych (Lewandowska, Lipiec 2015). W socjologii sformułowano terminy: rodzina mała (nuklearna), skupiająca rodziców i ich dzieci, oraz rodzina wielka, obejmująca szerszy krąg krewnych, a zwłaszcza dziadków wraz z samodzielnym rodzeństwem należącym do wspólnego gospodarstwa domowego (Adamski 1982, s. 19).
W badaniach socjologicznych rodzina jest na ogół traktowana jako grupa i instytucja, natomiast w badaniach psychologicznych jako system. W kontekście rozpatrywania rodziny jako części systemu biznesowo-rodzinnego rozważania będą oparte na gruncie psychologicznym z wykorzystaniem teorii systemowej.
Ogólna teoria systemów będąca modelem holistycznym została opracowana na gruncie nauk matematyczno-fizyczno-przyrodniczych w celu wyjaśnienia sposobu, w jaki różne systemy funkcjonują jako jedna całość. Biolog, Ludwig von Bertalanffy (1984, s. 48), uważany za twórcę tzw. ogólnej teorii systemów, mówi o
systemie jako o "całości składającej się z części pozostających w stanie interakcji". W teorii tej podkreśla się, że nie składają się one z oddzielnych niezależnych części, lecz każdy z nich tworzy pewną spójną strukturę. Definicja systemu informuje, że jest to uporządkowana kompozycja elementów tworząca spójną całość. Podstawową charakterystyką teorii systemu jest to, że za Arystotelesem "całość nie jest tym samym, co suma jej części" (Drożdżowicz 1999, s. 11).
Wobec powyższego system rodzinny należy traktować całościowo, czyli jako "coś więcej niż sumę części". System to rezultat interakcji pomiędzy jego elementami, bez których nie ma systemu. Aby poznać system rodzinny, nie wystarczy poznanie poszczególnych członków rodziny, poznanie systemu rodzinnego wymaga całościowego spojrzenia na rodzinę, która w ujęciu systemowym jest traktowana w kategoriach złożonej struktury, składającej się ze wzajemnie zależnych od siebie grup osób charakteryzujących się podobnymi wspomnieniami dotyczącymi przeszłości, obecnością więzi emocjonalnej oraz występowaniem interakcji w obrębie poszczególnych członków rodziny i całej grupy jako całości (Plopa 2005, s. 15). W rodzinie postrzeganej jako system występują podsystemy, które tworzą również swoisty układ wzajemnych relacji i powiązań. W rodzinie występuje podsystem rodziców, podsystem dzieci, podsystem kobiet, podsystem mężczyzn. Każdy z członków rodziny może wchodzić w skład kilku podsystemów. To, co się dzieje wewnątrz danego podsystemu, wpływa na funkcjonowanie całego systemu rodzinnego (Drożdżowicz 1999, s. 11).
System rodzinny charakteryzuje przyczynowość kolista, która jest nazywana cyrkularnością, tzn. że elementy systemu rodzinnego pozostają w procesie ciągłych interakcji, które nie mają charakteru linearnego (łańcucha przyczynowo-skutkowego), lecz cyrkularny. Sposób funkcjonowania rodziny to sprzężenie zwrotne, w których osoby wzajemnie na siebie oddziałują, wzmacniając lub osłabiając poszczególne zachowania. System rodzinny wyróżnia także zasada ekwifinalności, a więc możliwości osiągania podobnych rezultatów finalnych przy wychodzeniu z różnych stanów początkowych. W systemie rodzinnym działa także zasada ekwipotencjalności, która oznacza, że z podobnych startów początkowych system może osiągnąć różne stany końcowe (Drożdżowicz 1999, s. 11).
Aby rozumieć zachodzące w rodzinie procesy, należy nadmienić, że systemowo rodzinę cechuje zdolność do homeostazy, tzn. dążenie do określonego typu równowagi wewnętrznej. Jest to konieczne w zapobieganiu dezintegracji rodziny. W sytuacji zmiany system rodzinny dąży do osiągnięcia jak najszybciej równowagi (von Bertalanffy 1984, s. 48).
Jest to o tyle istotne z punktu widzenia rozważań prowadzonych w niniejszej pracy, że dążenie to jest również silne w rodzinie, która wspólnie realizuje jakieś przedsięwzięcie biznesowe. Członkowie rodziny poszukują z wielką determinacją możliwości zachowania wewnętrznego balansu, harmonii, w sposób naturalny i często podświadomy mobilizując wewnętrzne siły całego systemu rodzinnego. Jednak staje się to utrudnione w momencie, gdy na system rodzinny nakłada się system biznesowy, w którym rządzą inne prawa niż te pomiędzy członkami rodziny. Wówczas sama determinacja i intuicyjne dążenie do zachowania stabilności rodzinnej nie wystarcza. Potrzebna jest większa świadomość tego, jakie konsekwencje ma nałożenie się tych dwóch, sprzecznych wzajemnie systemów (więcej o tym w podrozdz. 1.4).
1.2. Znaczenie rodziny w kształtowaniu postaw przedsiębiorczych
Rodzina, odgrywając główną rolę w kształtowaniu osobowości, wpływa jednocześnie na postawy przedsiębiorcze swoich członków. Przekazywane w rodzinie wartości kulturowe i zachowania charakterystyczne dla danej społeczności pozwalają wychwycić schemat postaw przedsiębiorczych charakterystycznych dla danych kultur i narodów. Kształtowanie systemu wartości i socjalizowanie członków społeczeństwa znajduje odzwierciedlenie w mentalności definiowanej jako swoisty sposób myślenia i ustosunkowania się do rzeczywistości jednostki lub grupy społecznej, ogólne nastawienie i stopień aktywności intelektualnej, uwarunkowane biologicznie i społecznie; umysłowość (Słownik języka polskiego PWN, 1995a, t. 2).
Rodzina jako środowisko życia i rozwoju spełnia dwie główne funkcje wymieniane przez Parsonsa (Goodman 1997, s. 195). Po pierwsze, rodzina zapewnia socjalizację pierwotną, w wyniku której dzieci poznają normy kulturowe społeczeństwa, w jakim przyszły na świat i według których kształtowana jest ich osobowość. Przekazanie tych wartości i kultywowanie ich przez dzieci pomaga zachować porządek społeczny i zapobiega szerzeniu się zachowań odbiegających od norm życia społecznego. W środowisku rodziny dochodzi także do przekazywania dziedzictwa kulturalnego następnym pokoleniom.
Rodzina jest więc w swej istocie grupą pierwotną, w ramach której dokonuje się socjalizacja pierwotna, a więc zachodzi transmisja wzorów kultury (Sułkowski 2004, s. 22). Podtrzymywana jest nie tylko ciągłość biologiczna, ale i kulturowa, możliwa jest kumulacja wiedzy, wyłonienie się wartości i norm społecznych. Niezwykle istotne jest więc rozumienie rodziny jako miejsca, w którym rozpoczyna się proces krystalizacji wartości i wzorów kulturowych.
Po drugie, rodzina zapewnia stabilizację osobowości dotyczącą wsparcia emocjonalnego, jakiego rodzina udziela swoim członkom. To w rodzinie zaspokajana jest ludzka potrzeba miłości, ciepła i troski. Należy pamiętać, że przedstawione powyżej funkcje są jedynie teoretycznymi rolami, jakie powinna pełnić rodzina, nie są jednak spełniane w przypadku każdej rodziny.
Istotne znaczenie w rozwoju przedsiębiorczości w danym społeczeństwie odgrywa familizm. Jest to wartość kulturowa, która zakłada silną identyfikację i przywiązanie do rodziny, co przejawia się lojalnością, zaufaniem, uczuciami rodzinnymi oraz wzajemną solidarnością członków rodziny (Sułkowski 2004, s. 49). W społeczeństwach o wysokim stopniu familizmu siła więzi między jednostką a rodziną znacznie przewyższa stopień przywiązania tej jednostki do innych grup społecznych, co przekłada się na zamykanie się rodziny we własnym kręgu i darzenie zaufaniem tylko członków rodziny. W takich społeczeństwach niski poziom zaufania społecznego ogranicza możliwości konsolidacji gospodarczej, sprzyjając tworzeniu i rozwojowi przedsiębiorstw rodzinnych, a osłabiając jednocześnie kapitał społeczny, co może prowadzić do upośledzenia rozwoju organizacji i obniżenia konkurencyjności na rynku pracy w wyniku szerzenia się nepotyzmu (Fukuyama 1997, s. 70-71).
Brak zaufania społecznego przynosi negatywne skutki działalności organizacji, zmniejszając efektywność komunikacji czy też powodując niewłaściwe oceny potencjalnych partnerów biznesowych, przez uznanie ich jako niegodnych zaufania (Ratajczak 1983, s. 91-99). Skrajną odmianą familizmu jest tzw. amoralny familizm, będący najbardziej negatywną konsekwencją zamykania się społeczeństw w małych grupach rodzinnych (Tarnawscy 1994, s. 270). Jego przejawami są zachowania mające na celu maksymalizację doraźnych, materialnych zysków rodziny przez stosowanie odmiennych reguł i norm wobec członków rodziny i osób spoza niej. W społeczeństwach charakteryzujących się niskim familizmem przywiązanie do rodziny jest mniejsze, a co za tym idzie: więź rodzinna nie utrudnia decyzji o podjęciu danej pracy. Wpływ rodziny na wybór zawodu znacznie maleje, dzieci nie czują się zobowiązane do pracy w zawodzie rodziców, a młode małżeństwa nie są społecznie potępiane, gdy w poszukiwaniu pracy postanawiają zmienić miejsce zamieszkania, zostawiając rodziców samych (Tyszka 2002, s. 145).
Rodzina rozpatrywana jako środowisko przekazu doświadczeń także wpływa na postawy przedsiębiorcze danego społeczeństwa. Rodzice przekazujący swoim dzieciom doświadczenia z zakresu przedsiębiorczości dają im jednocześnie przewagę w tej dziedzinie w stosunku do dzieci, w których domach postawy przedsiębiorcze nie są szerzone (Safin 2007, s. 107). Przekazywane są wzorce, które wzmacniają w młodych ludziach przedsiębiorcze, proaktywne działanie2. Konieczność utrzymania rodziny i przykład rodziców pracujących we własnym przedsiębiorstwie wywierają poważny wpływ na decyzję założenia firmy, potrzebę jej posiadania i kontynuacji (por. wyniki badania GUESSS).
Rodzina w zależności od panujących wewnątrz niej stosunków oraz przyjętych zasad i wzorców przekazywanych młodemu pokoleniu może wzmacniać postawy przedsiębiorcze lub je osłabiać. Badania przedsiębiorczości wykazały, że rodzina jest sprzyjającym środowiskiem dla kreowania zachowań przedsiębiorczych (Jeżak, Popczyk, Winnicka-Popczyk 2004, s. 15-16). Wpływ rodziny na przedsiębiorczość jej członków przedstawiono w tabeli 1.1.
Tabela 1.1. Wpływ rodziny na przedsiębiorczość
Wpływ rodziny wzmacniający zachowania przedsiębiorcze
Wpływ rodziny ograniczający zachowania przedsiębiorcze
Rodzina jako wsparcie dla swoich członków (także w biznesie)
Bezpieczeństwo socjalne (lepiej dziedziczyć, niż tworzyć)
Słabość reguł postępowania i działania
Tradycjonalizm - niechęć do zmian i nowości
Rodzinne wzorce przedsiębiorczości
Krewniacze kajdany (feudalny typ zależności)
Rodzina jako zasób (oszczędności, pracy, pomysłów)
Gospodarstwo domowe jako koszt
Hierarchia rodzinna jako element kontroli i oceny
Postrzeganie świata przez podporządkowanie i posłuszeństwo hierarchii rodzinnej
Identyfikacja jednostki przez rodzinę (odpowiedzialność i zaufanie)
Ograniczenie indywidualizmu i ruchliwości
Źródło: Safin 2007, s. 108.
Przyjęcie przez rodzinę struktury przedsiębiorstwa przejawiające się postrzeganiem rodziny jako firmy, którą kierują seniorzy decydujący o zasobach zarówno materialnych, jak i ludzkich należących do rodziny, sprzyja wzmacnianiu postaw przedsiębiorczych. Z kolei traktowanie rodziny jako krewnych w pewien sposób ograniczających możliwość podejmowania decyzji i rodzących koszty, z podkreśleniem konieczności podporządkowania się woli najstarszego pokolenia, ogranicza zachowania przedsiębiorcze. Rodzina skłaniająca swoich członków do szukania innowacji gospodarczych i zachęcająca ich do podejmowania ryzyka wyzwala postawy przedsiębiorcze (Berger 1994, s. 23). Jeżeli w rodzinie kultywującej taką postawę wobec przedsiębiorczości obserwowany jest wysoki familizm, wówczas środowisko takie sprzyja rozwojowi firm rodzinnych. Warto przytoczyć za Sułkowskim (2004, s. 22), że:
familizm to wartość kulturowa, która zakłada silną identyfikację i przywiązanie do rodziny, co przejawia się lojalnością, zaufaniem, uczuciami rodzinnymi oraz wzajemną solidarnością członków rodziny. Familizm to siła związku jednostki z rodziną mierzona względem siły więzi z innymi grupami społecznymi występującymi w społeczeństwie.
Rodzina w naturalny sposób postrzegana jest jako jednostka przedsiębiorcza dokonująca wyborów, zakupów i nawiązująca różnego rodzaju kontakty, jednak w przypadku gdy rodzina podejmuje wspólną działalność gospodarczą, wówczas postrzeganie jej jako jednostki społeczno-ekonomicznej łączącej gospodarstwo i firmę, a jednocześnie jako jednostki przedsiębiorczej się nasila. Lansberg (1983, s. 39) zauważa, że to rodzina kształtuje przedsiębiorstwo w taki sposób, w jaki nie są w stanie tego czynić członkowie rodzin w przedsiębiorstwach niebędących własnością rodziny.
Wpływ rodziny na kształtowanie wartości, zachowań, postaw, a także na tworzenie potencjału przedsiębiorczości jej poszczególnych członków jest więc nie do przecenienia i rzutuje na ich działania w obrębie przedsiębiorstwa rodzinnego.
1.3. Definicja przedsiębiorstwa rodzinnego w teoriach systemowych i strukturalnych
Wraz ze wzrostem zainteresowania tematyką firm rodzinnych wśród naukowców specjalizujących się w różnych dziedzinach rozpoczęła się dyskusja, jaki podmiot można definiować jako firmę rodzinną. Lansberg, Perrow, Rogolsky (1988, s. 1-8) w pierwszym wydaniu "Family Business Review" zadali podstawowe pytanie: "Czym jest firma rodzinna?". Zwiększająca się liczba naukowców zainteresowanych tematem firm nie zaowocowała wspólną definicją firmy rodzinnej. Mimo że pojęcie to funkcjonuje w języku potocznym, nie jest wcale tak jednoznaczne, jak mogłoby się wydawać. Trudność polega na tym, że nie ma jednoznacznych kryteriów wyróżniania tej grupy przedsiębiorstw, co sprawia, że zalicza się do niej firmy o różnych formach prawnych, własnościowych, wielkościach i różnych metodach zarządzania (Sułkowski, Marjański 2009, s. 13).
Dość powszechne - zwłaszcza w kulturze polskiej - jest postrzeganie firm rodzinnych wyłącznie jako organizacji z sektora MŚP (Jeżak, Popczyk, Winnicka-Popczyk 2004, s. 27). Może to wynikać z faktu, że przedsiębiorczość rodzinna - ze względu na historię naszego kraju - jest dość młoda i większość firm rodzinnych należy jeszcze do tego sektora. Skojarzenia firm rodzinnych z sektorem MŚP są uzasadnione też z tego względu, że większość z nich nie planuje np. wejścia na giełdę papierów wartościowych, zostawiając udziały w rękach rodzinnych (Thornton 2004, s. 10).
Jednak utożsamianie firm rodzinnych wyłącznie z sektorem MŚP jest błędne (Jeżak, Popczyk, Winnicka-Popczyk 2004, s. 27). Każdy typ organizacji gospodarczej, niezależnie od wielkości, formy prawnej czy sektora, może zawierać pierwiastek rodzinny, o ile system własności i zarządzania należy do rodziny. Firmy rodzinne można zatem odnaleźć w każdej kategorii wielkościowej przedsiębiorstwa. Można więc przyjąć, że firma rodzinna to przedsiębiorstwo o dowolnej wielkości i formie prawnej, którego kapitał w całości lub w decydującej części znajduje się w posiadaniu rodziny, przynajmniej jeden jej członek wywiera decydujący wpływ na kierownictwo lub sam sprawuje funkcję kierowniczą z zamiarem trwałego utrzymania przedsięwzięcia w rękach rodziny. Tym samym jest to przedsiębiorstwo, którego własność jest kontrolowana przez jedną rodzinę (Frishkoff 1995, za: Jeżak, Popczyk, Winnicka-Popczyk 2004, s. 19), a w funkcjonowanie podmiotu gospodarczego jest zaangażowany więcej niż jeden członek rodziny (Sułkowski, Marjański 2009, s. 16).
Wortman (1994) zauważa, że funkcjonuje ponad 20 różnych definicji firm rodzinnych, a naukowcy tworzą te definicje, aby dostosować je do własnych potrzeb badawczych. Jedną z pierwszych propozycji była próba ujęcia przedsiębiorczości rodzinnej w kontekście teorii systemów. O ile wydawało się naturalne, że w systemie przedsiębiorstwa rodzinnego mamy do czynienia z dwoma systemami: rodzinnym oraz zarządzania, o tyle nie było zgodności co do innych czynników, które jednoznacznie charakteryzowałyby firmy rodzinne. Frishkoff z Oregon State University wyodrębniła następujące cechy charakterystyczne przedsiębiorstw rodzinnych (Frishkoff 1995, za: Jeżak, Popczyk, Winnicka-Popczyk 2004, s. 19):
Pracownicy: minimum dwóch członków rodziny pracuje w firmie, za co otrzymują bądź też nie otrzymują wynagrodzenia. Zarządzanie: rodzina ma możliwość kontroli nad zarządem firmy. Cele i wartości: na to, w jaki sposób firma jest zarządzana, ogromny wpływ mają wartości pielęgnowane przez rodzinę. Kariera: posiadanie firmy znacznie wpływa na rozwój oraz przebieg kariery członków rodziny. Poczucie odpowiedzialności: rodzina dba o firmę i czuje się odpowiedzialna za jej przyszłość. Problem sukcesji: koneksje rodzinne znacząco wpływają na dalsze losy firmy. Wspólna historia: nieodłączny element, który buduje pewien mit - legendę.
W podobnym tonie wybrzmiewa najbardziej rozbudowana i jedna z najstarszych definicji przedsiębiorstwa rodzinnego, jaką podaje Donnelly (1964, s. 94). Według niego dana firma jest przedsiębiorstwem rodzinnym wówczas, gdy jest ona ściśle identyfikowana z co najmniej dwoma pokoleniami rodziny i gdy obserwowany jest w nim wzajemny wpływ polityki firmy oraz interesów i celów rodziny. Relacja taka zachodzi, gdy występuje jeden lub więcej z poniższych warunków:
Relacje pokrewieństwa wpływają na zarządzanie sukcesją. Żony lub dzieci obecnego lub byłego właściciela firmy są wybierane na stanowiska kierownicze lub zarządcze. Istotne wartości instytucjonalne firmy identyfikowane są z rodziną (zarówno te formalne, jak i nieformalne tradycje organizacji). Działania podejmowane przez członków rodziny wpływają na reputację firmy niezależnie od ich formalnego powiązania z zarządzaniem firmą. Krewni zaangażowani w działalność firmy czują się zobligowani do zatrzymania firmy w obrębie rodziny nie tylko ze względów czysto finansowych, co jest szczególnie wyraźnie widoczne w przypadku, gdy firma przynosi straty. Stanowisko członka rodziny w firmie wpływa na jego pozycję w rodzinie. Członek rodziny musi pogodzić się ze swoimi powiązaniami względem firmy przy planowaniu swojej ścieżki kariery.
Brak zgodności co do ujęcia firm rodzinnych w ramy systemowe nie oznacza jednak, że nie podejmowano różnorodnych i wielorakich prób zdefiniowania przedsiębiorstwa rodzinnego: wspomniany wcześniej Wortman przytacza aż 20 takich definicji. W tabeli 1.2. zamieszczono próby definiowania firm rodzinnych podejmowane przez kluczowych badaczy związanych z tematyką przedsiębiorczości rodzinnej.
Tabela 1.2. Definicja firmy rodzinnej w literaturze zagranicznej
Autor/autorzy
Definicja
Alcorn (1982)
Zainteresowanie zyskiem w formie własności, spółki lub korporacji. W przypadku firmy notowanej na giełdzie rodzina, która kupiła udziały firmy, musi także nią zarządzać.
Babicky (1987)
Rodzaj małej firmy założonej przez jedną lub wiele osób, które miały pomysł na biznes, ciężko pracowały, aby go wdrożyć i przy ograniczonym zasobie kapitałowym udało im się doprowadzić do wzrostu firmy przy zatrzymaniu udziałów większościowych w firmie bądź całej firmy.
Barnes i Hershon (1976)
Członek lub członkowie jednej rodziny mają udziały pozwalające kontrolować firmę.
Bernard (1975)
Przedsiębiorstwo, które jest w praktyce kontrolowane przez członków jednej rodziny.
Carsrud (1994)
Członkowie "grupy o więziach emocjonalnych" mają przeważający udział we własności firmy oraz w kształtowaniu polityki firmy.
Churchill i Hatten (1993)
Firma, w której następuje bądź przewiduje się przejęcie kontroli nad firmą przez młodszego członka rodziny.
Davis (1983)
Podmioty, w których jedna lub więcej komórek rodzinnych ma wpływ na politykę i kierunek rozwoju firmy. Wpływ na firmę następuje przez posiadanie udziałów i czasami przez zasiadanie członków rodziny w zarządzie firmy.
Davis i Tagiuri (1985)
Firma, na której kierunek rozwoju wpływ ma dwóch lub więcej członków szeroko rozumianej rodziny.
Dimckels i Frohlich (1991)
Firma, w której członkowie rodziny posiadają przynajmniej 60% udziałów w majątku firmy.
Donnelly (1964)
Firma powiązana z przynajmniej dwoma pokoleniami rodziny, a powiązanie to ma wpływ zarówno na politykę firmy, jak i interesy oraz cele rodziny.
Dreux (1990)
Podmioty gospodarcze kontrolowane przez jedną lub wiele rodzin, które mają określony wpływ na struktury zarządcze w takim stopniu, aby istotnie oddziaływać na funkcjonowanie firmy.
Gallo i Sveen (1991)
Firma, w której rodzina posiada większościowe udziały i całkowitą kontrolę nad firmą.
Handler (1989)
Organizacja, w której większość decyzji operacyjnych oraz plany dotyczące sukcesji przywództwa skupiają się w rękach członków rodziny zasiadających w zarządzie bądź radzie nadzorczej.
Holland i Oliver (1992)
Dowolnego typu firma, w której relacje rodzinne mają wpływ na decyzje dotyczące struktury własności lub zarządu.
Lansberg, Perrow, Rogolsky (1988)
Firma, w której członkowie rodziny mają prawną kontrolę nad własnością firmy.
Leach i in. (1990)
Firma, w której ponad 50% akcji kontrolowane jest przez rodzinę i/lub grupa rodzinna efektywnie kontroluje firmę i/lub znaczną część zarządu firmy stanowią członkowie tej samej rodziny.
Lyman (1991)
Firma w całości należy do członków rodziny, przynajmniej jeden z właścicieli zatrudniony jest w firmie, inny członek rodziny jest również zatrudniony w firmie lub regularnie pracuje w firmie, nawet jeśli nie jest oficjalnie zatrudniony.
Prati i Davis (1986)
Firma, w której dwóch lub więcej członków szeroko rozumianej rodziny ma wpływ na kierunek rozwoju firmy za pomocą więzi pokrewieństwa, pełnienia ról menedżerskich lub posiadania udziałów w firmie.
Rosenblatt, de Mik, Anderson, Johnson (1985)
Firma, w której większość udziałów lub kontroli nad firmą skupia się w rękach rodziny oraz w której dwóch lub więcej członków rodziny jest lub w tym samym czasie było bezpośrednio zaangażowanych w działalność firmy.
Stern (1986)
Firma, która jest własnością członków jednej lub wielu rodzin i jest przez nich zarządzana.
Welsch (1993)
Firma, której własność jest skoncentrowana i której właściciele lub bliska rodzina są zaangażowani w zarządzanie.
Źródło: Chua, Chrisman, Sharma 1999, za: Lewandowska, Lipiec 2015, s. 23-24.
Warto zwrócić uwagę na to, że wiele z powyższych definicji koncentruje się na strukturze własnościowej firmy rodzinnej, czyli - innymi słowy - ujęciu jej w wymiarze strukturalnym. Wszystkie definicje w sposób różny traktują przedstawione poniżej obszary wpływające na tożsamość firmy rodzinnej.
Początki definiowania firm rodzinnych w wymiarze strukturalnym wiążą się z badaniami Monsena, Chiu oraz Cooleya (1968, s. 435-451). Przeprowadzili oni w latach 1952-1963 badania pośród 500 największych firm z listy "Fortune", których celem było znalezienie różnic między firmami kontrolowanymi przez właścicieli i menedżerów. Na potrzeby określenia firmy kontrolowanej przez właścicieli przyjęto wtedy następującą definicję:
Firma kontrolowana przez właścicieli to taka, w której:
właściciel posiada minimum 10% udziałów oraz zasiada w zarządzie firmy, właściciel posiada minimum 20% udziałów w firmie.
Firma kontrolowana przez zarząd to taka, w której:
nikt nie posiada więcej niż 5% udziałów w firmie, właściciel nie kontrolował w ostatnim czasie działalności firmy.
Monsen, Chiu i Colley w swoim badaniu wykazali, że wpływ właścicieli na osoby zarządzające firmą ma pozytywne przełożenie, tzn. menedżerowie bardziej dbają o interesy firmy niż swoje własne. Firmy kontrolowane przez właścicieli zdecydowanie przewyższają efektywnością firmy kontrolowane przez zarząd. Ich wskaźnik zysku z kapitału własnego był wyższy aż o 75% od firm kontrolowanych przez zarząd. W przypadku innych wskaźników efektywności (sprzedaż/aktywa całkowite, dochód netto/aktywa całkowite, dochód netto/sprzedaż, wskaźnik zadłużenia) badacze nie zauważyli znaczących różnic, a więcej o znaczeniu rodziny w zarządzaniu w p. 3.1.
Sobiecki (2010, s. 35) uważa zaś, że przedsiębiorstwem rodzinnym jest podmiot gospodarczy, w którym wyłącznym lub dominującym bezpośrednim właścicielem jego majątku jest rodzina jedno- lub wielopokoleniowa. Jednocześnie nie występuje oddzielenie własności od zarządzania, a członkowie rodziny sami pracują w swojej firmie. Ponadto rozwój firmy leży w interesie rodziny (rodzina ma poczucie partycypacji w firmie, klarowne są rozwiązania w sferze corporate governance) i obowiązuje zasada sukcesji rodzinnej (władza i własność przekazywane są kolejnym pokoleniom na podstawie kryteriów społecznych).
Według Klimka badacze najczęściej korzystają z dwóch definicji firm rodzinnych: 1) opracowanej przez Jaffe oraz 2) zaproponowanej przez Davisa i Tagiuriego. Pierwszy z wymienionych autorów uważa firmę rodzinną za "jednostkę, w której dwóch lub więcej członków rodziny dzieli pracę i własność" (Klimek 2014, s. 7). Z kolei Davis i Tagiuri uznają, że firma rodzinna to "organizacja, w której dwóch lub więcej członków rodziny ma wpływ na kierownictwo firmy przez: wykorzystanie związków pokrewieństwa, pełnienie funkcji kierowniczej lub prawo własności" (Klimek 2014, s. 7).
Według Więcek-Janki zbiór pojęć badaczy obszaru przedsiębiorstw rodzinnych pozwala na spojrzenie na ich klasyfikację z dwóch punktów widzenia:
relacyjnego i wartości (oparte na teoriach systemowych) - podkreśla się istotność związków między sferą rodzinną i biznesową, gdzie ich cele i działania przenikają się wzajemnie, a działalność biznesowa opiera się na wartościach, zaufaniu i lojalności członków rodziny, nadzorczego i własnościowego (oparte na teoriach strukturalnych) - podkreśla się wpływ, jaki mają jednostki z rodziny na podejmowanie decyzji, zwraca się także uwagę na to, czy posiadają one większościowe udziały w firmie.
Można więc przyjąć, że firma rodzinna to przedsiębiorstwo o dowolnej wielkości i formie prawnej, którego kapitał w całości lub w znacznej części znajduje się w posiadaniu rodziny, i przynajmniej jeden jej członek wywiera decydujący wpływ na kierownictwo lub sam sprawuje funkcję kierowniczą z zamiarem trwałego utrzymania przedsięwzięcia w rękach rodziny. Tym samym mówimy o przedsiębiorstwie, którego własność jest kontrolowana przez jedną rodzinę (Frishkoff 1995, za: Jeżak, Popczyk, Winnicka-Popczyk 2004, s. 19), a w jej funkcjonowanie zaangażowany jest więcej niż jeden członek rodziny (Sułkowski, Marjański 2009, s. 16).
Komisja Europejska, próbując ujednolicić statystyki narodowe poszczególnych krajów członkowskich w zakresie przedsiębiorczości rodzinnej, zaproponowała definicję firm rodzinnych, wyodrębniając definiowanie giełdowych firm rodzinnych (Final Report... 2009):
Większość głosów jest w posiadaniu osoby (osób) fizycznej, która założyła firmę, lub w posiadaniu osoby (osób) fizycznej, która nabyła udziały w firmie, lub w posiadaniu jej współmałżonka(-ów), rodziców, dzieci lub bezpośrednich spadkobierców dzieci. Głosy w akcjonariacie mają charakter pośredni lub bezpośredni. Przynajmniej jeden członek rodziny lub jego krewny jest formalnie zaangażowany w strukturach zarządczych bądź nadzorze firmy. W przypadku spółek notowanych na giełdzie o firmie rodzinnej mówi się wówczas, gdy osoba, która założyła lub nabyła firmę (kapitał akcyjny), lub jej rodzina bądź potomkowie posiadają 25% głosów wynikających z posiadanych akcji.
W latach 2015-2016 przeprowadzono projekt badawczy w ramach programu COSME "Statystyka firm rodzinnych", którego autorka była koordynatorem na terenie Polski. Projekt realizowany był w Bułgarii, we Włoszech, w Danii, Finlandii, Holandii i na Malcie. Celem nadrzędnym zrealizowanych badań było opracowanie statystyk dla funkcjonowania firm rodzinnych w Polsce. Do realizacji grantu Instytut Biznesu Rodzinnego zawiązał konsorcjum, w skład którego wszedł partner Centrum Badań i Edukacji Statystycznej GUS. Centrum było odpowiedzialne za przeprowadzenie badania ankietowego oraz nadzór nad poprawnością metodologiczną. Instytut Biznesu Rodzinnego opracował założenia, metodykę, ankietę badawczą oraz przeprowadził analizę i wnioskowanie z zebranych danych3. Celem nadrzędnym zrealizowanych badań było opracowanie statystyk dla funkcjonowania firm rodzinnych w Polsce. W tym największym (por. statystyki badania)4 jak dotąd przeprowadzonym w Polsce badaniu szacującym skalę przedsiębiorczości rodzinnej zastosowano wielostopniowy Model 5 poziomów definicyjnych (Lewandowska, Więcek-Janka, Hadryś-Nowak, Wojewoda 2016), który zakłada:
5. poziom - definicja szeroka przedsiębiorstwa rodzinnego, rodzina posiada udziały w firmie. 4. poziom - definicja szeroka przedsiębiorstwa rodzinnego, która zakłada samouznanie firmy za rodzinną zgodnie z podejściem Bernarda (1975). Uznaje się za rodzinne te przedsiębiorstwa, które w praktyce są prowadzone przez członków jednej rodziny. 3. poziom - definicja średnio szeroka zakładająca to, co powyżej, oraz wpływ rodziny na planowanie długofalowe, podejmowanie decyzji przynajmniej jednej osoby z rodziny, zgodnie z definicją European Commission Enterprise and Industry Directorate-General5, zakładającej: większość głosów jest w posiadaniu osoby (osób) fizycznej, która założyła firmę albo nabyła udziały w firmie, lub w posiadaniu jej małżonka, rodziców, dzieci albo bezpośrednich spadkobierców dzieci, głosy większościowe mogą być bezpośrednie lub pośrednie, przynajmniej jeden przedstawiciel rodziny albo krewny jest zaangażowany w zarządzanie lub administrowanie firmą, w przypadku spółek notowanych na giełdzie mówi się o firmie rodzinnej, jeśli rodzina założyła lub nabyła udziały w firmie lub jej potomkowie posiadają 25% głosów wynikających z posiadanego kapitału. 2. poziom - definicja wąska zakładająca to, co powyżej, oraz zaangażowanie w zarządzanie operacyjne minimum dwóch osób i intencję sukcesji, zgodnie z podejściem Sułkowskiego (2005), w którym zwraca uwagę na konieczność wystąpienia zmiennych: co najmniej dwóch członków rodziny wspólnie pracuje w tym przedsiębiorstwie, co najmniej jeden członek rodziny ma istotny wpływ na zarządzanie, członkowie rodziny posiadają znaczące lub większościowe udziały w przedsiębiorstwie, dokonanie lub planowanie sukcesji. 1. poziom - definicja bardzo wąska zakładająca wszystko to, co powyżej, oraz przebytą sukcesję. Transfer pokoleniowy jest uznawany za konieczny przez następujących autorów: Barach, Ganitsky (1995), Churchill, Hatten (1997), Litz (1995), Sharma, Chrisman, Chua (1997), Tan, Fock (2001).
Statystyka firm rodzinnych w Polsce według założonego pięciostopniowego modelu definicyjnego rozkłada się jak w tabeli 1.3.
Tabela 1.3. Firmy rodzinne w Polsce - statystyka na podstawie pięciu definicji
Definicja z poziomu
Zakres definiowania firmy rodzinnej
Procent udziału w próbie
5 - najszersza
Większość udziałów należy do właścicieli prywatnych
92%
4 - szeroka
Samoświadomość rodzinności przedsiębiorstwa
36%
3 - średnio szeroka
Posiadanie większości udziałów oraz wpływ rodziny na planowanie długofalowe, podejmowanie decyzji przynajmniej jednej osoby z rodziny
27%
2 - średnio wąska
Zaangażowanie w zarządzanie operacyjne minimum dwóch osób i intencję sukcesji
19%
1 - wąska
Firma dwupokoleniowa po sukcesji
5%
Źródło: Lewandowska, Więcek-Janka, Hadryś-Nowak, Wojewoda 2016.
W niniejszej pracy stosowana będzie definicja w rozumieniu poziomu 2, tj. o przedsiębiorstwie rodzinnym można mówić wtedy, gdy w zarządzanie operacyjne firmy zaangażowane są minimum dwie osoby z rodziny i istnieje intencja sukcesji, a także z poziomu 1, tj. przedsiębiorstwo rodzinne to firma minimum dwupokoleniowa, tj. po przynajmniej jednej sukcesji.
Aby w pełni zrozumieć istotę działania firm rodzinnych, istotne staje się porównanie czynników różniących firmy rodzinne od nierodzinnych odpowiedników. Stewart i Hitt (2012, s. 58) przedstawiają wiele czynników, które charakteryzują te różnice (por. tabela 1.4).
Tabela 1.4. Stereotypowe dychotomie odnośnie do biznesu nierodzinnego i rodzinnego
Kategoria
Biznes nierodzinny
Biznes rodzinny
Reprezentatywne źródło
Własność
Rozproszona, niezależna od pokrewieństwa
Dysonans pomiędzy rachunkiem ekonomicznym a decyzją właścicieli
Silnie zróżnicowana
Skoncentrowana, zależna od pokrewieństwa
Dysonans pomiędzy rachunkiem ekonomicznym a decyzją właścicieli
Brak zróżnicowania
Achmad i in. (2009)
Morck i in. (2005)
Andres (2008)
Ład
Rozdzielenie własności i kontroli
Zewnętrzne wpływy na zarząd
Przejrzystość, jawność
Własność i kontrola skupione w jednych rękach
Wewnętrzna dominacja zarządu
Brak przejrzystości, dyskrecja
Sirmon i in. (2008)
Parada i in. (2010)
Gedajlovic i in. (2004)
Stopa zwrotu
Zdefiniowana ekonomicznie
Brak korzyści dla jednostki
Ochrona mniejszościowych akcjonariuszy
Ważne są wyniki niefinansowe
Korzyści indywidualne dla rodziny
Wyzysk mniejszościowych akcjonariuszy
Chrisman i in. (2010)
Anderson i Reeb (2003a)
Martinez i in. (2007)
Premie
Na podstawie osiągnięć, zasług
Pracownicy: na podstawie wyników
Kryteria uniwersalistyczne
Z góry określone, nepotyzm
Zaspokojenie potrzeb członków rodziny
Kryteria partykularystyczne
Beehr i in. (1997)
Ram (1994)
Chua i in. (2009)
Relacje
Więzi zewnętrzne oparte na biznesie
Rozgraniczenie sfery biznesu i sfery rodziny
Odpowiedzialność społeczna niespersonalizowana
Więzi rodzinne
Przenikanie ról
Odpowiedzialność społeczna spersonalizowana
Ingram i Lifschitz (2006)
Lomnitz i Pérez-Lizaur (1987)
Muntean (2009)
Przywództwo
Wysoka rotacyjność, dyscyplina rynkowa
Formalne wykształcenie
Szeroki wybór kandydatów na sukcesora
Zakorzenione, długie kadencje
Szkolenie przez pracę
Wybór sukcesora spośród członków rodziny
Oswald i in. (2009)
Jorissen i in. (2005)
Pérez-González (2006)
Kariera
Opłacani menedżerowie
Horyzont kariery w krótszym okresie
Członkowie rodziny
Horyzont kariery w dłuższym okresie
Galambos (2010)
Benedict (1968)
Strategie
Maksymalizacja zysku
Decyzje oparte na kryteriach, nie tylko biznesowych
Ward (2001)
Sharma (2001)
Safin (2007)
Zarządzanie
Delegowanie zadań profesjonalistom
Racjonalne, analityczne
Innowacyjne
Sformalizowane, system dowództwa i kontroli (ang. command and control)
Autokratyczny
Emocjonalne, intuicyjne
Działalność skoncentrowana na finansowaniu bieżących potrzeb, tłumienie innowacyjności
Organiczne, wzajemne kompromisy
Greenhalgh (1994)
Zellweger i Astrachan (2008)
Merck i Yeung (2003)
Zhang i Ma (2009)
Więcek-Janka (2003)
Źródło: Stewart, Hitt 2012, s. 60.
