Wstęp

Po co nam historia ruchu pracowniczego?

Od dłuż­szego czasu po­wra­cała do mnie myśl, aby na­pi­sać książkę o ro­bot­ni­kach za­kła­dów Hi­po­lita Ce­giel­skiego. Kil­ka­krot­nie na­wet ją za­czy­na­łem. Ob­ję­tość no­ta­tek i ze­bra­nych ma­te­ria­łów cią­gle ro­sła, ale pro­jektu nie udało mi się sfi­na­li­zo­wać. Na­pi­sa­łem ar­ty­kuł o cy­klach walk pra­cow­ni­czych w po­wo­jen­nej Pol­sce, po­tem ob­szer­niej­szy tekst o po­cząt­kach ko­bie­cego ru­chu związ­ko­wego w Wiel­ko­pol­sce, wresz­cie książkę o for­mo­wa­niu się no­wej klasy pra­cow­ni­czej - pre­ka­riatu[1]. Wszyst­kie te prace były po­kło­siem mo­jego za­an­ga­żo­wa­nia w ruch związ­kowy i brały się z in­spi­ra­cji wal­kami pra­cow­ni­ków Ce­giel­skiego. Do­piero sto pięć­dzie­siąta rocz­nica wy­bu­chu pierw­szego strajku w fa­bryce (w 1872 roku) i roz­mowa na ten te­mat z Prze­my­sła­wem Wiel­go­szem, re­dak­to­rem na­czel­nym pol­skiej edy­cji "Le Monde Di­plo­ma­ti­que", zmo­ty­wo­wały mnie do pod­su­mo­wa­nia mo­ich do­cie­kań w for­mie ni­niej­szej książki.

Nie jest to jed­nak stricte mo­no­gra­fia do­ty­cząca za­kła­dów czy pra­cow­ni­ków Ce­giel­skiego. Ta­kich prac hi­sto­rycz­nych i so­cjo­lo­gicz­nych po­wstało już kilka[2]. W cen­trum mo­ich za­in­te­re­so­wań znaj­dują się: ruch pra­cow­ni­czy jako ca­łość, ro­dzaje jego walk i oporu, a kon­kretna fa­bryka służy mi je­dy­nie jako przy­kład miej­sca sa­mo­or­ga­ni­za­cji klasy ro­bot­ni­czej i roz­woju róż­nych form dzia­ła­nia[3]. Jed­no­cze­śnie w rów­nej mie­rze in­te­re­suje mnie sze­roko ro­zu­miane spo­łeczne i eko­no­miczne oto­cze­nie fa­bryki. Śle­dząc losy przed­się­bior­stwa, przy­glą­dam się zmia­nom, które za­cho­dziły w roz­woju ka­pi­ta­li­stycz­nego sys­temu pro­duk­cji oraz sto­sun­kach spo­łecz­nych. Za­sta­na­wiam się nad tym, jaki wpływ miało przed­się­bior­stwo na for­mo­wa­nie się klasy ro­bot­ni­czej w Po­zna­niu i re­gio­nie. Ode­grało ono prze­cież nie­ba­ga­telną rolę w hi­sto­rii.

Ce­giel­ski, śmiem twier­dzić, jest jedną z naj­bar­dziej roz­po­zna­wal­nych firm w Pol­sce, za­równo z ty­tułu funk­cji, jaką peł­niła i pełni ona w roz­woju prze­my­słu, jak i - może na­wet bar­dziej - z po­wodu ro­bot­ni­czego zrywu z 1956 roku. W XX wieku w Ce­giel­skim pra­co­wało w każ­dym po­ko­le­niu do­sta­tecz­nie dużo osób, aby to, co działo się w za­kła­dzie, w spo­sób bez­po­średni od­dzia­ły­wało na szer­sze kręgi miesz­kań­ców Po­zna­nia oraz ca­łej Wiel­ko­pol­ski. Tak było też w moim wy­padku. Przez pe­wien okres pod ko­niec lat 80. w Ce­giel­skim na sta­no­wi­sku ro­bot­ni­czym pra­co­wał mój oj­ciec - jako pa­lacz. Kil­ka­na­ście lat póź­niej, kiedy w ra­mach dzia­łal­no­ści związku za­wo­do­wego Ini­cja­tywa Pra­cow­ni­cza sys­te­ma­tycz­nie by­wa­łem w Ce­giel­skim, spo­tka­łem osoby, które go wcze­śniej znały.

W ta­kim kon­tek­ście Ce­giel­ski - dzia­ła­jący nie­prze­rwa­nie od po­nad 175 lat - sta­nowi do­sko­nały punkt od­nie­sie­nia. Oto­cze­nie po­li­tyczne było w okre­sie ist­nie­nia za­kładu wy­jąt­kowo nie­sta­bilne, nie tylko pod wzglę­dem for­malno-ustro­jo­wym, lecz także geo­gra­ficz­nym i de­mo­gra­ficz­nym. Ce­giel­ski trwał i roz­wi­jał się wraz z burz­li­wymi na­ro­dzi­nami państw na­ro­do­wych i na­cjo­na­li­zmu oraz gwał­tow­nymi zmia­nami mapy po­li­tycz­nej Eu­ropy. Za­cho­dziły duże ru­chy mi­gra­cyjne, zmie­niał się ob­raz et­niczny Po­zna­nia i re­gionu. Wbrew mi­towi o ho­mo­ge­nicz­no­ści klasy ro­bot­ni­czej pod wzglę­dem na­ro­do­wo­ścio­wym skład spo­łeczny pra­cow­ni­ków w po­znań­skim prze­my­śle - w tym w Ce­giel­skim - był zróż­ni­co­wany. Przez długi czas współ­ist­niały tam przy­naj­mniej trzy na­ro­do­wo­ści: pol­ska, nie­miecka oraz ży­dow­ska. Po­wo­do­wało to po­działy, kon­flikty i spory do­ty­czące stra­te­gii dzia­ła­nia, ale też spe­cy­ficzne formy współ­dzia­ła­nia ro­bot­ni­ków po­nad po­dzia­łami et­nicz­nymi. Róż­nice te zni­kły już po I woj­nie świa­to­wej. Po­znań stał się wów­czas naj­bar­dziej jed­no­rodny na­ro­do­wo­ściowo spo­śród du­żych miast mię­dzy­wo­jen­nej Pol­ski.

Klasa pra­cow­ni­cza była i jest we­wnętrz­nie sil­nie zróż­ni­co­wana rów­nież po­li­tycz­nie i świa­to­po­glą­dowo. Py­tam w tej książce także o to, jak w kon­tek­ście tego zróż­ni­co­wa­nia wy­glą­dała re­pre­zen­ta­cja związ­kowa i po­li­tyczna w da­nym cza­sie. W hi­sto­rio­gra­fii pe­ere­low­skiej ukształ­to­wał się pe­wien ka­non opisu dzie­jów ru­chu ro­bot­ni­czego. Oprócz tego, że przed­kła­dano pro­gram po­li­tyczny nad so­cjalny, zna­cze­nie re­pre­zen­ta­cji par­tyj­nej nad związ­kową, to jesz­cze usil­nie prze­ko­ny­wano, że naj­waż­niej­sze były par­tie ko­mu­ni­styczne, a so­cja­li­styczne znaj­do­wały się na dru­gim pla­nie. W tym opra­co­wa­niu pod­daję kry­tyce taki spo­sób my­śle­nia o re­pre­zen­ta­cji ro­bot­ni­czej. Trzeba bo­wiem zwró­cić uwagę przede wszyst­kim na bez­po­śred­nie formy uczest­nic­twa ro­bot­ni­ków w ży­ciu de­mo­kra­tycz­nym, które wy­ni­kają z miej­sca, ja­kie zaj­mo­wali oni i zaj­mują w sto­sun­kach pro­duk­cji, nie zaś w od­nie­sie­niu do par­tii po­li­tycz­nych. Wska­zuję, że w zde­cy­do­wa­nej mie­rze de­mo­kra­cja przed­sta­wi­ciel­ska nie po­zwa­lała - i na­dal nie po­zwala - pra­cow­ni­kom re­pre­zen­to­wać sa­mych sie­bie. Skład or­ga­nów wła­dzy przed­sta­wi­ciel­skiej za­wsze w znacz­nym stop­niu od­bie­gał od re­al­nie ist­nie­ją­cego składu spo­łecz­nego da­nego kraju, re­gionu czy mia­sta. Oczy­wi­ście grupy naj­bar­dziej wy­zy­ski­wane w sen­sie eko­no­micz­nym były zde­cy­do­wa­nie rza­dziej re­pre­zen­to­wane w ofi­cjal­nych gre­miach po­li­tycz­nych. To może wy­da­wać się ba­na­łem. Dzięki ru­chowi straj­ko­wemu (czy sze­rzej re­win­dy­ka­cyj­nemu) ro­bot­nicy sta­rali się jed­nak od­zy­skać po­li­tyczny wpływ na struk­turę po­działu do­chodu spo­łecz­nego, wa­runki pracy, wła­dzę w przed­się­bior­stwie i swoje co­dzienne ży­cie.

Cie­ka­wie brzmią tu skre­ślone w 1906 roku słowa Róży Luk­sem­burg na te­mat do­świad­czeń straj­ko­wych na te­re­nie Ro­sji i Pol­ski (za­boru ro­syj­skiego) na po­czątku XX wieku. W skost­nia­łej ab­so­lu­ty­stycz­nej Ro­sji - pi­sała wów­czas o strajku ko­le­ja­rzy w Ro­sto­wie z 1902 roku - ro­bot­nicy po raz pierw­szy zdo­byli so­bie "sztur­mem wol­ność zgroma­dzeń"[4], zwo­łu­jąc wie­lo­ty­sięczne wiece. Po­dob­nie było w wie­lu in­nych przy­pad­kach. W 1919 roku ro­bot­nicy rolni w Wiel­ko­pol­sce, nie przej­mu­jąc się za­ka­zami ani ogra­ni­cze­niami i nie oglą­da­jąc na ist­nie­jące prawo, zor­ga­ni­zo­wali się w po­tężne związki za­wo­dowe i sztur­mem zdo­byli prawo do zrze­sza­nia się oraz strajku. To zre­wol­to­wani ro­bot­nicy zma­sku­li­ni­zo­wa­nych w du­żej mie­rze za­kła­dów Ce­giel­skiego upo­mnieli się w 1956 roku o prawa re­pro­duk­cyjne ko­biet, żą­da­jąc dla nich sze­ścio­go­dzin­nego dnia pracy! W wielu przy­pad­kach to dzięki straj­kom wy­wal­czano so­bie prawo do krót­szej dniówki, cza­sami na długo za­nim zmie­niono pod tym ką­tem prawo. Po re­wo­lu­cji 1905 roku fak­tyczny czas pracy w ro­syj­skim prze­my­śle - pi­sała Luk­sem­burg - wy­prze­dzał "nie tylko ro­syj­skie pra­wo­daw­stwo fa­bryczne, lecz na­wet sto­sunki pa­nu­jące w Niem­czech"[5]. Ina­czej mó­wiąc: dzięki straj­kom czę­sto usta­na­wiano zdo­by­cze, które do­piero póź­niej do­cze­kały się le­gi­ty­mi­za­cji. Au­torka Aku­mu­la­cji ka­pi­tału do­wo­dziła jed­no­cze­śnie, że sku­tecz­ność i za­sięg straj­ków nie wy­ni­kają z siły związ­ków za­wo­do­wych, lecz na od­wrót - zna­cze­nie związ­ków za­wo­do­wych sta­nowi na­stęp­stwo dy­na­miki ru­chu re­win­dy­ka­cyj­nego. Rów­nież dzi­siej­sza sła­bość or­ga­ni­za­cji związ­ko­wych bie­rze się wła­śnie ze sła­bo­ści ru­chu straj­ko­wego, któ­rej to­wa­rzy­szy fe­tysz le­ga­li­zmu i brak zdol­no­ści przej­ścia od pro­te­stu w jed­nym za­kła­dzie czy branży do strajku po­wszech­nego (czego do­wo­dzą na przy­kład ostat­nie strajki w oświa­cie w 2019 roku). Związki za­wo­dowe nie są dziś za­in­te­re­so­wane straj­kiem ge­ne­ral­nym i sta­wiają na roz­wią­za­nia po­li­tyczne, o któ­rych dużo się mówi, ale z któ­rych dla świata pracy nie­wiele wy­nika. Dziś pro­ble­mem nie jest to, jak przejść od ak­cji so­cjal­nej do po­li­tycz­nej, lecz od­wrot­nie - jak przejść od ak­cji po­li­tycz­nej do so­cjal­nej. Nie zdo­łano - moim zda­niem - osiąg­nąć tego na przy­kład w cza­sie Strajku Ko­biet w 2020 roku, który po­zo­stał sprze­ci­wem czy­sto ulicz­nym, na­kie­ro­wa­nym po­li­tycz­nie.

Ważne jest zwró­ce­nie uwagi na to, jak wy­glą­dają re­alne zma­ga­nia na po­zio­mie za­kładu pracy i w jaki spo­sób prze­kłada się to na ży­cie po­li­tyczne. Jak walka straj­kowa ro­bot­ni­ków i ro­bot­nic po­zwa­lała im osią­gnąć względną jed­ność i utrzy­mać wspólną stra­te­gię dzia­ła­nia, która cza­sami da­wała im ini­cja­tywę także na grun­cie de­mo­kra­cji przed­sta­wi­ciel­skiej. Acz­kol­wiek zwy­kle nie jest moż­liwe utrzy­ma­nie tej spój­no­ści przez dłuż­szy czas, z uwagi mię­dzy in­nymi na prze­ciw­dzia­ła­nie sa­mych ka­pi­ta­li­stów i przed­sta­wi­cieli wła­dzy, któ­rzy są za­in­te­re­so­wani roz­bi­ciem so­li­dar­no­ści pra­cow­ni­czej, co może się od­by­wać na bar­dzo wiele spo­so­bów - od re­pre­sji i de­le­ga­li­za­cji np. związ­ków za­wo­do­wych, przez seg­men­ta­cję rynku pracy (choćby po­dział na pra­cow­ni­ków sta­łych i tym­cza­so­wych) i zmiany tech­no­lo­giczne (za­stę­po­wa­nie pra­cow­ni­ków ma­szy­nami i ro­bo­tami), po re­lo­ka­cje przed­się­bior­stwa, re­kru­ta­cję nie­zor­ga­ni­zo­wa­nej siły ro­bo­czej od nowa i zróż­ni­co­wa­nie płac, a także zwy­kłą in­dok­try­na­cję pod­ko­pu­jącą nie­za­leż­ność ru­chu ro­bot­ni­czego. Stawką jest tu nie tylko zysk ka­pi­ta­li­sty, czy sze­rzej po­dział do­chodu spo­łecz­nego, lecz także kon­trola nad pracą.

Zre­wol­to­wana i zjed­no­czona w swo­ich dą­że­niach klasa pra­cow­ni­ków po­trafi za­równo do­pro­wa­dzić do spra­wie­dliw­szego po­działu wy­pra­co­wa­nych dóbr i środ­ków, jak i uzy­skać więk­szą swo­bodę w kształ­to­wa­niu sto­sun­ków spo­łecz­nych w miej­scu pracy (i poza nim) czy ogra­ni­czyć lub na­wet znieść wy­zysk. Książka ta opo­wiada za­tem o po­wta­rza­ją­cych się cy­klach i cyr­ku­la­cjach walk pra­cow­ni­czych. Pi­sząc o cy­klach, mam na my­śli okre­sowe spię­trze­nia wy­stą­pień pra­cow­ni­czych, które oczy­wi­ście są po­łą­czone z wa­ha­niami ko­niunk­tu­ral­nymi go­spo­darki, ale in­te­re­su­jące jest też, jak prze­kła­dają się one na zmiany w dłuż­szej per­spek­ty­wie cza­so­wej. Cyr­ku­la­cja to zmiany w for­mie ak­tyw­no­ści śro­do­wisk ro­bot­ni­czych, a także spo­sób, w jaki do­świad­cze­nie walk pra­cow­ni­czych trwa i jest prze­ka­zy­wane z po­ko­le­nia na po­ko­le­nie.

W 2021 roku uka­zała się czte­ro­to­mowa Hi­sto­ria Po­zna­nia Prze­my­sława Ma­tu­sika. Wy­szła ona na­kła­dem Wy­daw­nic­twa Miej­skiego i nie­jako pod pa­tro­na­tem lo­kal­nych władz. W sen­sie edy­tor­skim to dzieło im­po­nu­jące, bo­gato ilu­stro­wane i pod tym wzglę­dem bar­dzo atrak­cyjne. Z punktu wi­dze­nia na­uko­wego jest to jed­nak ra­czej po­zy­cja skie­ro­wana do ma­so­wego od­biorcy. Mocno od­biega ona od wy­da­nych wcze­śniej wie­lo­to­mo­wych Dzie­jów Po­zna­nia, po­wsta­łych w la­tach 1988-1998 pod re­dak­cją Je­rzego To­pol­skiego i Le­cha Trze­cia­kow­skiego, które są po­zy­cją zde­cy­do­wa­nie bar­dziej aka­de­micką, a także pod wie­loma wzglę­dami wnik­liw­szą.

Ma­tu­sik w swo­jej książce, szcze­gól­nie w jej czę­ściach do­ty­czą­cych dzie­jów no­wo­żyt­nych i naj­now­szych, pre­zen­tuje wi­zję hi­sto­rii mia­sta nie­zwy­kle miesz­czań­ską i kon­ser­wa­tywną. Li­sta za­rzu­tów pod ad­re­sem książki w tym wzglę­dzie za­ję­łaby sporo miej­sca. W pierw­szej ko­lej­no­ści trzeba jed­nak pod­kre­ślić, że au­tor w za­sa­dzie ze­pchnął ze sceny hi­sto­rii ruch pra­cow­ni­czy i związ­kowy, po­mi­nął wiele wąt­ków i spe­cy­ficz­nie zin­ter­pre­to­wał różne wy­da­rze­nia. Oczy­wi­ście wspo­mina on o głów­nych re­wol­tach, jak te z 1920 roku (wy­stą­pie­nie po­znań­skich ko­le­ja­rzy) czy 1956 roku (po­znań­ski Czer­wiec). W pierw­szym jed­nak przy­padku mar­gi­na­li­zuje zna­cze­nie zrywu, a w dru­gim wy­ol­brzy­mia je pod ką­tem an­ty­ko­mu­ni­stycz­nych ha­seł. Osta­tecz­nie Hi­sto­ria Po­zna­nia jest książką o miesz­czań­skich eli­tach, pi­saną z ich per­spek­tywy. Au­tor mię­dzy in­nymi - i w pełni świa­do­mie - przy­wo­łuje no­stal­giczne ob­razy owych przed­wo­jen­nych "pro­fe­sor­sko-dy­rek­tor­skich willi" w eli­tar­nych dziel­ni­cach mia­sta, gdzie na ta­ra­sach bie­sia­do­wały "ele­ganc­kie pa­nie pi­jące oran­żadę, uśmiech­nięci męż­czyźni w let­nich ma­ry­nar­kach, le­żąca na sto­liku płachta "Ku­riera Po­znań­skiego" [czyli or­ganu Na­ro­do­wej De­mo­kra­cji, któ­rego szpalty ocie­kały an­ty­se­mi­ty­zmem - przyp. au­tora], a na traw­niku dziew­czynki w bia­łych su­kien­kach z ma­ry­nar­skimi koł­nie­rzy­kami bie­ga­jące za to­czo­nym ko­łem". To - pod­kre­śla au­tor - wspo­mina się le­piej "niż oko­py­wa­nie "py­rek" czy pie­le­nie "ro­jek" z ka­pu­stą w ogródku przy ba­ra­kach"[6]. Siel­ska wi­zja willi i ba­ra­ków, jak wcze­śniej dworku i czwo­ra­ków, nie wy­czer­puje oczy­wi­ście dra­matu kla­so­wych po­dzia­łów i kon­flik­tów. Ta­kie ry­so­wa­nie ob­ra­zów z prze­szło­ści do­ty­czy także in­nych pol­skich miast i re­gio­nów.

Praca Ma­tu­sika do­wo­dzi, że po­nowne opi­sy­wa­nie hi­sto­rii ru­chu ro­bot­ni­czego ma głę­boki sens, jest ona bo­wiem sys­te­ma­tycz­nie dys­kre­dy­to­wana i ru­go­wana z ma­in­stre­amo­wego dys­kursu. Do­dat­kowo pa­nuje błędne prze­ko­na­nie, że hi­sto­rio­gra­fia pe­ere­low­ska zro­biła wszystko, co moż­liwe, w kwe­stii dzie­więt­na­sto- i dwu­dzie­sto­wiecz­nego ru­chu ro­bot­ni­czego. Nie tylko ce­lowo mar­gi­na­li­zo­wała bo­wiem ona nie­które jego nurty, lecz także pewne za­gad­nie­nia po­zo­stały w ogóle nie­zba­dane. Przede wszyst­kim mam na my­śli dzieje ko­bie­cego ru­chu pra­cow­ni­czego i związ­ko­wego oraz sfe­mi­ni­zo­wa­nych, ale bar­dzo waż­nych branż, ta­kich jak prze­mysł ty­to­niowy. Do­piero ostat­nio uka­zało się kilka mo­no­gra­fii do­ty­czą­cych tego sek­tora, ale w od­nie­sie­niu do okresu mię­dzy­wo­jen­nego i po­wo­jen­nego oraz po­zba­wio­nych wąt­ków pro­te­stów pra­cow­ni­czych[7]. Hi­sto­rio­gra­fia pe­ere­low­ska re­pre­zen­to­wała także pewne utarte sche­maty in­ter­pre­ta­cyjne, które można i trzeba mo­dy­fi­ko­wać - albo na­wet od­rzu­cić.

Współ­cze­śnie po­ja­wiają się też nowe mo­no­gra­fie i ba­da­nia em­pi­ryczne do­ty­czące kon­flik­tów spo­łecz­nych w róż­nych okre­sach hi­sto­rii, choć przede wszyst­kim w la­tach Pol­skiej Rzecz­po­spo­li­tej Lu­do­wej (PRL). Są to ba­da­nia pro­wa­dzone głów­nie - po­wie­dzie­li­by­śmy - pod ką­tem de­le­gi­ty­mi­za­cji sys­temu ko­mu­ni­stycz­nego, czę­sto pod szyl­dem In­sty­tutu Pa­mięci Na­ro­do­wej (IPN), nie­po­zba­wione jed­nak cie­ka­wych da­nych na te­mat straj­ków i oporu pra­cow­ni­czego.

Trzeba też za­uwa­żyć, że prze­su­wają się ho­ry­zonty cza­sowe i w prze­szłość od­cho­dzą zda­rze­nia do nie­dawna uwa­żane za współ­cze­sne. To­czą się za­tem spory na­ukowe nie tylko do­ty­czące upadku Pol­skiej Rzecz­po­spo­li­tej Lu­do­wej, lecz także Pol­ski w okre­sie po­trans­for­ma­cyj­nym. Te wy­da­rze­nia stały się czę­ścią hi­sto­rii naj­now­szej. To ozna­cza, że ob­raz mi­nio­nych zda­rzeń kształ­to­wany "po­przez re­la­cje świad­ków, prze­ka­zy­wane w dro­dze mię­dzy­po­ko­le­nio­wego dia­logu" po­woli traci na zna­cze­niu. Świad­ko­wie hi­sto­rii od­cho­dzą, a "upa­mięt­nia­nie prze­szło­ści zo­staje prze­nie­sione w ob­szar ze­wnętrzny, ry­tu­alny i ma­te­rialny". Pewne tre­ści i idee mu­szą za­ist­nieć jako sym­bole ma­te­rialne, "aby stać się przed­mio­tem pa­mięci"[8]. Pro­ces ten do­ko­nuje się naj­czę­ściej za przy­zwo­le­niem bądź z in­spi­ra­cji wła­dzy i jest z re­guły zgodny z jej in­te­re­sami.

Pa­mięć ulega ma­te­ria­li­za­cji, co może od­by­wać się na wiele spo­so­bów. Zo­staje utrwa­lona w pod­ręcz­ni­kach hi­sto­rii, w ar­chi­wach pań­stwo­wych, mu­ze­ach, ka­len­da­rzach, ry­tu­ałach, pro­gra­mach ba­dań, wy­da­nych bio­gra­fiach, a także w na­zwach miej­sco­wo­ści, ulic, po­mni­kach, ar­chi­tek­tu­rze itd. Wresz­cie w Pol­sce na straży "hi­sto­rycz­nej po­praw­no­ści" - przy­naj­mniej obej­mu­ją­cej XX wiek - stoi IPN. Pro­ces ten do­dat­kowo - jak pi­sze je­den z ba­da­czy - pod­lega ścis­łej kon­troli od czasu, kiedy od­kryto, "że ten, kto w po­li­tyce kształ­tuje pa­mięć o prze­szło­ści, po­siada w isto­cie re­alną wła­dzę". Twier­dzi się na­wet cza­sami - może z pewną prze­sadą - że "obok kon­troli fi­nan­sów i no­wych tech­no­lo­gii, pa­mięć stała się jed­nym z naj­bar­dziej re­al­nych środ­ków spra­wo­wa­nia po­li­tycz­nej wła­dzy we współ­cze­snym świe­cie"[9]. Stawką tych za­bie­gów jest au­to­ry­tet pań­stwa i jego le­gi­ty­mi­za­cja[10] - zwłasz­cza po woj­nie, re­wo­lu­cji czy trans­for­ma­cji ustro­jo­wej. Na na­szych oczach dzieje się to kosz­tem pa­mięci ro­bot­ni­czej, co ma także nie­ba­ga­telne zna­cze­nie dla cyr­ku­la­cji walk z wy­zy­skiem i nie­spra­wie­dli­wo­ścią spo­łeczną. Gra to­czy się o to, na ile "zma­te­ria­li­zo­wana pa­mięć" bę­dzie na­rzę­dziem kon­troli spo­łecz­nej i spo­so­bem na­rzu­ce­nia pod­po­rząd­ko­wa­nia oraz re­żimu pracy, a na ile wzmocni ruch re­win­dy­ka­cyjny i eman­cy­pa­cyjny.

Pi­sząc o "ma­te­ria­li­za­cji pa­mięci", trzeba za­uwa­żyć, że na­ukowe upra­wia­nie hi­sto­rii od XIX wieku miało słu­żyć in­te­re­som miesz­czań­stwa i pań­stwa na­ro­do­wego. Od sa­mego po­czątku jest ona w po­szcze­gól­nych kra­jach prze­po­jona na­cjo­na­li­stycz­nym punk­tem wi­dze­nia i wcią­gnięta w uza­sad­nie­nie po­li­tycz­nych rosz­czeń okre­ślo­nych klas pre­ten­du­ją­cych do wła­dzy, po­słu­gu­ją­cych się et­nicz­nymi ar­gu­men­tami. W cza­sach PRL miano wpro­wa­dzić nowy hi­sto­ryczny pa­ra­dyg­mat, była to jed­nak ra­czej hy­bryda, w ra­mach któ­rej na nar­ra­cję na­cjo­na­li­styczną na­ło­żono je­dy­nie pe­wien mark­si­stow­ski filtr - tak, aby le­gi­ty­mi­zo­wać nowe elity wła­dzy. Wielu za­uważa, że po­słu­gi­wały się one w dal­szym ciągu pew­nymi ty­po­wymi dla hi­sto­rio­gra­fii na­cjo­na­li­stycz­nej nar­ra­cjami. Jak pi­sał je­den z au­to­rów: "Brzmi to nie­wia­ry­god­nie, ale wi­zja prze­szło­ści za­warta w pod­ręcz­ni­kach szkol­nych PRL była pod wie­loma wzglę­dami nie­by­wale "pol­ska" i po­nie­kąd "ka­to­licka"; ich au­to­rzy w sto­sunku do "in­nych" i "ob­cych" sto­so­wali na pa­pie­rze swego ro­dzaju po­li­tykę "eks­ter­mi­na­cji" lub dys­kret­nej "asy­mi­la­cji""[11]. W hi­sto­rio­gra­fii pe­ere­low­skiej na­wet nar­ra­cja o ro­bot­ni­kach i wal­kach kla­so­wych nie była szcze­gól­nie ory­gi­nalna i czę­sto spro­wa­dzano ją do hi­sto­rii par­tii so­cja­li­stycz­nych oraz ko­mu­ni­stycz­nych. Znaj­du­jemy się za­tem w klesz­czach hi­sto­rio­gra­fii PRL i na­cjo­na­li­stycz­nej - z ich mi­tami i ste­reo­ty­pami. Chcia­łem w tej książce - na ile to moż­liwe - prze­ciw­sta­wić się tej hi­sto­rio­gra­fii i nadać od­po­wied­nie zna­cze­nie spo­łeczne dzie­jom ru­chu ro­bot­ni­czego.

Bibliografia

100 lat ru­chu ro­bot­ni­czego w Pol­sce. Ka­len­da­rium wy­da­rzeń, pod red. Zbi­gniewa Szczy­giel­skiego, War­szawa 1976.

155 lat firmy H. Ce­giel­ski - Po­znań S.A., Po­znań 2001.

37 lat temu roz­po­czął się hi­sto­ryczny strajk w Stoczni Gdań­skiej, dzieje.pl, 14 sierp­nia 2017, https://dzieje.pl/ak­tu­al­no­sci/hi­sto­ryczny-strajk-w-stoczni-gdan­skiej (do­stęp: 26.03.2024).

Ca­rol J. Adams, Po­li­tyka sek­su­alna mięsa. Fe­mi­ni­styczno-we­ge­ta­riań­ska teo­ria kry­tyczna, przeł. Mi­chał Ste­fań­ski, War­szawa 2022.

Ama­zon w Pol­sce - Cen­tra lo­gi­styki, https://biu­ro­pra­so­we­ama­zon.pl/O-Ama­zon-w-Pol­sce/Cen­tra-Lo­gi­styki.html (do­stęp: 26.03.2024).

Ti­mo­thy Gar­ton Ash, Pol­ska Re­wo­lu­cja. "So­li­dar­ność" 1980-1981 [w te­goż:] Je­sień wa­sza, wio­sna na­sza, przeł. Mał­go­rzata Dzie­wul­ska, Anna Hu­sar­ska, Mar­cin Król, War­szawa 2009.

An­thony Aveni, Im­pe­ria czasu. Ka­len­da­rze, ze­gary i kul­tury, przeł. Pa­weł Mach­ni­kow­ski, Po­znań 2001.

Ot­ti­lie Ba­ader, Ein ste­ini­ger Weg. Le­ben­se­rin­ne­run­gen einer So­zia­li­stin, Ber­lin-Bonn 1979.

Le­szek Bal­ce­ro­wicz, Pań­stwo w prze­bu­do­wie, Kra­ków 1999.

Woj­ciech Bart­ko­wiak, Z po­znań­skiej gwary i wiel­ko­pol­skiej du­szy, "Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 2001, nr 2, s. 289-295.

Bez­ro­bo­cie w wo­je­wódz­twie za­chod­nio­po­mor­skim w 2004 r., Wo­je­wódzki Urząd Sta­ty­styczny, Szcze­cin 2005.

Zyg­munt Bo­ras, Lech Trze­cia­kow­ski, W daw­nym Po­zna­niu. Fakty i wy­da­rze­nia z dzie­jów mia­sta do roku 1918, Po­znań 1969.

Sta­ni­sław Bo­ro­wiak, "Jak za­trzy­mać ro­bot­nika na wsi?" - zie­mia­nie wiel­ko­pol­scy wo­bec emi­gra­cji ro­bot­ni­ków rol­nych do okrę­gów prze­my­sło­wych Rze­szy nie­miec­kiej na prze­ło­mie XIX i XX w., "Stu­dia z Hi­sto­rii Spo­łeczno-Go­spo­dar­czej" 2010, t. VIII, s. 195-214.

Mar­cin Bo­sacki, Pod­zie­mie w Ce­giel­skim. NSZZ "So­li­dar­ność" ZPM H. Ce­giel­ski Po­znań od 13 grud­nia 1981 do 17 kwiet­nia 1989, Po­znań 1996.

Fer­nand Brau­del, Kul­tura ma­te­rialna, go­spo­darka i ka­pi­ta­lizm XV-XVIII wiek, t. III, Czas świata, przeł. Je­rzy Strze­lecki, Jan Strze­lecki, War­szawa 1992.

Jan Bry­gier, Moje pierw­sze kroki w kla­so­wym i re­wo­lu­cyj­nym ru­chu ro­bot­ni­czym, ma­szy­no­pis w za­so­bach Mu­zeum Za­kła­do­wego HCP, Po­znań 1971.

Bła­żej Brzo­stek, Ro­bot­nicy War­szawy. Kon­flikty co­dzienne (1950-1954), War­szawa 2002.

Pau­lina Ce­giel­ska, Z mo­ich wspo­mnień. Prze­chadzki po mie­ście, Po­znań 1997.

To­masz Ce­glarz, Sier­pień 1980 r. w Po­zna­niu. Strajki w po­znań­skich za­kła­dach pracy, https://ipn.gov.pl/pl/ar­chiw/ar­chi­wa­lia/ar­chi­wa­lia-1/43388,Sier­pien-1980-r-w-Po­zna­niu.html (do­stęp: 26.03.2024).

Ma­rek Cha­mot, Chrze­ści­jań­ski ruch ro­bot­ni­czy w za­bo­rze pru­skim w la­tach 1890-1914, "Czasy No­wo­żytne" 1997, t. III, s. 49-59.

Chro­no­lo­gia pol­ska, pod red. nauk. Bro­ni­sława Wło­dar­skiego, War­szawa 2007.

An­drzej Chwalba, Hi­sto­ria po­wszechna. Wiek XIX, War­szawa 2012.

Ma­rek A. Ci­chocki, Wła­dza i pa­mięć. O po­li­tycz­nej funk­cji hi­sto­rii, Kra­ków 2005.

Piotr Ci­cho­racki, Jo­anna Du­frat, Ja­nusz Mierzwa, Ob­li­cza buntu spo­łecz­nego w II Rze­czy­po­spo­li­tej doby Wiel­kiego Kry­zysu (1930-1935). Uwa­run­ko­wa­nie, skala, kon­se­kwen­cje, Kra­ków 2019.

Harry Cle­aver, Cyr­ku­la­cja walk jako forma or­ga­ni­za­cji [w:] Au­to­no­mia ro­bot­ni­cza, pod red. Krzysz­tofa Króla, Po­znań 2007, s. 78-82.

An­toni Czu­biń­ski, Ma­rian Ol­szew­ski, Z ro­bot­ni­czych tra­dy­cji Wiel­ko­pol­ski, Po­znań 1984.

An­toni Czu­biń­ski, Mie­czy­sław Skrzek, Strajki rolne w Wiel­ko­pol­sce w la­tach 1919-1922. Ma­te­riały ar­chi­walne, War­szawa 1959.

An­toni Czu­biń­ski, Po­znań w la­tach 1918-1939, Po­znań 2004.

An­toni Czu­biń­ski, Re­wo­lu­cja 1918-1919 w Niem­czech, Po­znań 1967.

Je­rzy Czucz­man, Sy­tu­acja prze­my­słu stocz­nio­wego w Pol­sce przed wy­stą­pie­niem CO­VID-19, www.go­spo­dar­ka­mor­ska.pl, 24 lu­tego 2021, https://www.go­spo­dar­ka­mor­ska.pl/ra­port-sy­tu­acja-prze­my­slu-stocz­nio­wego-w-pol­sce-przed-wy­sta­pie­niem-co­vid-19-57422 (do­stęp: 26.03.2024).

Zo­fia Da­szyń­ska-Go­liń­ska, Sprawa służby do­mo­wej, "Ga­zeta Są­dowa War­szaw­ska" 1920, nr 42-44.

Cze­sław De­mel, Je­rzy Kra­wul­ski, Krzysz­tof Rzepa, Dzia­łal­ność Na­ro­do­wego Stron­nic­twa Ro­bot­ni­ków i Na­ro­do­wej Par­tii Ro­bot­ni­czej w Wiel­ko­pol­sce w la­tach 1917-1937, War­szawa-Po­znań 1980.

Do­jazdy do pracy w wo­je­wódz­twie wiel­ko­pol­skim w 2011 r., Główny Urząd Sta­ty­styczny, Po­znań 2015, https://po­znan.stat.gov.pl/opra­co­wa­nia-bie­zace/opra­co­wa­nia-sy­gnalne/praca-wy­na­gro­dze­nie/do­jazdy-do-pracy-w-wo­je­wodz­twie-wiel­ko­pol­skim-w-2011-r-,5,1.html (do­stęp: 26.03.2024).

Ka­zi­mierz Dok­tór, Przed­się­bior­stwo prze­my­słowe. Stu­dium so­cjo­lo­giczne Za­kła­dów Prze­my­słu Me­ta­lo­wego "H. Ce­giel­ski", War­szawa 1964.

Jan Do­lata, Elż­bieta Gajda, Hen­ryk Ro­gacki, Trzcianka. Za­rys dzie­jów, Po­znań 1994.

Hen­ryk Do­mań­ski, Zróż­ni­co­wa­nie do­cho­dów oraz jego per­cep­cja [w:] Zróż­ni­co­wa­nie spo­łeczne i jego per­cep­cja w la­tach 1965-1980. Ten­den­cje zmian i trwa­ło­ści, pod red. Kry­styny Ja­nic­kiej, Wro­cław-War­szawa-Kra­ków-Gdańsk 1987, s. 19.

Ra­fał Droz­dow­ski, Ma­rek Ziół­kow­ski, Dy­na­mika spo­łecz­nej pa­mięci i spo­łecz­nego za­po­mi­na­nia, "Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 2006, nr 2, s. 7-15.

Irena Dryll, Kie­runki zmian w sy­tu­acji spo­łeczno-za­wo­do­wej włók­nia­rzy [w:] Włók­nia­rze w pro­ce­sie zmian, pod red. Jo­lanty Kul­piń­skiej, War­szawa 1975, s. 196-200.

An­toni Du­dek, To­masz Mar­szał­kow­ski, Walki uliczne w PRL 1956-1989, Kra­ków 1999.

Jan Du­dziak, Prze­my­sław Ku­cie­wicz, Je­rzy Li­twin, Sła­wo­mir Skrzy­piń­ski, Hen­ryk Spi­gar­ski, Pol­ski Prze­mysł Okrę­towy 1945-2000, Gdańsk 2000.

Ja­nina Dy­do­wi­czowa, Za­rys dzie­jów Wy­twórni Wy­ro­bów Ty­to­nio­wych w Po­zna­niu (1920-1966), "Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 1967, nr 2, s. 55-71.

Dzieje Po­zna­nia, t. II, cz. 1, pod red. Je­rzego To­pol­skiego i Le­cha Trze­cia­kow­skiego, War­szawa-Po­znań 1994.

Dzieje Po­zna­nia, t. II, cz. 2, pod red. Je­rzego To­pol­skiego i Le­cha Trze­cia­kow­skiego, War­szawa-Po­znań 1998.

"Dzien­nik Bał­tycki" 1996, 11 czerwca.

"Dzien­nik Bał­tycki" 1996, 22 czerwca.

"Dzien­nik Bał­tycki" 1997, 14 marca.

"Dzien­nik Bał­tycki" 1997, 17 marca.

"Dzien­nik Bał­tycki" 1997, 24 marca.

"Dzien­nik Bał­tycki" 1997, 28 kwiet­nia.

"Dzien­nik Bał­tycki" 1997, 30 kwiet­nia.

"Dzien­nik Bał­tycki" 1997, 5 maja.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1866, 16 maja.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1870, 7 wrze­śnia.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1870, 9 wrze­śnia.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1871, 20 stycz­nia.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1871, 22 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1871, 24 maja.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1907, 5 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1907, 8 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1907, 9 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1907, 12 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1907, 14 lipca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1907, 9 sierp­nia.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1907, 22 paź­dzier­nika.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1907, 26 paź­dzier­nika.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1907, 5 li­sto­pada.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1907, 29 li­sto­pada.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1918, 30 stycz­nia.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1918, 31 stycz­nia.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1918, 1 lu­tego.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1918, 2 lu­tego.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1918, 5 lu­tego.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1918, 6 lu­tego.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1921, 23 paź­dzier­nika.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1921, 26 paź­dzier­nika.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1921, 28 paź­dzier­nika.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1921, 29 paź­dzier­nika.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1921, 30 paź­dzier­nika.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1921, 3 li­sto­pada.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1922, 14 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1922, 15 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1922, 17 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1922, 18 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1922, 21 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1922, 23 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1922, 24 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1922, 25 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1922, 26 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1922, 29 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1925, 8 paź­dzier­nika.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1926, 30 maja.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1926, 1 czerwca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1926, 4 czerwca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1926, 8 czerwca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1926, 11 czerwca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1926, 15 czerwca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1938, 26 stycz­nia.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1938, 15 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1938, 16 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1938, 20 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1938, 22 marca.

"Dzien­nik Po­znań­ski" 1938, 23 marca.

Ste­fa­nia Dzię­ciel­ska-Mach­ni­kow­ska, Grze­gorz Ma­tu­szak, Czter­na­ście łódz­kich mie­sięcy. Stu­dia so­cjo­lo­giczne sier­pień 1980-wrze­sień 1981, Łódź 1984.

Je­rzy Eisler, Gru­dzień '70, War­szawa 1995.

En­cy­klo­pe­dia hi­sto­rii go­spo­dar­czej Pol­ski do 1945 roku, t. I, War­szawa 1981.

En­cy­klo­pe­dia So­li­dar­no­ści, ha­sło: Za­kłady Prze­my­słu Me­ta­lo­wego H. Ce­giel­ski - Po­znań (ZPM HCP), https://en­cy­sol.pl/es/en­cy­klo­pe­dia/ha­sla-rze­czowe/23843,Za­klady-Prze­my­slu-Me­ta­lo­wego-H-Ce­giel­ski-Po­znan-ZPM-HCP.html (do­stęp: 26.03.2024).

Fa­bryka Ma­chin i Urzą­dzeń Rol­ni­czych H. Ce­giel­skiego, fo­to­gra­fia, Al­bum pa­miąt­ko­wych wi­do­ków mia­sta Po­zna­nia, Po­znań 1884, https://fo­to­pol­ska.eu/115696,foto.html (do­stęp: 26.03.2024).

[Fa­bryka Ma­chin i Urzą­dzeń Rol­ni­czych H. Ce­giel­skiego], fo­to­gra­fia, lata 1905-1908, https://fo­to­pol­ska.eu/1236437,foto.html (do­stęp: 26.03.2024).

Ta­de­usz Fi­li­piak, Dzieje związ­ków za­wo­do­wych w Wiel­ko­pol­sce do roku 1919. Stu­dium po­rów­naw­cze z hi­sto­rii go­spo­dar­czo-spo­łecz­nej, Po­znań 1965.

Celso Fur­tado, Mit roz­woju go­spo­dar­czego, przeł. Ha­lina Mi­recka, War­szawa 1982.

Prze­my­sław Gasz­told-Seń, Kon­ce­sjo­no­wany na­cjo­na­lizm. Zjed­no­cze­nie Pa­trio­tyczne Grun­wald 1980-1990, War­szawa 2012.

"Ga­zeta Lu­bu­ska" 1989, 11 maja.

"Ga­zeta Po­znań­ska" 2002, 19 lipca.

"Ga­zeta Po­znań­ska" 2006, 18 kwiet­nia.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2002 (do­da­tek lo­kalny), 19 lipca.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2005 (do­da­tek lo­kalny), 19 sierp­nia.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2006 (do­da­tek lo­kalny), 31 maja.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2006 (do­da­tek lo­kalny), 9 czerwca.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2007, 31 marca.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2007, 1 kwiet­nia.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2007, 12 kwiet­nia.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2007, 14 kwiet­nia.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2007, 15 kwiet­nia.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2007, 17 kwiet­nia.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2008 (do­da­tek lo­kalny), 29 lu­tego.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2008 (do­da­tek lo­kalny), 1 marca.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2008 (do­da­tek lo­kalny), 2 marca.

"Ga­zeta Wy­bor­cza" 2008 (do­da­tek lo­kalny), 28 marca.

Boh­dan Gliń­ski, Sys­tem funk­cjo­no­wa­nia go­spo­darki. Lo­gika zmian, War­szawa 1977.

"Głos Wiel­ko­po­la­nek" 1908, 13 grud­nia.

"Głos Wiel­ko­pol­ski" 2002, 21 czerwca i 28 wrze­śnia.

"Głos Wiel­ko­pol­ski" 2006, 21 kwiet­nia, 31 maja.

"Głos Wiel­ko­pol­ski" 2006, 3 wrze­śnia.

"Głos Wiel­ko­pol­ski" 2006, 4 wrze­śnia.

"Głos Wiel­ko­pol­ski" 2007, 14 maja.

"Głos Wiel­ko­pol­ski" 2007, 15 maja.

"Głos Wiel­ko­pol­ski" 2008, 15 lu­tego.

"Głos Wiel­ko­pol­ski" 2008, 28 lu­tego.

An­drzej Go­łę­bio­ski, Akt pierw­szy: dar "wy­zwo­li­cieli", "Dzien­nik Bał­tycki" 28 kwiet­nia 1997, s. 10-11.

Alek­san­der Grad, Mi­ni­ster Skarbu Pań­stwa, Ste­no­gram z 20. Po­sie­dze­nia Sejmu w dniu 24 lipca 2008 r.

Zdzi­sław Grot, 100 lat Za­kła­dów H. Ce­giel­ski 1846-1946, Po­znań 1946.

Zdzi­sław Grot, Hi­po­lit Ce­giel­ski 1813-1868, War­szawa-Po­znań 1980.

Zdzi­sław Grot, Za­rząd i kie­row­nicy Za­kła­dów H. Ce­giel­ski 1846-1939, "Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 2007, nr 2, s. 22-38.

Sta­ni­sław Grze­lecki, Füh­rer­prin­zip, "Myśl Na­ro­dowa" 1936, R. 16, nr 32, s. 479-480, 499.

H. Ce­giel­ski - Po­znań ma pro­du­ko­wać po­jazdy dla woj­ska, biz­nes.in­te­ria.pl, 5 czerwca 2017, //biz­nes.in­te­ria.pl/go­spo­darka/news-h-ce­giel­ski-po­znan-ma-pro­du­ko­wac-po­jazdy-dla-woj­ska,nId,4133815#utm_so­urce=pa­ste&utm_me­dium=pa­ste&utm_cam­pa­ign=fi­re­fox (do­stęp: 26.03.2024).

H. Ce­giel­ski - To­wa­rzy­stwo Ak­cyjne 1846-1921 w Po­zna­niu, Po­znań 1921.

Hi­sto­ria Pol­ski w licz­bach, t. I, Pań­stwo. Spo­łe­czeń­stwo, War­szawa 2003.

Franz Hitze, Kwe­stya ro­bot­ni­cza i dąż­no­ści do jej roz­wią­za­nia, przeł. Wa­lery Zie­liń­ski, Po­znań 1909.

"Ini­cja­tywa Pra­cow­ni­cza" 2007, nr 13.

"Ini­cja­tywa Pra­cow­ni­cza" 2015, nr 44.

"Ini­cja­tywa Pra­cow­ni­cza" 2022, nr 58.

In­for­ma­cja o sta­nie re­struk­tu­ry­za­cji prze­my­słu stocz­nio­wego, Mi­ni­ster­stwo Go­spo­darki i Pracy, War­szawa 2005.

Dave Ja­mie­son, Ama­zon Spent $4.3 Mil­lion On Anti-Union Con­sul­tants Last Year, www.huf­fpost.com, 31 marca 2022, https://www.huf­fpost.com/en­try/ama­zon-anti-union-con­sul­tant­s_n_62449258e­4b0742d­fa­5a­74fb (do­stęp: 26.03.2024).

Bo­le­sław Ja­nusz­kie­wicz, Ce­giel­ski na Głów­nej, "Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 2002, nr 2, s. 229-246.

Bo­le­sław Ja­nusz­kie­wicz, Hanna Wej­chan-Ko­zie­lew­ska, 150 lat firmy H. Ce­giel­ski - Po­znań, Po­znań 1996.

Bo­le­sław Ja­nusz­kie­wicz, In­ży­nier od Ce­giel­skiego to był ktoś, "Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 2007, nr 2, s. 7-21.

Łu­kasz Ja­strząb, Roz­strze­lano moje serce w Po­zna­niu. Po­znań­ski Czer­wiec 1956 r. - straty oso­bowe i ich ana­liza, War­szawa 2006.

Tony Judt, Prze­szłość to inny kraj. Mit i pa­mięć w po­wo­jen­nej Eu­ro­pie, przeł. Pa­weł Pasz­kow­ski, "Res Pu­blica Nowa" 2010, nr 10, s. 152-159.

Łu­kasz Ka­miń­ski, Strajki ro­bot­ni­cze w Pol­sce 1945-1948. Próba bi­lansu, "Dzieje Naj­now­szej" 1997, R. XXIX, nr 4, s. 47-56.

Mał­go­rzata Ka­mola-Cie­ślik, Po­li­tyka pań­stwa wo­bec prze­my­słu stocz­nio­wego w Pol­sce. Prze­szłość, stan obecny, per­spek­tywy roz­woju, War­szawa 2021.

Wal­de­mar Ka­rol­czak, Chwa­li­szewo prze­łomu XIX/XX wieku. Prze­miany ob­li­cza dziel­nicy, "Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 1995, nr 1, s. 100-137.

Adam Kar­wow­ski, Dla czego po­wstało u nas To­wa­rzy­stwo ku Zwal­cza­niu Za­kaź­nych Cho­rób Płcio­wych, Po­znań 1904.

Lu­cjan Kiesz­czyń­ski, Kro­nika ru­chu za­wo­do­wego w Pol­sce 1808-1939. Waż­niej­sze wy­da­rze­nia, War­szawa 1972.

Aniela Ko­eh­le­równa, Zo­fia Tu­ło­dziecka - pio­nierka ru­chu za­wo­do­wego w Wiel­ko­pol­sce, Kra­ków 1933.

Mi­chał Kop­czyń­ski, Służba do­mowa jako grupa za­wo­dowa w Eu­ro­pie w XV-XX wieku [w:] Ko­bieta i praca. Wiek XIX i XX, pod red. Anny Żar­now­skiej i An­drzeja Szwarca, War­szawa 2000, s. 74-75.

Ste­fan Ko­wal, In­ten­sy­fi­ka­cja wiel­ko­pol­skiego rol­nic­twa przed I wojną świa­tową [w:] Ak­tyw­ność go­spo­dar­cza zie­miań­stwa w Pol­sce w XVIII-XX wieku, pod red. Wie­sława Ca­bana i Mie­czy­sława B. Mar­kow­skiego, Kielce 1993, s. 121.

Ste­fan Ko­wal, Spo­łe­czeń­stwo Wiel­ko­pol­ski i Po­mo­rza Nad­wi­ślań­skiego w la­tach 1871-1914. Prze­miany de­mo­gra­ficzne i spo­łeczno-za­wo­dowe, Po­znań 1982.

Zbi­gniew Ko­wa­lew­ski, Po­sło­wie [w:] Mi­chał Sier­miń­ski, Pęk­nięta So­li­dar­ność. In­te­li­gen­cja opo­zy­cyjna a ro­bot­nicy 1964-1981, War­szawa 2020.

Ta­de­usz Ko­wa­lik, www.pol­ska­trans­for­ma­cja.pl, War­szawa 2009.

Iza­bela Kra­siń­ska, Sy­tu­acja żeń­skiej służby do­mo­wej w świe­tle po­znań­skiego cza­so­pi­sma "Ruch Chrze­ści­jań­sko-Spo­łeczny" (1902-1910), "Stu­dia Gdań­skie" 2007, t. XL, s. 123-135.

"Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 1978, nr 3.

"Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 1999, nr 1.

"Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 2006, nr 3.

Ju­liusz Ku­bel, Blu­bry Sta­rego Ma­ry­cha, Po­znań 1995.

Sta­ni­sław Ku­biak, Fran­ci­szek Ło­zow­ski, Rady Ro­bot­ni­czo-Żoł­nier­skie w Wiel­ko­pol­sce 1918-1919, Po­znań 1959.

Wi­told Kula, Hi­sto­ria go­spo­dar­cza Pol­ski w do­bie po­po­wsta­nio­wej 1864-1918, War­szawa 1947.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1907, 22 paź­dzier­nika.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1907, 24 paź­dzier­nika.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1907, 25 paź­dzier­nika.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1907, 26 paź­dzier­nika.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1918, 29 stycz­nia.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1918, 30 stycz­nia.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1918, 31 stycz­nia.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1918, 1 lu­tego.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1918, 5 lu­tego.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1918, 6 lu­tego.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1918, 7 lu­tego.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1920, 28 kwiet­nia.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1924, 26 lipca.

"Ku­rier Po­znań­ski" 1938, 22 marca.

An­drzej Kwi­lecki, Zie­miań­stwo wiel­ko­pol­skie, War­szawa 1998.

Ja­cques Le Goff, Czas ko­ścioła i czas kupca [w:] Czas w kul­tu­rze, przeł. An­drzej Fry­bes, War­szawa 1988, s. 343-344.

Ja­cek Le­oń­ski, Drogi ży­ciowe i świa­do­mość spo­łeczna ro­bot­ni­ków pol­skich. Stu­dium oparte na au­to­bio­gra­fiach ro­bot­ni­czych, Po­znań 1987.

Krzysz­tof Le­sia­kow­ski, Strajki ro­bot­ni­cze w Ło­dzi 1945-1976, Łódź 2008.

Ce­cy­lia Lesz­czyń­ska, Łu­cja Li­siecka, Zróż­ni­co­wa­nie do­cho­dów w Pol­sce mię­dzy­wo­jen­nej [w:] Ob­li­cza nie­rów­no­ści spo­łecz­nych, pod red. Ja­ro­sława Kle­ba­niuka, War­szawa 2007, s. 111.

Gra­żyna Licz­biń­ska, Ka­to­licy i ewan­ge­licy w dzie­więt­na­sto­wiecz­nym Po­zna­niu - ana­liza umie­ral­no­ści, "Prze­gląd Hi­sto­ryczny" 2009, nr 100/4, s. 781-794.

Hen­ryk Li­siak, Na­ro­dowa De­mo­kra­cja w Wiel­ko­pol­sce w la­tach 1918-1939, Po­znań 2006.

Róża Luk­sem­burg, Kry­zys so­cjal­de­mo­kra­cji, War­szawa 2005.

Róża Luk­sem­burg, Li­sty do Le­ona Jo­gi­chesa-Tyszki, t. 2 (1900-1905), War­szawa 1968.

Róża Luk­sem­burg, Wy­bór pism, t. I, War­szawa 1959.

Ja­nusz Lu­styk, Rola i dzia­łal­ność par­tii ro­bot­ni­czych w ZPM H. Ce­giel­ski (1945-1956), ma­szy­no­pis pracy ma­gi­ster­skiej obro­nio­nej w In­sty­tu­cie Nauk Po­li­tycz­nych WNS Uni­wer­sy­tetu im. Adama Mic­kie­wi­cza, Po­znań 1984.

Alek­san­der Ła­niew­ski, Au­gu­styn Wró­blew­ski - kra­kow­ski anar­chi­sta i "ad­wo­kat umar­łych", "Stu­dia z Dzie­jów Ro­sji i Eu­ropy Środ­kowo-Wschod­niej" 2010, t. XLV, s. 277-297.

Jó­zef Ław­nik, Re­pre­sje po­li­cyjne wo­bec ru­chu ro­bot­ni­czego 1918-1939, War­szawa 1979.

Ry­szard Łącz­kow­ski, Za­sto­so­wa­nie teo­rii ka­ta­strof do ana­lizy pol­skich kry­zy­sów, "Stu­dia So­cjo­lo­giczne" 1984, nr 1, s. 79-95.

Ja­nusz Ło­sow­ski, Ze­ga­rowy po­miar czasu w mia­stach pol­skich w XVI-XVIII wieku. Pro­blem za­sięgu [w:] Czło­wiek wo­bec miar i czasu w prze­szło­ści, pod red. Pio­tra Gu­zow­skiego i Ma­rzeny Liedke, Kra­ków 2007, s. 50-51.

Cze­sław Łu­czak, Dzieje Go­spo­dar­cze Nie­miec 1971-1990, t. I, Druga Rze­sza i Re­pu­blika We­imar­ska, Po­znań 2004.

Cze­sław Łu­czak, Dzieje go­spo­dar­cze Wiel­ko­pol­ski w okre­sie za­bo­rów (1815-1918), Po­znań 2001.

Cze­sław Łu­czak, Ży­cie go­spo­dar­czo-spo­łeczne w Po­zna­niu 1815-1918, Po­znań 1965.

Da­riusz Łu­ka­sie­wicz, Ko­bieta w Pru­sach 1871-1933, "Col­lo­qu­ium Wy­działu Nauk Hu­ma­ni­stycz­nych i Spo­łecz­nych" 2017, nr 2, s. 45-74.

Bog­dan Mach, Prze­miany w struk­tu­rze i stra­ty­fi­ka­cji spo­łecz­nej [w:] Pierw­sza de­kada nie­pod­le­gło­ści. Próba so­cjo­lo­gicz­nej syn­tezy, red. Ed­mund Wnuk-Li­piń­ski, Ma­rek Ziół­kow­ski, War­szawa 2001, s. 122-123.

Bar­bara Ma­daj­czyk-Kra­sow­ska, Czarne chmury nad Gdań­skiem, "Dzien­nik Bał­tycki" 1997, 14 marca.

Wi­told Ma­isel, Wil­kie­rze po­znań­skie, cz. III, Or­ga­ni­za­cja ce­chowa, Wro­cław 1969.

Ed­mund Ma­kow­ski, Od so­cjal­de­mo­kra­cji do "So­li­dar­no­ści": or­ga­ni­za­cje ro­bot­ni­cze w Wiel­ko­pol­sce w XIX i XX wieku (do roku 1990), Po­znań 1991.

Ed­mund Ma­kow­ski, Po­znań­ski Czer­wiec 1956. Pierw­szy bunt spo­łe­czeń­stwa w PRL, Po­znań 2006.

Ed­mund Ma­kow­ski, Ruch ro­bot­ni­czy w Wiel­ko­pol­sce. Za­rys dzie­jów do 1981 roku, Po­znań 1984.

Ed­mund Ma­kow­ski, Wy­da­rze­nia czerw­cowe w Po­zna­niu w 1956 roku, ma­te­riały z kon­fe­ren­cji na­uko­wej zor­ga­ni­zo­wa­nej przez In­sty­tut Hi­sto­rii UAM w dniu 4 maja 1981 r., Po­znań 1981.

Mag­da­lena Ma­li­now­ska, Jak pan­de­mia ata­kuje świat pracy?, "Ini­cja­tywa Pra­cow­ni­cza" 2020, nr 55, s. 12-13.

Ma­ria Mag­da­lena Ma­li­now­ska, Ja­ro­sław Urbań­ski, No­ma­do­wie mimo woli [w:] Formy za­miesz­ki­wa­nia. Pu­bliczne i pry­watne prze­strze­nie mia­sta, pod red. Pio­tra Wo­łyń­skiego, Po­znań 2010, s. 141-142.

Ma­rian Ma­ło­wist, Stu­dia z dzie­jów rze­mio­sła w okre­sie kry­zysu feu­da­li­zmu w za­chod­niej Eu­ro­pie w XIV i XV wieku, War­szawa 1954.

"Mały Rocz­nik Sta­ty­styczny", Główny Urząd Sta­tyczny, War­szawa 1939.

Ka­rol Marks, Ka­pi­tał, t. I, War­szawa 1951.

Ma­sówka, Słow­nik Ję­zyka Pol­skiego, https://sjp.pl/mas%C3%B3wka (do­stęp: 26.03.2024).

Ma­te­riały pro­gra­mowe i in­for­ma­cyjne, uchwały, opi­nie i sta­no­wi­ska z 2002 i po­czątku 2003 roku, Pol­skie Lobby Prze­my­słowe im. Eu­ge­niu­sza Kwiat­kow­skiego, War­szawa 2003.

Prze­my­sław Ma­tu­sik, Hi­sto­ria Po­zna­nia, t. II, Po­znań 2021.

Prze­my­sław Ma­tu­sik, Hi­sto­ria Po­zna­nia, t. III, Po­znań 2021.

Prze­my­sław Ma­tu­sik, Hi­sto­ria Po­zna­nia, t. IV, Po­znań 2021.

Do­rota Ma­ty­asz­czyk, Fa­bryki cy­gar i pa­pie­ro­sów, "Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 2012, nr 3, s. 155-174.

Zbi­gniew Ma­zur, Ob­raz Nie­miec w pol­skich pod­ręcz­ni­kach szkol­nych do na­ucza­nia hi­sto­rii 1945-1989, Po­znań 1995.

Lev Men­del­son, Teo­ria i hi­sto­ria kry­zy­sów i cy­kli eko­no­micz­nych, t. I, przeł. Ju­lian Ma­li­niak, War­szawa 1959.

Lev Men­del­son, Teo­ria i hi­sto­ria kry­zy­sów i cy­kli eko­no­micz­nych, t. II, przeł. Jó­zef Gru­ber, War­szawa 1960.

Mar­celi Motty, Prze­chadzki po mie­ście, t. I, Po­znań 1957.

Agnieszka Mróz, Z Chin do Pol­ski. Cyr­ku­la­cja to­wa­rów i walk [w:] Eko­no­mie przy­szło­ści, pod red. Prze­my­sława Wiel­go­sza, War­szawa 2021, s. 116-117.

Zdzi­sław Mru­gal­ski, Czas i urzą­dze­nia do jego po­miaru. Ze­gary dawne i współ­cze­sne, War­szawa 2008.

Chri­stian My­schor, Wy­żsi urzęd­nicy pru­skiej ad­mi­ni­stra­cji pro­win­cjo­nal­nej w Po­znań­skiem (1871-1918), praca dok­tor­ska wy­ko­nana w Za­kła­dzie Hi­sto­rii Pol­ski XIX i XX wieku In­sty­tutu Hi­sto­rii UAM, Po­znań 2012, https://re­po­zy­to­rium.amu.edu.pl/bit­stream/10593/6058/1/praca.pdf (do­stęp: 26.03.2024).

Die­ter Nie­lsen, Ro­bot­ni­czy ruch re­form sek­su­al­nych w Re­pu­blice We­imar­skiej [w:] Anar­cho­syn­dy­ka­lizm. Strajki, po­wsta­nia, re­wo­lu­cje 1892-1990. Wy­bór tek­stów, pod red. Ra­fała Gór­skiego, Po­znań-Kra­ków 2006, s. 102.

Mar­cin Niem­czyk, Śla­dami dok­try­nal­nych spo­tkań Mi­lo­vana Dji­lasa z Pol­ską, "An­na­les Uni­ver­si­te­tis Ma­riae Cu­rie-Skło­dow­ska" 2011, vol. LVIII, z. 2, s. 43-63.

Le­szek No­wak, Anty-Ra­kow­ski, czyli o tym co wy­gwiz­dali wi­ce­pre­mie­rowi ro­bot­nicy, Wro­cław 1983.

Kac­per Ole­jar­czyk, Pa­tryk Szyn­kow­ski, Kto za­to­pił pol­skie stocz­nie?, "Ini­cja­tywa Pra­cow­ni­cza" 2021, nr 57, s. 7.

Da­vid Ost, Klę­ska "So­li­dar­no­ści". Gniew i po­li­tyka w post­ko­mu­ni­stycz­nej Eu­ro­pie, przeł. Hanna Jan­kow­ska, War­szawa 2007.

Re­gina Pa­ca­now­ska, Sa­mo­rząd po­wia­towy w Wiel­ko­pol­sce w la­tach 1919-1939, Po­znań 2006.

An­drzej Pacz­kow­ski, Strajki, bunty, ma­ni­fe­sta­cje jako "pol­ska droga" przez so­cja­lizm, Po­znań 2003.

Krzysz­tof Po­de­mski, Spo­łe­czeń­stwa Eu­ropy Środ­kowo-Wschod­niej. Pro­jekt Eu­re­quel, Po­znań 2011.

Po­lacy pra­cu­jący a kry­zys for­dy­zmu, pod red. Ju­liu­sza Gar­daw­skiego, War­szawa 2009.

Woj­ciech Po­lak, Opór spo­łeczny w pierw­szych dniach stanu wo­jen­nego, "Wol­ność i So­li­dar­ność" 2011, nr 2, s. 53.

Woj­ciech Po­lak, Wpływ strajku w Stoczni Gdań­skiej w sierp­niu 1980 roku na roz­wój ak­cji straj­ko­wej w Pol­sce [w:] Hi­sto­ria Stoczni Gdań­skiej, pod red. Kon­rada Kno­cha, Ja­kuba Ku­fla, Woj­cie­cha Po­laka, Prze­my­sława Ru­chlew­skiego, Mag­da­leny Sta­ręgi i An­drzeja Trze­ciaka, Gdańsk 2018, s. 182.

Po­lni­sche Be­ru­fsve­re­ini­gung, Wi­ki­pe­dia, https://de.wi­ki­pe­dia.org/wiki/Po­lni­sche­_Be­ru­fsve­re­ini­gung (do­stęp: 26.03.2024).

Ra­do­sław Po­niat, Służba do­mowa w mia­stach na zie­miach pol­skich od po­łowy XVIII do końca XIX wieku, War­szawa 2014.

Brian Por­ter-Szücs, Gdy na­cjo­na­lizm za­czął nie­na­wi­dzić. Wy­obra­że­nia no­wo­cze­snej po­li­tyki w dzie­więt­na­sto­wiecz­nej Pol­sce, tłum. Agnieszka No­wa­kow­ska, Sejny 2011.

Po­znań­ski Czer­wiec 1956, pod red. Ja­ro­sława Ma­cie­jew­skiego i Zo­fii Tro­ja­no­wicz, Po­znań 1990.

"Praca" 1905, 6 lu­tego.

"Praca" 1905, 13 lu­tego.

"Praca" 1905, 28 lu­tego.

"Praca" 1905, 21 maja.

Pra­cow­nicy Ama­zona jak na woj­nie? Wy­padki przy pracy w 2021 r. li­czone w dzie­siąt­kach ty­sięcy, www.wia­do­mo­sci­han­dlowe.pl, 13 kwiet­nia 2022, https://www.wia­do­mo­sci­han­dlowe.pl/ar­ty­kul/pra­cow­nicy-ama­zona-jak-na-woj­nie-wy­padki-przy-pracy-w-2021-r-li­czone-w-dzie­siat­kach-ty­siecy (do­stęp: 26.03.2024).

Krzysz­tof Prze­giętka, Mar­cin Prze­giętka, An­drzej Stro­bel, Dawne i współ­cze­sne ze­gary sło­neczne w To­ru­niu na tle roz­woju me­tod po­miaru czasu, "Rocz­nik Mu­zeum Okrę­go­wego w To­ru­niu" 2009, t. XVIII, s. 33-61.

Prze­mowa Fr. Chła­pow­skiego na wiecu w spra­wie zwal­cza­nia za­kaź­nych cho­rób płcio­wych dnia 8-go stycz­nia 1904, Po­znań 1904.

Adam Próch­nik, Pierw­sze pięt­na­sto­le­cie Pol­ski nie­pod­le­głej, War­szawa 1982.

Wa­cław Rad­kie­wicz, Dzieje za­kła­dów H. Ce­giel­ski 1846-1960. Stu­dium eko­no­miczno-hi­sto­ryczne, Po­znań 1962.

Mie­czy­sław F. Ra­kow­ski, Dzien­niki po­li­tyczne 1987-1990, War­szawa 2005.

Ra­port na te­mat oto­cze­nia ryn­ko­wego w ob­sza­rze pro­duk­cji po­jaz­dów szy­no­wych i sil­ni­ków w H. Ce­giel­ski - Po­znań S.A. ("HCP") oraz w spół­kach za­leż­nych, War­szawa 2009.

Re­ne­sans ope­ra­ismo [w:] Au­to­no­mia ro­bot­ni­cza, pod red. Krzysz­tofa Króla, Po­znań 2007, s. 14.

Ro­bot­nicy wiel­ko­pol­scy w XIX i XX wieku. Wa­runki pracy i ży­cia, pod red. Cze­sława Łu­czaka, Po­znań 1988.

"Rocz­nik Sta­ty­styczny Go­spo­darki Mor­skiej", Główny Urząd Sta­ty­styczny, War­szawa-Szcze­cin 2007 i 2021.

"Rocz­nik Sta­ty­styczny Pracy", War­szawa 1972.

"Rocz­nik Sta­ty­styczny", War­szawa 1961.

"Rocz­nik Sta­ty­styczny", War­szawa 1971.

"Rocz­nik Sta­ty­styczny", War­szawa 1982.

"Rocz­nik Sta­ty­styczny", War­szawa 1991.

"Rocz­nik Sta­ty­styczny", War­szawa 2000.

Ja­nusz Ro­licki, Zbi­gniew Bu­jak: Prze­pra­szam za "So­li­dar­ność", War­szawa 1991.

Adam Ro­mejko, Pe­ter Oli­ver Loew, "Wir Unsicht­ba­ren. Ge­schichte der Po­len in Deutsch­land", C.H. Beck, Mün­chen 2014, s. 336, "Stu­dia Gdań­skie" 2015, t. XXXVII, s. 277-282.

Prze­my­sław Ru­chlew­ski, Za­po­mniany strajk w Stoczni Gdań­skiej z 20 maja 1971 roku [w:] Hi­sto­ria Stoczni Gdań­skiej, pod red. Kon­rada Kno­cha, Ja­kuba Ku­fla, Woj­cie­cha Po­laka, Prze­my­sława Ru­chlew­skiego, Mag­da­leny Sta­ręgi i An­drzeja Trze­ciaka, Gdańsk 2018, s. 367.

Ka­rol Rze­pecki, Hi­sto­ria ustawy wy­bor­czej pru­skiej oraz wy­niki wy­bo­rów do Sejmu Pru­skiego z 1903 i 1908 r. na zie­miach pol­skich we­dle źró­deł au­ten­tycz­nych, Po­znań 1913.

Mag­da­lena Sa­ry­usz-Wol­ska, Pa­mięć zbio­rowa i kul­tu­rowa, Kra­ków 2009.

Ra­do­sław Sa­wicki, Chcemy być trak­to­wani równo, "Nowy Ro­bot­nik" 2006, nr 5.

Ma­riusz Se­pioło, 200 zwol­nio­nych, 100 po­zwów. Stocz­niowcy ze Świ­no­uj­ścia idą do sądu, www.ga­zeta.pl, 12 lu­tego 2021, https://week­end.ga­zeta.pl/week­end/7,177334,26782379,200-zwol­nio­nych-100-po­zwow-stocz­niowcy-ze-swi­no­uj­scia-ida.html (do­stęp: 26.03.2024).

An­war Sha­ikh, Hi­sto­ria teo­rii kry­zysu. Wpro­wa­dze­nie, przeł. A. M., "Prze­gląd Anar­chi­styczny" 2009, nr 9, s. 11-43.

Wi­told Sien­kie­wicz, Pol­ska od roku 1944. Naj­now­sza hi­sto­ria, War­szawa 2012.

Mi­chał Sier­miń­ski, Pęk­nięta So­li­dar­ność. In­te­li­gen­cja opo­zy­cyjna a ro­bot­nicy 1964-1981, War­szawa 2020.

Be­verly J. Si­lver, Glo­balny pro­le­ta­riat. Ru­chy pra­cow­ni­cze i glo­ba­li­za­cja po 1870 r., przeł. Mar­cin Star­naw­ski, War­szawa 2009.

Bo­gna Ska­rul, Będą pro­te­sto­wać, bo nie chcą, aby za­mknięto ich stocz­nię w Świ­no­uj­ściu, GS24.pl, 12 lu­tego 2020, https://gs24.pl/beda-pro­te­sto­wac-bo-nie-chca-aby-za­mknieto-ich-stocz­nie-w-swi­no­uj­sciu/ar/c3-15288090 (do­stęp: 26.03.2024).

Iza­bela Skier­ska, Sab­ba­tha sanc­ti­fi­ces. Dzień święty w śre­dnio­wiecz­nej Pol­sce, War­szawa 2008.

Słow­nik gwary miej­skiej Po­zna­nia, pod red. Mo­niki Gruch­ma­no­wej i Bog­dana Wal­czaka, War­szawa 1997.

Zyg­munt Słup­ski, Al­bum prze­my­słu i han­dlu Wiel­ko­pol­ski, Prus i Ślą­ska, Po­znań 1906.

Nick Srni­cek, Alex Wil­liams, Wy­my­śla­jąc przy­szłość. Post­ka­pi­ta­lizm i świat bez pracy, przeł. Ewa Biń­czyk, Ja­kub Gu­żyń­ski, Krzysz­tof Tar­kow­ski, To­ruń 2019.

Ka­ta­rzyna Sta­szyń­ska, J. Ta­tar­kie­wicz, Kry­zys 1993?!, "Stu­dia So­cjo­lo­giczne" 1985, nr 1, s. 259-265.

Sta­ty­styczna karta hi­sto­rii Po­zna­nia, pod red. Ka­zi­mie­rza Kruszki, Po­znań 2008.

Piotr Ste­fa­niak, Rok burz­li­wego trans­portu mor­skiego, www.ob­ser­wa­tor­fi­nan­sowy.pl, 5 lu­tego 2021, https://www.ob­ser­wa­tor­fi­nan­sowy.pl/bez-ka­te­go­rii/ro­ta­tor/rok-burz­li­wego-trans­portu-mor­skiego/ (do­stęp: 26.03.2024).

Wal­de­mar Stel­mach, Je­rzy Cho­rą­żuk, OPZZ w do­bie prze­mian, War­szawa 2013.

Wło­dzi­mierz Stę­piń­ski, Pań­stwo pru­skie i go­spo­darka jun­kier­ska na Po­mo­rzu Za­chod­nim w la­tach 1807-1875 [w:] Ak­tyw­ność go­spo­dar­cza zie­miań­stwa w Pol­sce w XVIII-XX wieku, pod red. Wie­sława Ca­bana i Mie­czy­sława B. Mar­kow­skiego, Kielce 1993, s. 131.

Stocz­nia Szcze­ciń­ska pla­nuje sprze­daż 420 mln USD, www.par­kiet.com, 19 lipca 2001, https://www.par­kiet.com/go­spo­darka/ar­t26237961-stocz­nia-szcze­cin­ska-pla­nuje-sprze­daz-420-mln-usd (do­stęp: 26.03.2024).

Brad Stone, Wszech­mocny Ama­zon. Jeff Bezos i jego glo­balne im­pe­rium, przeł. Ma­ria Gę­bicka-Frąc, War­szawa 2021.

Sto­wa­rzy­sze­nie Per­so­nału Żeń­skiego w Han­dlu i Prze­my­śle w Po­zna­niu, Po­znań 1913.

Strajk kie­row­ców w Por­tu­ga­lii: groźba dwóch lat wię­zie­nia i woj­sko za­stę­pu­jące straj­ku­ją­cych, https://40ton.net, 13 sierp­nia 2019, https://40ton.net/strajk-kie­row­cow-por­tu­ga­lii-gro­zba-dwoch-wie­zie­nia-woj­sko-za­ste­pu­jace-straj­ku­ja­cych/ (do­stęp: 26.03.2024).

Ry­szard Su­dziń­ski, Eko­no­miczne struk­tury pod­le­gło­ści Pol­ski wo­bec ZSRR - pro­blemy ba­daw­cze i in­ter­pre­ta­cyjne ze szcze­gól­nym uwzględ­nie­niem lat 1944-1957, "Acta Uni­ver­si­ta­tis Ni­co­lai Co­per­nici Hi­sto­ria" 1997, nr 30 (322), To­ruń, s. 163-181.

"Su­per Express" 2002, 24 maja.

"Su­per Express" 2002, 29 czerwca.

An­drzej Sy­no­wiec, Wy­twór­nia pa­pie­ro­sów Czy­żyny w Kra­ko­wie-Czy­ży­nach, Kra­ków 2015.

An­drzej Sy­no­wiec, Za­kład Upraw Ty­to­niu Pol­skiego Mo­no­polu Ty­to­nio­wego (Kra­kow­ska Wy­twór­nia Ty­to­niu Prze­my­sło­wego), Kra­ków 2016.

Agnieszka Szcze­pa­niak-Kroll, Toż­sa­mość po­znań­skich ro­dzin po­cho­dze­nia nie­miec­kiego. Losy Ba­jer­la­inów i Dit­tri­chów (XVIII-XX w.), Po­znań 2010.

Iván Sze­le­nyi, Do­nald J. Tre­iman, Elity w Pol­sce, w Ro­sji i na Wę­grzech. Wy­miana czy re­pro­duk­cja?, pod red. Ed­muda Wnuka-Li­piń­skiego, War­szawa 1995.

Sztur­mowsz­czy­zna, Słow­nik ję­zyka pol­skiego, https://sjp.pl/sztur­mowsz­czy­zna (do­stęp: 26.03.2024).

Wi­told Szulc, Pod pa­no­wa­niem pru­skim [w:] Ro­bot­nicy Wiel­ko­pol­scy w XIX i XX wieku. Wa­runki pracy i ży­cia, pod red. Cze­sława Łu­czaka, Po­znań 1988, s. 9-199.

Her­bert Szur­gacz, Po­ło­że­nie prawne ro­bot­ni­ków za­trud­nio­nych w Rze­szy Nie­miec­kiej w la­tach 1880-1918, "Cza­so­pi­smo Prawno-Hi­sto­ryczne" 2014, t. LXVI, z. 2, s. 67-108.

Paul M. Swe­ezy, Teo­ria roz­woju ka­pi­ta­li­zmu, przeł. Edward Li­piń­ski, War­szawa 1957.

Ro­mu­ald Śmiech, Ro­bot­ni­cze po­ko­le­nia stocz­niowe [w:] Hi­sto­ria Stoczni Gdań­skiej, pod red. Kon­rada Kno­cha, Ja­kuba Ku­fla, Woj­cie­cha Po­laka, Prze­my­sława Ru­chlew­skiego, Mag­da­leny Sta­ręgi i An­drzeja Trze­ciaka, Gdańsk 2018, s. 367.

Jó­zef Śnie­gocki, Prze­pisy dla sług, cze­la­dzi, chle­bo­daw­ców i urzęd­ni­ków go­spo­dar­skich..., Ber­lin 1862.

Fre­de­rick Win­slow Tay­lor, Za­rzą­dza­nie warsz­ta­tem wy­twór­czym, Po­znań 1947.

René Thom, Pa­ra­bole i ka­ta­strofy. Roz­mowy o ma­te­ma­tyce, na­uce i fi­lo­zo­fii, War­szawa 1991.

Trans­port, pod red. Wło­dzi­mie­rza Ry­dzy­kow­skiego i Kry­styny Wo­je­wódz­kiej-Król, War­szawa 2010.

Trzcianka w prze­szło­ści i obec­nie. Rę­ko­pisy z 1912 r., oprac. i przeł. ks. Łu­kasz No­wak, Trzcianka 2019.

Lech Trze­cia­kow­ski, "Kwiat na­rodu". Pol­ska in­te­li­gen­cja Po­zna­nia XIX wieku, "Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 1998, nr 2, s. 34-62.

Lech Trze­cia­kow­ski, Po­li­tyka pol­skich klas po­sia­da­ją­cych w Wiel­ko­pol­sce w erze Ca­pri­viego (1890-1894), Po­znań 1960.

Układ zbio­rowy pracy, Wi­ki­pe­dia, https://pl.wi­ki­pe­dia.org/wiki/Uk%C5%82a­d_zbio­ro­wy­_pracy (do­stęp: 26.03.2024).

Upa­dek i od­bu­dowa. Trzcianka w XIX i XX w., https://wir­tu­al­ne­mu­zeum­trz­cianki.trz.pl/book/export/html/565 (do­stęp 26.03.2024).

Ja­ro­sław Urbań­ski, Ana­to­mia pol­skich pro­te­stów pra­cow­ni­czych: fale ru­chów spo­łecz­nych, "Le Monde Di­plo­ma­ti­que: mie­sięcz­nik spo­łeczno-po­li­tyczny" 2007, nr 6, s. 8-9.

Ja­ro­sław Urbań­ski, Dez­in­du­stria­li­za­cja i krach na rynku nie­ru­cho­mo­ści [w:] Per­fumy. Po­sło­wie do dez­in­du­stria­li­za­cji, pod red. Mi­ko­łaja Iwań­skiego, Szcze­cin-By­tom 2016, s. 85-86.

Ja­ro­sław Urbań­ski, Na boga! Po­li­tycy fał­szują hi­sto­rię Czerwca '56, "Nowy Ro­bot­nik" 2006, nr 7-8.

Ja­ro­sław Urbań­ski, Pi­ku­jemy 800. Nie wię­cej. Roz­mowa z Ra­do­sła­wem Sa­wic­kim, pol­skim pra­cow­ni­kiem Te­sco w Ir­lan­dii, "Nowy Ro­bot­nik" 2005, nr 7, s. II-III.

Ja­ro­sław Urbań­ski, Płyta [w:] A Place Where We Co­uld Go, pod red. Sta­ni­sława Ruk­szy, By­tom 2014, s. 131-141.

Ja­ro­sław Urbań­ski, Pre­ka­riat i nowa walka klas. Prze­obra­że­nia współ­cze­snej klasy pra­cow­ni­czej i jej form walki, War­szawa 2014.

Ja­ro­sław Urbań­ski, Ro­bot­ni­czy zryw i święta pa­mięć, "Prze­krój" 2012, nr 26, s. 14-15.

Ja­ro­sław Urbań­ski, Wie­cow­niczki. Zo­fia Tu­ło­dziecka i po­czątki ra­dy­kal­nego za­wo­do­wego ru­chu ko­bie­cego w Wiel­ko­pol­sce, Po­znań 2018.

Ja­ro­sław Urbań­ski, Współ­cze­sny ruch pra­cow­ni­czy w Pol­sce - od re­al­nego so­cja­li­zmu do re­al­nego ka­pi­ta­li­zmu [w:] Końce i po­czątki. So­cjo­lo­giczne pod­su­mo­wa­nia, so­cjo­lo­giczne za­po­wie­dzi, pod red. Ra­fała Droz­dow­skiego, Po­znań 2007, s. 259.

Ustawa z dnia 25 wrze­śnia 1981 r. o sa­mo­rzą­dzie za­łogi przed­się­bior­stwa pań­stwo­wego, Dz.U. 1981, nr 24, poz. 123.

Ja­cek Wa­si­lew­ski, Spo­łeczne pro­cesy re­kru­ta­cji re­gio­nal­nej elity wła­dzy, Wro­cław 1990.

Ro­man Wa­piń­ski, Na­ro­dowa De­mo­kra­cja: 1893-1939. Ze stu­diów nad dzie­jami my­śli na­cjo­na­li­stycz­nej, Wro­cław 1980.

Max We­ber, Etyka pro­te­stancka a duch ka­pi­ta­li­zmu i inne pi­sma, przeł. Bog­dan Ba­ran, Piotr Mi­ziń­ski, War­szawa 2010.

Al­fred Wie­lo­pol­ski, Za­rys go­spo­dar­czych dzie­jów trans­portu do roku 1939, War­szawa 1975.

Ewa Win­nicka, Święta Bar­bara od stoczni, "Prze­krój" 2017, nr 2, https://prze­kroj.pl/spo­le­czen­stwo/swieta-bar­bara-od-stoczni-ewa-win­nicka (do­stęp: 26.03.2024).

Ja­kub Woj­cie­chow­ski, Ży­cio­rys wła­sny ro­bot­nika, t. 1, Po­znań 1971.

Elż­bieta Woj­cie­szyk, Dzia­łal­ność Rady Miej­skiej Mia­sta Po­zna­nia w la­tach 1919-1939 i losy po­znań­skich rad­nych, Po­znań 2011.

Grze­gorz Wołk, Ofiary stanu wo­jen­nego: Ile ich było na­prawdę, www.rp.pl, 13 grud­nia 2020, https://www.rp.pl/hi­sto­ria/ar­t374641-ofiary-stanu-wo­jen­nego-ile-ich-bylo-na­prawde (do­stęp: 26.03.2024).

Grze­gorz Za­ckie­wicz, Ruch związ­kowy w Pol­sce 1918-1939, "Ze­szyty Na­ukowe Uni­wer­sy­tetu Ja­giel­loń­skiego. Prace Hi­sto­ryczne" 2020, t. 147, z. 4, s. 855-867.

Za­ło­że­nia ogólne do zmian wła­sno­ścio­wych za­kła­dów H. Ce­giel­ski-Po­znań S.A., oprac. Mar­cel Szary, Po­znań 2008; ma­szy­no­pis ze zbio­rów au­tora książki.

Mar­cin Za­remba, Pol­ska "póź­nego Go­mułki" - ro­bot­nicy na progu buntu: przy­czy­nek do ge­nezy Grud­nia '70, "Kul­tura i Spo­łe­czeń­stwo" 2005, t. 49, nr 2, s. 51-68.

Za­rys hi­sto­rii ru­chu ro­bot­ni­czego w Wiel­ko­pol­sce, pod red. An­to­niego Czu­biń­skiego, Po­znań 1978.

Ve­ro­nika Zie­gel­mayer, Pań­stwo so­cjalne w Niem­czech: zmiana sys­temu? [w:] Pań­stwo so­cjalne w Eu­ro­pie: hi­sto­ria, roz­wój, per­spek­tywy, pod red. Ka­trin Kraus i Tho­masa Ge­isena, przeł. Mo­nika Brat­kow­ska-Za­riczna, Piotr Za­riczny, To­ruń 2005, s. 85.

Anna Ziół­kow­ska, Obozy pracy przy­mu­so­wej dla Ży­dów w Po­zna­niu w la­tach oku­pa­cji hi­tle­row­skiej, "Kro­nika Mia­sta Po­zna­nia" 2006, nr 3, s. 394-412.

Anna Ziół­kow­ska, Obozy pracy przy­mu­so­wej dla Ży­dów w Wiel­ko­pol­sce w la­tach oku­pa­cji hi­tle­row­skiej (1941-1943), Po­znań 2005.

Żą­damy pracy i płacy, Ko­mi­tet Pro­te­sta­cyjny Stoczni Szcze­ciń­skiej Porta Hol­ding S.A., Szcze­cin 16.05-31.07.2002.