WSTĘP

Tło historyczne

"Rok Święty na globie, rok synodu w Rzymie, rok mojego 50-1ecia kapłaństwa, rok ogłoszenia Synodu III Warszawskiego, rok wielu udręk Kościoła w skotłowanym ustroju, który wewnętrzne swoje konwulsje odbija na Kościele, pozornie pozostawionym na uboczu uwagi, a jednak ciągle niepokojonym"1 - w ten sposób prymas Stefan Wyszyński podsumował w Pro memoria rok 1974. Cały ten rok stał pod znakiem przygotowań Kościoła w Polsce do Jubileuszowego Roku Świętego 1975, który papież Paweł VI rozpoczął w Watykanie w dzień Bożego Narodzenia2.

Ważnym wydarzeniem w Kościele Powszechnym w 1974 r. był Synod Biskupów. Jego III Zwyczajne Zgromadzenie Ogólne obradowało w Watykanie między 27 września a 28 października na temat ewangelizacji we współczesnym świecie. W obradach uczestniczyła delegacja Episkopatu Polski - kard. Stefan Wyszyński, kard. Karol Wojtyła i bp Jerzy Ablewicz3. Rezultatem synodu była m.in. adhortacja apostolska Pawła VI Evangelii nuntiandi.

Pobyt na synodzie delegacji polskiej z prymasem Stefanem Wyszyńskim na czele dał okazję do spotkań z biskupami ze świata, a także wymiany myśli z papieżem Pawłem VI oraz pracownikami kurii watykańskiej, m.in. na temat nowego etapu rozmów o nawiązaniu stosunków dyplomatycznych między Stolicą Apostolską a rządem PRL4. Paweł VI stał na stanowisku, że system komunistyczny ma przed sobą długą przyszłość, dlatego konieczne jest porozumienie się z państwami Europy Środkowo-Wschodniej w celu poszerzenia wolności Kościoła w tych krajach, a tym samym doprowadzenie do złagodzenia napięcia między Wschodem a Zachodem5. Natomiast władze polityczne PRL z I sekretarzem KC PZPR Edwardem Gierkiem, wznawiając rozmowy ze Stolicą Apostolską, liczyły na to, że doprowadzą do złamania monopolu prymasa Wyszyńskiego oraz Episkopatu na kontakty z Sekretariatem Stanu, co będzie miało konsekwencje dla polityki wyznaniowej w kraju, a przez nawiązanie relacji dyplomatycznych doprowadzi do poprawienia wizerunku PRL na arenie międzynarodowej6. Przyspieszenie w rozmowach dwustronnych nastąpiło w 1973 r., gdy Paweł VI udzielił audiencji ministrowi spraw zagranicznych PRL Stefanowi Olszowskiemu. W lutym 1974 r. z rewizytą przyjechał do Polski abp Agostino Casaroli, sekretarz Rady ds. Publicznych Kościoła, główny architekt polityki wschodniej Watykanu. Była to pierwsza od zakończenia II wojny światowej oficjalna wizyta przedstawiciela Stolicy Apostolskiej w Polsce. Pobyt hierarchy watykańskiego został podzielony na dwie części: od 4 do 6 lutego abp Casaroli był gościem rządu (w tym czasie kard. Wyszyński dyplomatycznie przebywał w Gnieźnie); od 6 lutego wieczorem do 8 lutego przedstawiciel Watykanu był gościem prymasa Polski. Arcybiskup Casaroli zaproponował reprezentantom władz PRL normalizację relacji dwustronnych, podpisanie konkordatu oraz nawiązanie stosunków dyplomatycznych. Rząd PRL normalizację stosunków ze Stolicą Apostolską uzależnił m.in. od zmiany postawy "politycznej części kierownictwa Episkopatu", gdyż jak twierdzono, ma charakter opozycji7. Ekipa Edwarda Gierka, podobnie jak wcześniej Władysława Gomułki, próbując zdyskredytować kard. Wyszyńskiego, liczyła na porozumienie się ze Stolicą Apostolską bez pośrednictwa Episkopatu i wyeliminowanie z rozmów prymasa Polski. Wyszyński, który od lat z determinacją objaśniał kolejnym papieżom i pracownikom kurii watykańskiej realia życia Kościoła w kraju rządzonym przez partię komunistyczną, otrzymał od Pawła VI zapewnienie, że z rządem PRL nie będzie żadnych ustaleń bez wiedzy i zgody Episkopatu polskiego8. Prymas wiedział, że rządzący Polską nie wykazują chęci rzeczywistej normalizacji relacji z Kościołem9. Dlatego niezmiennie stał na stanowisku, że najpierw musi nastąpić normalizacja stosunków między państwem a Kościołem w Polsce, czyli uznanie sytuacji publicznoprawnej Kościoła, a dopiero potem można podpisać umowę międzynarodową między Stolicą Apostolską a PRL. W przeciwnym razie - dowodził w liście, jaki w styczniu 1974 r., czyli przed wizytą abp. Casarolego przekazał Pawłowi VI - nawiązanie stosunków dyplomatycznych nie przyczyni się do umocnienia Kościoła, ale wzmocni reżim komunistyczny10. Z tych też powodów przed przyjazdem abp. Casarolego do Polski Episkopat ogłosił komunikat, w którym biskupi wyjaśnili raz jeszcze, co rozumieją pod pojęciem "pełnej normalizacji" stosunków między Kościołem a państwem. Obejmuje ono, podkreślali, oprócz kwestii instytucjonalno-administracyjnych, wolność religijną, wyznania i kultu, stowarzyszeń religijnych, prawo do rozwoju kultury chrześcijańskiej, jednakowe dla wszystkich obywateli miejsce "w życiu społecznym, zawodowym, gospodarczym i politycznym"11.

Niemniej jednak wizyta abp. Agostina Casarolego w Polsce przyniosła wymierne rezultaty. W lipcu 1974 r. doszło do nawiązania stałych kontaktów między rządem PRL a Stolicą Apostolską i powołania zespołów roboczych. Na czele zespołu watykańskiego stanął abp Luigi Poggi jako nuncjusz apostolski do stałych poruczeń, natomiast zespołem powołanym przez rząd PRL kierował min. Kazimierz Szablewski, który rezydował w Rzymie. Prymas Wyszyński obawiał się, że ustalenia te w odbiorze społecznym w kraju i w opinii międzynarodowej spowodują zamazanie prawdziwego obrazu sytuacji Kościoła w Polsce. Stała zaś obecność w Warszawie abp. Poggiego, do czego dążył Watykan, sprawi wrażenie, że zostały już nawiązane kontakty dyplomatyczne. Za niezrozumiałą uważał też sytuację, w której o Kościele w Polsce rozmawiał ateistyczny rząd i strona kościelna spoza kraju12. Z tych powodów prymas usilnie zabiegał w Watykanie, aby abp Poggi rezydował w Rzymie, a do Polski tylko dojeżdżał. Sekretariat Stanu zgodził się zarówno na tę propozycję, jak i na to, aby w czasie rozmów polsko-watykańskich był obecny bp Bronisław Dąbrowski, ówczesny sekretarz Episkopatu. Choć nie był on uczestnikiem rozmów, to na bieżąco mu je relacjonowano. Negocjacje polsko-watykańskie toczyły się więc w 1974 r. na warunkach prymasa Wyszyńskiego, który pilnował, by z trójkąta: Watykan - Episkopat Polski - rząd PRL, nie został wyeliminowany Episkopat.

Kardynał Wyszyński był krytyczny wobec Ostpolitik watykańskiej, zakładającej, że porozumienie z państwami bloku wschodniego przyniesie korzyści wiernym Kościoła w tych krajach. Prymas nazywał te nadzieje "wielkim złudzeniem". Podobnie oceniał przekonanie abp. Casarolego, że "może rozmawiać z państwami komunistycznymi z pozycji porządku prawnego"13. Doświadczenie życia w PRL, a także rezultaty porozumień dwustronnych Stolicy Apostolskiej z Czechami i Węgrami przekonywały prymasa Polski do tego, że jakiekolwiek ""ustępstwa mogą zależeć tylko od Kremla" i będą takie, jak "przydzieli" Kreml". Pisał więc: "Episkopat Polski musi pamiętać, że on jest odpowiedzialny za Kościół w Polsce, że w razie przegranej nie będą szukać winowajców gdzie indziej tylko w Episkopacie, tak jak obwiniają Episkopat węgierski, czeski, słowacki - w bloku: a na Zachodzie - Episkopaty w krajach kontestujących (Holandia, Belgia, Francja, USA). Dlatego "linia" Episkopatu Polski nie może pokrywać się całkowicie ani z linią rządu PRL, ani - o zgorszenie - z linią polityki wschodniej Stolicy Ap[ostolskiej]"14. Przyjazd do Warszawy abp. Casarolego 4 lutego 1974 r. wywołał w Polsce poruszenie jeszcze z jednego powodu. Nazajutrz, 5 lutego Paweł VI przeniósł na emeryturę prymasa Węgier kard. Józsefa Mindszentyego, krytycznego wobec działań dyplomacji watykańskiej w krajach za żelazną kurtyną. Obawiano się więc, że wysłannik Stolicy Apostolskiej przyjechał do Polski, aby odwołać z funkcji prymasa Wyszyńskiego15. W chronologii zdarzeń dopatrywano się - i tak przedstawiała to polska prasa reżimowa - przestrogi papieża dla prymasa Polski, by nie hamował normalizacji stosunków między Stolicą Apostolską a rządem PRL.

Probierzem rzeczywistych intencji rządu wobec Kościoła w Polsce i normalizacji wzajemnych stosunków była sprawa obsady stanowiska arcybiskupa wrocławskiego po śmierci kard. Bolesława Kominka w marcu 1974 r.16 Zgodnie z dekretem Rady Państwa z 31 grudnia 1956 r. o organizowaniu i obsadzaniu stanowisk kościelnych prymas przedstawił rządowi nazwiska trzech kandydatów na arcybiskupstwo: dwóch biskupów pomocniczych warszawskich - Władysława Miziołka i Zbigniewa Kraszewskiego, oraz ks. Jana Michalskiego z Gniezna. Rząd wobec każdego z nich zgłosił zastrzeżenia. W lipcu 1974 r. doszło do bezprecedensowego wydarzenia. Podczas spotkania w ambasadzie polskiej w Rzymie wiceminister spraw zagranicznych PRL Józef Czyrek zaprezentował abp. Agostinowi Casarolemu własnych kandydatów na metropolię wrocławską - biskupa pomocniczego wrocławskiego Wincentego Urbana, o. Mieczysława Alberta Krąpca, rektora KUL oraz ks. Jana Stępnia, rektora ATK. "Rządowe" terno oznaczało złamanie dekretu z 1956 r. Prymas Wyszyński w liście do premiera Piotra Jaroszewicza z 20 września 1974 r. informował, że inicjatywa rządu była niedopuszczalną ingerencją w sprawę obsady stanowisk kościelnych. Kategorycznie sprzeciwił się temu oraz zażądał ponownego rozpatrzenia kandydatów przedstawionych przez Episkopat. Ponieważ do tego nie doszło, w październiku 1974 r. prymas zaprezentował kolejnego kandydata na arcybiskupa Wrocławia. Był to zaproponowany przez Pawła VI bp Władysław Rubin, biskup pomocniczy gnieźnieński, od 1967 r. sekretarz Synodu Biskupów. W grudniu 1974 r. min. Kazimierz Kąkol, szef Urzędu do spraw Wyznań wyraził sprzeciw wobec tej kandydatury. Obstrukcja ze strony rządu oraz złamanie dekretu o obsadzie stanowisk kościelnych z 31 grudnia 1956 r. sprawiły, że prymas Wyszyński w liście do premiera Jaroszewicza w sierpniu 1974 r. domagał się zniesienia dekretu jako anachronicznego i niezgodnego z konstytucją17. Nie był to zresztą jedyny w 1974 r. dokument władz kościelnych żądający od władz państwowych zmian prawnych. Episkopat Polski skierował w tym roku do rządu pięć memoriałów odnoszących się do problemów społecznych18. W styczniu 1974 r. w memoriale dotyczącym kultury chrześcijańskiej biskupi domagali się likwidacji "sztucznego getta, jakie zostało narzucone kulturze chrześcijańskiej przez władze państwowe i czynniki partyjne". Podkreślali, że dyskryminacja Kościoła w sferze kultury, dostępu do środków społecznego przekazu, walka z religią doprowadziły do zniszczenia wielu wartości etycznych, "do zachwiania systemu podstawowych norm moralności, bez których życie ludzkie, osobiste i społeczne jest nie do pomyślenia"19. W kwietniu Episkopat zrecenzował projekt Kodeksu pracy, podkreślając, że w sposób niedostateczny akcentuje on "humanistyczne wartości pracy ludzkiej, niedostatecznie zapewnia uprawnienia pracownika"20. W memoriale z 16 sierpnia, dotyczącym nowelizacji prawa budowlanego, Episkopat Polski zauważył, że w wyniku dokonanych zmian Kościół będzie "nie tylko traktowany w sposób niewyróżniający go niczym, ale co gorzej, drobiazgowe i biurokratyczne zarządzenia" przekreślą rytm pracy budowlanej Kościoła. Zostanie ograniczona jego działalność, "grożąc represjami i a priori traktując wszelkie poczynania jako przestępstwo pociągające za sobą niewspółmiernie wysokie kary"21. W październiku 1974 r. biskupi w specjalnym piśmie do rządu sprzeciwili się dyskryminacji alumnów wyższych seminariów duchownych, natomiast w październiku - dyskryminacji religijnej ludzi wierzących22. Problem ten był także tematem jednego z wystąpień prymasa Stefana Wyszyńskiego w kościele Świętego Krzyża w Warszawie. W styczniu 1974 r. prymas wygłosił w tej świątyni na tematy społeczne trzy kazania, które stały się wielkim wydarzeniem religijno-społecznym znanym pod nazwą kazania świętokrzyskie23. Prymas zajął się w nich obrazem człowieka Bożego (homo Dei), człowieka pracującego (homo oeconomicus) i obywatela (homo politicus). Wyjaśniał, dlaczego prawa człowieka zależą od Stwórcy i dlatego nie są zależne od władzy politycznej ani od państwa, szczególnie totalitarnego, które "chce rządzić człowiekiem w każdym wymiarze jego bytowania". W kazaniu dotyczącym człowieka pracy kardynał przypominał, że "celem pracy ludzkiej jest przede wszystkim sam człowiek, a całe życie gospodarcze ma służyć człowiekowi", aby go nie zniewoliło. Przestrzegał nie tylko przed produkcyjnością socjalistyczną, lecz także przed nawrotem "ducha kapitalistycznego", który ma obciążenia moralne, oraz przed "ubóstwieniem materii"24. Podkreślał, że sprawna ekonomia zależy od moralności człowieka. W trzecim kazaniu świętokrzyskim w 1974 r. kard. Wyszyński tłumaczył, że skoro każda władza odwołuje się do sumienia, którym rządzi Bóg, ateizm państwowy czy polityczny jest anachronizmem. Prymas upominał się o równe traktowanie w życiu zawodowym i społecznym zarówno ludzi wierzących, jak i niewierzących. Przypominał, że istotą rządzenia jest służenie innym. "Im bardziej uszanowane będą podstawowe prawa obywateli, a szczególnie prawo do wolności osoby ludzkiej, prawo do prawdy, miłości i sprawiedliwości, prawo do równego startu społecznego, zawodowego czy kulturalnego, prawo do wolności wierzenia czy wyznania - tym bardziej okaże się zbędny klimat zastraszania i tym szybciej można będzie ograniczyć fantastycznie rozbudowany aparat bezpieczeństwa"25.

Trzeba zaznaczyć, że gdy oficjalnie ekipa Edwarda Gierka deklarowała chęć normalizacji stosunków z Kościołem katolickim, w praktyce szerzyła się polityka ateizacji społeczeństwa oraz wrogich działań aparatu bezpieczeństwa26. Inwigilacja Kościoła w latach siedemdziesiątych była wzmacniana i rozwijana. Od listopada 1973 r. w Departamencie IV MSW istniała zakonspirowana Samodzielna Grupa "D", której zadaniem była dezintegracja Kościoła katolickiego z wykorzystaniem metod pozaprawnych. Przeciw kard. Wyszyńskiemu, który w 1974 r. obchodził 50-lecie kapłaństwa, były nadal prowadzone działania operacyjne. Ich główny cel stanowiło osłabienie w społeczeństwie autorytetu prymasa.

W oficjalnej propagandzie Polska AD 1974 żyła obchodami 30-lecia Polski Ludowej. Na centralne uroczystości 22 lipca przyleciał do Warszawy I sekretarz KC KPZR Leonid Breżniew. Przywódca komunistów polskich Edward Gierek wyróżnił Breżniewa najwyższym polskim odznaczeniem wojskowym - Krzyżem Wielkim Orderu Virtuti Militari. Jesienią, między 16 a 18 października odbyło się w Warszawie spotkanie przedstawicieli 28 partii komunistycznych, przygotowujące do ogólnoeuropejskiej konferencji partii robotniczych. W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych Rosja umacniała wpływy polityczne nie tylko Europie, lecz także w świecie27. W 1974 r. na Półwyspie Indochińskim dobiegała końca wojna wietnamska, w której sukcesy odnosili komuniści z Wietnamu Północnego, wspierani m.in. przez ZSRS. Natomiast mieszkańcy Europy - oprócz tak ważnych wydarzeń politycznych jak rewolucja goździków w Portugalii, upadek dyktatury wojskowych w Grecji, podział Cypru między Grecję a Turcję, zamachy Irlandzkiej Armii Republikańskiej - żyli Mistrzostwami Świata w Piłce Nożnej w RFN, co także prymas odnotował w Pro memoria. Reprezentacja Polski zdobyła na mistrzostwach medal brązowy, a królem strzelców został Grzegorz Lato.

Historia tekstu

Zawarty w tomie tekst Pro memoria obejmuje zapiski kard. Stefana Wyszyńskiego z 1974 r. Prymas prowadził je od 1 stycznia do 31 grudnia. Brakuje tylko jednego zapisu - z 4 stycznia, co zostało zaznaczone w tekście maszynopisu. Dwukrotnie notatki obejmują dwa dni: 12-13 stycznia oraz 12-13 lutego, raz trzy dni - 21-23 sierpnia. Zapiski mają różną długość: od bardzo krótkich, lakonicznych po liczące kilka stron.

Fragmenty Pro memoria z 1974 r. ukazały się w kilku pozycjach poświęconych kard. Stefanowi Wyszyńskiemu. Po raz pierwszy w biografii prymasa pióra Andrzeja Micewskiego28, następnie m.in. w publikacjach Petera Rainy29. Passusy zapisków znalazły się także w pozycji prezentującej osobę kard. Karola Wojtyły na kartach Pro memoria, wydanych po śmierci papieża Polaka30.

Opis źródeł

Tom Pro memoria z 1974 r. jest wyjątkowy z uwagi na charakter źródła. Nie zachował się jego rękopis. Zapiski są dostępne jedynie w maszynopisie. Z informacji uzyskanych w Instytucie Prymasowskim Stefana Kardynała Wyszyńskiego wynika, że Pro memoria 1974 r. za wiedzą i zgodą kard. Stefana Wyszyńskiego były w latach siedemdziesiątych przepisywane z rękopisu przez Danutę Sułek, siostrzenicę prymasa. Maszynopis ten znajduje się w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie. Jest on podstawą niniejszego krytycznego wydania Pro memoria.

Odpisy pierwotnego maszynopisu tekstu Pro memoria 1974 r. są przechowywane także w zbiorach Archiwum Prymasa Polski w Warszawie (Archiwum Archidiecezjalne Warszawskie) oraz w Instytucie Prymasowskim Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie. Nie wiadomo, co stało się z rękopisem zapisków prymasa, kiedy i gdzie dokument zaginął.

Tom Pro memoria 1974 r. w maszynopisie liczy 303 strony formatu A4. Numeracja jest podana u góry karty, w jej części środkowej. Tekst jest bardzo zwarty, odstępy między wierszami są minimalne. Jedna strona maszynopisu zawiera często od półtorej do dwóch stron znormalizowanego tekstu.

Maszynopis jest czysty. W tekście pojawiają się nieliczne skreślenia wyrazów. Literówki są poprawiane czasami ręcznie, czyli - jak można zakładać - po przepisaniu tekstu, przy jego sczytaniu. Podkreślone są nazwiska osób żyjących (oprócz ich powtórzeń w tym samym akapicie) i nieżyjących, nazwy miejscowości oraz różnych instytucji i gremiów. Wyróżnienia te czynione są bardzo konsekwentnie. Tymczasem z analizy wcześniejszych i późniejszych rękopisów Pro memoria wynika, że prymas podkreślał nazwiska czy nazwy bardzo wybiórczo. Może to oznaczać, że osoba przepisująca tekst rękopisu objęła zasadą wyróżnień wszystkie nazwiska i nazwy, nawet te, których Stefan Wyszyński nie zaznaczył. Jeśli przypuszczenie jest słuszne, to zapewne działo się to za zgodą prymasa, gdyż na jego polecenie tom był przepisywany. W niniejszej edycji podkreślenia zostały oddane pogrubioną czcionką.

W maszynopisie jest dużo błędów w zakresie pisowni nazwisk, szczególnie obcych, czasem również w nazwach miejscowości oraz w wyrażeniach obcojęzycznych, np. łacińskich. To sprawia, że trudno jest zweryfikować, czy błędy te zrobił autor rękopisu, czyli prymas, czy osoba odczytująca rękopis, czyli jego siostrzenica. Wydaje się jednak, że wiele błędów pochodzi od kopisty, gdyż są to literówki związane ze złym odczytaniem liter rękopisu, np. "a" jako "o", "e" jako "a", "u" jako "n", "c" jako "o" , "i" jako "e", "k" jako "h" oraz wiele innych - i odwrotnie. Zgodnie z zasadami edycji, przyjętymi dla całej serii wydania Pro memoria, tego typu błędy gramatyczne lub ortograficzne zostały pominięte w przypisach tomu, podobnie jak brak czy zły zapis znaków diakrytycznych.

Struktura tekstu jest przejrzysta. Nowy zapis rozpoczyna dokładna data: dzień, miesiąc, rok i dzień tygodnia oraz miejsce (czasami kilka miejscowości), w którym danego dnia przebywał autor dziennika. W treści zapisków są podane także godziny opisywanych wydarzeń.

Ewa K. Czaczkowska

1 stycznia 1974, wtorek Choszczówka1

Matko Kościoła!

Królowo Polski!

Czas - to Miłość!

Jubileuszowy Rok Święty2

w świecie

Z woli Ojca Świętego Pawła VI3 Rok Święty ma miejsce naprzód w świecie całym, a w 1975 r. - w Rzymie. Zaczynamy w imię Bogurodzicy Dziewicy - Bogiem sławionej Maryi - bo Maria origo mundi mulieris4.

Akt ofiarowania porannego - na cały Jubileuszowy Rok Święty, aby prawdziwie był rokiem pojednania przez przyczynę Matki Kościoła.

8.00. W kaplicy domowej zespół5 odmawia matutinum cum laudibus6 oraz Credo Pawłowe7. Jest to odnowienie przyrzeczeń na Rok Święty - z wezwaniem do współpracy z Kościołem Bożym, który pragnie doprowadzić lud Boży do Ojca Niebieskiego.

9.00. Śniadanie - i czekamy na powrót z Jasnej Góry matki8 i naszej delegacji.

11.00. Przyjechała Marysia Okońska z Latką D[embińską]9 i Zosią W[iśniewską]10.

12.00. Msza św. z homilią o Bożym Macierzyństwie Maryi. Zapalamy świecę jubileuszową.

13.30. Wspólny obiad, na którym zebrało się około 50 dziewcząt z instytutu.

17.00. Wspólne nieszpory11. Po czym słuchanie z taśmy magnetofonowej przemówienia mojego z katedry jako wprowadzenia do opowiadania o Rzymie. Zajęło ono - z kalendarzema w ręku - ponad godzinę.

21.00. Apel jasnogórski - jako otwarcie Roku Świętego - w kaplicy instytutu.

1 Od 1968 w Warszawie-Choszczówce znajduje się dom Instytutu Świeckiego Pomocnic Maryi Jasnogórskiej Matki Kościoła (obecnie: Instytut Prymasa Wyszyńskiego, IPW). Prymas Stefan Wyszyński przyjeżdżał tu na krótki wypoczynek, pracę w ciszy czy na dni skupienia, które prowadził dla instytutu.

2 Jest to rok szczególnej łaski Boga wobec człowieka. Obchodzony jest co 25 lat, a także z powodu specjalnych okazji poza wyznaczonymi okresami. Rok Święty 1975 zapowiedział Paweł VI w bazylice św. Piotra 9 V 1973, a ogłosił 23 V 1974 bullą Apostolorum limina. Inaczej niż poprzednie lata jubileuszowe był obchodzony najpierw w kościołach lokalnych - od 10 VI 1973, a w Kościele w Polsce od 1 I 1974 - następnie zaś w Rzymie - od Bożego Narodzenia 1974.

3 Paweł VI, właśc. Giovanni Battista Montini (1897-1978), papież od 1963. Święcenia kapłańskie 1920, sekretarz nuncjatury apostolskiej w Warszawie w 1923, 1923-1954 pracownik Sekretariatu Stanu, od 1952 prosekretarz stanu do bieżących spraw kościelnych. Metropolita Mediolanu 1954-1963, kardynał od 1958. Kontynuował Sobór Watykański II i zapoczątkowane przez sobór reformy. Ogłosił m.in. encyklikę Humanae vitae (1968). Beatyfikacja 2014, kanonizacja 2018.

4 Łac. początek świata kobiety.

5 Chodzi o członkinie Instytutu Świeckiego Pomocnic Maryi Jasnogórskiej Matki Kościoła. Początki instytutu sięgają 1 XI 1942, kiedy zawiązała się "Ósemka" - wspólnota młodych kobiet, której ojcem duchownym od 1943 był ks. Stefan Wyszyński. W 1956 zespół przekształcił się w instytut. Jego członkinie pracowały m.in. na Jasnej Górze, włączając się w organizację Wielkiej Nowenny przed Milenium Chrztu Polski.

6 Łac. godzina czytań z jutrznią. Nazwy godzin brewiarzowych przed soborową reformą liturgiczną.

7 Wyznanie wiary Ludu Bożego, inaczej znane jako Credo Pawła VI. Papież wypowiedział je na placu św. Piotra 29 VI 1968 na zakończenie Roku Wiary, ogłoszonego z okazji 1900. rocznicy śmierci św. św. Piotra i Pawła. Nowy symbol wiary miał w zwięzłej formie ujmować nauczanie Soboru Watykańskiego II. Głównym autorem tekstu był filozof Jacques Maritain (1882-1973). Wyznanie było też reakcją na kontrowersyjny Katechizm holenderski opublikowany przez Episkopat Holandii w 1966.

a Prawdopodobnie chodziło o wyrażenie: z zegarkiem.

8 Chodzi o Marię Okońską (1920-2013), założycielkę (1942) i odpowiedzialną generalną (do 1996) Instytutu Świeckiego Pomocnic Maryi Jasnogórskiej Matki Kościoła, zwanego na początku "Ósemką". Bliska współpracowniczka prymasa Stefana Wyszyńskiego. Pracowniczka SPP 1957-1981. Kilkakrotnie odwiedzała uwięzionego prymasa w Komańczy, zainicjowała ustawiczną modlitwę w intencji jego uwolnienia. Współinicjatorka Jasnogórskich Ślubów Narodu Polskiego 1956 i Wielkiej Nowenny Tysiąclecia Chrztu Polski 1957-1966. Uczestniczka powstania warszawskiego. W 1948 aresztowana przez UB, zwolniona w wyniku interwencji bp. Wyszyńskiego. W testamencie prymas wymienił ją wśród najbliższych współpracowników.

9 Barbara Natalia Dembińska, nazywana Latką (1942-2015), geograf, członkini Instytutu Świeckiego Pomocnic Maryi Jasnogórskiej Matki Kościoła. Pracowniczka SPP w latach 1970-1981, następnie w domu instytutu w Choszczówce, m.in. opiekowała się Marią Okońską.

10 Zofia Wiśniewska (1920-2010), członkini Instytutu Świeckiego Pomocnic Maryi Jasnogórskiej Matki Kościoła.

11 Jedna z godzin kanonicznych wchodzących w skład brewiarza, odmawiana pod wieczór.

3 stycznia 1974, czwartek Choszczówka - Warszawa

7.30. Laudes.

8.00. Msza św. i homilia.

9.30. Las.

11.00. Sesja personalna zespołu.

15.55. Powrót do Warszawy.

16.00. Spotkanie świąteczne z Archikonfraternią Literacką14 (c[irca]15 80 mężczyzn) i kolegium organistów (c[irca] 70 m[ężczyzn]). Przemawiają dwaj delegaci, po czym ja wygłaszam dłuższe przemówienie o sytuacji Kościoła w Polsce - około 75 min. Dzielimy się opłatkiem. Spotkanie trwało 2 godziny. Wszyscy otrzymali teksty przemówień.

18.30. Przyszła Ania W[yszyńska]16 - moja bratanica. Omówiliśmy sprawę bierzmowania, które ma być 7 I [19]74 r. wieczorem.

[a]

a W maszynopisie informacja: w rękopisie brak notatek z tego dnia.

14Bractwo religijne działające w Warszawie nieprzerwanie od XVI w., od połowy XVII w. przy kolegiacie, potem katedrze św. Jana. Początkowo koncentrowało się na śpiewach kościelnych. Z czasem rozpoczęło również pracę o charakterze charytatywnym i społecznym. Aktywne także na polu edukacyjnym i wychowawczym. W okresie PRL utraciło osobowość prawną.

15 Łac. około.

16 Anna Maria Wyszyńska (ur. 1952), bratanica prymasa Stefana Wyszyńskiego, córka przyrodniego brata Tadeusza i Józefy z Bielawskich, żona Przemysława Przyborowskiego.

5 stycznia 1974, sobota Warszawa

7.30. Msza św. o Sercu Niepokalanym Maryi. Obecna m. Edyta17 z matką prowincjalną18 elżbietanek.

Bohdanb Skąpski19 po powrocie z Czechosłowacji.

10.00. Sesja Kurii Metrop[olitalnej] Warsz[awskiej] - sprawy personalne. Wśród nich - uspokojenie w Jazgarzewie. Konieczność zmiany w Dobrem i Kamieńczyku. Ks[iądz] Bedowicz20 będzie musiał odejść całkowicie, gdyż nie nadaje się do żadnej pracy. Bolesna sprawa "pupilka", ks. R[yszarda] Wysockiego21, który do ostatniej chwili był wikariuszem w parafii Św[iętej] Rodziny i odszedł nagle.

15.00. K[onstanty] Łubieński22, poseł, przedstawia tragiczną sytuację gospodarki, którą E[dward] Gierek23 chciał humanizować. Stawiam wymagania Klubowi "Znak"24, który powinien stawać w Sejmie nie tylko w obronie Kościoła, co ostatnio zrobił p. Zabłocki25, ale też i robotników, których w ustroju proletariackim nie broni rząd robotniczy, ale wystawia ich na "neokapitalistyczny wyzysk".

Ks[iądz] Zapłata26, werbista - sprawa misjologii na A[kademii] T[eologii] K[atolickiej]27.

17.00. Seniorat "Odrodzenia"28 ze wszystkich środowisk akademickich przedwojennych. Mowę wygłasza p. Kruszyński29, bardziej polityczną - normalizacja30. Wyjaśniam, na czym ona polega (kręgi zainteresowań Episkopatu).

19.15. Na wieczerzy dr E[ugeniusz] Ozimowski31, po czym przegląd lekarski po powrocie z Rzymu.

b W maszynopisie tu i dalej błędnie: Bogdan.

17 Edyta Salomea Wanda Kruczkowska CSSE (1905-1983), ekonomka prowincji warszawskiej zgromadzenia 1970-1976. W zgromadzeniu od 1928. W latach 1946-1957 wikaria prowincji i kierowniczka kancelarii szpitala św. Elż-biety, 1957-1970 przełożona prowincji warszawskiej.

18 Gabriela Agnieszka Gzela CSSE (1926-2016), z wykształcenia pielęgniarka, w latach 1970-1982 przełożona prowincji warszawskiej elżbietanek. W zgromadzeniu od 1946, śluby wieczyste 1953. W latach 1982-1988 radna prowincji.

19 Bohdan Józef Skąpski (1908-1986), dziennikarz, publicysta. Członek kolegium Instytutu Prymasowskiego Jasnogórskich Ślubów Narodu, powołanego przez prymasa Stefana Wyszyńskiego w maju 1957 (obecnie Instytut Prymasowski Stefana Kardynała Wyszyńskiego). Aresztowany 21 VII 1958 w czasie rewizji w biurach Instytutu na Jasnej Górze, w czerwcu 1959 skazany na 10 miesięcy więzienia. W 1944 pierwszy redaktor "Życia Warszawy", redaktor tygodnika "Stolica" 1946-1956. W latach 1958-1963 związany m.in. z wydawnictwem NOT oraz "Ruch".

20 Władysław Bedowicz (1905-1974), ksiądz, proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP w Kamieńczyku 1970-1974. Święcenia 1931. Kapelan rezerwy w 1939. Proboszcz parafii w Puszczy Mariańskiej, Słomczynie i Iłowie.

21 Ryszard Wysocki (ur. 1940), ksiądz, wikariusz parafii Świętej Rodziny w Warszawie 1969-1974. Święcenia 1964. Odszedł z kapłaństwa ok. 1973.

22 Konstanty Łubieński (1910-1977), ekonomista, prawnik, publicysta, poseł na Sejm PRL 1952-1980 (do 1956 PAX, następnie Koła Poselskiego "Znak"). W czasie wojny oficer AK. W latach 1944-1945 więziony przez Sowietów. Prezes warszawskiego KIK 1969-1972. Przewodniczący Koła Poselskiego "Znak", członek Rady Państwa 1976-1977.

23 Edward Gierek (1913-2001), I sekretarz KC PZPR 1970-1980, członek KC PZPR 1954-1980, członek BP KC PZPR 1956, 1959-1980, poseł na Sejm PRL 1952-1980. Przed wojną działacz komunistyczny we Francji i w Belgii. W latach 1946-1948 przewodniczący Rady Narodowej Polaków w Belgii. Po powrocie do Polski w 1948 członek PPR i PZPR. Pracownik aparatu partyjnego. I sekretarz KW PZPR w Katowicach 1957-1970. Członek Rady Państwa 1976-1980. Zmuszony do ustąpienia ze stanowisk 1980. Wykluczony z PZPR 1981. Internowany 13 XII 1981.

24 Chodzi o Koło Poselskie "Znak" istniejące w latach 1957-1976. Posłami byli przedstawiciele środowiska "Tygodnika Powszechnego", miesięczników "Znak" i "Więź" oraz KIK-ów.

25 Janusz Zabłocki (1926-2014), prawnik, publicysta, działacz katolicki. Poseł na Sejm PRL 1965-1985, założyciel ODiSS 1967. W latach 1950-1955 związany ze Stowarzyszeniem PAX, od 1957 współtwórca środowiska "Znak", warszawskiego KIK i "Libelli". Członek Prezydium OK FJN 1977-1983, współzałożyciel i pierwszy prezes PZKS. Współzałożyciel reaktywowanego w 1989 SP. Zarejestrowany jako TW "Zachariasz" i TW "Paweł".

26 Feliks Zapłata SVD (1914-1982), misjolog, adiunkt na ATK 1969-1981. W zgromadzeniu od 1935, święcenia 1941 w Holandii. Duszpasterz Polaków w Belgii 1943-1946. Rektor NSD w Opolu 1948-1952. W latach 1957-1960 prowincjał werbistów polskich.

27 Szkoła wyższa kierująca się przepisami państwowymi i kościelnymi, powołana decyzją władz PRL w 1954, po likwidacji przez rząd Wydziałów Teologicznych na UW i UJ. Jako uczelnia katolicka zaakceptowana przez Stolicę Apostolską w 1960. W 1999 przekształcona w Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Kardynał Stefan Wyszyński, metropolita warszawski, był wielkim kanclerzem ATK.

28 Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży Akademickiej "Odrodzenie" powstało w 1919. Działało w ośrodkach akademickich: w Warszawie, Krakowie, Lublinie, Poznaniu, Wilnie i we Lwowie. Celem było wychowanie elity katolic-kiej kraju, zaangażowanej w życie społeczne. Członkiem "Odrodzenia" w styczniu 1926, w czasie studiów na KUL, został ks. Wyszyński. Do 1939 uczestniczył w corocznych Tygodniach Społecznych "Odrodzenia". Stowarzyszenie w latach 1944-1946 istniało przy SP. Od 1957 członkowie "Odrodzenia" spotykali się na Jasnej Górze. W 1980 zebrania te otrzymały nieoficjalną nazwę Ruch Kultury Chrześcijańskiej Odrodzenie. Reaktywacja nastąpiła na przełomie 1988 i 1989.

29 Ignacy Antoni Kruszyński (1904-1983), ekonomista, katolicki działacz społeczny, od 1962 uczestnik Dni Modlitw Inteligencji Katolickiej (organizowanych z inicjatywy prymasa Wyszyńskiego na wzór Tygodni Społecznych "Odrodzenia"), przekształconych w Ruch Kultury Chrześcijańskiej "Odrodzenie". Pracownik Ministerstwa Rolnictwa oraz spółdzielczości. Przed wojną prezes Komitetu Wykonawczego "Odrodzenie". Uczestnik kampanii 1939.

30 Chodzi o normalizację stosunków między państwem a Kościołem, napiętych od 1945. Idea normalizacji została wyrażona przez premiera Piotra Jaroszewicza 23 XII 1970 podczas exposé. Rozmowy na ten temat prowadzono intensywnie w 1974.

31 Eugeniusz Antoni Ozimowski (1909-2005), osobisty lekarz prymasa Wyszyńskiego.

6 stycznia 1974, niedziela - Epifania32 Warszawa - Choszczówka

11.00. W bazylice archikatedralnej św. Jana33 w czasie celebry pontyfikalnej bp. J[erzego] Modzelewskiego34 wygłaszam słowo Boże o perspektywach darów mędrców - złoto, kadzidło, mirra. Mędrcy szukają Boga, by Mu złożyć hołd; władcy - by Go zabić; materializm ekonomiczny - tyranię; rządy niewierzących nad wierzącymi - tragedię. Kazanie polemiczne. Po Mszy św. biskup poświęcił dary mędrców.

13.00. Obiad u ks. J[erzego] Baszkiewicza35, który dziękuje za zezwolenie wyjazdu do USA. Wrócił rozczarowany.

16.30. Wyjazd do Choszczówki.

18.30. Nieszpory z zespołem - teksty Izajasza. Msza św. bez homilii.

19.30. Po wieczerzy słuchamy z taśmy magnetof[onowej] przemówienia katedralnego. Rozmowa okolicznościowa nad przemianami zanikającego kapitalizmu i kształtowaniem się "państwowego materializmu gospodarczego", który stwarza niewolę gorszą od kapitalistycznej.

21.30. Apel jasnogórski. Modlimy się za śp. Jadwigę Siemieńskąa 36, matkę Róży37. Umarła dziś w Ostoi38.

a W maszynopisie tu i dalej błędnie: Siemińska.

32Chodzi o Objawienie Pańskie.

33 Bazylika archikatedralna św. Jana Chrzciciela przy ul. Świętojańskiej na Starym Mieście w Warszawie powstała w XIV w., w kolejnych stuleciach przebudowywana. Całkowicie zniszczona w czasie II wojny światowej, odbudowana i poddana regotyzacji w latach 1948-1956. Prymas Wyszyński konsekrował świątynię w 1960. Kościół św. Jana został ustanowiony katedrą w 1798, archikatedrą w 1818, bazyliką mniejszą w 1960.

34 Jerzy Modzelewski (1905-1986), biskup pomocniczy warszawski od 1958 (sakra biskupia 1959). Przewodniczący Rady Prymasowskiej Budowy Kościołów Warszawy. Święcenia kapłańskie 1928. W latach 1940-1949 proboszcz parafii św. Jadwigi Śląskiej w Milanówku. Przewodniczący Wydziału Duszpasterstwa KMW, proboszcz parafii św. Teresy od Dzieciątka Jezus 1949-1953. W 1954 usunięty z zajmowanych stanowisk przez władze komunistyczne. Kanclerz KMW 1956-1958. W testamencie prymas Wyszyński wymienił go wśród najbliższych współpracowników.

35 Jerzy Baszkiewicz (1914-1984), ksiądz, w latach 1964-1980 wikariusz, następnie proboszcz parafii archikatedralnej św. Jana w Warszawie. Święcenia 1940. Jako naczelny kapelan Zgrupowania AK "Kampinos" ps. "Radwan II" był zwierzchnikiem ks. Wyszyńskiego. Po wojnie ścigany przez NKWD.

36 Jadwiga Siemieńska (1891-1974), matka Róży Siemieńskiej.

37 Róża Siemieńska (1920-2015), pedagog, teolog, pielęgniarka, aktorka, członkini Instytutu Świeckiego Pomocnic Maryi Jasnogórskiej Matki Kościoła od 1945. Wieloletnia kierowniczka ośrodka katechetyczno-wychowawczego "Ostoja" w Krynicy Górskiej. Uczestniczka powstania warszawskiego, aktorka Teatru Rapsodycznego. Twórczyni misteriów milenijnych na Jasnej Górze.

38 Ośrodek rekolekcyjno-wypoczynkowy w Krynicy Górskiej należący do Instytutu Świeckiego Pomocnic Maryi Jasnogórskiej Matki Kościoła. Przez lata prowadziła go Róża Siemieńska, córka Jadwigi.

7 stycznia 1974, poniedziałek Choszczówka - Warszawa

7.30. Laudes, lektura Izajasza.

8.00. Msza św. za duszę śp. J[adwigi] Siemieńskiej.

10.00. Po śniadaniu - porządkowanie akt sprawy wizyty min. Olszowskiego39 w Watykanie (dokumenty i prasa) oraz sprawy "wychowania socjalistycznego". Przyjechał ks. A[lojzy] Orszulik40 na naradę "duszpasterską" przed zebraniem Komisji Duszpasterskiej w Krakowie.

17.00. Powrót do Warszawy.

18.00. Pielęgniarki warszawskie z opłatkiem. Przemawia jedna z pań, bardzo pięknie. Jest osobą religijną; za swoje przekonania nie awansuje w klinice pediatrycznej. Wygłosiłem dłuższe przemówienie.

19.00. Odprawiam Mszę św. dla Anny Marii Wyszyńskiej, która prosiła o sakrament bierzmowania, przed wyjazdem do Paryża. Matka41 jej nie przyszła z powodu zapaści sercowej. Ale uroczystość odbyła się pięknie, z krótkim moim przemówieniem. Świadkiem była dr Janina Cyranowa42. Po czym wspólna wieczerza.

39Stefan Olszowski (1931-2023), minister spraw zagranicznych 1971-1976 oraz 1982-1985, członek KC PZPR 1964-1986, członek BP KC PZPR 1970-1980 i 1980-1985, członek PZPR od 1952, poseł na Sejm PRL 1969-1980. Działacz ZMP i ZSP, 1956-1960 przewodniczący RN ZSP, sekretarz KW PZPR w Poznaniu 1960-1963, 1963-1968 kierownik Biura Prasy KC PZPR, w 1980 ambasador PRL w NRD, 1981-1983 członek Prezydium OK FJN.

40 Alojzy Orszulik SAC (1928-2019), dyrektor Biura Prasowego KEP 1968-1993, konsultor Papieskiej Rady ds. Środków Społecznego Przekazu 1974-1994, wykładowca WSD pallotynów w Ołtarzewie od 1961. W zgromadzeniu od 1948, święcenia kapłańskie 1957. Sekretarz pomocniczy KEP od 1983, członek sekretarz Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu od 1980. Od 1987 w Komisji Mieszanej Stolicy Apostolskiej i KEP ds. nawiązania stosunków dyplomatycznych między Watykanem i Polską. Uczestnik obrad okrągłego stołu. W latach 1989-1992 biskup pomocniczy diecezji siedleckiej, 1992-2004 biskup łowicki.

41 Józefa Wyszyńska z d. Bielawska (1924-2017), żona Tadeusza Wyszyńskiego, przyrodniego brata prymasa. W rodzinie nazywana Zenka.

42 Janina Cyran (1914-2005), lekarz stomatolog, dentystka prymasa Wyszyńskiego od 1961, prezes "Ogniska", pierwszej w Polsce poradni życia rodzinnego.

8 stycznia 1974, wtorek Warszawa

7.30. Msza św. w kaplicy domowej. Przyszła nowa prowincjalna ss. zmartwychwstanek Maria Bogumiła Żukowskaa 43 po powrocie z Rzymu, z s. Angeliną44. Była mocno rewidowana na granicy celnej, dopytywano się ją o obrazki. Przystępuje do pracy z wielką nadzieją.

Ks[iądz] Jan Gastołek45, wikariusz na Saskiej Kępie, ma chorą matkę, rad by zapewnić jej opiekę. Prosi o samodzielną placówkę w suchej okolicy.

Ks[iądz] prowincjał J[ózef] Dąbrowski46 SAC w sprawie o. Wilka47, który po ostatnich zabiegach chirurgicznych nie może dojść do zdrowia.

Ks[iądz] prał. Sobczak48 z kolegami odznaczonymi godnością kapelanów honorowych J[ego] Św[iątobliwości] (ks. J[an] Górny49, ks. J[erzy] Zalewski50, ks. Ruszczak51, ks. Abramski52 z Zielonki, ks. Wojda53, ks. Marczak54, ks. K[azimierz] Romaniuk55, ks. M[ieczysław] Kafarski56, ks. Świątek57). Przemawia ks. St[anisław] Sobczak. Ja ponawiam swoje życzenia, by stali się światłem dla słabych księży.

19.00. "Pączek"58 dla delegacji młodzieży akademickiej z ośrodków centralnych duszp[asterskich] miasta. Brał udział chór św. Anny. Dobre przemówienie wygłosiła jedna z akademiczek. Po czym wygłosiłem dłuższe przemówienie nt. prac Episkopatu Polski nad właściwym pojmowaniem "normalizacji". Chór - po zjedzeniu 500 pączków przez akademików - wystąpił z szeregiem kolęd ludowych. Spotkanie trwało 2 [godz.] 30 min.

a W maszynopisie tu i dalej błędnie: Żuchowska.

43 Maria Bogumiła Żukowska CR (1923-1987), przełożona prowincji warszawskiej 1974-1975. W latach 1972-1973 w kurii generalnej zgromadzenia w Rzymie zajmowała się rewizją prawa zakonnego. W zgromadzeniu od 1947, śluby wieczyste 1954. W latach 1958-1961 kierowniczka bursy dla akademiczek w Warszawie, pracowała w duszpasterstwie akademickim św. Anny. Od 1976 w kurii metropolitalnej w Krakowie.

44 Angelina Antonina Irena Kakietek CR (1905-2002), w latach 1972-1974 w kurii generalnej zgromadzenia w Rzymie pracowała nad rewizją prawa zakonnego. W zgromadzeniu od 1924, śluby wieczyste 1930. Długoletnia nauczycielka, wychowawczyni i dyrektorka szkoły prowadzonej przez zgromadzenie w Warszawie, katechetka w Wejherowie 1950-1957, nauczycielka matematyki w NSD zmartwychwstańców w Poznaniu 1963-1972. Przełożona domu w Wejherowie.

45 Jan Gastołek (1940-2018), ksiądz, wikariusz parafii MB Nieustającej Pomocy w Warszawie 1970-1984. Święcenia 1964. W latach 1985-2001 proboszcz parafii w Pleckiej Dąbrowie, św. Michała w Warszawie-Grodzisku, św. Maksymiliana w Józefowie, Wieczerzy Pańskiej w Warszawie. Kapelan Domu Dziennego Pobytu w Warszawie-Falenicy od 2005.

46 Józef Dąbrowski SAC (1914-1992), przełożony polskiej prowincji pallotynów 1972-1978. W zgromadzeniu od 1935, śluby wieczyste 1940, święcenia 1941. Pracownik Wydziału ds. Zakonnych SPP od 1978, kapelan franciszkanek od cierpiących w Warszawie od 1979.

47 Edward Wilk SAC (1929-1975), od 1972 chorował, przeszedł operację w Instytucie Hematologii w Warszawie. W zgromadzeniu od 1949, święcenia kapłańskie 1955. Notariusz rady prowincjalnej, kurator ruchu Rodzina Rodzin 1961-1968, rektor domu w Warszawie, ojciec duchowny księży w studium pastoralnym w Gdańsku.

48 Stanisław Sobczak (1904-1991), ksiądz, rektor cmentarza Bródnowskiego 1962 - wrzesień 1974. Święcenia 1930. W czasie wojny kapelan AK. Proboszcz parafii Świętej Trójcy w Ząbkach 1946-1953. Proboszcz parafii w Jadowie 1954-1962.

49 Jan Górny (1912-2011), ksiądz, proboszcz parafii św. Kazimierza w Pruszkowie 1960-1993. Od 1974 członek Rady Prymasowskiej Budowy Kościołów Warszawy. Święcenia 1938. Proboszcz w Lipcach Reymontowskich 1953-1960.

50 Jerzy Zalewski (ur. 1931), ksiądz, ceremoniarz prymasowski 1960-1987, wykładowca liturgiki w WMSD w Warszawie, notariusz Wydziału Spraw Sakramentalnych KMW. Święcenia 1955. Proboszcz parafii katedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie 1980-2002.

51 Zygmunt Ruszczak (1909-1992), ksiądz, notariusz KMW, sędzia SMW 1956-1977. Święcenia 1939. W czasie wojny więzień KL Auschwitz i KL Dachau. Wykładowca konserwacji zabytków w WMSD w Warszawie w latach 1964-1973.

52 Zygmunt Abramski (1907-1986), ksiądz, proboszcz parafii MB Częstochowskiej w Zielonce 1950-1975 (wikariusz z prawem następstwa od 1947). Święcenia 1933.

53 Edward Wojda (1911-2001), ksiądz, proboszcz parafii św. Mikołaja B[isku]p[a] i MB Szkaplerznej w Warce 1973-1989. Święcenia 1936. Uczestnik powstania warszawskiego. Od 1949 wikariusz parafii św. Aleksandra w Warszawie.

54 Andrzej Feliks Marczak (1913-1981), ksiądz, proboszcz parafii Świętej Trójcy w Błoniu 1967-1978. Święcenia 1938. Proboszcz parafii MB Różańcowej w Wielgolesie 1952-1957. Proboszcz parafii św. Stanisława BM w Siennicy 1957-1967.

55 Kazimierz Romaniuk (1927-2025), ksiądz, profesor nauk biblijnych. Rektor WMSD i Akademickiego Studium Teologii Katolickiej w Warszawie 1971-1982. Wykładowca Pisma św. m.in. na KUL, ATK, w Bobolanum. Święcenia kapłańskie 1951. Studia biblijne w Rzymie 1956-1958, w Jerozolimie 1959-1961. Tłumacz Pisma św. (Biblia warszawsko-praska). W latach 1982-1992 biskup pomocniczy warszawski, 1992-2004 biskup warszawsko-praski.

56 Mieczysław Kafarski (1906-1987), ksiądz, proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP w Krośniewicach 1962-1987. Święcenia 1930. Proboszcz parafii w Sukułach 1938-1943, Jeruzalu 1943-1962.

57 Zapewne błąd w nazwisku. Ksiądz Czesław Świątek, ur. 1910, zmarł w 1967. Nie było innego księdza o tym nazwisku, który mógłby odebrać tytuł w 1974.

58 W latach 60. i 70., w okresie karnawału studenci z duszpasterstwa akademickiego z okazji Bożego Narodzenia przychodzili do prymasa Wyszyńskiego na ul. Miodową na spotkanie opłatkowe nazywane "pączkiem". Modlitwie, życzeniom, przemówieniom towarzyszyła część artystyczna i pączki pieczone przez siostry zakonne.

10 stycznia 1974, czwartek Choszczówka - Warszawa

7.15. W kaplicy domowej Instytutu - laudes, po czym Msza św. II dzień nowenny w intencji dr Li[li] Wantowskiej. Stan jej zdrowia wczoraj był bardzo ciężki.

9.05. Powrót do Warszawy.

9.15. Rozmowa z ks. prof. Inlenderem61 na temat jego habilitacji i sytuacji teologii moralnej w Polsce.

10.00. Sesja sprawozdawcza doroczna Trybunału Metrop[olitalnego] Warsz[awskiego]. Po zagajeniu moim i ks[iędza] oficjała Padacza62 sprawozdanie z działalności sądu w 1973 r. składa ks. Wł[adysław] Padacz. Sprawozdanie finansowe składa notariusz J[ózef] Matyka63. Przewiduje się niedobór 20 tys. zł w 1974 r.

Ks[iądz] J[anusz] Żyźniewski64 wygłasza referat nt. "Zadania obrońcy węzła małżeńskiego - wg motu proprio65 Pawła VI. Causas matrimoniales"a 66. Długa dyskusja.

Na zakończenie sesji zabieram głos, podkreślając charakter duszpasterski pracy sądowej.

13.30. Wszystkich zaproszono na obiad. Jako dar otrzymali książkę Idzie nowych ludzi plemię67. Sąd nasz pracuje deficytowo. Preliminarz na rok 1974 przewiduje 20 tys. [zł] niedoboru.

16.00. Odwiedzam moją bratową Zenkę Wyszyńską przed wyjazdem córki Ani68 do Paryża. Pani W[yszyńska] jest już na rencie, gdyż ma trudności z palcami, ale poza tym trzyma się dobrze. Mieszkanie jest skromnie wyposażone.

18.30. Ks[iądz] Szareyko69 z diec[ezji] warsz[awskiej] pragnie pracować na A[kademii] T[eologii] K[atolickiej]70. Robi wrażenie człowieka psychicznie chorego.

19.00. Młodzież akademicka z ośrodków Mokotowa i Rakowieckiej - ponad 100 osób. Wygłaszam do nich przemówienie, podobnie jak we wtorek. Młodzież z ośrodka duszp[asterskiego] św. Andrzeja Boboli wykonała zestaw starych kolęd.

Dalsza część w wersji pełnej

a W maszynopisie błędnie: Conses matrimonides.

61 Bogusław Inlender (1922-2006), ksiądz, teolog moralista. Wykładowca od 1956 na ATK, od 1957 w WMSD w Warszawie, od 1962 Akademickiego Studium Teologii Katolickiej. Od 1952 kapelan sióstr elżbietanek w Otwoc-ku. W latach 1974-1979 członek Papieskiej Międzynarodowej Komisji Teologicznej. Uczestnik powstania warszawskiego. Święcenia 1949. Od 1991 profesor nadzwyczajny PWTW w Warszawie.

62 Władysław Padacz (1900-1974), ksiądz, płk, doktor prawa kanonicznego, sekretarz i kapelan prymasa Wyszyńskiego 1952-1974, oficjał SMW 1964-1974. Uczestnik wojny 1920. Święcenia 1927. W latach 1932-1939 dyrektor NSD w Warszawie, od 1934 wykładowca w WMSD w Warszawie. W 1938 poseł z listy OZN. Uczestnik kampanii 1939, następnie uczestnik PSZ we Francji. Duszpasterz emigracji polskiej we Włoszech 1945-1947. Rektor kościoła św. Anny w Warszawie 1947-1952.

63 Józef Matyka SAC (1924-1995), notariusz SMW 1963-1978. W zgromadzeniu od 1947, śluby wieczyste 1955, święcenia 1956. Sekretarz prowincjalny pallotynów 1981-1990, kierownik archiwum prowincji 1982-1984.

64Janusz Żyźniewski (1938-2010), ksiądz, doktor prawa kanonicznego. Obrońca węzła małżeńskiego SMW 1973-1975, rektor Kaplicy Niepokalanego Poczęcia NMP w Warszawie 1968-1976 i 1977-1981. Święcenia 1963. Sędzia prosynodalny 1975-1992. Proboszcz parafii NMP Matki Kościoła w Warszawie 1981-2003 (budowniczy kościoła).

65 Łac. dosł. z własnej inicjatywy. Nazwa dokumentu papieskiego.

66 Łac. sprawy małżeńskie.

67 S. Wyszyński, Idzie nowych ludzi plemię, Poznań 1973.

68 Chodzi o Annę Marię Przyborowską z d. Wyszyńską.

69 Henryk Szareyko (ur. 1940), ksiądz, doktor filozofii, duszpasterz akademicki przy kościele św. Anny w Warszawie 1973-1976, asystent w Zakładzie Socjologii Religii na ATK 1973-1974, pracownik redakcji "Chrześcijanin w Świecie" 1974-1976. Święcenia 1963 (w archidiecezji poznańskiej). Redaktor "Przewodnika Katolickiego" 1969-1973, 1976-1978. Profesor doktor habilitowany. W 1982 inkardynowany do archidiecezji wrocławskiej. Redaktor naczelny pisma diecezjalnego "Nowe Życie" 1983-1991, redaktor "Wrocławskich Wiadomości Kościelnych" 1984-1987. Od 1992 w ordynariacie polowym.

70 W 1954 władze komunistyczne zlikwidowały Wydział Teologii Katolickiej UW i Wydział Teologiczny UJ i utworzyły decyzją Rady Ministrów uczelnię państwową: Akademię Teologii Katolickiej. Prymas Wyszyński od 1960 za zgodą Stolicy Apostolskiej respektował istnienie ATK. Pełne prawa kościelne ATK uzyskała w 1989, będąc odtąd uczelnią państwową i kościelną. W 1999 została przekształcona w Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

ZASADY WYDANIA

Tekst notatek Pro memoria ze względu na swój charakter brulionowy, a także na wagę poruszanych zagadnień, stanowił poważne wyzwanie edytorskie. Zgodnie z wytycznymi Rady Programowej tej publikacji źródłowej redaktorzy naukowi poszczególnych tomów, opracowując zapiski, starali się uwzględnić zapisy instrukcji wydawniczej IPN oraz normy językowe zawarte w książce Pisownia słownictwa religijnego31. Cytaty biblijne umieszczone w przypisach zostały zaczerpnięte z Biblii Tysiąclecia, zawierającej tekst piątego wydania (Pallottinum, Poznań 2012). Przede wszystkim przyjęto zasadę ograniczonego ingerowania w tekst źródła, aby utrzymać autorski charakter zapisków kard. Wyszyńskiego. Starano się zachować styl i język prymasa charakterystyczny dla jego wykształcenia i czasów, w jakich żył. Dlatego nie poprawiano błędów składniowych. Uwspółcześniono jednak ortografię (m.in. pisownię łączną i rozdzielną wyrazów, odmianę nazw własnych), uzupełniono lub poprawiono interpunkcję. Bez zaznaczenia przypisem poprawiono ewidentne błędy gramatyczne czy ortograficzne, zakładano bowiem, że wynikały one z pośpiechu, nieuniknionego przy niemal codziennym zapisywaniu notatek. Tekst zapisków został opatrzony przypisami tekstowymi (literowymi) (odnoszącymi się do pisma: skreślenia, wyróżnienia, błędy itp.) oraz przypisami rzeczowymi (zawierającymi dane biograficzne, informacje i wyjaśnienia, a także podającymi źródła informacji). Wyróżnienia w tekście zapisków (przede wszystkim podkreślenia) oddano pogrubioną czcionką.

Prymas Wyszyński miał zwyczaj nadużywania - z punktu widzenia wrażliwości językowej współczesnego czytelnika - wielkich liter, co oddawało jego stosunek do osób czy spraw dla niego ważnych (np. w słowach Naród i Ojczyzna). Tam, gdzie zdaniem redaktora naukowego mamy do czynienia z taką sytuacją, pozostawiono wielkie litery. Większość stosowanych majuskuł wynikała jednak z kodeksu grzecznościowego, charakterystycznego dla ówczesnych środowisk kościelnych. Prymas pisał zazwyczaj np. słowo "ksiądz" wielką literą, również wtedy, gdy zapisywał je skrótem. W tym wypadku wielką literę konsekwentnie zmieniano na małą. Podobnie w kościelnych nazwach pospolitych (np. katedra gnieźnieńska), nazwach kościelnych i państwowych jednostek terytorialnych (np. diecezji, województw), a także w słowach takich jak "rząd" czy "państwo". Ponadto wprowadzono jednolity zapis "Msza św." jako ten, który najczęściej występuje w tekście prymasa.

Wszelkie uzupełnienia w tekście notatek ujęto w nawias kwadratowy. Nazwiska i imiona podane przez prymasa w formie skróconej, najczęściej za pomocą inicjałów, zostały rozwinięte w nawiasach kwadratowych, chyba że redaktorowi naukowemu nie udało się zidentyfikować danej osoby. Skróty tytułów oraz funkcji pojawiające się przed imieniem i nazwiskiem pozostały nierozwinięte, rozwijano je natomiast, gdy występowały samodzielnie lub na początku zdania. Skróty nazw własnych, nawet powszechnie znanych (np. PRL, PZPR, ZSRS itp.), przy pierwszym pojawieniu się w tekście zostały rozwinięte w nawiasach kwadratowych. Rozwinięto też wszystkie skróty występujące na początku zdania. Stosowane przez prymasa skróty niestandardowe zostały ujednolicone zgodnie z zapisami Słownika języka polskiego (np. arcbp zamieniano na abp) lub rozwinięte w nawiasie kwadratowym (np. r[oku] ub[iegłego]). Ujednolicono też bardzo różne w podstawie zapisy dat. Skróty pojawiające się w książce, zarówno w zapiskach prymasa, jak i w przypisach, umieszczono w wykazie skrótów.

1 Archiwum Archidiecezji Gnieźnieńskiej (dalej: AAG), S. Wyszyński, Pro memoria, 31 XII 1974 r.

2 Po raz pierwszy obchody roku jubileuszowego w Rzymie zostały poprzedzone uroczystościami w Kościołach lokalnych. Rozpoczęły się one 10 VI 1973 r., natomiast w Kościele w Polsce 1 I 1974 r. Zob. T. Pawluk, Z rozważań nad treścią roku jubileuszowego, "Prawo Kanoniczne" 1975, nr 3-4, s. 9.

3 AAG, S. Wyszyński, Pro memoria, 28 III 1974 r. Episkopat Polski na zastępcę delegata na synod wybrał abp. Antoniego Baraniaka.

4 O rozmowach między przedstawicielami rządu PRL a Stolicą Apostolską od momentu zerwania konkordatu we wrześniu 1945 r. przez TRJN zob. m.in.: J. Żaryn, Kościół a władza w Polsce (1945-1950), Warszawa 1997, s. 145-148; idem, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944-1989), Warszawa 2003, s. 264-271, 306-329; idem, Dyplomacja PRL wobec Watykanu, czyli o instrumentalnym traktowaniu partnera, "Biuletyn IPN", 2002, nr 7; A. Dudek, Państwo i Kościół w Polsce 1945-1970, Kraków 1995, s. 160-166, 212-214; A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce (1945-1989), Kraków 2003, s. 250-256, 295-310; A. Grajewski, Relacje między PRL a Stolicą Apostolską w latach 1958-1966 w kontekście watykańskiej "polityki wschodniej". Zarys problematyki [w:] Kościół i Prymas Stefan Wyszyński 1956-1966, red. A. Dziurok, W.J. Wysocki, Katowice-Kraków 2008, s. 47-62; idem, Kardynałowie Stefan Wyszyński i Agostino Casaroli. Dwie osobowości i dwie koncepcje wschodniej polityki Watykanu, "Studia Prymasowskie" 2009, nr 3, s. 51-79; E.K. Czaczkowska, Kardynał Wyszyński. Biografia, Kraków 2013, s. 568-603.

5 A. Grajewski, Kardynałowie Stefan Wyszyński i Agostino Casaroli..., s. 51-52.

6 J. Żaryn, Dzieje Kościoła..., s. 306-308, 314.

7 Notatka informacyjna w sprawie wyników rozmów z delegacją watykańską w Warszawie [w:] P. Raina, Kardynał Wyszyński. Czasy Prymasowskie 1974, t. 13, Warszawa 2006, s. 47.

8 AAG, S. Wyszyński, Pro memoria, 5 X 1974 r.

9 R. Łatka, Episkopat wobec złudnej normalizacji relacji państwo-Kościół 1971-1978 [w:] Dzieje Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w latach 1972-1978, red. M. Siedziako, Z. Stanuch, G. Wejman, Szczecin 2018, s. 57-87; zob. także m.in.: A. Dudek, Lawirowanie. Ekipa Gierka wobec Kościoła katolickiego (1971-1978), "Więź" 1997, nr 7, s. 125-152; K. Pawlicka, Polityka władz wobec Kościoła katolickiego (grudzień 1970 - październik 1978), Warszawa 2004; R. Gryz, Między liberalizacją a dezintegracją. Stosunki państwo-Kościół w latach siedemdziesiątych [w:] Stosunki państwo-Kościół w Polsce w latach 1944-2010. Studia i materiały, red. R. Łatka, Kraków 2013, s. 73-92.

10 A. Casaroli, Pamiętniki. Męczeństwo cierpliwości. Stolica Święta i kraje komunistyczne (1963-1989), tłum. T. Żeleźnik, Warszawa 2001, s. 228; zob. AAG, S. Wyszyński, Pro memoria, 25 I 1974 r.

11 Komunikat 140. Konferencji Plenarnej Episkopatu Polski [w:] Komunikaty Konferencji Episkopatu Polski 1945-2000, Poznań 2006, s. 137-139.

12 AAG, S. Wyszyński, Pro memoria, 18 II 1974 r.

13 AAG, S. Wyszyński, Pro memoria, 4 VII 1974 r.

14 Ibidem.

15 E.K. Czaczkowska, Kardynał Wyszyński..., s. 587, 588.

16 Sprawę tę opisują m.in.: P. Raina, Sprawa obsadzenia metropolii wrocławskiej. Eskapady władz PRL, Pelplin 2003; A. Dudek, R. Gryz, Komuniści..., s. 322-325.

17 Zob. A. Dudek, R. Gryz, Komuniści..., s. 323.

18 Zob. R. Łatka, Episkopat Polski wobec stosunków państwo-Kościół i rzeczywistości społeczno-politycznej PRL 1970-1989, Warszawa 2019, s. 275-277.

19 Memoriał Episkopatu Polski do Rządu o kulturze chrześcijańskiej w Polsce [w:] P. Raina, Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945-1989, t. 2: 1960-1974, Poznań 1995, s. 638.

20 Memoriał Episkopatu Polski do Rządu z uwagami do projektu Kodeksu Pracy [w:] ibidem, s. 654.

21 Memoriał Episkopatu Polski w sprawie projektu ustawy o prawie budowlanym [w:] ibidem, s. 664-676.

22 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość i posługa Stefana Kardynała Wyszyńskiego Prymasa Tysiąclecia, t. 4: 1972-1981, Warszawa 2002, s. 193; R. Łatka, Episkopat Polski wobec stosunków państwo-Kościół..., s. 276.

23 S. Wyszyński, Kazania świętokrzyskie, Rzym 1974.

24 S. Wyszyński, Nauczanie społeczne 1946-1981, Warszawa 1990, s. 581-588.

25 Ibidem, s. 589-596.

26 R. Gryz, Między liberalizacją..., s. 85.

27 Zob. Historia polityczna świata XX wieku 1945-2000, red. M. Bankowicz, Kraków 2004.

28 A. Micewski, Kardynał Wyszyński, prymas i mąż stanu, Paryż 1982.

29 P. Raina, Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski, t. 2, Londyn 1986; idem, Kardynał Wyszyński. Czasy Prymasowskie 1974, t. 13, Warszawa 2006; idem, Kardynał Wyszyński, t. 1-5, Warszawa 1993-1996; idem, Stefan Kardynał Wyszyński. Prymas Tysiąclecia, t. 4, Wrocław 2016; idem, Kościół w PRL..., t. 2; zob. też M.P. Romaniuk, Życie..., t. 4.

30 Karol Wojtyła w zapiskach Prymasa Tysiąclecia, "Znaki Nowych Czasów" 2006, nr 17, s. 94-115.

31 W. Przyczyna, R. Przybylska, Pisownia słownictwa religijnego, Tarnów 2011.