Starożytność - Włodzimierz Sochacki

Człowiek epoki paleolitu

Około 6 milionów lat temu człowiekowate (hominidy) oddzieliły się od małp. Hominidy charakteryzowały się postawą dwunożną, chwytnymi rękami, stosunkowo dużym mózgiem.

Paleolit, czyli starsza epoka kamienna, była to epoka trwająca od pojawienia się pierwszych narzędzi do 8 tys. lat p.n.e. (z greckiego paleos - stary i lithos - kamień).

Dolny paleolit: ok. 2,5 mln - ok. 120 tys. lat p.n.e.

Australopitek

Australopiteki żyły w Afryce północnej i wschodniej 4,5-1,5 mln lat temu. Pojemność ich mózgu sięgała 530 cm3. Charakteryzował je silny dymorfizm płciowy - mężczyzna miał około 150 cm wzrostu, kobieta około 100 cm, masa ciała wynosiła 45-50 kg. Hominidy te posługiwały się znalezionymi kawałkami krzemienia jako narzędziami. Uważa się ich za twórców kultury olduvai, występującej na obszarze Afryki wschodniej.

Homo habilis

Homo habilis (łac. człowiek uzdolniony) żył około 1,8 mln lat temu na sawannie wschodnioafrykańskiej. Pojemność jego mózgu wynosiła około 640-680 cm3. Wytwarzał pierwsze narzędzia, stąd jego nazwa.

Homo erectus

Homo erectus (łac. człowiek wyprostowany) żył od około 1,8 mln do 125 tys. lat temu, początkowo w Afryce, następnie (około miliona lat temu) zaludnił Azję i Europę. Pojemność jego mózgu wynosiła 760-1225 cm3. Zakładał pierwsze stałe obozowiska, opanował ogień - najstarsze ślady palenisk pochodzące sprzed 460 tys. lat znaleziono w jaskini Czukutien w Chinach. Polował w grupie na duże zwierzęta. Używał narzędzi - początkowo otoczaków, później pięściaków. Homo erectus stworzył kulturę aszelską, występującą w Afryce, Azji i Europie.

Opanowanie ognia umożliwiło człowiekowi pierwotnemu zasiedlanie mniej korzystnych niż Afryka stref klimatycznych. Zwiększyło jego poczucie bezpieczeństwa wobec drapieżnych zwierząt. Termiczne przetwarzanie pokarmów poprawiło ich jakość zdrowotną, eliminując wiele pasożytów i bakterii. Ognisko stało się czynnikiem integrującym wspólnotę ludzką.

Środkowy paleolit: ok. 120 tys. - ok. 40 tys. p.n.e.

Neandertalczyk

Gatunek ten żył około 125-35 tys. lat temu w Europie, na Bliskim Wschodzie i w Azji. Miał pojemność mózgu około 1600 cm3, używał narzędzi kamiennych i kościanych (noże, ostrza, zgrzebła). Był krępej budowy: osobniki męskie przy średnim wzroście 170 cm ważyły 84 kg, a żeńskie przy wzroście 150 cm ważyły 80 kg. Taka budowa w warunkach zimnego klimatu chroniła przed szybką utratą ciepła. Cechowało go niskie czoło, duży nos, wydatne łuki brwiowe.

Nazwa neandertalczyk pochodzi od doliny Neander (po niemiecku: Neandertal) koło Düsseldorfu, w której archeolog Johannes Carl Fuhlrott znalazł w roku 1856 w warstwie wapiennej szkielet przedstawiciela tego gatunku. Wcześniej, w roku 1829, fragmenty szkieletu neandertalczyka znaleziono w Engis w Belgii (szczątki trzyletniego dziecka) i w roku 1848 w jaskini Forbes' Quarry w Gibraltarze, jednak w obu tych przypadkach początkowo nie rozpoznano w znalezisku nowego gatunku człowieka. Szczątki z Gibraltaru zidentyfikowano jako neandertalskie w roku 1864, a z Engis dopiero w roku 1936.

Neandertalczyk prawdopodobnie posługiwał się już mową. Żył w okresie międzylodowcowym w dużych obozowiskach w jaskiniach, polował na niedźwiedzie, mamuty, konie, renifery, używając dzid i oszczepów. Stworzył kulturę mustierską.

Grzebał zmarłych wraz z przedmiotami codziennego użytku i pożywieniem, co świadczyłoby, iż posiadał wyobrażenia o życiu pozagrobowym. Zmarłych przed pochówkiem pokrywał czerwoną ochrą.

Prowadził typowo osiadły tryb życia, poruszał się w promieniu kilku kilometrów od swojej osady.

Górny paleolit: ok. 40 tys. - ok. 10 tys. p.n.e.

Homo sapiens sapiens

Człowiek rozumny właściwy pojawił się ok. 130 tys. lat temu w południowej Afryce, ok. 90 tys. lat temu zasiedlił Bliski Wschód, a 40 tys.-12 tys. lat temu opanował wszystkie strefy geograficzne. Był koczowniczym myśliwym. Pojemność jego mózgu wynosiła ok. 1500 cm3, wyglądem nie różnił się od współczesnego człowieka. Jego pierwszy szkielet znaleziono w miejscowości Cro Magnon we Francji, dlatego określa się go mianem człowieka z Cro Magnon.

Wytwarzał noże kamienne, groty oszczepów, narzędzia z kości i rogów. Ok. 25 tys. lat temu zastosował pierwszy łuk.

Pozostawił po sobie malowidła naskalne w Lascaux we Francji (ponad 600 malowideł przedstawiających zwierzęta oraz istoty półludzkie - obiekty te odkryto w r. 1940) oraz w Altamirze w Hiszpanii (odkryte w roku 1879). Wyznawał kult płodności - świadczy o tym jedenastocentymetrowa wapienna figurka Wenus z Willendorfu, znaleziona w dolnej Austrii i pochodząca z ok. 20 tys. lat p.n.e. Człowiek z Cro Magnon robił również figurki antropo- i zoomorficzne z wypalanej gliny.

Polował w okresie ostatniego zlodowacenia, gdy Europa pokryta była tundrą i stepem. Mieszkał w małych szałasach o drewnianej konstrukcji, wewnątrz których znajdowały się paleniska.

Rewolucja neolityczna i narodziny cywilizacji

Początki rolnictwa i hodowli

Około 10 tysięcy lat p.n.e. rozpoczął się na Bliskim Wschodzie wielki przełom w dziejach gatunku ludzkiego: człowiek zaczął stopniowo porzucać koczowniczy, myśliwsko-zbieracki tryb życia i zajął się uprawą roślin oraz hodowlą zwierząt. Z koczownika przeistoczył się w osiadłego rolnika. Ten proces nazwany został rewolucją neolityczną.

Przyczyną przejścia ludzi od myśliwsko-zbierackiego do rolniczego trybu życia były zmiany klimatyczne. Zakończyła się ostatnia epoka lodowcowa, postępujące ocieplenie spowodowało, że na północ odeszły duże zwierzęta, na które polowano w okresie paleolitu: łosie, renifery, dziki, żubry. W efekcie wielu grupom ludzkim żyjącym na Bliskim i Środkowym Wschodzie oraz w Azji Mniejszej zaczęło brakować pożywienia.

Rosły tam natomiast w dużych ilościach dzikie trawy, które - przy niedostatku innej żywności - stały się podstawą ludzkiej diety. Stopniowo ludzie nauczyli się, w trakcie procesu trwającego ok. 2 tysiące lat, selekcjonować te trawy. W stanie dzikim występowały na Bliskim Wschodzie dwa gatunki pszenicy - samopsza i płaskurka - które charakteryzowały się szczególnie dobrymi wartościami odżywczymi. Rosło także żyto oraz jęczmień. Ludzie zaczęli magazynować ich nasiona w celach konsumpcyjnych. Konieczność utrzymywania tych zapasów stała się przyczyną przejścia do osiadłego trybu życia.

Kolejnym krokiem w ewolucji społecznej na Bliskim Wschodzie było pojawienie się około 8 tys. lat p.n.e. pierwszych pól uprawnych, na których rolnicy wysiewali nasiona wyselekcjonowanych gatunków zbóż. Uprawy rolne rozwijały się początkowo w tych rejonach Bliskiego Wschodu, gdzie występowała wystarczająca ilość opadów deszczu - minimum 250 milimetrów w ciągu roku. Takie warunki występowały w dzisiejszym Iranie, północnym Iraku, północnej Syrii i na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Na terenach o bardziej suchym klimacie, takich jak Egipt i południowa Mezopotamia, rozwój rolnictwa wymagał stworzenia systemów nawadniających, co nastąpiło w IV tysiącleciu p.n.e.

Równolegle z pojawieniem się upraw rozpoczął się proces udomowienia zwierząt - najpierw udomowione zostały owce i kozy (ok. 9 tys. lat p.n.e.), potem świnie (8 tys. lat p.n.e.), następnie bydło (7,5 tys. lat p.n.e.) i konie (około 4 tys. lat p.n.e.). Zwierzęta dostarczały mięsa, mleka, skór, wełny, a także nawozu dla upraw rolnych, niektóre z nich zaczęły być z czasem wykorzystywane także jako zwierzęta pociągowe.

Oprócz Bliskiego Wschodu ważnym ośrodkiem rozwoju rolnictwa był także Daleki Wschód. W północnych Chinach nad Huang-ho około 5 tysięcy lat p.n.e. zapoczątkowano uprawę prosa, a w Chinach południowych nad Jangcy ok. 4 tysiące lat p.n.e. uprawę ryżu i soi. W Indiach ok. 5 tysięcy lat p.n.e. zainicjowano produkcję bawełny oraz trzciny cukrowej, a w Indochinach uprawę mango.

Udomowienie zwierząt spowodowało, iż człowiek nie był uzależniony wyłącznie od pokarmu roślinnego - hodowla pełniła rolę zabezpieczenia na wypadek złych zbiorów, dostarczając alternatywnego rodzaju pożywienia. Ponadto na co dzień urozmaicała dietę, w przeważającej mierze węglowodanową, wartościowym białkiem zwierzęcym. Zaś na obszarach, gdzie nie było sprzyjających warunków do rozwoju rolnictwa, hodowla stała się podstawowym źródłem żywności.

W wyniku rewolucji neolitycznej człowiek stał się producentem żywności, zarówno pochodzenia roślinnego, jak i zwierzęcego. Zaczął kształtować swoje środowisko naturalne.

Rolnictwo z Bliskiego Wschodu rozprzestrzeniło się około 5 tysięcy lat p.n.e. na Bałkany, a stamtąd w ciągu półtora tysiąca lat na resztę Europy, osiągając swoją naturalną północną granicę w Skandynawii.

Skutki upowszechnienia rolnictwa

Osiadły tryb życia sprzyjał zwiększeniu przyrostu naturalnego. Obszary, na których upowszechniło się rolnictwo, zaczęły przeżywać eksplozję demograficzną. To zjawisko stało się z kolei silnym bodźcem do zwiększania areału upraw.

Momentem przełomowym w rozwoju społeczności ludzkich było pojawienie się nadwyżki żywności. Oznaczało to, że od tej pory już nie wszyscy musieli zajmować się produkcją rolną, że możliwa stała się specjalizacja pracy. Rozpoczęło się więc różnicowanie struktury społecznej: pojawili się pierwsi rzemieślnicy, którzy za wytworzone towary otrzymywali zapłatę w postaci żywności, zaczęła się także kształtować warstwa kapłanów.

Zróżnicowany dostęp poszczególnych społeczności do zasobów ziemi nadającej się do uprawy oraz do surowców stał się przyczyną pierwszych wojen. Walczono zarówno, by zdobyć nowe tereny pod uprawę, jak i na przykład złoża obsydianu - czarnej skały ze szkliwa wulkanicznego, z której wyrabiano narzędzia, broń i ozdoby. Pokojową metodą zdobywania potrzebnych surowców i wyrobów stał się handel wymienny.

Wraz z upowszechnieniem się osiadłego trybu życia pojawiło się pojęcie własności ziemi, stad udomowionych zwierząt, narzędzi. Człowiek paleolitu traktował wszystko, czym dysponował, jako dary natury, natomiast człowiek neolitu nabył świadomość, że zasoby oraz efekty ludzkiej pracy stanowią własność danej wspólnoty rodowej bądź indywidualną.

Rewolucja neolityczna przyniosła nie tylko skutki pozytywne. W okresach złych zbiorów wspólnotom rolniczym groził głód. Efektem życia w dużych skupiskach i kontaktu z udomowionymi zwierzętami były epidemie chorób zakaźnych.

Pierwsze osady miejskie

Powstawanie osad o charakterze miejskim stało się możliwe, gdy specjalizacja pracy wśród mieszkańców Bliskiego Wschodu i Azji Mniejszej była już mocno zaawansowana. Takie ufortyfikowane osady stawały się bowiem miejscem skupiającym rzemieślników, z czasem nabierały również charakteru ośrodków władzy i miejsc kultu religijnego. Trzeba jednak podkreślić, że nie były to miasta w dzisiejszym rozumieniu: większość ich mieszkańców utrzymywała się nadal z rolnictwa, w dzień pracowała na okolicznych polach.

Za pierwszą osadę miejską uważa się Jerycho w Palestynie, które około 8 tys. lat p.n.e. było już otoczone murem. Na polach wokół Jerycha istniał system irygacyjny.

Około 6,5 tys. lat p.n.e. powstała osada miejska Çatal Hüyük w Anatolii (dzisiejsza Turcja). Jej mieszkańcy zajmowali się uprawą roli i rzemiosłem. W pobliżu osady znajdowały się bogate złoża obsydianu, z którego wyrabiano narzędzia. Surowiec ten był także z pewnością przedmiotem handlu wymiennego.

Archeolodzy znaleźli ślady dwunastu produktów rolnych, magazynowanych przez mieszkańców osady - były to między innymi owoce, orzechy i trzy gatunki zbóż. Sceny polowań malowane na murach świadczą, że stosowano i taką metodę zdobywania pożywienia.

Mieszkańcy Çatal Hüyük żyli w ciasno stojących domach z suszonej cegły, do których wchodziło się po drabinie przez otwór w dachu. Znaleziono tam kilkadziesiąt pomieszczeń pełniących funkcje sakralne. Swoich zmarłych najpierw wystawiali na żer sępom (liczne rysunki tego ptaka świadczą, iż był on czczony), a następnie szkielety grzebali pod podłogą pomieszczeń, w których mieszkali.

Rozwój rzemiosła i postęp technologiczny

Najważniejszymi dziedzinami rzemiosła w epoce neolitu były wyrób naczyń, tkactwo oraz wytwarzanie narzędzi i broni. Rozwój ceramiki wynikał z potrzeby magazynowania żywności. Gliniane naczynia idealnie nadawały się do przechowywania ziarna i innych produktów rolnych, a także wody pitnej. Były ognioodporne, więc można w nich było gotować ziarna zbóż. Około 4 tysięcy lat p.n.e. na terenie dzisiejszego Iranu wynaleziono koło garncarskie, które w ciągu kilkuset lat upowszechniło się na całym Środkowym i Bliskim Wschodzie. Dzięki niemu naczynia ceramiczne szybko wyparły używane wcześniej pojemniki robione ze skór zwierzęcych lub wydrążonej tykwy oraz ograniczyły zastosowanie wyplatanych koszy.

Ubrania tkano przede wszystkim z wełny owiec, około 3 tysięcy lat p.n.e. zaczęto w Egipcie produkować także odzież z lnu.

Do pracy w polu używano początkowo sierpów i motyk z krzemiennymi ostrzami. Krzemień stosowany był także do wyrobu noży i ostrzy strzał. Otrzymywano go metodą odłupywania potrzebnych fragmentów surowca. Krzemień, jako zbyt kruchy, nie nadawał się natomiast do produkcji siekier używanych do wycinki drzew. Do tego celu zaczęto stosować jako surowiec fragmenty twardszych skał, które poddawano procesowi długotrwałego polerowania, by nadać im odpowiedni kształt.

Pierwszym metalem zastosowanym do wyrobu narzędzi i broni była miedź. W górach Iranu i Azji Mniejszej występowała ona w formie czystej, jako bardzo plastyczny surowiec. Ponieważ było jej niewiele, stosowano ją od ok. 8 tysięcy lat p.n.e. jedynie do wyrobu grotów i ozdób. Półtora tysiąca lat później nastąpił przełom: na Bliskim Wschodzie opanowano technikę wytapiania miedzi z rudy, dzięki czemu można ją było stosować znacznie szerzej. W połowie IV tysiąclecia dzięki połączeniu miedzi z cyną otrzymano brąz. Był to stop znacznie twardszy i mniej łamliwy niż miedź, dlatego stał się głównym surowcem do wytwarzania narzędzi i broni - aż do czasu zastosowania hartowanego żelaza.

Wierzenia w neolicie

Dla neolitycznych społeczności rolniczych charakterystyczny był kult solarny - czczenie Słońca jako życiodajnej siły, decydującej o pomyślności człowieka. Czczono także poszczególne siły przyrody oraz zwierzęta. Rozwinięty był również kult przodków, o czym świadczy chociażby częsty sposób chowania zmarłych pod podłogą domostw.

Wymowną ilustracją kultu solarnego są zachowane w Europie zachodniej sanktuaria solarne zbudowane z wielkich bloków kamiennych, zwanych megalitami. Największe spośród nich to Stonehenge na Wyspach Brytyjskich. Ten kamienny kompleks składa się z wielkich kręgów (zwanych kromlechami), słupów (menhiry) i komór grobowych (dolmeny). Archeolodzy są zgodni, że w tym sanktuarium podczas równonocy wiosennej i jesiennej oddawano cześć Słońcu.

Czym jest cywilizacja?

Wszelkie społeczności ludzkie, od paleolitu poczynając, tworzyły kulturę. Tym terminem określamy ogół dorobku materialnego i duchowego danej społeczności. Do wytworów kultury zaliczać więc będziemy zarówno narzędzia i inne osiągnięcia techniczne, jak i formy organizacji życia społecznego, wierzenia, mentalność.

Cywilizacją nazywamy natomiast kulturę na odpowiednio wysokim szczeblu rozwoju, takim, jaki pojawił się najpierw na Bliskim Wschodzie jako rezultat przemian zapoczątkowanych rewolucją neolityczną, a następnie rozprzestrzenił się na inne rejony świata starożytnego. O cywilizacji możemy mówić, gdy w danej społeczności pojawią się następujące elementy:

- urbanizacja - miasta stają się centrami rozwoju politycznego, ekonomicznego i kulturalnego,

- religia - jako zinstytucjonalizowana magia, ze strukturą i hierarchią, ze ściśle określonym zestawem bóstw i odrębną warstwą kapłanów jako strażników boskich praw,

- państwo - jako polityczno-militarna organizacja społeczeństwa, oparta na administracji i sile zbrojnej, stanowiąca prawo i egzekwująca je przy zastosowaniu środków przymusu,

- struktura społeczna charakteryzująca się zróżnicowaniem siły ekonomicznej poszczególnych grup; jej górną warstwę stanowią przywódcy polityczno-religijni i wojownicy, zaś najniższą niewolnicy,

- pismo - będące warunkiem koniecznym funkcjonowania administracji i życia gospodarczego.

Cywilizacja doliny Indusu

Najstarsze dzieje osadnictwa w dolinie Indusu sięgają VI tysiąclecia p.n.e. Obszar ten zamieszkiwali wówczas rolnicy posługujący się kamiennymi narzędziami. Ok. 4 tys. lat p.n.e. wytwarzali oni gliniane naczynia przy użyciu koła garncarskiego, hodowali wiele gatunków zwierząt oraz uprawiali bawełnę. Wykopaliska świadczące o najwyższym poziomie rozwoju tej cywilizacji pochodzą z III tysiąclecia p.n.e. O rozwoju sztuki świadczą figurki ludzi i zwierząt z terakoty

Wykopaliska w Mohendżo-daro i Harappie

Cywilizacja doliny Indusu obejmowała obszar od wybrzeży Morza Arabskiego, poprzez dorzecze Indusu, do Amu-darii w dzisiejszym północnym Afganistanie. Była to przede wszystkim cywilizacja miejska, utrzymująca rozległe stosunki handlowe ze światem zewnętrznym.

Dotychczas archeolodzy odkryli około 70 ośrodków miejskich na tym obszarze, z których największymi są Mohendżo-daro i Harappa w Pendżabie. Każde z tych miast liczyło około 35 tysięcy mieszkańców. Różnorodność zabudowań świadczy, iż w tych społecznościach istniało dość duże zróżnicowanie klasowe.

Oba miasta zostały zbudowane na planie szachownicy, były silnie ufortyfikowane, umocnienia wzniesiono z wypalanej cegły. Solidne domy, niektóre nawet dwupiętrowe, były wyposażone w łazienki, do których był doprowadzony system wodociągowo-kanalizacyjny. Wielkie spichlerze zbożowe oraz zabudowania pałacowe świadczą, iż czołową rolę w gospodarce odgrywało państwo, a struktura administracyjna była silnie scentralizowana.

Spośród metali mieszkańcy Mohendżo-daro i Harappy znali miedź i brąz, wytwarzano z nich między innymi wazy zdobione ornamentami ze złota i srebra.

Pismo

Pismo tej cywilizacji składało się z około 270 znaków piktograficznych. Dotychczas nie udało się go odczytać, nie jest ono podobne do żadnego ze znanych systemów. Przykłady tego pisma znaleziono na ponad 2 tysiącach kamiennych pieczęci w kształcie kwadratów bądź prostokątów, służących prawdopodobnie do oznaczania prywatnej własności. Na pieczęciach znajdowały się wizerunki zwierząt i krótkie inskrypcje.

Wierzenia religijne

Podstawą religii był kult płodności, w obiektach sakralnych odkryto symbole falliczne oraz figurki świadczące o kulcie byka. Popularny był także wizerunek męskiego bóstwa z rogami, które uważa się za prototyp boga Sziwa z religii hinduistycznej.

Przyczyny upadku

W I połowie II tysiąclecia p.n.e. rejon Indusu nawiedziły trzęsienia ziemi i powodzie, które zmieniły bieg rzeki i zatopiły gęsto zaludnione tereny. Około 1600 roku p.n.e. wtargnęły na półwysep indyjski koczownicze plemiona z północy, niszcząc ośrodki władzy istniejącej tam cywilizacji.

Cywilizacja chińska

Miejscem narodzin cywilizacji chińskiej były dolina Żółtej Rzeki (Huang-ho) i delta rzeki Jangcy. Pierwszy homo sapiens pojawił się na tym obszarze ok. 200 tys. lat temu, natomiast przejście od myśliwsko-zbierackiego trybu życia do rolnictwa nastąpiło ok. 8 tys. lat p.n.e.

Wczesne kultury

Kultura Yangshao istniała w rejonie Huang-ho od 5 tysięcy do 3 tysięcy lat p.n.e. Jej twórcy znali rolnictwo wypaleniskowe, udomowili świnię, psa, kurę, bydło, owce i kozy. Uprawiali proso, używali motyk do spulchniania ziemi uprawnej, opanowali produkcję jedwabiu. Hodowla jedwabników wymagała uprawy na dużą skalę drzew morwowych. Gąsienice jedwabnika zjadają bowiem około 50 kg liści morwowych, by wytworzyć ok. 7 kg kokonów, z których po obróbce termicznej otrzymuje się około pół kilograma jedwabiu.

Symbole graficzne umieszczane na ceramice kultury Yangshao stały się prawdopodobnie pierwowzorami dla znaków pisma chińskiego.

Następcą kultury Yangshao była kultura Longshan, istniejąca w latach 3000-2500 p.n.e. Jej twórcy porzucili rolnictwo wypaleniskowe i przeszli do etapu w pełni osiadłego trybu życia i intensywnej uprawy ziemi. Dla tego okresu charakterystyczna była czarna ceramika produkowana przy użyciu koła garncarskiego. Osady otaczano ziemnymi wałami, co świadczy o nasileniu konfliktów zbrojnych. Prawdopodobnie pojawiły się wówczas pierwsze formy państwowe, powstało pismo piktograficzne. Kult płodności typowy dla kultury Yangshao został zastąpiony przez kult przodków.

Tradycja głosi, iż w latach 2200-1750 p.n.e. panowała pierwsza dynastia w dziejach Chin, dynastia Xia. Brak jednak ewidentnych dowodów historycznych, które potwierdziłyby jej istnienie.

Dynastia Shang

Shang jest pierwszą historycznie udokumentowaną dynastią chińską. Lata jej panowania przypadły na ok. 1750-1100 lat p.n.e. Państwo chińskie obejmowało wówczas równinę Żółtej Rzeki.

Chińczycy korzystali z zaawansowanej technologii produkowania wyrobów z brązu. Metal ten stał się podstawowym symbolem bogactwa i władzy - wytwarzano z niego broń, rytualne wazy, ornamenty, niektóre narzędzia stolarskie, nigdy natomiast nie używano do produkcji narzędzi rolniczych.

Do prowadzenia walki używano rydwanów bojowych, chociaż główny ciężar spoczywał na piechocie. Chińczycy najprawdopodobniej przejęli wynalazek rydwanów bojowych z Azji zachodniej, gdzie pojawiły się one najpierw. Natomiast oryginalnym chińskim wynalazkiem był łuk kompozytowy, wyposażony w bambusowe strzały z grotami z brązu.

Chińczycy w okresie dynastii Shang znali pismo ideograficzne. W XIV wieku p.n.e. potrafili także przewidywać zaćmienia Słońca. W matematyce wprowadzili system dziesiętny.

Władzę w państwie sprawował król, pełniący najwyższą funkcję religijną, polityczną, społeczną i ekonomiczną. Nie istniała własność prywatna - wszystko było własnością króla, który był patrymonialnym przywódcą panującego klanu. Społeczeństwo dzieliło się nie poziomo, według kryteriów klasowych, lecz pionowo, według więzi pokre­wieństwa. Na analogicznej zasadzie była zorganizowana monarchia Shang: składała się ona z około trzech tysięcy lokalnych państewek, powiązanych ze sobą hierarchicznie według stosunków pokrewieństwa między rządzącymi tam klanami, z królem i jego klanem na szczycie tej piramidy.

Król był najwyższym szamanem, łączącym świat przodków ze światem żywych ludzi. Wszechświat Chińczycy traktowali jako porządek moralny, dlatego też poszukiwanie prawd dotyczących natury było zadaniem etyki.

Epoka klasyczna - dynastia Zhou

Do upadku dynastii Shang doszło ok. 1100 roku p.n.e. w efekcie wewnętrznej walki o władzę. Pierwszym władcą z dynastii Zhou został król Wu, po jego śmierci przez wiele lat sprawował władzę jako regent przy małoletnim synu króla Wu książę Zhou. Ukształtowała się wówczas zasada, że władza przechodzi z ojca na syna, a nie - jak było za dynastii Shang - z brata na brata. Jako uzasadnienie prawomocności władzy wprowadzono pojęcie "mandatu niebios" (tianming), który został rzekomo przeniesiony z dynastii Shang na Zhou. To pojęcie zakorzeniło się na trwałe w chińskiej myśli politycznej.

Państwo za dynastii Zhou objęło, oprócz dorzecza Żółtej Rzeki, dolinę Jangcy. Stołeczną rolę pełniło miasto Xi'an w dolinie rzeki Wei na północy kraju. Król osobiście zarządzał terenami wokół stolicy, natomiast w poszczególnych prowincjach rządzili w jego imieniu wyznaczani przez niego namiestnicy, do których należał także wymiar sprawiedliwości.

W VIII wieku p.n.e. pogłębiła się dezintegracja państwa, faktycznie rozpadło się ono na wiele feudalnych księstw. Domena królewska obejmowała mniejszy obszar niż posiadłości największych możnowładców. Rola króla została ograniczona do funkcji religijnych i ceremonialnych oraz do rozstrzygania sporów dynastycznych w feudalnych księstwach. Chiński feudalizm tym się różnił od późniejszego europejskiego, że stosunki między seniorami a wasalami oparte były na więzach krwi, a nie na umowie prawnej.

Zasięg cywilizacji chińskiej stopniowo się rozszerzał głównie dzięki aktywności militarnej władców księstw granicznych, obejmując w III wieku p.n.e. obszar po dzisiejszy Szanghaj na południu i południową Mandżurię na północy. Dla lepszej obrony przed napadami plemion koczowniczych zbudowano kamienno-ziemny mur na północ i na południe od Żółtej Rzeki - jego najstarsze fragmenty powstały w V wieku p.n.e.

Około roku 480 p.n.e. istniało sto księstw, wiek później było ich już tylko siedem. W roku 256 p.n.e. obalony został ostatni król z dynastii Zhou i władzę przejęła dynastia Qin. Władca z tej dynastii zlikwidował feudalne księstwa i doprowadził w roku 221 p.n.e. do utworzenia pierwszego w historii zjednoczonego, scentralizowanego państwa chińskiego, ogłaszając się jednocześnie cesarzem.

Społeczeństwo chińskie

W myśl tradycji społeczeństwo chińskie dzieliło się na pięć warstw, uszeregowanych hierarchicznie ze względu na swoje znaczenie dla społeczeństwa. Na najwyższym szczeblu hierarchii znajdowali się uczeni, a następnie kolejno rolnicy (ponieważ produkowali to, co jest konieczne dla życia), rzemieślnicy (ponieważ wytwarzali to, co jest potrzebne do życia, ale nie niezbędne), kupcy (gdyż niczego sami nie produkowali) oraz żołnierze (gdyż niszczyli i rabowali to, co inni wytworzyli). W tej strukturze społecznej zwracał uwagę szacunek dla wartości intelektualnych oraz deprecjonowanie przemocy.

Kultura chińska

W okresie dynastii Shang i Zhou Chińczycy czcili zarówno duchy przodków i bóstwa lokalne, jak i siły natury. Za dynastii Zhou szczególną cześć zaczęto oddawać Niebu (tian) jako bezosobowej sile Wszechświata, utożsamianej z powszechnym prawem moralnym. Król, a następnie cesarz, uważany był za "syna Nieba", choć nie przysługiwały mu atrybuty boskości. Oddawano także cześć Ziemi jako bóstwu wegetacji i życia - służyły temu znajdujące się w każdej wsi święte kopce.

Między VI a III wiekiem p.n.e. nastąpił w Chinach intensywny rozwój filozofii (analogiczny rozwój miał miejsce mniej więcej w tym samym czasie w Grecji i w Indiach). Filozofia chińska skoncentrowała się na dwóch zasadniczych zagadnieniach: jakie są podstawy funkcjonowania społeczeństwa oraz jakie cechy powinna posiadać dobra władza. Kwestie dotyczące teorii bytu oraz metafizyki zajmowały w tej filozofii marginalne miejsce. Uformowały się wówczas dwie szkoły filozoficzne: konfucjanizm i taoizm.

Konfucjanizm

Twórca pierwszej z tych szkół, Konfucjusz (Kong Fuzi), żył w latach 551-479 p.n.e. Jego rodzina należała do warstwy zubożałej arystokracji w księstwie Lu w północnych Chinach (dzisiejsza prowincja Shandong). Większość życia spędził wędrując od księstwa do księstwa w nadziei, że któryś władca zechce zrealizować jego koncepcję reform. Nie zrobił kariery jako urzędnik państwowy, natomiast zyskał sławę jako nauczyciel - wielką popularność zdobyły jego opublikowane w formie książkowej rozmowy filozoficzne z uczniami.

Konfucjusz uważał, że warunkiem szczęścia i sukcesu życiowego jest wiedza. Był przekonany, że prawie każdy jest w stanie przyswajać sobie wiedzę, lecz wymaga to za każdym razem dużego wysiłku. Propagował życie charakteryzujące się umiarem i spokojem. Wszystko, co jest żywiołowe i spontaniczne, zakłóca bowiem naturalny porządek rzeczy, przeczy kulturze i działa destrukcyjnie na rodzinę i państwo.

Według Konfucjusza pełen rozwój człowieka możliwy jest tylko we wspólnocie - naturalnym środowisku do kultywowania cnoty. Człowiek ze swej natury jest istotą współpracującą, a nie konkurującą, dlatego kluczowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania wspólnoty ma hierarchiczny układ stosunków. Każdy powinien sumiennie wypełniać swoje obowiązki wynikające z miejsca zajmowanego w hierarchii społecznej.

Zdaniem Konfucjusza w państwie powinna rządzić arystokracja talentów i zasad moralnych (a nie urodzenia). Pomyślność państwa zależy od dobrobytu każdej wsi, a harmonia społeczna może być osiągnięta przez połączenie wysiłków zwykłych ludzi z niższych warstw z pracą intelektualistów u władzy. Społeczeństwo można reformować poprzez doskonalenie osobowości człowieka, a wychowanie należy opierać na poszanowaniu tradycji.

Taoizm

Twórcą taoizmu był Laozi (Stary Mędrzec), żyjący w VI wieku p.n.e. Pracował on jako bibliotekarz na dworze króla z dynastii Zhou, pod koniec życia zamieszkał w górach i został pustelnikiem. Swoje poglądy filozoficzne spisał w książce Tao-te-cing (Tao i cnota).

Zdaniem Laozi najlepszym środkiem zaradczym na wszelkie niedomagania społeczne jest powrót do pierwotnego stanu natury, ucieczka od świata i kultury. Wszechświatem rządzi tao, które przenika wszystkie zjawiska i rzeczy. Tao jest mądrością i rytmem przyrody, jest duchem natury. Człowiek może zbliżyć się do tao przez zupełne oderwanie się od życia praktycznego i zwrócenie się ku swemu wnętrzu. Spokój oraz szczęście można osiągnąć poprzez zaniechanie wszelkich wysiłków i wszelkiego działania. Poznać tao można tylko poprzez myślenie. Im bardziej jesteśmy w stanie oderwać się od poznania poprzez zmysły, tym bardziej możemy się zbliżyć do tao.

Laozi zdawał sobie sprawę, że taki model życia możliwy jest tylko dla wybranych. Pozostali ludzie muszą żyć w społeczeństwie, w strukturach państwowych. Najlepsze były, jego zdaniem, małe księstwa rządzone bez biurokracji i wojska, samowystarczalne i niezagrażające sąsiadom, z ludnością żyjącą w zgodzie z naturą.

Nauka, technika, gospodarka

Około IV wieku p.n.e. Chińczycy zastosowali w matematyce koncepcję zera, zostawiając w zapisie puste miejsce wśród cyfr (później matematycy w Indiach zastąpili to puste miejsce kółkiem).

W dokumencie pochodzącym z tego samego wieku znaleziono pierwszy opis działania kompasu. Początkowo był on stosowany do celów rytualnych, a dopiero od IX wieku n.e. znalazł zastosowanie w nawigacji.

Około V wieku p.n.e. upowszechniła się w Chinach uprawa pszenicy, czym tłumaczy się gwałtowny wzrost liczby ludności. Nadal jednak podstawą diety pozostawały ryż oraz proso. W III wieku p.n.e. do użycia w rolnictwie wszedł żelazny pług, umożliwiający głęboką orkę ziemi uprawnej oraz chomąto, pozwalające na wykorzystanie koni jako siły pociągowej. W tym samym czasie opanowano technologię produkcji kutego żelaza, używanego głównie do wytwarzania broni.

Indoeuropejczycy

Praojczyzna Indoeuropejczyków

Zdecydowana większość języków dzisiejszej Europy, a także wiele języków Indii, Iranu, Afganistanu ma wspólne korzenie. Naukowcy uważają, że jeszcze w IV tysiącleciu p.n.e. istniał wspólny język praindoeuropejski, z którego wywodzi się między innymi greka, łacina, języki celtyckie, germańskie i słowiańskie. Przeważa opinia, że praojczyzną Indoeuropejczyków był step czarnomorski. Stamtąd na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e. wyruszyli na zachód w głąb Europy, a następnie - w II tysiącleciu p.n.e. - na wschód na podbój Środkowej i Południowej Azji.

Przyczyny sukcesu Indoeuropejczyków

Pierwotni Indoeuropejczycy zajmowali się pasterstwem i rolnictwem, stosowali miedź i brąz. Stopniowo z półosiadłych pasterzy stali się wojowniczymi koczownikami. Oswoili konia, co umożliwiło szybkie przemieszczanie się oraz zastosowanie nowych technik walki. Jako pierwsi zastosowali do prowadzenia działań militarnych rydwan bojowy - był to lekki pojazd na dwóch kołach ze szprychami, pozwalający rozwinąć dużą szybkość. Jego załoga składała się z dwóch wojowników i woźnicy. Pod koniec II tysiąclecia p.n.e. Indoeuropejczycy opanowali jazdę konną wierzchem, co umożliwiło powstanie kawalerii jako nowego, bardzo mobilnego sposobu walki.

Ekspansja Ariów

Ariowie byli ludem indoeuropejskim, który ok. 1600 roku p.n.e. wtargnął do Indii i stopniowo je podbił, niszcząc starą kulturę Mohendżo-daro nad Indusem. Stworzyli system kastowy: społeczeństwo dzieliło się na cztery kasty (warny), będące dziedzicznymi grupami o specjalnych obowiązkach, prawach i systemach norm moralnych.

Najwyższą kastę tworzyli bramini, czyli kapłani. Ich zadaniem było odmawianie formuł magicznych i wychowywanie społeczeństwa. Drugą kastą byli kszatrijowie, czyli wojownicy, których jedyną powinnością była obrona państwa. Członkowie trzeciej kasty, wajsiowie, byli kupcami i rzemieślnikami. Czwartą kastę tworzyli siudrowie, czyli rolnicy oraz służba domowa. Poza podziałem na warny znajdowali się pariasi ("niedotykalni"), pochodzący z podbitej przez Ariów ludności drawidyjskiej. Epos Rygweda, pochodzący z epoki inwazji Ariów, głosi: "z ust praczłowieka powstali bramini, z jego ramion kszatrijowie, z bioder wajsiowie, ze stóp siudrowie".

Ariowie wprowadzili w Indiach religię zwaną braminizmem. Jej elementem zasadniczym był dogmat o wędrówce dusz. Wierzono, że członkowie trzech pierwszych kast mogą przerwać krąg kolejnych wcieleń, jeżeli osiągną pełnię mądrości i odrzucą swą indywidualną osobowość. Zespolą się wówczas z nieskończonym Wszechświatem. W życiu społecznym bramini głosili ideał życia w samotności i ascezie.

Hetyci

Lud ten pochodził ze stepów Azji Środkowej i około roku 1600 p.n.e. opanował większą część Anatolii. W ciągu dwóch następnych wieków rozpoczął ekspansję dalej na południe wzdłuż wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego, podbijając Syrię i Liban. W roku 1595 p.n.e. Hetyci spustoszyli Babilon. Ich imperium osiągnęło szczyt swojej potęgi w latach 1450-1300 p.n.e. W XIII wieku prowadzili długotrwałe walki z Egipcjanami i Asyryjczykami. To od nich oba te państwa przejęły taktykę prowadzenia walki przy użyciu rydwanów bojowych. Ostatecznie imperium Hetytów zostało rozbite w XII wieku p.n.e. w rezultacie inwazji tzw. ludów morskich.

Hetyci w XIV wieku p.n.e. opanowali nową technologię obróbki żelaza, co umożliwiło im wytwarzanie broni z tego metalu. Dało im to początkowo przewagę w walkach z przeciwnikami, jednak ich najgroźniejsi rywale - Asyryjczycy - także szybko opanowali tę technologię, co wyrównało szanse walczących stron.

Stosowana przez Hetytów technologia obróbki żelaza, zwana hartowaniem, polegała na nagrzewaniu żelaza z dodatkiem węgla do bardzo wysokiej temperatury, formowaniu go w tej temperaturze, a następnie szybkim schładzaniu. Dzięki temu żelazo stawało się twarde i niełamliwe, znacznie przewyższając tymi właściwościami brąz. Źródłem bogactwa Hetytów był handel metalami, na obszarze Anatolii znajdowały się bowiem bogate złoża rudy żelaza, miedzi oraz srebra.

Na czele imperium Hetytów stał "wielki król", jednak specyficzną cechą hetyckiego systemu władzy było delegowanie przez monarchę znacznych uprawnień namiestnikom zarządzającym poszczególnymi prowincjami.

W roku 1907 archeolodzy odkopali starożytne miasto Hattusza, stolicę imperium hetyckiego. Znaleziono tam około 20 tysięcy glinianych tabliczek pokrytych nieznanym pismem. W roku 1915 czeski językoznawca Bedrzich Hrozny odczytał to pismo, zapoczątkowując badania historii Hetytów.

Persowie

Plemiona perskie przybyły na terytorium dzisiejszego Iranu z Azji Środkowej około roku 1000 p.n.e.; Persowie byli wtedy nomadami, a ich atutem militarnym była umiejętność używania kawalerii. Osiedlili się w południowo-zachodniej części Wyżyny Irańskiej. Znajomość rzemiosła oraz upraw rolnych przejęli od ludów Mezopotamii, z którymi sąsiadowali od zachodu.

W połowie VI wieku p.n.e. plemiona perskie zostały zjednoczone przez Cyrusa Wielkiego (559-530 p.n.e.), założyciela dynastii Achemenidów. Pokonał on w r. 550 spokrewnionych z Persami i dominujących nad nimi Medów. Medowie zaludniali obszar na wschód i północ od rzeki Tygrys, a ich głównym miastem była Ekbatana. Trzy lata później pokonał króla Lidii, Krezusa. To państwo leżące w zachodniej części Azji Mniejszej było potęgą handlową, a jego władca stał się symbolem bogacza.

W wyniku kilku kampanii wojennych, trwających w latach 559-530 p.n.e., Cyrus stworzył imperium sięgające od granic Indii po wybrzeże Morza Śródziemnego. Jego syn i następca, Kambyzes, przyłączył część Arabii i Egipt.

Cyrus stworzył model imperium, w którym szanowana była różnorodność religijna i odrębności kulturowe. Królowie królów włączali do elity władzy przedstawicieli arystokracji podbitych ludów, tworząc państwo wieloetniczne i tolerancyjne. Poszczególne ludy mogły zachowywać swoje zwyczaje i prawa; państwo było podzielone na satrapie (prowincje) o dużym zakresie autonomii. Satrapami (namiestnikami króla) zostawali najczęściej miejscowi przywódcy po złożeniu przysięgi wierności. Ich obowiązkiem było zbieranie od miejscowej ludności podatków (stosunkowo niskich) oraz dostarczanie oddziałów wojskowych.

Największy zasięg imperium perskie zyskało za panowania trzeciego króla, Dariusza I (521-486 p.n.e.). W jego granicach znalazły się wszystkie stare kultury Bliskiego i Środkowego Wschodu oraz Azji Mniejszej. Dariusz ogłosił kodyfikację prawa, czerpiącą z dorobku asyryjskiego i babilońskiego. Wprowadził w swoim imperium urząd "królewskich oczu", czyli specjalnych inspektorów, którzy podróżowali po satrapiach i donosili władcy o panującej tam sytuacji.

Dariusz I zbudował nową siedzibę władców perskich - Persepolis. Z jego inicjatywy zbudowano kanał, który połączył Nil z Morzem Czerwonym, a także system dróg w całym imperium. Najsłynniejsza była "droga królewska", łącząca miasto Suza w pobliżu Zatoki Perskiej z Sardes na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej.

Religią Persów był zoroastrianizm, który w okresie przedchrześcijańskim stanowił jedną z trzech - obok judaizmu i buddyzmu - religii o charakterze uniwersalistycznym. Jej twórcą był Zoroaster (grecka wersja imienia, w wersji perskiej brzmi ono Zaratustra), żyjący w VIII lub VII wieku p.n.e. Uważany jest on za pierwszego teologa w dziejach. Według zoroastrianizmu we wszechświecie ma miejsce nieustanny konflikt między dobrem a złem, światłem a ciemnością, prawdą a kłamstwem. Uosobieniem tych pozytywnych wartości jest bóg Ahuramazda, zaś tych negatywnych - bóg Ariman. Ten dualizm religii perskiej jest jej najbardziej charakterystyczną cechą. Obaj bogowie toczą bój o dusze ludzkie. Człowiek, dysponując wolną wolą, wybiera między wartościami, służąc jednemu lub drugiemu bogowi. Ostateczne zwycięstwo będzie należeć do Ahuramazdy. W dniu sądu wszyscy zmarli zostaną wskrzeszeni i znajdą się w raju bądź w piekle.

Hebrajczycy

Dzieje polityczne

Przywódcą Hebrajczyków był Abraham, który przewodził dwunastu plemionom. Hebrajczycy pochodzili z północnej Mezopotamii, przez długi czas wędrowali po dzisiejszym Półwyspie Arabskim. Ich głównym zajęciem było pasterstwo.

Około 1500 roku p.n.e. osiedlili się w Kanaanie, czyli Ziemi Obiecanej (południowa Palestyna). Znaleźli się tam pod panowaniem egipskim. Tradycja hebrajska głosi, że na rozkaz faraona zostali przesiedleni do delty Nilu.

W XIII wieku p.n.e. pod przywództwem Mojżesza Hebrajczycy opuścili Egipt i powrócili przez Synaj do Ziemi Obiecanej. Tam pokonali Filistynów i Kanaanejczyków i utworzyli swoje państwo, którego pierwszym królem był Saul (panował około 1020-1004 p.n.e.). Osiągnęło ono rozkwit za panowania następcy Saula, króla Dawida (ok. 1004-965 p.n.e.), którego stolicą została Jerozolima, zdobyta przez Hebrajczyków w roku 1000 p.n.e.

Syn Dawida, Salomon (965-928 p.n.e.) zbudował świątynię jerozolimską (z kamienia i drzewa cedrowego). Po śmierci Salomona doszło do rozpadu państwa hebrajskiego na Judeę na południu i Izrael na północy. Oba państwa dostały się na początku VIII wieku p.n.e. pod panowanie asyryjskie.

Izrael przestał istnieć w 722 p.n.e. w wyniku represji asyryjskich po nieudanym powstaniu. Ludność Asyryjczycy deportowali i rozproszyli (tradycja żydowska mówi o dziesięciu zaginionych plemionach).

Judea przetrwała pod panowaniem Asyryjczyków do upadku ich imperium w roku 612 p.n.e., następnie mieszkańcy Judei znaleźli się pod panowaniem chaldejskim. W roku 586 p.n.e. próbowali się wyzwolić, jednak ich powstanie zostało krwawo stłumione przez Nabuchodonozora, który tysiące Judejczyków (Żydów) przesiedlił do Babilonii w charakterze zakładników. Świątynia Salomona została wówczas w ramach represji zburzona. W roku 539 p.n.e., po upadku imperium chaldejskiego pokonanego przez Medów i Persów, Judea stała się częścią imperium perskiego.

Religia

Jahwe był najważniejszym bogiem Hebrajczyków już za króla Saula. Uzyskał szczególną pozycję w Judei, stając się jedynym bogiem mieszkańców Jerozolimy. Na ukształtowanie się monoteizmu wśród Hebrajczyków być może miała wpływ próba reformy religijnej, podjęta w Egipcie przez faraona Echnatona.

Około roku 600 p.n.e. pod wpływem proroków rozwinęła się wiara w Przymierze - święte porozumienie między narodem wybranym a Jah­we. Jako kodeks etyczny Hebrajczycy zaczęli traktować Dziesięć Przykazań, objawionych Mojżeszowi przez Boga. Kultem otoczono Arkę Przymierza - skrzynię zawierającą kamienne tablice, na których wyryto Dekalog. Była ona przechowywana w świątyni jerozolimskiej.

Charakterystyczna dla judaizmu stała się koncepcja Boga uniwersalnego, wszechmocnego i wszechwiedzącego, a także koncepcja Mesjasza - wybrańca Bożego, mającego odbudować Królestwo Izraela.

Fenicjanie

Ten lud pochodzenia semickiego zamieszkiwał w II tysiącleciu p.n.e. wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego w rejonie dzisiejszej Syrii i Libanu. Nazwa Fenicja jest greckim tłumaczeniem miejscowej nazwy Kanaan, oznaczającej Kraj Purpury. Wywodzi się ona stąd, iż głównym towarem eksportowym Fenicji był przez wieki purpurowy barwnik, otrzymywany z lokalnego gatunku ślimaków (rozkolec, murex).

Ustrój i gospodarka Fenicji

Fenicja składała się z wielu samodzielnych miast-państw, z których największymi były Sydon, Tyr, Byblos i Arados. Rządziła w nich oligarchia kupiecka.

Fenicjanie słynęli z winnic, sadów i ogrodów; oprócz purpury handlowali drewnem (słynny cedr libański) i winem. Importowali głównie surowce i niewolników. Podstawowym źródłem ich dochodów było pośrednictwo w wymianie handlowej między Mezopotamią i Egiptem a zachodnią częścią basenu śródziemnomorskiego.

Na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. statki fenickie pływały po całym Morzu Śródziemnym, docierając do Hiszpanii. Kolonie fenickie powstały na wybrzeżu hiszpańskim, na Sycylii i Sardynii oraz na wybrzeżu afrykańskim. Największa kolonia fenicka na zachodzie - Kartagina - powstała według tradycji w roku 814 p.n.e. W akcji kolonizacyjnej największą rolę odgrywały Sydon i Tyr.

Na polecenie egipskiego faraona Necho II Fenicjanie opłynęli około 600 roku p.n.e. kontynent afrykański. Dotarli także do Wysp Brytyjskich (z Kornwalii sprowadzali cynę do produkcji brązu).

Rzemiosło fenickie słynęło z naczyń ze srebra i brązu, ze złotej biżuterii oraz z wyrobów z kości słoniowej i szkła.

Kultura fenicka

Fenicjanie rozpowszechnili jako pierwsi pismo alfabetyczne. Powstało ono prawdopodobnie w XII wieku p.n.e. i składało się z 22 znaków, oznaczających jedynie spółgłoski. Od Fenicjan przejęli je Hebrajczycy oraz Aramejczycy, a następnie Grecy.

Dzięki pośrednictwu fenickiemu świat grecki poznał hetycką technologię obróbki żelaza.