Wstęp
Zapewne każdy czytelnik literatury historycznej zetknął się z tablicą chronologiczną - zestawieniem dat i krótkich informacji o wydarzeniach, które nastąpiły w określonym przez datację czasie. Niniejsza publikacja rozszerza tę formułę. Po pierwsze, skorzystano z tablicy chronologicznej, w której dacie towarzyszy szersza objętościowo i treściowo nota o wydarzeniach. Po drugie, niektóre z not zostały uzupełnione o komentarz, czyli jeszcze obszerniejszą prezentację problematyki historycznej związanej z danym wydarzeniem czy procesem historycznym. Stąd, kalendarium niniejsze mogłoby zostać określone jako tablica chronologiczna z komentarzami. Nazwa ta mogłaby być jednak niejasna dla niektórych odbiorców, w związku z tym w podtytule zastosowano bardziej rozpoznawalne słowo - kalendarium. W tej formie ujęto podstawy wiedzy faktograficznej o najrozleglejszej czasowo epoce historycznej - starożytności.
Starożytność to pierwsza epoka historyczna, rozpoczynana w IV tysiącleciu przed naszą erą (pojawienie się pisma i pierwszych cywilizacji), a kończona często w V wieku naszej ery (schyłek i upadek cesarstwa zachodniorzymskiego). Określenia - starożytność, dzieje starożytne - mogą być w pełni właściwie stosowane tylko w odniesieniu do historii obszarów Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej, wybrzeży Morza Śródziemnego, Europy Południowej i częściowo Zachodniej. Historia pozostałych terytoriów globu ma na ogół charakter zbyt odrębny kulturowo i chronologicznie, więc zaliczanie ich do dziejów starożytnych ma jedynie znaczenie umowne. Wszystkie epoki historyczne (oprócz omawianej, następujące po niej średniowiecze, nowożytność i dzieje najnowsze) są etapami najogólniejszej periodyzacji dziejów powszechnych. Ich mała precyzyjność i umowny charakter są wpisane w ten model postrzegania przeszłości. Za ich zaakceptowaniem w nauce historycznej przemawia jednak długa i ugruntowana tradycja oraz powszechne rozpoznawanie epok, także przez osoby niezajmujące się bliżej historią.
Twórcami zrębu koncepcji podziału dziejów na epoki byli renesansowi humaniści, którzy własne czasy (nowożytność) uważali za odrodzenie ideałów i sztuki antyku grecko - rzymskiego (starożytność, łac. antiquitas), a tysiąc lat pomiędzy starożytnością i nowożytnością uznali za niedarzoną przez siebie szacunkiem epokę pośrednią (średniowiecze od łac. media aetas - "wieki średnie").
Źródła naszej wiedzy historycznej o starożytności często nie pozwalają na jednoznaczne i precyzyjne datowanie wydarzeń. Z tego powodu, daty przed I tysiącleciem p.n.e. na ogół mają charakter dyskusyjnych propozycji specjalistów, czego charakterystycznym przykładem są bardzo duże rozbieżności w podawaniu dat ramowych panowania faraonów egipskich. Dyskusyjne są więc również daty podane w prezentowanych tablicach. Precyzyjność i wiarygodność dat rośnie wraz z upływem kolejnych stuleci epoki.
Dziedzictwo starożytności, w ciągu minionych wieków i obecnie, wywierało znaczący wpływ na kulturę. Już w okresie jej trwania zarysowały się bowiem właściwie wszystkie istotne problemy egzystencji człowieka oraz społeczeństwa. Rozwinęła się również większość zasadniczych dziedzin ludzkiej aktywności. Mają też dzieje starożytne nieodparty urok splendoru dawnych czasów, nieustannie stanowiący ważny wątek opracowywany na wszelkich obszarach kultury.
Wracając jeszcze do kwestii formy niniejszej pracy, kalendarium jest specyficznym sposobem opowiadania o historii i należy zadać sobie pytanie o przydatność tej formy historiograficznej dla Czytelnika. W odróżnieniu od dominujących pod względem znaczenia i liczebności form narracji problemowo-chronologicznej, kalendarium jest narracją "poszarpaną". Noty przy datach dotyczą wszak spraw różnych, a łączy je występowanie problemów w określonym czasie. Wydaje się, że taki układ mniej przydatny jest dla Czytelnika szukającego analitycznej narracji o większych tematach. Natomiast, bardzo pomocny dla kogoś, kto chce zorientować się w różnorodnych wydarzeniach rozgrywających się w miarę upływu czasu w bliskim sąsiedztwie chronologicznym. Poza tym, należy też tutaj rozważyć walor dydaktyczny takiego opracowania - jest ono bowiem bliskie elementom vademecum.
Dla ułatwienia korzystania z tablic korzystne będzie zapoznanie się z poniższymi uwagami o charakterze konstrukcyjnym.
W kolejnych tablicach chronologicznych z komentarzami prezentowane są informacje dotyczące każdego z regionów cywilizacyjnych z osobna. Publikacja kończy się indeksami ułatwiającymi odnalezienie postaci, miejscowości i nazw etnicznych oraz komentarzy, a także bibliografią.
Jeśli do jednej daty odnoszą się dwie noty (lub więcej), kolejne noty rozpoczynają się od znaku myślnika. W notach dotyczących władców umieszczono daty ich panowania, przy pozostałych postaciach daty ramowe życia. W tablicy wspomniano tylko najistotniejszych władców, ich listy nie są więc kompletne, a dobór oczywiście dyskusyjny. W przypadku istotnych dla zrozumienia kontekstu historycznego powiązań treści jednej noty chronologicznej z inną, jest to sygnalizowane frazą: patrz niżej lub patrz wyżej. Jeśli przywoływana w ten sposób nota znajduje się w odległym miejscu tekstu, po frazie tej przywołany jest także początek datacji, jako wskazówka ułatwiająca znalezienie fragmentu, na przykład: patrz niżej - ok. 1430.... Dla ułatwienia orientacji w tekście i zaznaczenia treści szczególnie istotnych, niektóre fragmenty tekstu są zaznaczone przez podkreślenie lub wytłuszczenie czcionki. Podkreślenia sygnalizują również powiązania komentarzy z pojęciami pojawiającymi się w tekście głównej noty chronologicznej. Wytłuszczoną czcionką zaznaczono także daty szczególnie istotne historycznie, przy czym podstawą wąskiego ich wyboru jest tradycja nauczania historii na poziomie polskiego liceum ogólnokształcącego.
Jeśli chodzi o chronologiczną precyzję, jest ona ograniczona do podawania dat rocznych. Dokładniejsza datacja (miesiąc, dzień) występuje tylko przy wydarzeniach szczególnie istotnych lub tam, gdzie wymaga tego jasność narracji. Wielu wydarzeń starożytnych nie sposób wydatować dokładniej, a tam, gdzie jest to możliwe, Czytelnik bez trudu doprecyzuje datację korzystając z łatwo dostępnych w Internecie informatorów encyklopedycznych.
Istotnym wyzwaniem był wybór właściwej formy nazw osobowych i miejscowych. Przyjęto założenie, że podawana jest ta forma, która wydaje się najczęściej używana w literaturze polskiej ostatnich dziesięcioleci. W przypadkach wątpliwych inne formy imienia lub nazwy podawane są w nawiasie. Odnośnie do imion faraonów egipskich, przyjęto zasadę, że oprócz imienia najczęściej używanego w literaturze, w nawiasach umieszczone są ponadto pierwsze z imion ceremonialnych i ostatnie, będące imieniem osobistym. Jest to zapis minimalny - tradycyjna tytulatura faraona egipskiego składała się w rzeczywistości z pięciu "wielkich imion". Imiona rzymskie podawane są kursywą tylko wtedy, gdy występują w oryginalnej pisowni łacińskiej (warto tutaj zauważyć, że rzymskie imiona i nazwiska mają swój specyficzny porządek, a informacje o tej kwestii są łatwo dostępne w literaturze lub Internecie). Odstąpiono od zwyczaju pisania nazw miejscowych kursywą, gdyż wymuszałoby to rozróżnienie, które są nazwami oryginalnymi z czasu, którego dotyczy nota, a które występują w innej z możliwych postaci - co nadmiernie komplikowałoby przekaz.
Książka niniejsza przygotowana została z myślą o udostępnianiu w różnej postaci - tak tradycyjnie drukowanej, jak i w formatach cyfrowych. Z tego względu, w indeksach zrezygnowano z tradycyjnego odsyłania do odpowiedniej strony tekstu. Obok haseł indeksu znajdują się natomiast odsyłacze do odpowiedniej tablicy (cyfra łacińska) i daty, pod którą dane słowo pojawia się w tekście (na przykład: Gilgamesz - I ok. 2600 p.n.e.). Rozwiązanie to niestety nie jest tak poręczne, jak podanie strony, ale przy zmienności numeracji stron wydawało się w obecnej postaci publikacji najlepszym rozwiązaniem.
Książka ta nie powstałaby bez inspiracji i wkładu pracy kilku - poza autorem - osób. Moim nauczycielom akademickim z Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego - ś.p. profesorowi Waldemarowi Ceranowi oraz niegdysiejszemu magistrowi, a obecnie także profesorowi Maciejowi Kokoszce, winien jestem wdzięczność za rozwinięcie moich zainteresowań starożytnością poprzez rzetelnie i z pasją wykonaną pracę dydaktyczną. Mojej ś.p. mamie Elżbiecie, świadkowi początków pracy nad tekstem i życzliwemu pomocnikowi, wdzięczność moją wyrażam poprzez dedykację tej książki. Wreszcie, nie ukończyłbym pracy nad nią bez także życzliwego wsparcia mojej żony Joanny. Oprócz znoszenia godzin przy komputerze, wyłączających mnie z życia rodzinnego, jest ona także pierwszą czytelniczką i recenzentką niniejszego tekstu. Jej wyczucie filologa pozwoliło mi uniknąć wielu stylistycznych raf i językowych potknięć - mam nadzieję, że z korzyścią dla wygody odbioru Czytelników.
W obecnych czasach nie ma już specjalistów od całej historii, a nawet od całej historii starożytnej - specjalizacja w nauce postępuje. Dodatkowo, osobiście nie mogę określić się nawet mianem specjalisty w jakiejś dziedzinie starożytności. Praca ta jest wynikiem moich wieloletnich zainteresowań i ma charakter popularyzatorski. Biorąc pod uwagę te okoliczności, nie było możliwe całkowite uniknięcie w tekście kontrowersyjnych uproszczeń czy pominięć najnowszych wyników badań. Podstawą opracowania są uznane publikacje o charakterze syntetycznym, podręcznikowym. Wiedza w nich zawarta była w pewnych kwestiach poszerzana o informacje z publikacji bardziej szczegółowych. Jednakże, skorzystanie z obszernych monografii czy źródeł historycznych było możliwe w bardzo ograniczonej liczbie przypadków.
Pomimo obaw, oddaję jednak tę pracę w ręce Czytelników z nadzieją, że dla kogoś, kto zaczyna zaawansowaną przygodę ze starożytnością, książka ta powinna być wystarczającą i owocną pomocą.
Dla czytelnika zainteresowanego współwystępowaniem w czasie wydarzeń rozgrywających się w poszczególnych regionach cywilizacyjnych, przygotowano mocno skróconą wersję niniejszej publikacji w formie tradycyjnej tablicy synchronistycznej. Tabelę tę można pobrać pod adresem internetowym:
https://drive.google.com/file/d/1i4gmLTwyaJ3VHMI8SRKwIwAmD3I8wOj6/view?usp=sharing
Kalisz, luty 2023 r.
