Wyprawy Normanów
Przyczyny wypraw
Główną przyczyną wypraw Normanów we wczesnym średniowieczu było przeludnienie ich rodzinnej Skandynawii, gdzie nie istniały sprzyjające warunki dla rozwoju rolnictwa. Poszukiwano więc nowych ziem, a także przedsiębrano wyprawy w celu zdobywania łupów w bogatszych rejonach Europy. Z czasem Normanowie zaczęli opanowywać szlaki handlowe między Europą a południem i wschodem. Ich emigracja była także po części spowodowana chęcią ucieczki przed despotycznymi rządami, w państwach skandynawskich był to bowiem okres umacniania się władzy monarszej.
Normańskich wojowników nazywano w średniowieczu wikingami. Termin ten oznaczał w dialektach skandynawskich morskich rozbójników.
Kierunki ekspansji
Wikingowie norwescy
W zasięgu ich wypraw znalazły się Szetlandy, Orkady (VII w.), Hebrydy, Wyspy Owcze, południowa Irlandia, Islandia (Reykjavik założony w roku 875), północna Szkocja (X w.), Grenlandia. Osady norweskie powstały także na Labradorze i w Nowej Fundlandii.
Vinland
Rejon Ameryki Północnej, do którego dotarli wikingowie, nazwali Vinland, czyli "kraj wina", ze względu na rosnące tam dziko winogrona. Sagi norweskie opowiadają, że pierwszą ekspedycją, która około r. 1000 dotarła na ten obszar, dowodził Leif Eriksson, syn Eryka Rudego, który był założycielem pierwszej osady wikingów na Grenlandii w r. 986.
Drugą wyprawą do Vinlandu kierował ok. r. 1003 brat Leifa, Thorvald. Efektem kolejnej wyprawy w r. 1004 było założenie stałej osady zamieszkanej przez 130 wikingów, przetrwała ona jednak tylko kilka lat z powodu starć z tubylczymi mieszkańcami.
Ostatnią wyprawą według tradycji dowodziła w r. 1013 córka Eryka Rudego, Freydis. W r. 1963 na północnym cyplu Nowej Fundlandii w pobliżu miejscowości L'Anse aux Meadows archeolodzy odkryli pozostałości osady wikingów, co uwiarygodniło fakty podawane w skandynawskich sagach.
Wikingowie szwedzcy
Zwani byli Waregami. Ich ekspansja objęła tereny Rusi aż po Bizancjum, od jeziora Ładoga wzdłuż Dźwiny i Dniepru. Byli twórcami państwowości Rusi. Penetrowali także wschodnie wybrzeże Bałtyku.
Wikingowie duńscy
Dotarli do Anglii, ujścia Sekwany (Normandia), Hiszpanii, południowych Włoch, północnej Afryki. Ok. 950 r. założyli osadę Jomsborg u ujścia Odry do Bałtyku.
Wikingowie używali podczas swych wypraw łodzi o długości około 20 m i szerokości 5 m. Mieściły one do sześćdziesięciu wojowników. Nie nadawały się do walki na morzu, więc wikingowie staczali bitwy na lądzie. Wyprawy były organizowane tylko wiosną i latem, gdy panowały względnie dobre warunki żeglugi.
Pismo runiczne
Normanowie stworzyli pismo runiczne, składające się początkowo z 24 znaków (jego nazwa pochodziła od staronordyckiego słowa run, oznaczającego tajemnicę). Wierzyli oni, że to pismo zostało im przekazane przez boga Odyna i ma charakter magiczny. Odnaleziono około 250 inskrypcji w kamieniu, metalu i rogu. Mają one najczęściej charakter magicznych formuł, mających zapewnić boską pomoc lub chronić przed nieszczęściem. Najstarsze zabytki pisma runicznego pochodzą z I wieku n.e. W X wieku zostało ono uproszczone (do 16 znaków) i nabrało charakteru użytkowego - znaleziono około 5 tys. przykładów jego zastosowania na obszarze Skandynawii oraz na szlakach ekspansji wikingów.
Wikingowie w Anglii
W r. 865 duńscy Normanowie rozpoczęli inwazję, w wyniku której zajęli większą część Anglii, wypierając stamtąd wojska Anglosasów (którzy dokonali inwazji na Wyspy Brytyjskie w V wieku). Przeciwstawił się im król Wessexu Alfred Wielki (849-899) - po kilkunastu latach walk zawarł w r. 878 traktat pokojowy z Normanami, na mocy którego Anglia została podzielona na część duńską (wschodnią) i anglosaską (zachodnią). Upadek panowania duńskiego w Anglii nastąpił w latach trzydziestych X wieku, kiedy to znajdujące się w ich posiadaniu tereny zostały odzyskane przez Anglosasów, na których czele stał władca Wessexu Athelstan (925-939).
Swen Widłobrody
W r. 994 na Anglię wyprawił się król Danii Swen Widłobrody. Zmusił on angielskiego króla Etelreda do płacenia trybutu (danegeld). Gdy jednak Swen w r. 1002 zaangażował się w walki w Norwegii, Etelred postanowił wykorzystać sytuację i zerwał umowę, nakazując wymordować znajdujących się wtedy na jego dworze Duńczyków (w tym siostrę i szwagra Swena). W odwecie Swen Widłobrody w 1009 r. zaatakował Anglię, opanowując w ciągu kilku miesięcy cały kraj. Etelred uciekł do Normandii, a Swen pozostał władcą Anglii aż do swej śmierci w r. 1014.
Kanut Wielki
Schedę po Swenie odziedziczył jego syn Kanut Wielki (1014-1035), który stworzył imperium obejmujące Danię, Norwegię i Anglię, jego zwierzchnictwo uznały Szkocja, Irlandia i Islandia. Swoją władzę w Anglii Kanut oparł na zdyscyplinowanej armii składającej się z Duńczyków oraz na Kościele, który miał w nim hojnego protektora.
Po śmierci Kanuta Wielkiego (1035) władzę w Anglii przejął jego starszy syn Harald (1035-1040), następnie młodszy Hartaknut (1040-1042), potem rządy powróciły w ręce dynastii anglosaskiej. Jednak Edward Wyznawca (1042-1066) okazał się władcą słabym, który doprowadził do wyraźnego wzrostu znaczenia możnowładztwa anglosaskiego.
Wilhelm Zdobywca
W księstwie Normandii (północno-zachodnia Francja) od IX wieku żyli duńscy Normanowie, ulegając szybkiemu procesowi romanizacji. Ich przywódca książę Wilhelm ukrócił w XI wieku władzę miejscowych baronów, umacniając swoją własną.
Na wygnaniu w Normandii przebywał w czasie duńskich rządów w Anglii Edward Wyznawca. Zobowiązał się wtedy wobec Wilhelma, że w przypadku braku męskiego potomstwa jemu zapisze w testamencie prawo do tronu angielskiego. Gdy w styczniu 1066 roku Edward Wyznawca zmarł, wbrew jego woli tron Anglii znalazł się w rękach Harolda, jednego spośród anglosaskich możnowładców. Wilhelm postanowił dochodzić swych praw na drodze militarnej.
W sierpniu 1066 r. Wilhelm zgromadził armię inwazyjną liczącą około 5 tys. wojowników, uzyskał także poparcie papiestwa, które znalazło się w konflikcie z Haroldem w kwestii obsady arcybiskupstwa Canterbury. Lądowanie wojsk inwazyjnych odbyło się w końcu września - nie napotkały one większego oporu, gdyż Harold bronił wtedy północnej Anglii przed atakiem Norwegów.
Bitwa na równinie Hastings
Do spotkania wojsk Harolda i Wilhelma doszło 14 października 1066 roku na równinie Hastings na południu Anglii. Bitwa zakończyła się całkowitą klęską armii Harolda, który padł na polu bitwy. Wówczas angielska rada królewska - witenagemot - składająca się z około stu możnowładców, uznała prawo Wilhelma Zdobywcy do tronu angielskiego.
Struktura lenna w Anglii
Wilhelm Zdobywca wprowadził w Anglii zasadę bezpośredniej zależności lennej od króla (układ dwuszczeblowy), w związku z czym nie wykształciła się tam klasyczna drabina feudalna. Powszechny podatek gruntowy stał się podstawą skarbu królewskiego, w rękach króla pozostawała ogromna domena (około połowy ziemi). Po inwazji do kultury angielskiej zaczęły intensywnie przenikać wpływy francuskie.
Społeczeństwo feudalne
Drabina feudalna
Społeczeństwo Europy wczesnośredniowiecznej dzieliło się na ludzi wolnych i niewolnych. Do tej pierwszej kategorii należeli rycerze, mieszczanie oraz wolni chłopi. Do drugiej - niewolnicy przeznaczeni do służby osobistej pana i niewolnicy pracujący na roli, a także wyzwoleńcy.
Rycerze zobowiązani byli do walki zbrojnej. Wśród tej warstwy społecznej rozwinął się system zależności, określany mianem drabiny feudalnej.
Seniorzy, wasale, lenna
Istotą drabiny feudalnej był podział na seniorów i wasali. Wasal poddawał się seniorowi aktem komendacji, zobowiązany był do stawania u boku seniora na jego wezwanie (czyli do służby wojskowej) i służenia mu radą, przez co rozumiano obowiązek przebywania na dworze seniora i brania udziału w jego sądach. Akt komendacji określał zakaz szkodzenia w jakikolwiek sposób osobie i interesom seniora. W zamian wasal otrzymywał gwarancję ochrony. Senior nadawał wasalowi lenno (feudum) - ziemię, z której użytkowaniem wiązały się dla wasala powinności na rzecz seniora. Początkowo lenno nie mogło być dzielone, ale zasada ta przestała obowiązywać w XII wieku. Jeżeli wasal dopuścił się wiarołomstwa (felonii), senior mógł mu odebrać lenno, jednak decyzja ta stawała się prawomocna dopiero po zatwierdzeniu jej przez sąd baronów.
Rozproszenie władzy politycznej
Pogłębianie się rozdrobnienia feudalnego powodowało osłabianie władzy królewskiej i wzrost potęgi baronów (seniorów najwyższych w hierarchii feudalnej), którzy stawali się konkurencją dla władzy królewskiej - szczególnie gdy zawierali między sobą sojusze. Wielmoże uzyskali wiele uprawnień publicznych (podatkowych, wojskowych, sądowych), co prowadziło do rozproszenia władzy politycznej. Prawo lenne dawało możliwość wystąpienia przeciw władcy, na przykład gdy odmówił zawarcia ugody lub nie spłacił długu.
Ośrodkami lokalnej władzy i militarnymi punktami oparcia w czasie prowadzenia wojen prywatnych były zamki.
Rozproszenie własności
Dla stosunków feudalnych charakterystyczne było także rozproszenie własności: dominium directum (własność naga, jaką zachowywał senior wobec ziemi oddanej w lenno) i dominium utile (prawo użytkowania, przysługujące wasalowi). System lenny dawał poczucie względnego bezpieczeństwa w świecie, w którym monarcha znajdował się daleko, a zagrożenia blisko.
Drabina feudalna najpełniej rozwinęła się we Francji, we Włoszech i w Niemczech, natomiast nie rozwinęła się w Anglii i Skandynawii, gdzie seniorem dla wszystkich swoich poddanych pozostawał monarcha.
Renta feudalna
Chłop, który oddał się pod opiekę właściciela ziemskiego (czyli stawał się jego poddanym), był zobowiązany do świadczenia renty feudalnej. Występowały następujące formy renty: pańszczyzna - renta odrobkowa, czyli darmowa praca na polu pana; renta naturalna - oddawanie panu określonej ilości produktów rolnych; czynsz pieniężny; dziesięcina - jedna dziesiąta plonów była przekazywana na rzecz Kościoła, niekiedy przechwytywali ją baronowie.
Słowianie w V - IX wieku
Pochodzenie i wędrówka Słowian
Etnogeneza (czyli pochodzenie etniczne) Słowian stanowi do dziś przedmiot żywej dyskusji wśród naukowców. Dominuje opinia, że praojczyzną Słowian jest Europa wschodnia - prawdopodobnie tereny dzisiejszego Polesia bądź dorzecza Dniepru. Językoznawcy twierdzą, że język prasłowiański musiał się ukształtować w sąsiedztwie z jednej strony plemion bałtyjskich, z drugiej zaś germańskich.
Korzystający ze starożytnych źródeł greckich historyk bizantyjski Prokopiusz z Cezarei pisał w VI wieku o Słowianach żyjących w dorzeczu Dniepru, nazywając ich Antami, oraz o Słowianach środkowoeuropejskich - Sklawinach.
Słowianie wtargnęli do Europy Środkowej w V wieku, zasiedlając ziemie opuszczone przez plemiona germańskie między Bugiem a Odrą. W wieku VI wyruszyli dalej na zachód, osiągając linię Łaby, oraz na południe, zasiedlając Nizinę Panońską i Bałkany. Doszło wówczas do ostatecznego ukształtowania się podziału Słowian na trzy grupy plemienne: wschodnią, zachodnią i południową.
Plemiona słowiańskie
Grupa wschodniosłowiańska
Obejmowała ona plemiona zamieszkujące obszar od ujścia Dźwiny po wybrzeże Morza Czarnego. Wśród tych plemion największą rolę odgrywali: Drewlanie żyjący w dorzeczu Prypeci - ich nazwa wskazuje, iż zaludniali tereny leśne, Dregowicze (mieszkańcy błot) - zajmowali obszar między Prypecią a Berezyną, Siewierzanie (czyli ludzie północy) - zamieszkujący dorzecze Desny, Radymicze nad górnym Dnieprem, Wiatycze w dorzeczu Oki oraz Krywicze - od górnej Dźwiny po Okę i rzekę Moskwę.
Obszar zamieszkiwany przez plemiona wschodniosłowiańskie od wczesnego średniowiecza określany był mianem Rusi. Nie jest jasna etymologia tej nazwy, wielu historyków uważa, iż jest ona pochodzenia normańskiego i pierwotnie odnosiła się do jednego z plemion normańskich prowadzących ekspansję na terenach słowiańskich, później zaś zaczęła być stosowana do całego regionu i jego słowiańskich mieszkańców.
Grupa zachodniosłowiańska
Obejmowała ona plemiona polskie (z których największymi byli Polanie, Wiślanie i Lędzianie), Pomorzan, Wieletów, Obodrzyców, Łużyczan, oraz plemiona czeskie, morawskie i słowackie.
Grupa południowosłowiańska
Tworzyli ją Serbowie, Chorwaci, Słoweńcy. Na temat Słowian południowych zachowały się najbardziej szczegółowe dane w źródłach bizantyjskich.
Ze Słowianami od północnego wschodu sąsiadowały plemiona Bałtów: Prusów, Jaćwingów, Litwinów, Łotyszy. Od południowego wschodu - koczownicze plemiona turecko-mongolskie: Awarowie, Pieczyngowie, Połowcy.
Społeczeństwo i gospodarka
Wielka rodzina - opole - plemię
Przed powstaniem państwowości Słowianie żyli na etapie wspólnoty rodowej, w której nie istniała własność prywatna, a gospodarowanie miało charakter kolektywny. Utrzymywano się głównie z rolnictwa, przy czym stosowano w nim metodę wypaleniskową: wypalano kawałek lasu i ziemię uzyskaną tym sposobem uprawiano do czasu, gdy nie wyjałowiała. Jeżeli plony były już zbyt niskie, wypalano kolejny fragment lasu na nowym terenie i tam się przesiedlano.
Podstawą struktury społecznej była wielka rodzina, składająca się z krewnych w linii prostej i liniach bocznych. Tworzyło ją kilka pokoleń, mieszkających we wspólnym domostwie. Wielkie rodziny mieszkające niedaleko siebie tworzyły opole jako jednostkę samopomocy sąsiedzkiej. Najwyższą formą organizacji społecznej było plemię zrzeszające opola istniejące na większym terenie.
