1.1 Czynniki rozwoju sportu w Zakopanem i jego prekursorzy
Rozpropagowanie Zakopanego jako stacji klimatycznej w Polsce i na świecie przez Tytusa Chałubińskiego zaowocowało napływem pod Giewont kuracjuszy i turystów ze wszystkich zaborów. Wraz z nimi pojawiła się zachodnia moda na aktywne spędzanie wolnego czasu.
Najbardziej popularne narciarstwo oraz wszelkie inne sporty, które pojawiły się w Zakopanem w późniejszym okresie, były transponowane z zewnątrz przez polską inteligencję (Barabasz, Fischer, Zaruski, Kordys, Karłowicz, Piątkiewicz, Bobkowski i wielu innych), mającą kontakt z dużymi miejskimi ośrodkami na terenach ówczesnych zaborów, takimi jak Kraków, Lwów, Poznań, Warszawa.
Duże szanse rozwoju na terenie Zakopanego różnego rodzaju gier i zabaw widział także wybitny teoretyk kultury fizycznej Eugeniusz Piasecki. W swoim odczycie pt. "Rola Zakopanego w odrodzeniu fizycznem narodu" wygłoszonym 27 sierpnia 1900 r. w Czytelni Zakopiańskiej zwracał uwagę na niewykorzystany przez Polaków potencjał Tatr i górskiego klimatu. W swoich cyklicznych artykułach publikowanych na łamach "Przeglądu Zakopiańskiego" zachęcał do wykorzystania wszelkich walorów tatrzańskich w celu uprawiania czynnego ruchu. Pisał:
Zabawy ruchowe najpiękniejsze, uważane zgodnie przez pedagogów i lekarzy za najskuteczniej ćwiczące ciało i umysł[1].
Wzorem innych krajów europejskich i Ameryki Północnej propagował uprawianie: piłki nożnej, palanta, krykieta, jazdy na kole, narciarstwa, saneczkarstwa, wioślarstwa, dużą rolę w ogólnym rozwoju człowieka upatrywał w tańcu i taternictwie[2]. Artykuły Piaseckiego wywierały duży wpływ na opinię społeczną, a także autorów późniejszych wydawnictw o tej tematyce, powoływał się na nie m.in. Roman Kordys[3].
Wszystkie dostępne źródła mówią, że pierwszą formą aktywnego wypoczynku było narciarstwo, którego początków trudno doszukiwać się w tradycji podhalańskiej. Podhale było w tym okresie rejonem, gdzie panowała wszechobecna bieda, przyjmująca w wielu przypadkach postać skrajnego ubóstwa. Ten stan rzeczy wynikał z przeludnienia, braku możliwości zarobkowania oraz faktu, że cała podhalańska ludność utrzymywała się z rolnictwa na nieurodzajnej ziemi. Splot powyższych uwarunkowań powodował brak zainteresowania rekreacją i sportem wśród rdzennej ludności.
Pierwszym narciarzem w Tatrach był Stanisław Barabasz[4] i on też uchodzi za ojca polskiego narciarstwa. Będąc zimą 1888 r. we wsi Cieklinie koło Jasła, użył prymitywnych nart własnego pomysłu na polowaniu. Tak wspomina ten fakt w swoim pamiętniku:
W grudniu 1888 byłem u kolegi szkolnego D. w Jasielskiem na polowaniu. Spadły wtedy ogromne śniegi, tak że chodzenie po polach było prawie niemożliwe. Wtedy przypomniałem sobie, że dobrze było zrobić parę takich drewnianych łyżew, celem ułatwienia chodzenia po śniegu ku zagładzie rodu zajęczego. Z pomocą stelmacha dworskiego wykonane zostały moje "ski" i to jedna łyżwa jesionowa, a druga bukowa, gdyż materyału jednolitego nie starczyło[5].
Pierwowzorem jego pierwszych nart były tzw. łyże syberyjskie, o których Barabasz usłyszał w opowieściach syberyjskiego zesłańca. Po wprowadzeniu w nich pewnych zmian konstrukcyjnych doskonalił swoje umiejętności początkowo na krakowskich Błoniach, a następnie pod kopcem Kościuszki. Barabasz nie dysponował żadnym podręcznikiem narciarstwa i dlatego można przypuszczać iż wszelkie umiejętności odkrywał i zdobywał sam, stosując metodę prób i błędów. Pogląd ten weryfikuje Ewa Roszkowska w swoim artykule "Austriackie środowiska wojskowe a powstanie i rozwój narciarstwa w Galicji (1891–1914)", w którym pisze:
Barabasz mieszkając w Krakowie początkowo jeździł na nartach na Błoniach, potem przeniósł się pod kopiec Kościuszki, gdzie zimą 1891/92 narciarstwo trenowali wojskowi z i Korpusu c.k. armii austriackiej. Być może właśnie ten fakt był powodem zmiany miejsca prób Barabasza. Tutaj bowiem miał możliwość podpatrzenia ćwiczeń narciarskich prowadzonych przez wojskowych[6].
W marcu 1894 r., przebywając w Zakopanem, S. Barabasz wspólnie z J. Fischerem odbył pierwszą narciarską wycieczkę do Czarnego Stawu pod Kościelcem[7]. Rok 1894 z całą pewnością należy przyjąć za początek narciarstwa tatrzańskiego. W 1898 r. S. Barabasz jako jedyny cywil startował w wojskowych zawodach narciarskich na stokach Sikornika pod Wolą Justowską[8]. W 1901 r. powierzono mu kierownictwo Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem, gdzie osiadł na stałe. Wkrótce rozpoczął też szeroko zakrojoną akcję popularyzacji narciarstwa zarówno wśród uczniów i nauczycieli, jak i pośród członków miejscowego "Sokoła"[9]. Jego działania w kierunku zainteresowania narciarstwem okazały się na tyle skuteczne, iż niebawem kierowana przez niego szkoła rozpoczęła produkcję nart na potrzeby własnych uczniów i nauczycieli[10]. Krąg miłośników narciarstwa skupiony wokół Barabasza wciąż się rozszerzał. W kolejnych latach pod jego kierownictwem zorganizowano szereg narciarskich wycieczek w Tatry: w marcu 1902 r. do Przełęczy Kondrackiej, w 1903 do Czarnego Stawu Gąsienicowego, w 1904 do przełęczy pod Kopą Kondracką i ponownie do Czarnego Stawu Gąsienicowego[11]. Na nartach wyprawiano się w późniejszych latach także w trudniejsze rejony Tatr: na Przełęcz Goryczkową, Kopę Kondracką, Zawory. Wiele z tych wypraw zostało udokumentowanych na fotografiach autorstwa m.in. Awita Szuberta[12], Stanisława Bizańskiego[13] i Jana Augustyna[14].
W następnych latach w ślad za Barabaszem poszli kolejni narciarze: K. Celewicz, J. Fischer, A. Góraś, J. Grabowski, M. Zaruski, J. Rent, którzy zapuszczali się na nartach coraz dalej w głąb Tatr – na Halę Gąsienicową i Kondratową, a nawet na Kopę Kondracką i Małołączniak. Relacje z tych wypraw publikowane były na łamach "Przeglądu Zakopiańskiego", wzbudzając coraz większe zainteresowanie zakopiańczyków i coraz liczniej przybywających tu zimą gości[15].
Fot.1.1. Stanisław Barabasz. Źródło: zbiory własne autora.
Fot.1.2. Mariusz Zaruski w Zakopanem 1907 r. Źródło: zbiory własne autora.
W następnych latach kilka udanych wypraw na szczyty tatrzańskie przedsięwziął Mariusz Zaruski[16], który obok S. Barabasza zaczął w Zakopanem odgrywać coraz większą rolę w dziedzinie popularyzacji narciarskiej turystyki i był jednym z najbardziej czynnych narciarzy w Tatrach w latach 1905–1914. Zaruski propagował narciarstwo turystyczne, z czasem stając się świetnym narciarzem. W 1906 r. odbył z towarzyszami narciarski rajd na trasie: Zakopane–Dolina Tomanowa–Przełęcz Tomanowa–Wychodna–Orawskie Zamki–Głódówka–Sucha Hora–Zakopane. Jako pierwszy narciarz dokonał z Romanem Kordysem narciarskiego przejścia na trasie: Zakopane–Szczyrbskie Jezioro przez przełęcze Liliowe, Zawory i Niżnię Koprową. Narciarze przeszli z powrotem do Zakopanego przez Dolinę Wielicką i Polski Grzebień. Towarzyszami jego wycieczek narciarskich byli: Henryk Bednarski, Józef Borkowski, Janusz Chmielowski, Teofil Jankowski, Gustaw Kaleński, Mieczysław Karłowicz, Roman Kordys, Ignacy Król, Józef Lesiecki, Leon Loria, Józef Oppenheim, Stanisław Zdyb, Rafał Malczewski, Stefan Osiecki, Aleksander Znamięcki, Jerzy i Jan Żuławscy, Stanisław Ignacy Witkiewicz, Izabela Zaruska i wielu innych[17].
Wspólnie z H. Bobkowskim w 1908 r. napisał "Podręcznik narciarstwa według szkoły lilienfeldzkiej"[18], w 1912 r. opublikował przewodnik pt. "O zachowaniu się na wycieczkach zimowych w Tatry"[19]. Mariusz Zaruski rozpropagował turystykę narciarską wśród ówczesnych elit odwiedzających Zakopane. W wydanym w 1913 r. "Przewodniku po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich" pisał:
Zakopane przeobraża się w tzw. "Stacyje", czyli podstawę zimowej turystyki tatrzańskiej i sportów zimowych. Powstają magazyny przyborów turystycznych, zaopatrzone obficie w przedmioty dla narciarstwa i sportów, warsztaty dla wyrobu nart. Dyrekcje kolejowe przystosowują ruch pociągów do nowych potrzeb turystyki. Jednym słowem cała fizyognomia stacyi letniej uległa gwałtownej zmianie. Dzisiaj Zakopane jest jedyną podstawą polskiej zimowej turystyki, narciarstwa i sportów zimowych[20].
Oprócz wycieczek wysokogórskich, w których brali udział bardziej wprawieni amatorzy narciarstwa, Zaruski propagował w swoim przewodniku tereny narciarskie w Zakopanem do uprawiania tzw. narciarstwa boiskowego:
– Na Gładkiem (południowy stok Gubałówki),
– Pod Lipkami (Wschodni stok Walczakowskiego Wierchu),
– Na Uboczy (stok przysiółka o tej nazwie, powyżej zakonu OO. Jezuitów),
– Na Antałówce – zbocze opadające w kierunku dworca kolejowego,
– Na Chrabkowskim Wierchu,
– Na Kalatówkach.
Fot. 1.3. Narciarze w Tatrach. Karta pocztowa Zakopane 1908. Źródło: zbiory D. Dudka.
Fot. 1.4. Narciarze w rejonie Starej Polany w Zakopanem. Karta pocztowa, Wydawnictwo "Podhale" Zakopane 1912 r. Źródło: zbiory D. Dudka.
1.2. Organizacje ideowo-wychowawcze i turystyczne Zakopanego a sprawa rozwoju sportu na Podhalu
1.2.1. ZAKOPIAŃSKI ODDZIAŁ NARCIARZY TOWARZYSTWA TATRZAŃSKIEGO
Przełomową datą dla zakopiańskiego narciarstwa był 5 kwietnia 1907 r. W tym dniu za sprawą Stanisława Barabasza, Mariusza Zaruskiego i Mieczysława Karłowicza powstał Zakopiański Oddział Narciarzy Towarzystwa Tatrzańskiego. Do pierwszego narciarskiego klubu nie było się łatwo dostać. Przyszłym członkom stawiano wysokie wymagania etyczne, znajomości Tatr, odbycia paru wycieczek wysokogórskich. Do pierwszych członków Oddziału zaliczali się: Jan Czerwiński, Leokadia Czerwińska, Mieczysław Czaplicki, Stanisław Drozdowski, Henryk Flattau, Mieczysław Jeronim, Józef Lenartowicz, Leszek Malczewski, Władysław Pawlica, Jan Schuch, Teofil Stupnicki, Jadwiga Stupnicka, Franciszek Szanier. Łącznie z zarządem Oddział liczył 21 członków. Klub od samego początku wziął się do pracy. W dniu 25 grudnia 1907 r. rozpoczęto cywilny kurs posługiwania się nartami, wydarzenie zostało zapowiedziane w kilku pismach krakowskich i lwowskich[21]. Kurs trwał 9 dni, uczestniczyło w nim 67 osób, w tym 12 kobiet i 5 przewodników tatrzańskich. Pierwszym góralskim przewodnikiem, który opanował naukę jazdy na nartach, był Stanisław Gąsienica Byrcyn. Nauka była bezpłatna, bezinteresownie też kierownictwo kursu objął instruktor wojskowych oddziałów austriackich z Neustadt na Morawach, porucznik Henryk Bobkowski. Ćwiczenia odbywały się dwa razy dziennie, początkowo na Gładkiem u podnóża Gubałówki, koło willi "Słoneczna", w późniejszym okresie na Żywczańskim[22]. Narciarskie kursy świąteczno-noworoczne stały się tradycją i niejako specjalnością Zakopiańskiego Oddziału Narciarzy Towarzystwa Tatrzańskiego. Głównymi instruktorami byli: Mariusz Zaruski, Henryk Bobkowski, Mieczysław Karłowicz, Stanisław Zdyb, Gustaw Kaleński i Jan Małachowski[23].
W 1911 r. Zakopiański Oddział Narciarzy Towarzystwa Tatrzańskiego zmienił nazwę na Sekcja Narciarska Towarzystwa Tatrzańskiego, która liczyła w tym czasie 120 osób. Siedzibę sekcji stanowił reprezentacyjny budynek "Dworzec Tatrzański", położony przy ul. Krupówki[24].
W 1912 r. wprowadzono podział na członków zwyczajnych i czynnych. Aby zostać członkiem czynnym, trzeba było wykazać się umiejętnością jazdy na nartach według szkoły alpejskiej, znajomością topografii Tatr oraz należało odbyć co najmniej trzy zimowe wysokogórskie wycieczki. Zaruski i jego współtowarzysze organizowali nadal kursy narciarskie, zarówno tradycyjne kilkudniowe w okresie Bożego Narodzenia, jak i dorywcze lekcje dla przygodnych uczestników dwa razy w tygodniu w sezonie zimowym. Kursy kończyły się również tradycyjnie wycieczką narciarską[25].
Mimo zaostrzenia rygorów statutowych napływ członków czynnych do Sekcji nie zmniejszył się, a jej popularność rosła. W jej skład wchodzili nie tylko zakopiańczycy, lecz także narciarze z różnych stron podzielonego zaborami kraju. Na nartach jeździli rzemieślnicy, prawnicy, nauczyciele, literaci i szczególnie liczni w SN TT malarze. Wśród tej grupy nie zabrakło także polityków, najlepszym narciarzem wśród nich był redaktor krakowskiego "Naprzód", działacz Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej, poseł do austriackiego parlamentu, w przyszłości pierwszy polski premier i marszałek Sejmu – Ignacy Daszyński, o którym – jak podaje legenda – podśpiewywano:
Albośmy to jacy tacy, jacy tacy, chłopcy krakowiacy
rżnie na nartach jak grom z nieba Daszyński Ignacy[26].
Stanowiące główny cel istnienia SN TT turystyka zimowa i taternictwo, w których łączono na ogół narciarstwo ze wspinaczką skalno-lodową, rozwinęły się w omawianym okresie niebywale. Zwiedzono w tym czasie zimą wszystkie wybitniejsze szczyty i przełęcze.
Rozwojowi narciarstwa towarzyszyło również zainteresowanie SN TT przygotowaniem schronisk Towarzystwa do zimowej turystyki, zagospodarowanych dotąd przeważnie na czas sezonu letniego. Sekcja zaopatrywała na zimę schroniska i uruchamiała nowe, wykorzystując szałas na Pysznej, szopy w Starej Robocie i szałasy na Hali Tomanowej, na Hali Kondratowej i Kalatówkach[27]. Równocześnie podejmowano zupełnie inne zadania – znakowanie zimowe w górach. Oznaczono szlaki: ze Smytnej na Halę Pyszną, z Hali Smytnej na Halę Tomanową, przez Przełęcz Iwanicką do Starej Roboty, z Polany Chochołowskiej na Długi Upłaz oraz z Kuźnic na Halę Kondratową, Goryczkową i Kalatówki[28].
Fot. 1.5. Uczestnicy pierwszego kursu narciarskiego w Zakopanem – Kuźnicach 1909 r. Źródło: zbiory prywatne D. Dudka.
SN TT zajmowała się, choć w znacznie mniejszym stopniu, także innymi sportami zimowymi. Najstarszym z nich było na terenie Zakopanego łyżwiarstwo, uprawiane końcem XIX w. W 1893 r. redaktor "Gazety Zakopiańskiej" Sebastian Będzikiewicz apelował o stworzenie na Równi Krupowej sztucznego jeziora, dla podniesienia rangi zakopiańskiego uzdrowiska. Latem miały być tam urządzane regaty wioślarskie i żeglarskie, zimą – ślizgawka[29]. Jesienią 1901 r. z inicjatywy Jana Szymańskiego powstało w Zakopanem Towarzystwo Sportowe z komisarzem klimatycznym Tadeuszem Piątkiewiczem jako prezesem. Podstawowym celem towarzystwa było propagowanie łyżwiarstwa. W wyniku jego starań u podnóża Antałówki, przy ul. Jagiellońskiej u wylotu ul. Witkiewicza, urządzono ogólnodostępną ślizgawkę dla łyżwiarzy.
Po kilku latach łyżwiarstwo zanikło pod Giewontem, by odrodzić się w latach międzywojennych. Rozwój saneczkarstwa w Zakopanem również był zasługą SN TT. Już w 1908 r. Mariusz Zaruski starał się o wybudowanie toru saneczkowego pod Gubałówką na Gładkiem. Jako działający metodycznie działacz propagujący rozwój sportów zimowych, wiedząc, że umiejętność korzystania z sanek i nart jest w społeczeństwie niewielka, opublikował na łamach "Zakopanego" w 1908 r. szczegółową instrukcję "Jak trzeba siedzieć i jeździć na saneczkach"[30].
W związku z dużą popularnością tych dyscyplin Komisja Klimatyczna przy udziale członków miejscowego Zakopiańskiego Oddziału Narciarzy Towarzystwa Tatrzańskiego i TG "Sokół" podjęła decyzję o wytyczeniu toru do jazdy na sankach i bobslejach. Pierwszy taki tor o długości 0,5 km otwarto w 1908 r. na zboczach Gubałówki[31].
Zjazdy na sankach i bobslejach uprawiano także z Toporowej Cyrli do Jaszczurówki, na Lipkach oraz na popularnej spacerowej trasie z Kalatówek do Kuźnic[32]. Oprócz sanek i bobslejów z trasy korzystali także narciarze, spacerowicze, góralskie sanki i dorożki. W takim tłoku, przy kiepskiej na ogół umiejętności kierowania nartami, sankami czy bobslejami, przy powszechnym lekceważeniu zasad ruchu drogowego (a obowiązywał wówczas w Zakopanem ruch lewostronny), wypadki nie należały do rzadkości. Uporządkowanie tej sytuacji nastąpiło w latach późniejszych po wybudowaniu na wniosek SN TT profesjonalnego toru saneczkowego w Kuźnicach.
Fot. 1.6. Zjazd na sankach z Gubałówki, karta pocztowa 1908 r. Źródło: zbiory własne autora.
Fot. 1.7. Zjazd na sankach z Toporowej Cyrli do Jaszczurówki 1911 r. Źródło: MSiT, sygn. 17.837.
1.2.2. TATRZAŃSKIE TOWARZYSTWO NARCIARZY
Nie bez znaczenia dla zakopiańskiego sportu, a w szczególności narciarstwa miało powstanie w Krakowie w 1908 r. Krakowskiego Koła Karpackiego Towarzystwa Narciarzy, które przekształciło się w 1910 r. w samodzielną organizację, początkowo o nazwie "Narta"[33]. Statut organizacji zatwierdziło wysokie C. K. Namiestnictwo reskryptem z dnia 23 listopada 1910 r.[34].
Dnia 13 grudnia 1910 r. zmieniono nazwę na Tatrzańskie Towarzystwo Narciarzy w Krakowie (TTN) i wybrano pierwszy zarząd, którego prezesem został Jan Fischer[35]. Stowarzyszenie było prężną organizacją zrzeszającą po czterech latach działalności w 1912 r. 234 osoby, ukierunkowaną na popularyzację narciarstwa poprzez organizację kursów, wieczorów projekcyjnych, odczytów, wycieczek, zawodów, a także publikacje artykułów na tematy narciarskie[36].
W celu lepszej koordynacji działań 9 lutego 1912 r. powołano Koło Tatrzańskiego Towarzystwa Narciarzy w Zakopanem. W początkach swej działalności krakowskie środowisko nastawiało się wyłącznie na turystykę narciarską. Z biegiem czasu do głosu zaczęli dochodzić zwolennicy kierunku sportowego z Aleksandrem Bobkowskim na czele. Rozpoczęcie przez TTN działalności sportowej spowodowało rozłam w szeregach towarzystwa, część osób opuściła jego szeregi, zakładając w 1909 r. w Krakowie Sekcję Sportów Zimowych przy Akademickim Związku Sportowym, przemianowaną rok później na Sekcję Narciarską AZS. Jej działalność miała charakter niemal wyłącznie turystyczno-odkrywczy[37].
1.2.3. SEKCJA NARCIARSKA PRZY ZWIĄZKU GÓRALI
Za staraniem działaczy SN TT powstał w Zakopanem w 1913 r. kolejny klub – Sekcja Narciarska przy Związku Górali, co było niejako akceptacją narciarstwa przez miejscowe góralskie społeczeństwo. Członkowie tej sekcji rekrutowali się przeważnie z przewodników tatrzańskich. Przewodniczącym był Wojciech Krzeptowski, a jego zastępcą Jędrzej Marusarz.
1.2.4. TOWARZYSTWO GIMNASTYCZNE "SOKÓŁ"
Obok Sekcji Narciarskiej Towarzystwa Tatrzańskiego i Tatrzańskiego Towarzystwa Narciarzy działało w Zakopanem od 1894 r. Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". Stowarzyszenie powstało podobnie jak inne instytucje społeczne w okresie swobód autonomicznych, jakie pojawiły się w XIX-wiecznej Galicji, w tym szczególnie dzięki bardzo liberalnej ustawie z 15 listopada 1867 r. o stowarzyszeniach[38]. Formalnie "Sokół" był stowarzyszeniem gimnastycznym, ale jego głównym celem była praca społeczno-wychowawcza o silnym zabarwieniu patriotyczno-narodowym.
Zakopiański "Sokół" powstał z inicjatywy Wenantego Piaseckiego[39], który został jego pierwszym prezesem. Piasecki, będąc od 1869 r. członkiem lwowskiego "Sokoła", a do roku 1885 "Sokoła" krakowskiego, pozyskał członków mieszkających w Zakopanem i zainicjował stworzenie "Sokoła" pod Giewontem. Członkowie zarówno "Sokoła", jak i Towarzystwa Tatrzańskiego wywodzili się z tych samych warstw społecznych, tj. dawnej arystokracji i powstającej warstwy średniej. Rozkład liczebności członków na poszczególne warstwy społeczne zmieniał się w miarę rozwoju gospodarczego ziem polskich. W latach międzywojennych przybywało robotników i członków z warstwy chłopskiej[40].
W Zakopanem często członkami obu towarzystw byli ci sami ludzie, a często zasiadali także w ich zarządach. Stanisław Barabasz był wiceprezesem gniazda "Sokoła" i jednocześnie założycielem oraz długoletnim prezesem Sekcji Narciarskiej Towarzystwa Tatrzańskiego, Leonard Zwoliński był prezesem "Sokoła" i członkiem Towarzystwa Tatrzańskiego. Członkowie tych organizacji utrzymywali bardzo ścisłe i przyjacielskie kontakty. Zapraszali się wzajemnie na organizowane przez siebie imprezy kulturalne, przedstawienia teatralne, seanse filmowe, odczyty, wieczornice, współorganizowali wiece, wystawiali poczty sztandarowe. Bardzo owocna była także współpraca omawianych towarzystw na polu turystyki, taternictwa i w późniejszych latach sportu[41].
Działacze "Sokoła" mieli przede wszystkim do spełnienia dwa najważniejsze zadania: wyszukanie odpowiedniego lokalu do odbywania ćwiczeń i powierzenie technicznego kierowania fachowemu nauczycielowi.
Zakopane nie posiadało odpowiednio dużej sali, ćwiczenia gimnastyczne odbywały się początkowo w sali zakładu wodoleczniczego Piaseckiego, następnie w hotelu "Pod Giewontem", którego właścicielem był członek towarzystwa Romuald Kulig. Ćwiczenia gimnastyczne prowadzili W. Piasecki, S. Eliasz i W. Zamoyski. Mimo iż sala była niewielkich rozmiarów, ćwiczenia odbywały się regularnie. Trudności wynikające z braku odpowiedniego miejsca, niepewności trwania stosunku najmu i brak odpowiedniego urządzenia lokalu wywołały przeświadczenie, że "Sokół" rozwinie się wtedy, gdy będzie posiadał własny, specjalnie na ten cel przeznaczony budynek, odpowiadający wymogom technicznym i higienicznym[42]. Pomocą stowarzyszeniu przyszedł hr. Władysław Zamoyski, deklarując darowiznę w postaci placu pod budowę sokolni. Zobowiązał się on do wybudowania obiektu własnym kosztem, o czym donosił "Przegląd Zakopiański":
[...] ofiaruję bezpłatnie plac na budowę domu "Sokoła" i wybuduję dom ten swoim kosztem, zastrzegając sobie prawo używania sali w razie potrzeby bez odnoszenia się do wydziału lub też oddając plac bezpłatnie, buduję dom wspólnie ze stowarzyszeniem, które w takim razie pozostaje wyłącznym właścicielem domu. Na wszystkich posiedzeniach wyrażono podziękowanie hojnemu ofiarodawcy, ale nie zdobyto się nawet na obejrzenie placu[43].
Ważnym wydarzeniem w życiu zakopiańskiego gniazda TG "Sokół" było poświęcenie sztandaru. Uroczystość ta odbyła się w dniach 13–15 sierpnia 1905 r. i zakończyła wspólnymi ćwiczeniami druhów z różnych gniazd[44].
Fot. 1.8. Członkowie TG "Sokół" w Zakopanem 1910 r. Źródło: zbiory prywatne autora.
Budowę siedziby TG "Sokół" ukończono w 1909 r., sokolnia miała salę do ćwiczeń o wymiarach 15 x 9 m, szatnię, rekwizytornię, kancelarię, pokój dla naczelnika i pokój dla dozorcy[45]. Oprócz regularnych ćwiczeń gimnastycznych i szkoleń strzeleckich organizowano także odpłatne kursy gimnastyki leczniczej oraz kursy szermierki według szkoły włoskiej i francuskiej pod kierunkiem włoskiego trenera Tonioniego[46].
TG "Sokół" dużą uwagę przywiązywało także do działalności na płaszczyźnie niepodległościowej: organizowano rocznice powstań narodowych, Konstytucji 3 maja, uroczystości kościuszkowskie. W dniu 11 listopada 1906 r na wieczornicy z okazji wybuchu powstania listopadowego, która odbywała się w zakopiańskiej sokolni, odczyt wygłosił J. Piłsudski[47].
Pod wpływem wystąpienia J. Piłsudskiego oraz agitacji członków Związku Walki Czynnej wśród działaczy "Sokoła" toczyła się dyskusja o zmianie metod działania. Już w 1908 r. grono akademików postanowiło wprowadzić do "Sokoła" wychowanie militarne i przeobrazić tę instytucję, liczną, zasobną i popularną, w kadry polskiego wojska. Powstały drużyny sokole (inaczej zwane polowymi), zorganizowane w sposób militarny i odbywające systematycznie szkołę żołnierską, później i podoficerską. Wszystko to działo się wbrew starszyźnie ze związkowego wydziału sokolego, wśród ciągłych przeszkód z ich strony[48]. Zakopiańscy działacze rozpoczęli werbowanie członków do Polowej Drużyny "Sokoła", powołano komitet organizacyjny, w skład którego wchodzili druhowie Kościuszyński, Kupski i Pawluś. W 1912 r. Karol Pawluś został drużynowym polowej drużyny "Sokoła" i zajął się organizacją szkolenia wojskowego, które obejmowało m.in. musztrę, naukę o broni, terenoznawstwo, strzelanie i szkolenie narciarskie[49]. Nawiązano współpracę z Ochotniczą Strażą Pożarną. Polowa Drużyna została powołana 12 października 1913 r., składała się z sekcji: naukowej, dostaw i aprowizacji, werbunkowej i samarytańskiej. W dniu 19 października 1913 r. druhowie wzięli udział w krakowskich uroczystościach ku czci księcia Józefa Poniatowskiego.
TG "Sokół" odegrało także dużą rolę w rozwoju zakopiańskiego narciarstwa poprzez organizację szkoleń i kursów, a w późniejszych latach również zawodów narciarskich. Pierwsze szkolenia narciarskie przeprowadzono w 1903 r., trwały one kilka godzin dziennie i zwane były niedzielnymi[50]. Praktyczne szkolenia uzupełniano prezentacją slajdów oraz wykładami na tematy narciarskie. W późniejszym okresie organizowano kilkudniowe szkolenia zwane kursami narciarskimi. Wydana przez przewodnictwo Związku zgoda na przeprowadzenie kursów narciarskich dla członków Polowych Drużyn Sokolich wynikała przede wszystkim z realnego zagrożenia konfliktem zbrojnym, jaki coraz wyraźniej rysował się w Europie[51].
Propagatorem przeprowadzenia kursów narciarskich dla Polowych Drużyn Sokolich był inż. Aleksander Bobkowski – wytrawny narciarz, członek "Sokoła" i oficer armii austriackiej. W artykule "O narciarstwie ze szczególnym uwzględnieniem służby Drużyn Polowych" omówił przydatność narciarstwa w służbie wojskowej. Twierdził, iż piechota przeszkolona i wyposażona w ekwipunek narciarski staje się jednostką bardziej mobilną, mogącą prowadzić działania wojenne bez względu na porę roku. Zwracał także uwagę na możliwości wykorzystania nart, a w szczególności skiskjóringu w zwiadowczych jednostkach kawaleryjskich. Za przykład podawał Norwegię, która w tym okresie zaopatrzyła w narty i przeszkoliła 70% armii, oraz Austrię, która wprowadziła w system szkolenia wojskowego obowiązkowe dwutygodniowe kursy narciarskie[52]. Organizacja kursów wyprzedzona była zaproszeniami w prasie "Sokoła" i lokalnej Zakopanego, głównym instruktorem prowadzącym był Bobkowski. Sam fakt przeprowadzenia szkoleń należy uznać za przełom w rozwoju tego sportu i praktycznego stosowania nart w szerszych kręgach sokolich.
Zasługą członków TG "Sokół", dr. Wenantego Piaseckiego i dr. Władysława Habela, było także powstanie klubu kolarskiego w Zakopanem. Pierwsze próby organizacyjne podjęto już w 1901 r., jednak zebranie założycielskie nie doszło do skutku z powodu małego zainteresowania wśród zakopiańczyków, co można tłumaczyć znikomą liczbą bicykli na Podhalu. Należy zauważyć, iż w omawianym okresie bicykl był czymś niespotykanym i na jego posiadanie mogły sobie pozwolić tylko osoby bardzo dobrze sytuowane.
Do organizacji klubu powrócono w 1907 r., w tym też roku został zatwierdzony przez c.k. Namiestnictwo we Lwowie statut Zakopiańskiego Klubu Kolarzy "Szarotka". Głównymi celami klubu było:
rozpowszechnianie i praktyczne zużytkowanie koła przez urządzanie wycieczek, wyścigów, przez utrzymywanie łączności ze stowarzyszeniami o tych samych celach i kierunkach i przez towarzyskie działanie w dziedzinie jazdy na kole[53].
1.3. Stosunek władz szkolnych Zakopanego do sportu
Sport szkolny w Zakopanem, ale także na terenie całej Galicji napotykał na drodze rozwoju liczne przeszkody. Podstawową trudnością były regulacje prawne z 24 lipca 1849 r. austriackiego Ministerstwa Wyznań i Oświaty, które zabraniały młodzieży szkolnej przynależności do pozaszkolnych stowarzyszeń sportowych działających na podstawie powszechnego prawa o stowarzyszaniu się. Postanowienia tych przepisów miały zastosowanie do szkół, ludowych, średnich i gimnazjów[54].
Kolejnym problemem był fakt, iż w większości przypadków szkoły nie prowadziły zajęć gimnastycznych, w których uczestnictwo powodowało zainteresowanie wśród dzieci i młodzieży aktywnością ruchową. Ten stan rzeczy wynikał z fatalnego stanu budownictwa szkolnego i wyposażenia. Większość szkół mieściła się w wynajmowanych chatach chłopskich w pomieszczeniach zupełnie nieodpowiadających potrzebom szkolnym.
Poważną przeszkodą była także sytuacja kadrowa, nauczyciele nie mieli odpowiedniego przygotowania do prowadzenia zajęć. Wprawdzie program seminariów nauczycielskich przewidywał nauczanie gimnastyki dla wszystkich uczniów, w praktyce jednak często tego przedmiotu nie realizowano. Na dziewięć istniejących w Galicji seminariach nauczycielskich tylko w pięciu prowadzono systematyczne nauczanie gimnastyki.
Pierwszą placówką szkolną, w której zaczęto uprawiać sport, była szkoła przemysłu drzewnego. Narciarstwo do tej szkoły wprowadził Stanisław Barabasz, który od sierpnia 1901 r. objął stanowisko dyrektora tej placówki.
Najpierw zaczął propagować ten sport wśród personelu nauczycielskiego szkoły zawodowej. Każden z nauczycieli próbował jazdy na nartach choćby raz przez grzeczność. Młodszym bardzo ta zabawa podobała się starszym nie. Wyszukawszy w jakimś cenniku rysunek nart typu telemark, zrobiliśmy według niego kilkanaście par nart dla nauczycieli i uczniów, którzy zaczęli odtąd ten sport uprawiać[55].
Z inicjatywy SN TT organizowano od 1912 r. kursy narciarskie dla uczniów szkoły przemysłu drzewnego w Zakopanem, a także dla młodzieży nowotarskiej[56]. W 1911 r. powstała prywatna ogólnokształcąca szkoła przygotowawcza Zofii i Ksawerego Praussów, prowadzona później pod szyldem Towarzystwa Szkoły im. Staszica[57]. W szkole tej prowadzono obowiązkową naukę jazdy na nartach, a jej uczniowie odbywali pod kierunkiem członków zarządu SN TT narciarskie, a także letnie wycieczki w Tatry.
1.4. Rozwój współzawodnictwa sportowego
Głównym celem pierwszych turystów było zdobywanie szczytów tatrzańskich, w okresie zimowym uprawiali turystykę górską za pomocą nart. Narciarze wybierali trasy, które były interesujące pod względem turystycznym.
Narodziny narciarstwa sportowego wynikły samoistnie z coraz lepszego opanowania techniki przez pionierów tej dyscypliny[58]. Opanowanie techniki jazdy sprawiło, iż zaczął się zmieniać cel wycieczek w góry. Wybierano trasy, z których najlepiej i najprzyjemniej można było zjeżdżać. Zaczęło się współzawodnictwo, kto lepszy, kto szybszy. Jak opowiadał sam Barabasz:
Początkowo nie było żadnej szkoły jazdy. Każdy tworzył własną. Strome zbocze, śnieg i nasze własne upadki dawały nam szkołę. Każdy starał się własnym sprytem opanować zdradzieckie deski, gdyż zaś te zanadto się rozhasały, siadał na kij i starał się całą siłą hamować[59].
W późniejszych latach utrwaliły się wzorce alpejskie, demonstrował je w Polsce na kursach narciarskich Mathias Zdarsky, który za najważniejszy element jazdy o jednym kiju uważał umiejętność płużenia. Dopiero norweska technika jazdy o dwóch kijach, wprowadzenie elementu kristianii oraz telemarku pchnęło narciarstwo na sportowe tory. Trasy pierwszych konkurencji oznaczano chorągiewkami i bramkami, nie było mowy o ubijaniu trasy przejazdu. Zawodnicy skoro świt wychodzili z Zakopanego np. na morenę przy Czarnym Stawie i stamtąd jednocześnie na znak startera jechali do Hali Gąsienicowej, jak kto potrafi i jaką sobie wybrał drogę[60]. Do tradycyjnych tras należały w tym czasie: z Czarnego Stawu przez Halę Gąsienicową na Karczmisko, z Wrótek na Kalatówki oraz spod Mylnej Przełęczy albo Przełęczy Goryczkowej.
Początki rywalizacji sportowej napotykały na swojej drodze wiele przeszkód. Bardzo podzielone zdania na temat działalności sportowej mieli działacze SN TT.
Urządzanie zawodów narciarskich nie leży bezpośrednio w zakresie naszej działalności, nie lekceważymy ich jednakowoż jako ważnego czynnika popularyzującego narciarstwo[61].
W roku 1910 przychodzi punkt zwrotny, towarzystwo zaczyna bardziej uwzględniać moment sportowy i współzawodniczyć w narciarstwie. Następuje walka między oboma kierunkami: narciarstwem turystycznym i sportowym, by wreszcie przechylić szalę zwycięstwa na stronę momentu zawodniczego[62].
Stosunek do sportu dzielił również działaczy TG "Sokół", w którym ścierały się dwa nurty: lwowski i krakowski. Lwowscy działacze "Sokoła" krytykowali zarówno środki, jak i cele sportu wyczynowego i zawodowego. Nieprzychylnie zaś patrzono na jednostronność i wąską specjalizację ćwiczeń fizycznych, rywalizację, specjalną dietę i specjalistyczną dresurę, czyli training. Celami zaś były rekord, zwycięstwo żądza sławy i materialna nagroda, a w konsekwencji zawodowstwo sportowe. Wskazywano również na uboczne skutki społeczne, wypaczające sens nowożytnego ruchu sportowego – hazardowe zakłady finansowe, czyli Totalizator.
W antagonizmie programowym do lwowskiego "Sokoła" pozostawał krakowski "Sokół" i jego organa prasowe: "Przegląd Gimnastyczny" i "Przegląd Sokoli". Krakowskie środowisko sokole od samego początku bardzo ciepło i serdecznie pisało o rodzącym się nowym ruchu sportowym. Stało ono na stanowisku, że nie wolno zwalczać i odrzucać sportu, gdyż to osłabi historyczną rolę "Sokoła" i spowoduje odejście członków do klubów czysto sportowych[63].
1.5. Zawody narciarskie w Zakopanem w latach 1910–1914
Pomysł zorganizowania zawodów zrodził się wśród członków ZON TT już w 1909 r., jednak śmierć wiceprezesa Oddziału, Mieczysława Karłowicza, pokrzyżowała te plany i zawody przesunięto na rok następny. Organizatorem pierwszych zawodów narciarskich obok Zakopiańskiego Oddziału Narciarzy TT było także Tatrzańskie Towarzystwo Narciarzy z Krakowa. Pierwotnie zawody odbyć się miały 13 marca 1910 r. na Kalatówkach, jednak z powodu wiosennego ocieplenia na trasie zawodów nie utrzymała się odpowiednia warstwa pokrywy śniegowej. W związku z zaistniałą sytuacją pogodową komitet organizacyjny zaproponował przesunięcie po raz kolejny terminu zawodów na przyszły rok. Interwencja zakopiańskich działaczy narciarskich na czele z A. Bobkowskim i M. Zaruskim spowodowała, iż zdecydowano się przesunąć termin zawodów o kilka dni na 28 marca 1910 r. i zmienić miejsca z Kalatówek na Halę Goryczkową.
W pierwszych zakopiańskich zawodach rozegranych pod nazwą I Dzień Narciarski wzięło udział aż 150 narciarzy ze wszystkich ówczesnych ośrodków narciarskich: Lwowa, Krakowa, Bielska, Przemyśla, Nowego Targu, Krzeszowic i Zakopanego. Na starcie pojawiło się też dwóch narciarzy z Wiednia, stąd czasami można spotkać określenie tych zawodów jako międzynarodowych.
W trakcie zawodów odbyły się trzy biegi: bieg młodszych, w którym zwyciężył P. Zabawski (KTN) (drugie miejsce zajął S. Mazurkiewicz (ZON), trzecie – S. Jaworski (ZON)), bieg starszych (pierwsze miejsce P. Góring (Wiedeń A.S.V), drugie H. Bednarski (ZON), trzecie S. Zdyb (ZON)), bieg tatrzański (pierwsze miejsce P. Zabawski, drugie Góring (Wiedeń A.S.V), trzecie M. Zaruski). Odtąd bieg tatrzański był najważniejszą i najtrudniejszą konkurencją, a zwycięzcy nadawano tytuł Mistrza Tatr. Zawody sędziowali T. Smoluchowski, A. Bobkowski i M. Krzyżanowski, rozdanie nagród odbyło się w zakopiańskiej cukierni Przanowskiego[64].
Po sukcesie organizacyjnym I Dnia Narciarskiego w 1910 r. zaczęto rokrocznie organizować w Zakopanem podobne zawody narciarskie. Drugie zawody odbyły się 5 lutego 1911 r. na Kalatówkach, które odtąd stały się tradycyjnym miejscem rozgrywania zawodów w zjeździe i skokach. W 1911 r. konkurencje przebiegały przy bardzo licznie zgromadzonej publiczności i przy wspaniałych warunkach śniegowych. Organizatorem były cztery towarzystwa narciarskie: KTN, TTN, ZON TT, SN AZS. Rozegrano pięć biegów narciarskich, ciekawostką jest fakt, że podczas biegu juniorów zawodników puszczano razem, zwyciężał ten, który pierwszy docierał do mety. W biegu głównym zwyciężył Świtalski (KTN), drugie miejsce miał S. Zdyb (ZON), a trzecie Bizoń (LKS "Czarni")). Po raz pierwszy do startu dopuszczono górali w tzw. "Biegu górali", w którym zwyciężył J. Gładczan (drugie miejsce S. Gąsienica-Byrcyn, trzecie A. Pawłowski )[65].
Trzecie zawody w Zakopanem rozegrano 16 i 18 lutego 1912 r., ponownie na Kalatówkach, organizatorem była SN AZS. Rozegrano pięć biegów, główna konkurencja, Bieg Tatrzański, odbyła się na trasie Przełęcz Goryczkowa–Kalatówki. Zwyciężył H. Bednarski (SN TT), drugie miejsce zajął A. Hardt (SN AZS), zaś trzecie J. Lesicki (SN TT).
Od 1911 r. w zawodach startowały także kobiety, które rywalizowały na liczącej 900 m trasie z Wrótek. Na pierwszych zawodach zwyciężyła L. Czerwińska (TTN)[66]. W 1913 i 1914 r. rozgrywano biegi rozstawne i drużynowe, coraz częściej i na większą skalę podejmowano się organizacji konkursów w skokach narciarskich[67]. Pierwsze zawody w skokach narciarskich odbyły się w 1910 r. na skoczni wybudowanej ze śniegu na Kalatówkach, niestety nie zachował się żaden opis tamtego wydarzenia.
Fot. 1.9. Skocznia na Kalatówkach 1911 r. Źródło: AMT, sygn. MT 32/1290.
W 1913 r. SN AZS z Krakowa zbudowała na Kalatówkach kolejną skocznię, na której rozegrano zawody 1 lutego 1914 r. Najdłuższy skok na odległość 15 m oddał J. Jarzyna, co było wtedy rekordem Galicji. Zawody w skokach rozgrywano w dwóch kategoriach: juniorów i seniorów. W kategorii juniorów zwyciężył J. Małachowski skokiem na odległość 10 m. Do najbardziej znanych zawodników należeli w tamtych czasach: Henryk Bednarski, Józef Bizoń, Franciszek Bujak, Walery Goetel, Jan Jarzyna, Stanisław Jaworski, Józef Kawecki, Bolesław Macudziński, Mieczysław Świerz, Stanisław Zdyb, Stanisław Zubek, wśród pań wyróżniały się Leokadia Czerwińska i Julia Zembałowa.
W 1914 r. wybuchła I wojna światowa, podczas której zupełnie zamarła działalność sportowa. Wielu zawodników zostało zmobilizowanych i wyjechało na front, inni opuścili Zakopane w obawie przed werbunkiem. W czasie wojny sport zakopiański poniósł duże straty, zginęli znani zawodnicy: Józef Lisiecki, Stanisław Osiecki i Gustaw Kaleński.
Fot. 1.10. Uczestnicy pierwszych zawodów narciarskich w Zakopanem-Kalatówkach w 1910 r. Źródło: zbiory prywatne D. Dudka.
Fot. 1.11. Pierwsze zawody narciarskie w Zakopanem 1910 r. Uczestnicy przed cukiernią Przanowskiego w Zakopanem 1910 r. Źródło: zbiory prywatne D. Dudka.
1.6. Zakopiańskie organizacje kultury fizycznej w obliczu wybuchu I wojny światowej
Organizacją, która zrzeszyła pod swoimi skrzydłami młodych góralskich patriotów, były powstałe w 1912 r. Drużyny Podhalańskie. Jak pisze w swoim artykule D. Dudek:
Powstanie Drużyn Podhalańskich wiąże się z renesansem idei walki niepodległościowej i powstaniem na terenie Galicji szerokiego ruchu przysposobienia wojskowego, którego apogeum przypada na okres konfliktu bałkańskiego. W tym gorączkowym okresie powszechnym zjawiskiem było tworzenie organizacji o charakterze mniej lub bardziej wojskowym przez różne ugrupowania polityczne[68].
Początki działalności Drużyn Podhalańskich są związane z działaczami "Sokoła" oraz członkami Związku Podhalan.
Ramy organizacyjno-programowe "Sokoła", szczególnie w sprawie podejścia do ćwiczeń gimnastycznych i wojskowych, nie spełniały oczekiwań młodzieży. Główna przyczyna była związana z pociągającą ideą niepodległości i orientacją antyrosyjską, której władze cywilne "Sokoła" były przeciwne.
Wybuch wojny bałkańskiej i austriacka mobilizacja spowodowały ożywienie wśród młodzieży podhalańskiej, co wpłynęło na organizację Drużyn Podhalańskich. Przeważająca większość członków Drużyn Podhalańskich wywodziła się z dwóch organizacji: TG "Sokół" oraz Polskich Drużyn Strzeleckich[69]. Drużyny Podhalańskie powstały w wielu miejscowościach Podhala, w 1913 r. jako jedna z pierwszych uzyskała rejestrację w c.k. Namiestnictwie drużyna z Szaflar.
Statut Towarzystwa "Drużyna Podhalańska" stwierdzał, że zadaniem drużyny było:
pielęgnowanie ćwiczeń gimnastycznych i sportowych i wyrabianie za pomocą nich w członkach Towarzystwa ducha męskiej dzielności, karności i łączności, tudzież udział w pracy narodowej[70].
Powyższe cele były realizowane poprzez ćwiczenia musztry, strzelania, szermierki, jazdę konną, pływanie, wioślarstwo, jazdę na kole. Członkowie Drużyn Podhalańskich przechodzili także przeszkolenie narciarskie wraz z sekcją narciarską Związku Górali[71]. Zdawano sobie sprawę, iż realizowany program ćwiczeń wpływa na podniesienie wartości bojowej członków drużyn. Ponadto oprócz ćwiczeń gimnastyczno-wojskowych dbano o kształtowanie postaw patriotycznych poprzez liczne odczyty i pogadanki. Mentorem Drużyn Podhalańskich był z całą pewnością Władysław Orkan, który wzywał w swoich wierszach młodzież góralską do walki o niepodległość ojczyzny[72].
Dnia 4 sierpnia 1914 r. Komenda Drużyn Podhalańskich wydała odezwę do mieszkańców Podhala z wezwaniem do chwycenia za broń i podjęcia walki przeciw carskiej Rosji. Inne odezwy, wydane już po wybuchu wojny, apelowały do społeczeństwa o dobrowolne składki na rzecz drużyn oraz zachęcały podhalańską młodzież do wstępowania do Legionów.
Wybuch I wojny światowej spowodował eskalację wydarzeń w Galicji. Stowarzyszenia kultury fizycznej realizujące program przysposobienia kadr wojskowych dla celów niepodległościowych ogłosiły mobilizację. Miejscem skoszarowania była baza sportowo-gimnastyczna zlokalizowana wokół Krakowskich Błoni.
Oddziały strzeleckie, które podporządkowały się Piłsudskiemu, zostały zakwaterowane na obiektach sportowych TS "Wisła" znajdujących się w Parku Sportowym na Oleandrach. Podobnie bazą szkoleniową Stałych Drużyn Sokolich w Krakowie była sala gimnastyczna "Sokoła" przy ulicy Wolskiej.
Wśród późniejszych legionistów było wielu narciarzy górali, którzy w znacznej liczbie zasilili I Brygadę. Tworzyli oni drużyny bądź oddziały specjalne (głównie patrolowe), gdzie wykorzystywano ich umiejętności narciarskie. Przykładem może być utworzona w 1914 r. na rozkaz J. Piłsudskiego kompania narciarska złożona z narciarzy legionistów z Zakopanego, w której znaleźli się: T. Korniłowicz, L. Loria, K. Piotrowski, J. Borkowski, dowództwo objął Mariusz Zaruski[73].
Drużyny Podhalańskie weszły w skład formujących się legionów Piłsudskiego i odegrały znaczącą role w walce narodowo-wyzwoleńczej, były także przykładem na to, iż stowarzyszenia kultury fizycznej okresu zaborów były najlepszym kamuflażem do prowadzenia szkolenia wojskowo-niepodległościowego[74].
[1] Odczyt E. Piaseckiego ukazał się następnie drukiem na łamach "Przeglądu Zakopiańskiego" 1900 r., nr 36, s. 329–330; nr 37, s. 339–340; nr 38, s. 353–354; nr 40, s. 373–375.
[2] E. Piasecki, "Jak bawić się w zimie?", "Przegląd Zakopiański" 1900, nr 48, s. 443–445; tenże, "Gry na lodzie", nr 49, s. 453–455; tenże, "O sporcie śniegowym", nr 50, s. 463–465.
[3] M. Orlewicz-Musiał, "Pierwsze polskie podręczniki narciarskie jako źródło do badań nad techniką jazdy na nartach", [w:] "Przeszłość polskiej kultury fizycznej", red. M. Orlewicz-Musiał, R. Wasztyl, "Zeszyty Naukowe" AWF Kraków nr 89, 2004, s. 315.
[4] S. Barabasz (1857–1949), architekt, malarz, nauczyciel, narciarz. Dyrektor szkoły przemysłu drzewnego w Zakopanem. W 1907 r. razem z Mariuszem Zaruskim założył Zakopiański Oddział Narciarzy, został jego pierwszym prezesem. W latach 1902–1908 był przewodniczącym zakopiańskiego Oddziału Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół". W 1909 r. został jednym z sygnatariuszy odezwy o powołaniu TOPR, zasiadał również w zarządzie pogotowia. Działał także w Towarzystwie Pomocy Naukowej, Towarzystwie Muzeum Tatrzańskiego i chórze "Echo Tatrzańskie". Był najdłużej urzędującym dyrektorem Szkoły Przemysłu Drzewnego, pozostawał na stanowisku 21 lat. Wprowadził do programu nauczania zasady stylu zakopiańskiego, którego był gorącym zwolennikiem. Opublikował album "Sztuka Ludowa Podhala" przedstawiający najpiękniejsze zabytki budownictwa i zdobnictwa polskiego Podtatrza. Publikował też artykuły na tematy narciarskie i myśliwskie.
[5] S. Barabasz, op. cit., s. 11; K. Blauth, "Rys historyczny narciarstwa w Polsce", "Na nartach. Biuletyn Informacyjny ZG PZN", grudzień 1967, s. 2; S. Krasicki, op. cit., s. 10.
[6] E. Roszkowska, op. cit., s. 79.
[7] J. Gaj, "Zarys historii turystyki w Polsce w XIX i XX wieku", Poznań 2001, s. 15; E. J. Kuś, "Stanisław Barabasz (1856–1949) – ojciec polskiego narciarstwa", "Kultura Fizyczna" 1981, nr 1, s. 29; W. Szatkowski, "O dawnych smarach narciarskich", "Sportowy Styl" 1997, nr 4, s. 104.
[8] R. Wasztyl, op. cit., s. 104.
[9] R. Hannel, "Tatrami urzeczeni. Dawna turystyka w słowie i obrazie", Warszawa 1979, s. 233–237; E. J. Kuś, op. cit., s. 30.
[10] J. Turek, "Trzydziestolecie szkoły zawodowej przemysłu drzewnego w Zakopanem", Zakopane 1910, s. 63.
[11] M. Zaruski, "Kronika wypraw narciarskich w Tatrach 1903–1907", "Taternik" 1908, nr 1, s. 14–15.
[12] "Widoki Tatr", fotografie Awita Szuberta z końca XIX i XX w., Archiwum Narodowe Kraków Oddział III (dalej ANK Oddz. III), sygn. JA 868.
[13] Fotografie Stanisława Bizańskiego z XIX w., ANK Oddz. III, sygn. JA 870.
[14] "Tatry", album fotografii sporządzony przez Jana Augustyna, ANK Oddz. III, sygn. JA 875.
[15] "Przegląd Zakopiański" 1903, nr 15, s. 107–109; 1904, nr 5, s. 33–34; nr 6, s. 43; 1905, nr 12, s. 90–91.
[16] Mariusz Zaruski (1867–1941), jedna z barwniejszych postaci Zakopanego, taternik i marynarz, narciarz i żołnierz, pisarz i malarz, ratownik górski, publicysta. Za działalność patriotyczną skazany przez władze carskie w 1894 r. na zesłanie do Archangielska, ukończył tam szkołę morską, a podczas rejsów do Norwegii zaczął uprawiać wspinaczkę w skałach skandynawskich fiordów. Po zakończeniu zesłania osiadł wraz z żoną Izabelą w Krakowie, gdzie studiował w Akademii Sztuk Pięknych, zaś w 1904 r. zamieszkał na stałe w Zakopanem, gdzie w willi "Krywań" żona jego prowadziła pensjonat. Od tego też roku rozpoczął działalność taternicką, najpierw w warunkach zimowych, później także letnich. W 1907 r. stał się współtwórcą Zakopiańskiego Oddziału Narciarzy (późniejszej Sekcji Narciarskiej Towarzystwa Tatrzańskiego), którą to organizacją kierował do I wojny światowej. Był organizatorem i instruktorem kursów narciarskich, odbywających się cyklicznie od 1907 r. w Zakopanem, autorem podręczników narciarskich i pierwszego polskiego zimowego przewodnika po Tatrach. Zaruski był twórcą idei Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego i w 1909 r. został jego pierwszym naczelnikiem. W Zakopanem należał do najaktywniejszych społeczników i działał w zarządach Biblioteki Publicznej i "Sztuki Podhalańskiej", kierował w latach 1908–1914 pismem "Zakopane", współpracował także z lwowskim "Słowem Polskim". Po wybuchu I wojny światowej służył w Zakopiańskiej Kompanii Strzelców, następnie przeniósł się do kawalerii, a w 1917 r. został aresztowany za odmowę złożenia przysięgi na wierność Austrii i Niemcom. Po zwolnieniu powrócił do Zakopanego. W 1918 r. był współtwórcą Organizacji Narodowej i Zakopiańskiej Rady Narodowej, pełniąc w obydwu funkcję wiceprzewodniczącego u boku Żeromskiego. Jako pierwszy powojenny komendant wojskowy Nowego Targu dowodził oddziałami polskimi zajmującymi na rozkaz Żeromskiego sporne tereny przygraniczne Spisza i Orawy. Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej objął dowództwo pułku ułanów i uczestniczył w zdobywaniu Wilna. Później osiadł w Warszawie, gdzie wkrótce został adiutantem prezydenta Stanisława Wojciechowskiego. W 1926 r. przeszedł w stan spoczynku w stopniu generała. W czasie okupacji hitlerowskiej przebywał we Lwowie, gdzie został aresztowany przez Sowietów i wywieziony w głąb Rosji, gdzie zmarł w 1941 r. Został pochowany w Chersoniu.
[17] W. Szatkowski, "Działalność narciarska Mariusza Zaruskiego w Tatrach", [w:] "Sporty zimowe w tradycji polskiej kultury fizycznej", red. L. Rak, Częstochowa 2011, s. 12–15; M. Pinkwart, "Zakopiańskim szlakiem Mariusza Zaruskiego", Warszawa–Kraków 1983, s. 5–11.
[18] A. Bobkowski, M. Zaruski, "Podręcznik narciarstwa według szkoły lilienfeldzkiej", Kraków 1908.
[19] M. Zaruski, "O zachowaniu się na wycieczkach zimowych w Tatry", Zakopane 1912.
[20] M. Zaruski, "Przewodnik po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich", Zakopane 1913, s. 5–6.
[21] Pierwszy kurs narciarski w Polsce 1907 r., Muzeum Sportu i Turystyki Warszawa, dalej (MSiT), sygn. 1643 (1), sygn. 1640 (1); K. Stecki, "Wspomnienia zakopiańskie", Kraków 1976, s. 52.
[22] W. Krygowski, "Polskie Towarzystwo Tatrzańskie a rozwój narciarstwa w Polsce", "Wierchy" 1948, t. 56, s. 119–123; M. Matzenauer, "Sport", [w:] "Zakopane: czterysta lat dziejów", red. R. Dutkowa, t. II, Kraków 1991, s. 87–90.
[23] "Zakopane" 1908, nr 1, s. 5; 1909, nr 12, s. 4; 1909, nr 5, s. 5; 1909, nr 27, s. 5; 1910, nr 9, s. 4; 1912, nr 28, s. 8.
[24] Akta rodziny Treterów, nr zespołu 652, Archiwum Narodowe Kraków Oddział V (dalej ANK Oddz. V), Zakopane "Dworzec Tatrzański", sygn. 104.
[25] I. Bujak, "50 lat Sekcji Narciarskiej Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego", "Zima" 1957 nr 4, s. 3: MSIT, Kurs narciarski Zakopane 1913 r. prowadzi A. Bobkowski, sygn. 1425: Kurs narciarski TTN Kalatówki 1918 r. sygn. 27.562.
[26] M. Pinkwart, "Zakopiańskim szlakiem...", s. 25.
[27] Projekt schroniska na Hali Kondratowej, ANK Oddz. V, sygn. VII-2226.
[28] Sprawozdanie Sekcji Narciarskiej za rok 1910/1911, "Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego", t. XXXIII, 1912, s. 32–33.
[29] "Gazeta Zakopiańska" 1893, nr 2, s. 10.
[30] "Zakopane" 1908, nr 4, s. 3.
[31] Ibidem, nr 28, s. 10.
[32] Zjazd na sankach z Toporowej Cyrli do Jaszczurówki 1909 r., MSiT, sygn. 18695.
[33] "O narciarstwie", Wydawnictwo Tatrzańskiego Towarzystwa Narciarzy, Kraków 1912, s. 23–24.
[34] Statut TTN zatwierdzony przez Namiestnictwo 23.11.1910 r., ANK Oddz. III, L XIII 4820/1/1, sygn. TTN/3, k. 5.
[35] H. Jabłczyńska-Jędrzejewska, op. cit., s. 8; R. Kołodziej, "Znaczenie środowiska krakowskiego dla rozwoju narciarstwa na ziemiach polskich w okresie przed pierwszą wojną światową", [w:] "Narciarstwo polskie 1888–2008", red. L. Rak, E. Małolepszy, Jasło 2009, s. 40.
[36] A. Bobkowski, "Tatrzańskie Towarzystwo Narciarzy w Krakowie", [w:] "O narciarstwie", s. 23–24.
[37] Materiały dotyczące Zygmunta Klemensiewicza, "Narciarstwo wschodniokarpackie" (maszynopis). "Powstanie TTN", Archiwum Polskiej Akademii Nauki i Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (dalej APANiAU) sygn. 6785; R. Kołodziej, K. Aftaruk, op. cit., s. 72; J. Kapłon, "Tatrzańskie Towarzystwo Narciarzy w latach 1910–1951 – zarys dziejów", [w:] "Sporty zimowe w tradycji polskiej kultury fizycznej", red. L. Rak, Częstochowa 2011, s. 37–57.
[38] D. Dudek, "Polski ruch niepodległościowy w Galicji", [w:] "Polska kultura fizyczna i turystyka w czasach zaborów i II Rzeczypospolitej", red. D. Dudek, "Studia i Monografie" nr 61, AWF Kraków 2009, s. 12.
[39] Wenanty Piasecki (1832–1909) – lekarz, działacz społeczny. Bywał w Zakopanem w czasie studiów na wydziałach lekarskich w Krakowie, Lwowie i Pradze. Był jednym z pierwszych w Galicji członków Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół". W 1880 r. osiadł na stałe w Zakopanem i najpierw prowadził Zakład Hydropatyczny im. Ludwika Ganczarskiego w Kuźnicach, później wybudował własny Zakład Wodoleczniczy, który prowadził do roku 1898. Następnie w willi "Mazowsze" przy ul. Jagiellońskiej otworzył pensjonat leczniczy z obowiązkową gimnastyką, która była jego pasją. Był założycielem i pierwszym prezesem "Sokoła" w Zakopanem, pełnił także funkcję wiceprzewodniczącego Komisji Klimatycznej, a w latach 1895–1902 wchodził w skład rady gminnej. Od 1905 do 1906 r. był redaktorem i wydawcą "Przeglądu Zakopiańskiego".
[40] M. Mantyka, "Z kart historii Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Zakopanem", [w:] "Krajowy Zlot Sokolstwa Polskiego", red. A. Łopata, Kraków 2004, s. 5–22.
[41] A. Wiecheć, "Stosunki między Towarzystwem Gimnastycznym "Sokół" a Polskim Towarzystwem Tatrzańskim w okresie międzywojennym", [w:] "Z najnowszej historii kultury fizycznej w Polsce", red. B. Woltman, Gorzów Wielkopolski 2002, s. 206–207.
[42] M. Mantyka, "100 lat Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Zakopanem", Zakopane 1995, s. 12–14.
[43] "Przegląd Zakopiański" 1900, nr 12, s. 98–99.
[44] "Przegląd Zakopiański" 1900, nr 18, s. 117–118.
[45] Zaproszenie na przedstawienie artystyczne w dniu 15 sierpnia 1909 r. w Zakopanem, z przeznaczeniem na budowę gniazda TG "Sokół" w Zakopanem, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa (dalej MHMK), sygn. 544; "Zakopane" 1909, nr 8, s. 3.
[46] "Zakopane" 1909, nr 13, s. 5.
[47] L. Długołęcka-Pinkwart, M. Pinkwart, "Zakopane od A do Z", Warszawa 1994, s. 244.
[48] "Zakopane" 1913, nr 26, s. 4.
[49] A. Wiecheć, "Józef Piłsudski a narciarstwo polskie (1910–1939) – zarys problemu", [w:] "Studia z historii i teorii kultury fizycznej", red. W. Cynarski, A. Nowakowski, S. Zaborniak, Rzeszów 2008, s. 208–209.
[50] R. Dutkowa, "Edukacyjny róg obfitości", [w:] "Zakopane: czterysta lat dziejów", red. R. Dutkowa, Kraków 1991, s. 554–555.
[51] A. Wiecheć, "Szkolenia narciarskie w Towarzystwie Gimnastycznym "Sokół" w Polsce do 1939 r.", [w:] "Sporty zimowe w tradycji polskiej kultury fizycznej", red. L. Rak, Częstochowa 2011, s. 60–62.
[52] "Zakopane" 1913, nr 27, s. 3; "Przegląd Sokoli" 1913, nr 11, s. 89.
[53] A. Kurek, "Galicyjskie stowarzyszenia kolarskie 1886–1914", Monografie nr 1 AWF Kraków 2011, s. 78–79.
[54] D. Dudek, "Podstawy prawne zrzeszeń sportu piłki nożnej w Galicji", [w:] "Początki piłki nożnej w Polsce", Warszawa 2012, s.13.
[55] S. Barabasz, "Początki mego narciarstwa" (maszynopis), AMT, sygn. AR/NO/326.
[56] L. Rak, "Narciarstwo w szkołach polskich w Galicji", [w:] "Z dziejów kultury fizycznej Polski oraz wybranych regionów i mniejszości narodowych", red. J. Dżereń, Płock 2011, s. 652.
[57] L. Długołęcka, M. Pinkwart, "Zakopane – przewodnik historyczny", Warszawa 1989, s. 111.
[58] A. F. Boniecki, op. cit., s. 34.
[59] S. Ziemba, op. cit., s. 294.
[60] G. Młodzikowski, J. A. Ziemilski, op. cit., s. 68.
[61] W. Krygowski, Polskie Towarzystwo Tatrzańskie..., s. 119–123.
[62] A. F. Boniecki, op. cit., s. 34.
[63] D. Dudek, "Pojęcie sportu w polskiej tradycji terminologicznej", [w:] "Z wybranych zagadnień metodologii i organizacji kultury fizycznej oraz rehabilitacji i turystyki w Polsce", red. J. Dżereń, Płock 2011, s. 78–79.
[64] I zawody w Zakopanem 1911 r. sędziują Zaruski, Bobkowski, MSiT, sygn. AF/2937 II–21; "Dzień narciarski w Zakopanem", "Zakopane" 1910, nr 7, s. 3–5.
[65] "Zakopane" 1911, nr 3, s. 2–3.
[66] S. Wierzyński, "Początki turystyki i sportu narciarskiego w Polsce", Warszawa 1957, s. 64.
[67] Ibidem, s. 70–71.
[68] D. Dudek, "Działalność Drużyn Podhalańskich na Podhalu w latach 1912–1914", "Wierchy" 1987, t. 94, s. 121.
[69] "Zakopane" 1913, nr 10, s. 7.
[70] D. Dudek, op. cit., s. 123.
[71] "Gazeta Podhalańska" 1913, nr 53, s. 14.
[72] Wiersz "Chochołowscy", patrz "Gazeta Podhalańska" 1913, nr 9, s. 2.
[73] A. Wiecheć, "Józef Piłsudski...", s. 210–211.
[74] D. Dudek, "Polski ruch niepodległościowy...", s. 14.
