Od autora
Źródła
Nie mamy żadnych starożytnych spartańskich źródeł, które opowiadałyby
prawdziwą historię klasycznej Sparty. Jedynymi tekstami pozostawionymi
przez autentycznych "Spartan" jest kilka wersów poezji Tyrtajosa i Alkmana, zbyt wczesnych, oraz kilka urywków Sosibiosa z Lakonii,
uczonego z przełomu III-II wieku p.n.e., które są zbyt późne i w większości zachowały się w jeszcze późniejszych dziełach. Reszta naszych
źródeł, powstałych w przedziale od okresu klasycznego po epokę
bizantyńską, została napisana przez nie-Spartan - wielbicieli, krytyków,
faktycznych wrogów w wypadku słynnego ateńskiego historyka Tukidydesa -
którzy z reguły przedstawiają Spartę jako jedyne w swoim rodzaju i niezmienne społeczeństwo.
Współcześni badacze mówią często o "mirażu Sparty" - le mirage
spartiate, jak nazwał to francuski uczony François Ollier - mając na
myśli wyidealizowany, stereotypowy i zniekształcony obraz spartańskiego
społeczeństwa wytworzony przez głównie niespartańskie źródła. Choć nie
możemy beztrosko łączyć w całość strzępków źródeł, które dzieli niemal
tysiąc lat, niebezpiecznie byłoby odrzucać wszystkie późniejsze, które
skupiają się na "odmienności" Spartan. Samo istnienie mirażu Sparty
świadczy o tym, że Spartanie naprawdę różnili się od innych Greków.
W książce tej przestrzegać będę ogólnej zasady, którą stosuje dziś
większość specjalistów, wykorzystując w pierwszej kolejności źródła z epoki, takie jak Herodot, Tukidydes i Ksenofont, którzy mieli
bezpośrednią styczność ze Spartą, zanim sięgnę do późniejszych i potencjalnie mniej wiarygodnych autorów, jak na przykład Plutarch.
Jedynie tam gdzie brakuje bardziej współczesnych źródeł, będę się
opierać wyłącznie na późniejszych tekstach. Czytelnik przekona się, że
nawet najbardziej wiarygodne źródła dotyczące Sparty mają swoje słabe
strony. Jeśli chodzi o Spartan, musimy bardzo ostrożnie podchodzić do
wszystkich źródeł.
Przypisy końcowe kierują czytelników do najważniejszych źródeł faktów i informacji na temat spartańskiego społeczeństwa. Pojawiają się one
rzadziej w narracyjnych fragmentach tekstu, aby nie zasypywać laików
adnotacjami i odnośnikami. Przypisy te wykorzystują wersję
specjalistycznej metody cytowania greckich i łacińskich źródeł, jaką
posługują się filologowie klasyczni. Zamiast numerów stron starożytnych
tekstów podaje się tu imię autora, tytuł dzieła (pomijany, jeśli jest to
jego jedyne zachowane dzieło), a następnie odnośniki do numerów ksiąg,
rozdziałów, ustępów lub wersów. Podziały te bywają różne, zależnie od
tego, czy autor pisał prozą czy wierszem, a także od długości rzeczonego
tekstu. System ten sprawdza się, gdyż bez względu na objętość
tłumaczenia greckiego oryginału każdy nowożytny przekład, powiedzmy,
Dziejów Herodota, będzie zawsze miał dziewięć "ksiąg", a Księga I Herodota będzie zawsze miała dokładnie 216 "rozdziałów". Podobnie szósta
mowa Izokratesa, Archidamos, będzie zawsze miała 111 "ustępów". Tak
więc, kiedy przypis zawiera odsyłacz: "Herodot 1.82" lub "Izokrates,
Archidamos 81", każdy może znaleźć właściwy fragment bez względu na
to, czy czyta oryginalny grecki tekst w specjalistycznej publikacji czy
przekład na dowolny język nowożytny.
Od tej reguły istnieją dwa wyjątki: systemy "Stephanusa" i "Bekkera",
stosowane odpowiednio do Platona i Arystotelesa. Dialogi Platona są
uporządkowane tytułami, z użyciem paginacji opartej na kompletnej edycji
z 1578 roku w przekładzie Joannesa Serranusa [Jeana de Serres], wydanej
przez Henriego Estienne'a [Henricusa Stephanusa]. Dzieła Arystotelesa
także są uporządkowane tytułami, z numeracją opartą na kompletnym
wydaniu publikowanym w latach 1831-1837 przez filologa klasycznego
Augusta Immanuela Bekkera. Czytelnik chcący zajrzeć do wskazanych
tekstów Platona i Arystotelesa znajdzie je, korzystając z dowolnego
przekładu, który stosuje te systemy numeracji.
Starożytne wartości pieniężne
Starożytni Grecy posługiwali się systemem monetarnym, którego podstawą
była drachma, dosłownie "tyle, ile mieści się w garści". W okresie
klasycznym najpowszechniej akceptowaną walutą była drachma ateńska,
która ważyła 4,3 grama. Drachma równa była co do wartości i wagi sześciu
srebrnym obolom. Termin obolos pochodził podobno od obelos,
greckiego słowa oznaczającego "rożen", ponieważ sześć rożnów dało się
ująć w garść. W użyciu był również stater, równy dwóm drachmom, i talent
(talanton), równy sześciu tysiącom drachm.
Choć nie sposób ustalić, ile dokładnie wynosiłby dzisiejszy ekwiwalent
tych starożytnych greckich pieniędzy, możemy przyjąć zgrubny przelicznik
oparty na dniówce wykwalifikowanego robotnika w klasycznej Grecji, która
wynosiła prawdopodobnie około jednej drachmy. W czasie pisania tej
książki przeciętna płaca wykwalifikowanego robotnika w Wielkiej Brytanii
wynosi 14,53 funta za godzinę (18,72 dolara za godzinę w Stanach
Zjednoczonych), co daje dzienną stawkę około 109 funtów (albo 150
dolarów). Tak więc przybliżone współczesne wartości starożytnych
pieniędzy greckich będą obliczane przy założeniu, że jedna drachma jest
warta około 100 funtów lub 150 dolarów.
Prolog:
Honor i służba
Brązowy hełm w stylu korynckim (ok. 500-450 p.n.e.), jaki mógł nosić Otryades podczas bitwy wybrańców. Otwory po gwoździach w górnej części i na osłonach policzków wskazują, że był on prezentowany jako trofeum albo wotum dziękczynne za zwycięstwo.
W gasnącym świetle dnia, walcząc resztkami
sił, spartański żołnierz Otryades poczuł, jak tarcza przeciwnika
ustępuje pod naporem jego własnej. Spojrzenie, ledwo widoczne pod
ciężkim hełmem z brązu, który zakrywał wszystko oprócz oczu i ust,
napotkało wzrok adwersarza. Wdrożony do wojaczki za sprawą
rygorystycznego szkolenia, z którego słynęło jego miasto - pierwszy na
świecie obowiązkowy państwowy system edukacyjny - Otryades wiedział
dokładnie, co robić.
Stękając z wysiłku, wbił sztych krótkiego miecza w odsłonięte ciało
między podstawą hełmu przeciwnika a górną krawędzią jego brązowego
pancerza. Gdy wojownik z sąsiedniego miasta Argos zwalił się na ziemię,
a jego dusza uleciała do krainy cieni, Otryades ku swemu przerażeniu
uświadomił sobie, że jest jedynym żywym Spartaninem na polu bitwy. Po
wielu godzinach walk jego dwustu dziewięćdziesięciu dziewięciu
współobywateli leżało martwych, a on stał sam jeden naprzeciw dwóch
ostatnich argiwskich żołnierzy, Alkenora i Chromiosa. Spartanie mogli
określać się jako homoioi ("równi"), ale Otryades nie miał obok siebie
nikogo1.
Zbierając siły do jeszcze jednego, finalnego starcia, mocno zaparł się
stopami o ziemię, gotów albo na przekór wszystkiemu odnieść wspaniałe
zwycięstwo, albo wraz ze swymi przeciwnikami umrzeć, jak nazywali to
Spartanie, "piękną śmiercią" w boju. Poematy wojenne ułożone przed
dziesiątkami lat przez spartańskiego pieśniarza z VII wieku p.n.e.,
Tyrtajosa, uczyły kolejne pokolenia Spartan, że "rzecz to piękna
zaprawdę, gdy krocząc w pierwszym szeregu, ginie człowiek odważny,
walcząc w obronie ojczyzny"2. Ale Argiwowie zapatrywali się na
to inaczej. Zamiast mężnie stawić czoło Spartaninowi, Alkenor i Chromios
po prostu uznali się za zwycięzców i wrócili biegiem do Argos, aby
święcić swój "triumf".
Otryades został na pobojowisku. Sumiennie pościągał zbroje z ciał
poległych Argiwów, po czym zaniósł te łupy do pobliskiego obozu własnej
armii i tam pozostał, jak wymagano od spartańskiego żołnierza. Wedle
słów późniejszego króla Sparty Demaratosa spartańskie prawo nakazywało
obywatelom trwać na swoim miejscu w szyku bitewnym i zwyciężyć lub
zginąć3.
Następnego dnia obie strony zakwestionowały wynik tej, jak nazwano ją
później, "bitwy wybrańców". W 546 roku p.n.e. Sparta i Argos toczyły
spór o Tyreę, krainę między obydwoma miastami-państwami, zagarniętą
niedawno przez Spartan. Aby rozstrzygnąć konflikt, Spartanie i Argiwowie
uzgodnili, że obie armie się wycofają, podczas gdy dwie grupy trzystu
elitarnych wojowników stoczą bój, obawiano się bowiem, że gdyby reszta
wojsk była w pobliżu, pokusa interwencji mogłaby okazać się zbyt
wielka4.
Spartanie nie mieli kłopotu z wytypowaniem swych trzystu reprezentantów.
Najlepsi absolwenci spartańskiego systemu wychowawczego przyjmowani byli
do elitarnej jednostki piechoty zwanej "jeźdźcami" (hippeis), która
pełniła funkcję oficjalnej straży przybocznej spartańskich królów.
Rywalizacja między tą jednostką "sił specjalnych" a Spartanami, którym
nie udało się do niej dostać, była legendarna, a walki regularnie
wylewały się na ulice miasta-państwa. Wszystkich młodzieńców, którzy nie
zaprzestali bójki, kiedy starsi Spartanie wkraczali do akcji, zaciągano
przed oblicze władz, a wymierzane im surowe kary miały nauczyć ich
poszanowania dla spartańskiego prawa5.
Celem bitwy wybrańców było uniknięcie wielkich strat w ludziach po obu
stronach; mimo to zginęło w niej pięciuset dziewięćdziesięciu siedmiu
mężczyzn, co mogło stanowić nawet pięć procent ogółu męskich obywateli
zarówno Sparty, jak i Argos. Argiwowie, co dość zrozumiałe, twierdzili,
że wygrali starcie, gdyż przeżyło więcej ich ludzi. Spartanie
przekonywali jednak, że to oni są zwycięzcami, ponieważ Alkenor i Chromios uciekli. Podkreślali, że Otryades pozostał na placu boju i zdarł łupy z poległych - wyraźna oznaka triumfu w starogreckich wojnach.
Wobec nieustępliwości obu stron walna bitwa, której Spartanie i Argiwowie mieli nadzieję zapobiec, stała się nieunikniona. Była to
prawdopodobnie jedna z pierwszych znaczących bitew starożytnej Grecji
między ciężkozbrojnymi piechurami, "hoplitami", nazwanymi tak od mniej
więcej trzydziestokilogramowego pancerza z brązu (ton hoplon), który
każdy z żołnierzy nosił jako osłonę. Hoplici walczyli w zwartym szyku
zwanym "falangą", kierując się wskazówkami poety Tyrtajosa:
Nogę przy nodze niech stawia i tarczę opiera o tarczę,
Do pióropusza pióropusz, hełm niech przybliża do hełmu,
Niechaj się z wrogiem potyka, do piersi pierś zbliżywszy,
Czy to miecza rękojeść dzierży, czy włócznię potężną6.
Tysiące hoplitów w obu armiach nosiły zapewne osłaniające całą twarz
hełmy z brązu zwane korynckimi, które wieńczył zwykle grzebień z końskiego włosia. Odcinając większość bodźców sensorycznych, hełm taki
musiał wytwarzać stan podwyższonej psychicznej czujności. Obie falangi
hoplitów nosiły napierśniki wykonane albo z brązu, albo ze spojonych
klejem licznych warstw płótna lub skóry; dolną część nóg chroniły
brązowe nagolenice. Ale podstawową osłonę zapewniała im wielka,
miskowatego kształtu drewniana, okuta brązem tarcza zwana aspis.
Późniejsze źródła sugerują, że Spartanie umieszczali na licu tarcz
grecką literę lambda, od Lakedaimon, ich własnego określenia Sparty.
Ta jednolitość musiała wywierać piorunujące wrażenie na wrogach. I rzeczywiście Eupolis, komediopisarz z V wieku p.n.e., opisuje Ateńczyka
"zatrwożonego" widokiem "błyskających lambd"7. Jednak w czasach
bitwy wybrańców Spartanie prawdopodobnie malowali na tarczach osobiste
znaki8. Malowidła wazowe z tej epoki ukazują innych Greków
noszących tarcze ozdobione wizerunkami lwów, niedźwiedzi, węży i skorpionów.
Podstawową bronią ofensywną hoplity była długa jesionowa włócznia z żelaznym grotem. Na wypadek gdyby się złamała, miał on również miecz.
Spartańskie miecze słynęły z niewielkich rozmiarów. Gdy pewien
cudzoziemiec zapytał, dlaczego są tak krótkie, odpowiedziano mu bez
ogródek: "Abyśmy w walce podchodzili bliżej wrogów"9. Wszyscy
spartańscy żołnierze nosili czerwone płaszcze i tuniki - po części
dlatego, że czerwień uważano za kolor najbardziej stosowny dla
mężczyzny, a po części, ponieważ skutecznie maskował plamy krwi10.
Ubieranie żołnierzy w uniformy było wówczas czymś niespotykanym i skupiało uwagę wroga na budzącej grozę jednorodności Spartan.
W czasach bitwy wybrańców spartańskie wojsko podzielone było na pięć
jednostek zwanych lochosami (lochoi). Zachowane nazwy tych oddziałów
znakomicie oddają wojowniczego ducha Spartan: "Pożeracz", "Niszczyciel",
"Wściekły", "Chmura Burzowa" oraz "Przywódca Centrum"11.
Późniejsze źródła informują, że każdy z lochosów dowodzony był przez
oficera nazywanego lochagiem (lochagos, dosłownie: "dowódca lochosu"),
i dzielił się na mniejsze jednostki zwane "sprzysiężeniami"
(en?motiai), na których czele stał oficer zwany enomotarchą
(en?motarchos, "przywódca sprzysiężonych"). Rozkazy spływały w dół od
króla do wysokich oficerów znanych jako polemarchowie (polemarchoi),
następnie do lochagów i w końcu do enomotarchów, którzy wydawali
instrukcje szeregowym żołnierzom. Tak sformalizowana struktura
dowodzenia nie miała wówczas sobie równych i pomagała Spartanom
wykonywać manewry, które uchodzą za trudne w oczach dzisiejszych
zawodowych instruktorów musztry12. Ze względu na podobieństwa do
dzisiejszej praktyki wojskowej wiele współczesnych przekładów oddaje
tytuły spartańskich oficerów jako pułkowników, majorów i kapitanów.
Ów względny profesjonalizm Spartan mógł być decydującym czynnikiem w walnej bitwie, która rozstrzygnęła o losie Tyrei. Bój był zażarty, z ciężkimi stratami po obu stronach, ale tym razem Spartanie okazali się
niekwestionowanymi zwycięzcami.
Argiwowie byli tak upokorzeni klęską, że na znak żałoby ogolili głowy;
ustanowili też nowe prawo nakazujące mężczyznom ścinać krótko włosy i zabraniające kobietom noszenia złotej biżuterii, dopóki Argos nie
odzyska Tyrei. Minęły dwa długie stulecia strzyżenia włosów i obywania
się bez złotych ozdób, nim Tyrea znów przeszła w ręce Argiwów13.
Tymczasem dla uczczenia zwycięstwa Spartanie zaczęli zapuszczać długie
włosy, traktując je jako rodzaj uniformu14. Późniejsze źródła
uzasadniały ich charakterystyczne długie włosy tym, że miały one nadać
im dostojniejszy i groźniejszy wygląd15 albo uczynić przystojnych
mężczyzn piękniejszymi, a brzydkich bardziej
przerażającymi16. Wiele antycznych dzieł sztuki
przedstawia Spartan z wymyślnie trefionymi lokami. Najlepszym przykładem
jest brązowa figurka spartańskiego wojownika z ok. 510-500 roku p.n.e.,
przechowywana obecnie w Wandsworth Museum w Connecticut. Jednak nie
wszystkie wizerunki ukazują Spartan ze schludnymi fryzurami: Spartanin
widniejący na kraterze z ok. 420 roku p.n.e. ma długie, zmierzwione
strąki opadające bezładnie na ramiona i tors.
* * *
Po zwycięstwie Spartanie zapewne pochowali poległych w zbiorowej mogile
w pobliżu pobojowiska, gdzie padli, zamiast zabierać ich z sobą do
Sparty. Jeden z ich argiwskich wrogów wspomniał później drwiąco, że
wielu Spartan - jak ci, którzy zginęli w bitwie wybrańców - znalazło
grób pod Argos. Spartanie jednak niezrażeni odparli: "Ale ani jednego z was nie pochowano w Sparcie"17. Przesłanie było jasne: choć
Spartanie stoczyli wiele walk w okolicach Argos, Argiwowie ani razu nie
wtargnęli na spartańskie terytorium.
Spartanie, którzy zginęli na wojnie, mieli prawo do kamienia
pamiątkowego w ojczyźnie; prawdę mówiąc, honorowano w ten sposób
wyłącznie tych, którzy ponieśli śmierć w boju18. Pomniki te musiały
być małe i niemal identyczne19. Archeolodzy znaleźli
dwadzieścia cztery niewielkie, skromne spartańskie inskrypcje nagrobne
zawierające jedynie imię zmarłego i słowa en polem?i, "na wojnie".
Choć zwycięstwo należało do Spartan, Otryades nie świętował wraz ze
współobywatelami. Ze wstydu, że jako jedyny spośród trzystu walczących
przeżył, popełnił samobójstwo. Być może zrobił to, nie chcąc dołączyć do
grona tych, których określano w Sparcie pogardliwym mianem tresantes -
"zbiegowie, tchórze". Ludzie ci musieli zgolić pół brody i nosić
płaszcze zszywane z łat, co miało zapewne uczynić z nich pośmiewisko i odróżnić od reszty; byli też zwykle wybierani jako ostatni do gry w piłkę, skazywani na hańbiące pozycje w chórach religijnych oraz zmuszeni
do ustępowania młodszym - uderzające odwrócenie spartańskich norm, wedle
których młodsi mężczyźni zawsze ustępowali miejsca starszym20.
Niewykluczone, że celem takiego traktowania tchórzy było sprawienie, by
- jak Otryades - ze wstydu odebrali sobie życie.
* * *
Na przestrzeni kolejnych wieków wielu Spartan - zwłaszcza wysokich
oficerów - wybierało piękną śmierć w boju, zamiast znosić hańbę, jaka
paliła Otryadesa, gdy przeżył swych towarzyszy broni. Największą sławę
zyskała inna grupa trzystu Spartan: legendarni żołnierze króla
Leonidasa, którzy stawili czoło setkom tysięcy perskich najeźdźców,
zanim oddali życie za wolność Hellady w bitwie pod Termopilami w 480
roku p.n.e.
Już pobieżne zapoznanie się z historią tragicznie zakończonej
spartańskiej próby powstrzymania Persów - których ówcześni Grecy
nazywali po prostu "barbarzyńcami" - w wąskim przesmyku termopilskim
wyjaśnia, dlaczego Spartanie są często postrzegani jako bohaterowie i wzór do naśladowania21. Leonidas ze swymi trzystoma miał za
zadanie poprowadzić zaledwie siedem tysięcy Greków przeciwko potężnej
armii perskiej, zagradzając jej drogę, dopóki nie przybędą posiłki.
Najeźdźczą armię tworzyły kontyngenty z całego rozległego państwa króla
Kserksesa, które rozciągało się od Bałkanów po subkontynent indyjski.
Byli tam żołnierze z czterdziestu sześciu ludów, w tym Persowie,
Medowie, Babilończycy, Asyryjczycy, Baktryjczycy, Indowie, Libijczycy,
Egipcjanie, Etiopowie i Scytowie. Popularna legenda mówi, że armia
Kserksesa liczyła trzy miliony ludzi i że same towarzyszące jej
zwierzęta juczne osuszyły spore jezioro22.
Na spartańskich obrońcach wszystko to nie robiło najmniejszego wrażenia.
Kiedy ostrzeżono ich, że w armii Kserksesa jest tylu łuczników, iż
strzałami przyćmiewają słońce, jeden z nich - Dienekes - odparł krótko:
"Świetnie, będziemy więc walczyć w cieniu"23. Późniejsze mniej
wiarygodne źródła przypisują Spartanom inne dumne riposty. Kiedy
zapytano Leonidasa, dlaczego przyprowadził pod Termopile tak niewielu
ludzi, odrzekł, że jest ich "wielu - jak na idących na śmierć"24.
Pewien spartański hoplita, którego Leonidas próbował odesłać do domu z listem, odparował: "Jako wojownik wyruszyłem z tobą, nie jako
posłaniec!"25. I wreszcie, gdy Kserkses zażądał, by Spartanie
poddali się i złożyli broń, Leonidas rzucił podobno tylko dwa słynne
słowa: mol?n labe, "przyjdź i weź".
Spokój i poczucie humoru okazywane pod tak olbrzymią presją przez
Leonidasa i jego ludzi nie były zwykłą fanfaronadą. Przez bite dwa dni,
usadowieni w przesmyku, odpierali oni kolejne fale doborowych wojsk
Kserksesa, kładąc trupem dziesiątki tysięcy Persów. Wąski przesmyk
pozwalał im zrekompensować szczupłość sił przez walkę na zmiany.
Rezygnowali nawet z odpoczynku, gdy starsi żołnierze rywalizowali z młodszymi, prześcigając się nawzajem w popisach odwagi i męstwa26. Spartanie - których ateński komediopisarz Arystofanes
porównał obrazowo do "odyńców dzikich z boru", szczerzących kły i toczących z pysków gęstą pianę27 - walczyli tak zaciekle, że
Kserkses trzykrotnie zrywał się ze swego siedziska z obawy o swoją
armię28.
Jednakże pod koniec drugiego dnia Spartanie zostali zdradzeni przez
tubylca imieniem Efialtes; poinformował on Kserksesa o biegnącej górą
ścieżce, która pozwoliłaby Persom obejść pozycję Leonidasa. Gdy
spartański król dowiedział się o zagrożeniu, odesłał sojuszników,
Spartanom zaś kazał zostać z sobą i walczyć aż do śmierci, by kupić
sprzymierzeńcom dość czasu na bezpieczny odwrót. Tego ostatniego dnia w Termopilach Spartanie bili się dzielnie do samego końca, wspierani
jedynie przez sprzymierzonych Tespijczyków.
Nim zapadł zmrok, większość Spartan, połamawszy włócznie, walczyła
jedynie mieczami lub nożami. W końcu niektórzy bronili się już tylko
gołymi rękami i zębami, stawiając czoło Persom, którzy napierali na nich
ze wszystkich stron. Nawet wtedy okazali się tak groźnymi przeciwnikami,
że perscy żołnierze woleli strzelać do nich z łuków, niż wdawać się w walkę wręcz29. Prawdopodobnie faktycznie przyćmili strzałami
słońce.
* * *
Często można spotkać się z twierdzeniem, że bez żelaznej woli Spartan
opierających się Persom pod Termopilami późniejsze wspaniałe dokonania
klasycznej Hellady - ateńska demokracja, Partenon, tragedie Ajschylosa,
Sofoklesa i Eurypidesa, komedie Arystofanesa, filozofia Sokratesa i Platona, sama praktyka spisywania historii - być może nigdy by się nie
wydarzyły. W eseju "The Hot Gates" powieściopisarz William Golding tak
ściśle powiązał późniejszy rozkwit demokracji w "świetlistych Atenach" z samopoświęceniem Spartan pod Termopilami, że skłoniło go to do
następującej refleksji: "Leonidas ma drobny udział w tym, że mogę udać
się, dokąd chcę, i pisać, co mi się podoba. Był jednym z tych, którym
zawdzięczamy naszą wolność". W podobnym duchu Frank Miller w powieści
graficznej 300 pisze o Leonidasie i jego ludziach ratujących świat
przed "starymi, mrocznymi, głupimi zwyczajami" i wiodących go "ku
przyszłości, która z pewnością okaże się lepsza, niż możemy to sobie
wyobrazić"30.
Ten obraz Spartan jako dzielnych bojowników o wolność, najbardziej
walecznych żołnierzy starożytnego świata, sprawił, że stali się oni
popularnym symbolem darzonym czcią, a nawet naśladowanym przez wielu na
przestrzeni wieków aż po dzień dzisiejszy. Lord Byron, zainspirowany
postawą Leonidasa i jego ludzi, pragnął w Don Juanie wskrzesić trzech
prawdziwych Spartan, aby pomogli wyzwolić Grecję z rąk Turków
osmańskich:
Ziemio! Oddaj nam z siebie nieżywych!
Z trzechset, co miliony odparli,
Niech się trzech tylko wydrze mogile,
A powtórzymy ci - Termopile31.
Słynna odpowiedź Leonidasa, "mol?n labe", stała się nieoficjalnym hasłem
północnoamerykańskich entuzjastów broni palnej, toczących kampanię
przeciwko ograniczeniu dostępności broni; można kupić ozdobione tą frazą
t-shirty, czapki, nalepki i strzelby. W Wielkiej Brytanii grupa
eurosceptycznych członków parlamentu nazwała się "Spartanami", co miało
symbolizować ich opór najpierw wobec członkostwa kraju w Unii
Europejskiej, a później wobec restrykcji covidowych. Poseł Mark Francois
wydał nawet własnym sumptem książkę zatytułowaną Spartan Victory: The
Inside Story of the Battle for Brexit ["Spartańskie zwycięstwo:
Zakulisowa historia walki o brexit"], aby upamiętnić to, co postrzegał
jako heroiczne naśladownictwo Leonidasa i jego trzystu.
Jeśli chodzi o kulturę masową, spartańscy hoplici pojawiali się w filmach fabularnych takich jak 300 Spartan, epopeja spod znaku "miecza
i sandałów" Rudolpha Maté (1962) oraz 300 Zacka Snydera (2006) z Gerardem Butlerem w roli Leonidasa. Oparty na powieści graficznej Franka
Millera drugi film przyniósł 450 milionów dolarów przychodu ze sprzedaży
biletów. Spartanie byli też bohaterami bestsellerowych powieści;
Ogniste Wrota Stevena Pressfielda (1998) sprzedały się w przeszło
milionie egzemplarzy na całym świecie i stały się nawet lekturą
obowiązkową w Szkole Korpusu Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych w Quantico, Akademii Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych w Annapolis
oraz w West Point. Popularne gry komputerowe pozwalają graczom
wirtualnie wcielać się w Spartan - Assassin's Creed Odyssey (2018)
koncentruje się na Sparcie podczas wojny archidamijskiej (431-422
p.n.e.), a gracz kieruje losami Kasandry lub Aleksiosa, dwojga wygnanych
ze Sparty najemników będących wnukami Leonidasa; w franczyzie God of
War postacią grywalną jest spartiata Kratos, półboski syn Zeusa, który
walczy przeciwko greckim i nordyckim bogom, w strzelankach
pierwszoosobowych z serii Halo zaś gracze kontrolują grupę
superżołnierzy o kryptonimie "Spartanie".
Sławetna tężyzna fizyczna Spartan skłoniła niezliczone zespoły sportowe
świata do przyjęcia ich nazwy. Najsłynniejszym z nich jest czeska
drużyna piłkarska AC Sparta Praga, która trzydzieści trzy razy zdobywała
mistrzostwo w lidze krajowej; uczelniany klub sportowy Uniwersytetu
Stanu Michigan (MSU) określa się jako "Spartanie" od roku 1926. Marka
"Spartan" okazała się tak skuteczna, że MSU przyjął ją dla całej
instytucji, wykorzystując nawet stylizowany hełm koryncki jako logo
uczelni. Istnieje też globalne zjawisko znane jako "Spartan Race" - z dwustu pięćdziesięcioma imprezami organizowanymi każdego roku w przeszło
czterdziestu krajach obu Ameryk, Europy, Afryki, Azji i Oceanii - w którym uczestnicy muszą "biegać, czołgać się, skakać i pływać" oraz
pokonywać liczne przeszkody. Wyjaśniając decyzję o wyborze nazwy, twórca
tego wyścigu, Joe de Sena, napisał: "Spartanie uosabiali wszystko, w co
wierzyliśmy. Byli silnymi, odważnymi i zaradnymi obywatelami, którzy nie
tolerowali mazgajstwa. Słynęli z tego, że potrafili pokonać znacznie
liczniejsze armie wyłącznie dzięki silnej woli. W równej mierze skupiali
się na ciele co na umyśle"32.
Jednak wszyscy ci wielbiciele Sparty z konsternacją zapewne przyjęliby
wieść, że spartańskie męstwo w obliczu miażdżących przeciwności
inspirowało również przywódców nazistowskich Niemiec. W ostatnich dniach
bitwy pod Stalingradem w 1943 roku dowódca Luftwaffe Hermann Göring
nawiązał do epigramu, którym upamiętniono Leonidasa i jego ludzi -
"Przechodniu, powiedz Sparcie, tu leżym jej syny, prawom jej do
ostatniej posłuszni godziny"33 - zwracając się do niemieckich
żołnierzy Szóstej Armii: "Jeśli wrócicie do Niemiec, powiedzcie im, że
widzieliście nas walczących w Stalingradzie, posłusznych prawu"34.
W kwietniu 1945 roku, w ostatnich dniach drugiej wojny światowej, Adolf
Hitler powiedział do swego bliskiego współpracownika Martina Bormanna:
"Desperacka walka zawsze będzie chwalebnym przykładem [...] pomyśl tylko o Leonidasie i jego trzystu Spartanach"35.
W bliższych nam czasach na spadkobierczynię spartańskiej tradycji
kreowała się skrajnie prawicowa ultranacjonalistyczna grecka partia
polityczna Złoty Świt (1985-2020). Hymn tej partii, która w wyborach
parlamentarnych 2015 roku uplasowała się na trzecim miejscu, zawierał
słowa: "Wskrzesiciele pradawnej chwały, synowie wspaniałych bojów, oto
my, Nowi Spartanie". W lipcu 2008 roku, na dorocznej partyjnej
demonstracji przy świetle pochodni, upamiętniającej bitwę pod
Termopilami, Ilias Kasidiaris, wówczas poseł z ramienia Złotego Świtu,
oświadczył: "Jesteśmy tarczą Sparty cierpliwie osłaniającą ciało
Grecji". Od czasu niedawnej likwidacji tej partii (została rozwiązana po
uznaniu jej za organizację przestępczą) pojawiło się nowe skrajnie
prawicowe ugrupowanie o nazwie "Spartanie", krytykujące kolonizację
Grecji przez "najeźdźców" i przekształcanie jej składu etnicznego przez
hordy "barbarzyńców". Wybór tego ostatniego terminu ilustruje, jak
potężna pozostaje w powszechnej świadomości opowieść o spartańskim
oporze wobec Persów.
Wszystko to nasuwa pytanie: kim naprawdę byli starożytni Spartanie? Czy
ich obraz jako prostolinijnych bojowników o wolność wytrzymuje bardziej
wnikliwe spojrzenie? Czy Sparta kryła w sobie coś więcej, niż sugeruje
ten jednowymiarowy stereotyp - inną stronę, którą jej współcześni
wielbiciele mogliby chcieć poznać, albo inne oblicze, którego woleliby
nie widzieć?
* * *
Sparta rzeczywiście nie sprowadzała się wcale do nieustannej
koncentracji na sprawności bojowej i do samobójczego oporu trzystu spod
Termopil, które zdominowały powszechną wyobraźnię. Po stronie plusów
miała coś, co uważa się za pierwszy państwowy system edukacyjny
obowiązkowy dla wszystkich synów jej obywateli. Wyróżniała się też w przednowożytnym świecie jako jedno z nielicznych miast-państw, w którym
kobiety mogły posiadać ziemię, a ich głos był słyszalny. Simone de
Beauvoir nazwała ją "jedynym miastem, w którym kobietę traktowano prawie
na równi z mężczyzną"36.
Fascynacja heroizmem obrońców Termopil przesłania też zwykle pewne
przerażające aspekty tej antycznej polis. Współcześni spartofile mogą
nie mieć pojęcia o spartańskiej starszyźnie dokonującej oględzin nowo
narodzonych dzieci i bezceremonialnie zrzucającej słabe lub kalekie
niemowlęta z urwiska albo o tym, że spartańscy mężowie mogli udostępniać
swoje żony jako inwentarz rozpłodowy37. Fakt, że wolność
Spartan opierała się na bezwzględnym wyzysku dziesiątek tysięcy
niewolników zwanych helotami, powinien dać do myślenia nawet najbardziej
zagorzałym wielbicielom. Podobnie jak krypteja, brutalny rytuał
przejścia, w ramach którego młodych mężczyzn wysyłano w teren
uzbrojonych jedynie w nóż, z rozkazem, by wyeliminowali najsilniejszych
z helotów. Kiedy się o tym wie, dość niepokojące wydaje się, że słowo
"Krypteia" wybrano jako tytuł instruktorów programu treningowego Spartan
Race, "Agoge" - którego nazwa pochodzi od stosowanego w czasach
rzymskich określenia spartańskiego systemu wychowawczego.
Obraz Spartan walczących pod Termopilami o wolność pomija też fakt, że
kiedy perskie ambicje podboju Europy legły w gruzach, Sparta podjęła
własną fatalną w skutkach próbę zdominowania regionu. Nim minęło sto lat
od wojen perskich, wdała się w rywalizację z inną wielką grecką potęgą -
Atenami - o przywództwo nad światem greckim. Podczas tak zwanej wojny
peloponeskiej (431-404 p.n.e.), którą sami Spartanie przedstawiali jako
walkę o wolność i autonomię przeciwko ateńskiej tyranii, bezwstydnie
przehandlowali oni wolność Greków z Jonii w Azji Mniejszej w zamian za
perską pomoc przeciwko Atenom. Jakby tego było mało, w 387 roku p.n.e.,
dziesięć lat po rozpoczęciu kampanii mającej na powrót wyzwolić tych
Greków spod perskich rządów, porzucili ich po raz drugi, aby zapewnić
sobie poparcie Persji dla traktatu, który gwarantował Sparcie hegemonię
w Grecji kontynentalnej. W okresie tym dla wszystkich stało się jasne,
że jedyną wolnością, jaką naprawdę zainteresowani są Spartanie, jest ich
własna.
Jeśli zedrzemy otoczkę legendy, co pod nią znajdziemy? Książka ta
opisuje, w jaki sposób Sparta przeistoczyła się z grupy pięciu osad w zapadłym zakątku południowej Grecji w światowe supermocarstwo, którego
wzlot był równie spektakularny jak jego nagły upadek. Jest to historia
pełna heroicznych czynów, jak te w Termopilach, wielkich zwycięstw
wojskowych nad Persami, Ateńczykami i innymi Grekami, niewiarygodnej
arogancji tak wobec Greków, jak i cudzoziemców - a także megalomanii
Spartan, ich druzgocących porażek z rąk innych Greków, oraz ich
budzącego grozę okrucieństwa, zwłaszcza wobec helotów.
Opowieść ta pokazuje, dlaczego, mimo krótkiego okresu świetności -
jedynie w okresie 700-371 p.n.e. - Sparta zawładnęła wyobraźnią tak
wielu ludzi w ciągu kolejnych tysiącleci, od poetów i polityków po
bojowników o wolność i piłkarzy. Pokazuje też, dlaczego powinniśmy być
ostrożni, wybierając sobie bohaterów.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki