Wkrótce po wyjściu starego kupca rozpoczęła się rozmowa przy udziale kilku osób.

- To ci ojczulek - stare pokolenie - powiedział subjekt.

- Istny patrjarcha - rzekła dama - co za dzikie pojęcia o małżeństwie i kobiecie!

- Tak, dalecy jesteśmy od europejskiego poglądu na małżeństwo - dorzucił adwokat.

- Przecież rzeczą zasadniczą jest to właśnie, czego nie rozumieją tacy ludzie - powiedziała dama - że małżeństwo bez miłości nie jest małżeństwem, że tylko miłość uświęca małżeństwo i że prawdziwe małżeństwo to tylko takie, które uświęca miłość.

Subjekt słuchał z uśmiechem, chcąc zapamiętać jak najwięcej z tych mądrych rozmów.

W czasie przemówienia damy dał się za mną słyszeć dźwięk, przypominający jakby urywany śmiech albo porykiwanie, i spostrzegliśmy mego sąsiada, owego siwego samotnego pana o błyszczących oczach, który podczas rozmowy, najwidoczniej go interesującej, nieznacznie się do nas zbliżył. Pan ten stał, trzymając ręce na oparciu ławki, i najwidoczniej był czemś żywo poruszony. Twarz miał czerwoną, i policzek drgał mu nerwowo.

- Jakaż to miłość... miłość... uświęca małżeństwo? - powiedział, jąkając się.

Widząc podniecenie towarzysza, dama postarała się odpowiedzieć mu jak najdelikatniej i najbardziej rzeczowo.

- Prawdziwa miłość... Jeżeli taka miłość istnieje między mężczyzną i kobietą, wtedy możliwe jest i małżeństwo - rzekła dama.

- Tak, ale co należy rozumieć pod prawdziwą miłością? - spytał, wstydliwie się uśmiechając i mieszając, pan z błyszczącemi oczyma.

- Wszyscy wiedzą, co to jest miłość - odparła dama, chcąc, widocznie, przerwać tę rozmowę.

- A ja nie wiem - odpowiedział siwy pan. - Trzeba określić, co pani przez to rozumie.

- Co? całkiem poprostu - rzekła dama, zamyślając się jednak. - Miłość to całkowite wyróżnienie jednego lub jednej ponad wszystkich pozostałych.

- Wyróżnienie na jaki przeciąg czasu? na miesiąc czy dwa, czy na pół godziny? - zawołał siwy pan i roześmiał się.

- Nie, przepraszam, pan, zdaje się, nie o tem samem mówi.

- Nie, o tem samem właśnie.

- Pani twierdzi - wtrącił się adwokat, wskazując na damę - że małżeństwo powinno wypływać przedewszystkiem z przywiązania (z miłości, jeśli pan sobie życzy), jeżeli więc ono istnieje, to tylko w tym wypadku małżeństwo stanowi, jakby to powiedzieć, coś uświęconego, i co za tem idzie, każde małżeństwo, którego podstawą nie jest naturalne przywiązanie - miłość, jeżeli pan chce - nie ma w sobie nic moralnie wiążącego. Czy dobrze rozumiem? - zwrócił się ku damie.

Dama ruchem głowy wyraziła uznanie dla dobrego wyjaśnienia jej myśli.

Było to wczesną wiosną. Jechaliśmy już drugą dobę. Do wagonu wchodzili i wychodzili podróżni, udający się do różnych miejscowości, ale troje z nich jechało, jak i ja, od chwili odejścia pociągu: nieładna i niemłoda, o zmęczonej twarzy dama w nawpółmęskiem palcie i czapeczce, paląca papierosa; znajomy jej, człowiek rozmowny w wieku lat czterdziestu, z nowemi, porządnie ułożonemi walizami, i trzymający się jeszcze nauboczu, niskiego wzrostu pan o gwałtownych ruchach, niezbyt stary jeszcze, ale z przedwcześnie, widać, posiwiałemi kędzierzawemi włosami i niezwykle błyszczącemi oczami, szybko przebiegającemi z przedmiotu na przedmiot. Ubrany był w stare, ale przez drogiego krawca uszyte palto z barankowym kołnierzem i w wysoką barankową czapkę. Gdy rozpinał palto, widać było pod niem surdut i rosyjską wyszywaną koszulę. Osobliwość tego pana polegała jeszcze na tem, że od czasu do czasu wydawał dziwne dźwięki, podobne do pokasływania lub zaczętego i urwanego śmiechu.

Pan ten przez cały czas podróży starannie unikał obcowania i znajomości z pasażerami. Na zapytania sąsiadów odpowiadał krótko i ostro i albo czytał, albo palił, patrząc w okno, albo, wyjąwszy zapasy ze swego starego worka, pił herbatę lub jadł.

Zdawało mi się, że ta samotność mu ciąży, i kilka razy chciałem go zagadnąć, ale za każdym razem, kiedy oczy nasze się spotykały, co zdarzało się często, gdyż siedzieliśmy naprzeciw siebie, odwracał się, brał książkę lub patrzał w okno.

Następnego dnia przed wieczorem, w czasie postoju pociągu na dużej stacji, nerwowy ten pan poszedł po gorącą wodę i zaparzył sobie herbaty. Podróżny zaś z porządnemi, nowemi walizami, adwokat, jak się później dowiedziałem, poszedł ze swoją sąsiadką, damą w nawpółmęskiem palcie, palącą papierosa, na stację napić się herbaty.

Podczas nieobecności tych państwa do wagonu weszło kilka nowych osób, a w ich liczbie wysoki, ogolony, pomarszczony starzec, najwidoczniej kupiec, w elkowem futrze i w sukiennej czapce z ogromnym daszkiem. Kupiec usiadł naprzeciw miejsca, zajętego przez damę i adwokata, i natychmiast wdał się w rozmowę z młodym człowiekiem, sądząc z wyglądu - subjektem, który na tejże stacji wszedł do wagonu.

Siedziałem naprzeciw, nieco zboku, i ponieważ pociąg stał, mogłem, gdy nikt nie przechodził, słuchać urywków ich rozmowy. Z początku kupiec oznajmił, że jedzie do swego majątku, oddalonego tylko o jedną stację; potem jak zwykle zaczęli mówić o cenach, o handlu, rozmawiali o tem, jak dziś idzie handel w Moskwie, potem zaś zaczęli mówić o niżegorodzkim jarmarku. Subjekt rozpowiadał o jarmarcznych hulankach jakiegoś znajomego im obojgu kupca, ale starzec nie dał mu skończyć i sam zaczął opowiadać o dawnych hulankach w Kunawinie, w których sam uczestniczył.

Widocznie dumny był ze swego w nich udziału i z radością opowiadał, jak razem z tym właśnie znajomym zrobili w Kunawinie taki kawał, że go trzeba było opowiadać szeptem, na co subjekt zachichotał na cały wagon, a starzec też się roześmiał, wyszczerzając dwa żółte zęby.

Nie spodziewając się usłyszeć nic ciekawego, wstałem, żeby się przejść po peronie do odejścia pociągu. W drzwiach spotkałem adwokata z damą, rozprawiających z ożywieniem.

- Nie zdąży pan - powiedział do mnie towarzyski adwokat - zaraz drugi dzwonek!

Rzeczywiście, nie zdążyłem dojść do końca pociągu, gdy rozległ się dzwonek. Kiedy wróciłem między damą a adwokatem toczyła się dalej ożywiona rozmowa. Stary kupiec siedział naprzeciw nich w milczeniu, surowo patrząc przed siebie i zrzadka coś żując.

- ...Następnie oznajmiła swemu mężowi - mówił, uśmiechając się, adwokat, kiedy przechodziłem koło niego - że nie może i nie chce żyć z nim, ponieważ...

I zaczął w dalszym ciągu opowiadać coś, czego już nie mogłem dosłyszeć. Wślad za mną weszli inni pasażerowie, przeszedł konduktor, wbiegł tragarz, i zapanował na dość długo hałas, który nie pozwalał słuchać rozmowy. Kiedy wszystko umilkło, usłyszałem znów głos adwokata; widocznie rozmowa przeszła z poszczególnego wypadku na tory ogólne.

Adwokat mówił o tem, że zagadnienie rozwodu zwraca teraz na siebie w Europie ogólną uwagę i że podobne wypadki zdarzają się u nas coraz częściej i częściej. Zauważywszy, że tylko jego głos słychać, adwokat zakończył swe przemówienie, zwracając się do starca:

- Dawniej tego nie było, nieprawdaż? - powiedział, uśmiechając się grzecznie.

Starzec chciał coś odpowiedzieć, ale w tej samej chwili pociąg ruszył, i kupiec, zdjąwszy czapkę, zaczął się żegnać i szeptem odmawiać modlitwy. Adwokat, zwróciwszy wzrok w inną stronę, uprzejmie czekał. Skończywszy modlitwę i trzykrotnie się przeżegnawszy, nasunął równo i głęboko swą czapkę, poprawił się na siedzeniu i zaczął mówić:

- I dawniej tak, panie mój, bywało, tylko rzadziej - powiedział. - W dzisiejszych czasach nie można się od tego uchronić. Za bardzo uczeni jesteśmy.

Pociąg jechał coraz prędzej i prędzej, turkocąc na spojeniach, i trudno było słuchać, ale rozmowa zaciekawiła mię, i przysiadłem się bliżej. Sąsiad mój, nerwowy pan o błyszczących oczach, zaciekawił się również i przysłuchiwał, nie wstając z miejsca.

- A czemuż to wykształcenie jest takie szkodliwe? - spytała dama z ledwie widocznym uśmiechem. - Czyż naprawdę lepiej jest żenić się tak, jak to dawniej bywało, kiedy narzeczony i narzeczona nawet się nie znali? - ciągnęła, jak to czyni wiele pań, odpowiadając nie na słowa swego rozmówcy, ale na te, które on miał według jej przypuszczeń wypowiedzieć. - Nie wiedzieli, czy kochają, czy mogą pokochać i, wychodząc za kogo się trafiło, męczyli się przez całe życie - mówiła, zwracając się do mnie, do adwokata, najmniej jednak do starca, z którym rozmawiała.

- Za bardzo już uczeni jesteśmy - powtórzył kupiec, pogardliwie patrząc na damę i zostawiając jej pytanie bez odpowiedzi.

- Pragnąłbym się dowiedzieć, jak sobie pan tłumaczy związek między wykształceniem a niezgodą w małżeństwie - spytał adwokat, z ledwie widocznym uśmiechem.

Kupiec chciał coś powiedzieć, ale dama mu przerwała:

- Nie, te czasy już minęły - powiedziała, ale adwokat ją zatrzymał:

- Niech mu pani pozwoli wypowiedzieć swe zdanie.

- Z nauki są tylko głupstwa - stanowczo rzekł starzec.

- Żenią takich, co się nie kochają, a potem dziwią się, że żyją w niezgodzie - śpiesznie mówiła dama, oglądając się na adwokata, na mnie, nawet na subjekta, który, powstawszy ze swego miejsca i oparłszy się o poręcz, słuchał rozmowy z uśmiechem.

- Przecież tylko zwierzęta można parzyć tak, jak gospodarz sobie życzy, a ludzie mają swoje skłonności, przywiązania - mówiła dama, chcąc widocznie dotknąć kupca.

- Zbytecznie pani to mówi - powiedział starzec - zwierzę to bydlę, a człowiekowi dane jest prawo.

- No, ale jak żyć z człowiekiem, kiedy miłości niema - wygłaszała wciąż z pośpiechem dama swe poglądy, które widocznie wydawały się jej bardzo nowoczesnemi.

- Dawniej nie łamano sobie nad tem głowy - przekonującym tonem powiedział stary. - Dziś dopiero to wprowadzono. Byle co, a żona zaraz mówi: - "Pójdę sobie od ciebie". - Taka sama moda u chłopów się zaczęła. - "Na - mówi - masz swoje koszule i portki, a ja pójdę do Jaśka, on ma włosy bardziej kędzierzawe". No i tłumacz jej tu. A w kobiecie przedewszystkiem powinien być strach.

Subjekt spojrzał na adwokata i na damę, i na mnie, widocznie powstrzymując uśmiech, gotów wyśmiać lub przytaknąć mowie kupca zależnie od tego, jak będzie przyjęta.

- Jakiż to strach? - spytała dama.

- Aby bała się swego męża, ot jaki strach.

- O, już jeżeli o to chodzi, ojczulku, to te czasy minęły - z pewną złością rzekła dama.

- Nie, proszę panią, te czasy minąć nie mogą. Jak była Ewa z żebra mężczyzny stworzona, taką zostanie do końca świata - powiedział stary i tak surowo i zwycięsko potrząsnął głową, że subjekt rozstrzygnął natychmiast, iż zwycięstwo jest po stronie kupca, i głośno się roześmiał.

- Tak, wy, mężczyźni, w ten sposób rozumujecie - mówiła dama, nie dając za wygraną i oglądając się na nas - sobie daliście wolność, a kobietę chcecie trzymać w zamknięciu, sami zaś na wszystko sobie pozwalacie.

- Pozwolenia nikt nie daje, ale od mężczyzny w domu nic nie przybędzie, a kobieta - żona to kruche naczynie - w dalszym ciągu moralizował kupiec.

Przekonywająca intonacja kupca najwidoczniej zwyciężała słuchaczy, i dama nawet czuła się pokonaną, ale się nie poddawała.

- Tak, ale ja sądzę, zgodzi się pan chyba, że kobieta jest człowiekiem i czuje jak mężczyzna. Cóż więc ma robić, jeśli nie kocha swego męża?

- Nie kocha - groźnie powtórzył kupiec, zmarszczywszy brwi i zacisnąwszy usta - ale pokocha!

Ten nieoczekiwany argument szczególnie spodobał się subjektowi, który mruknął coś potakująco.

- Ależ nie, nie pokocha - zaczęła dama - a jeżeli miłości niema, to do tego przecież nie można zmusić.

- No, a jeżeli żona zdradzi męża, wtedy co?

- To nie powinno się przytrafić - odrzekł kupiec - tego trzeba pilnować.

- A jeżeli się zdarzy, to co? Przecież się jednak zdarza.

- U niektórych ludzi się zdarza, a u nas nie - odrzekł kupiec.

Wszyscy zamilkli. Subjekt poruszył się, przysunął i, nie chcąc widocznie pozostać wtyle za innymi, zaczął z uśmiechem:

- Ot i naszemu zuchowi przytrafił się skandal. Też rozsądzić trudno. Też znalazła się kobieta puszczalska i zaczęła się łajdaczyć. A chłopak był poważny i solidny. Najpierw z biuralistą. Tłumaczył mąż najpierw po dobroci. Nie przestała. Obrzydliwe rzeczy robiła. Pieniądze mu ukradła. I bił ją. Ale cóż, coraz była gorsza. Z niechrzczonym, z żydem, przepraszam za wyrażenie, zaczęła krętactwa. Cóż miał robić? Rzucił ją zupełnie. Więc żyje jak kawaler, a ona się dalej puszcza.

- Bo głupi - powiedział stary. - Gdyby jej od początku nie popuszczał cugli, a trzymał krótko, żyłaby, jak trzeba. Swobody trzeba od początku nie dawać. Nie wierz koniowi w polu, a żonie - w domu.

Tymczasem przyszedł konduktor i spytał o bilety do najbliższej stacji. Stary oddał swój bilet.

- Tak, od początku trzeba kobiety trzymać krótko, bo inaczej - wszystko przepadło.

- No, a przecież pan sam dopiero co opowiadał, jak żonaci hulają na jarmarku w Kunawinie - powiedziałem, nie mogąc już wytrzymać.

- To już inna sprawa - odparł kupiec i pogrążył się w milczeniu.

Kiedy rozbrzmiał dzwonek, kupiec wstał, wyciągnął worek z pod ławki, zapiął się i, uniósłszy kapelusza, wyszedł na platformę.