Solidarność cukrowników - Maria Perlak, Andrzej Perlak

45.00 zł
35.00 zł (10,00 zł najniższa cena z 30 dni)

Bookmark Settings Fullscreen

Wstęp

Karol Modzelewski1, pierwszy rzecznik prasowy krajowych władz nowo powstałego po strajkach 1980 r. niezależnego od władz i samorządnego związku zawodowego, wspominał po latach: "Gdy w czasie strajku wracałem ze Stoczni, mijałem - bodaj w Pruszczu Gdańskim - cukrownię [...], na której był wielki transparent "MKS2 - Solidarność". Uderzyło mnie to. Pomyślałem, że to gotowa nazwa dla ruchu"3. Transparent wywieszony na głównym budynku Cukrowni Pruszcz przygotował z kolegami Krzysztof Mikołajczyk4. 26 sierpnia 1980 r. grupa inicjatywna z Cukrowni Pruszcz zarejestrowała swój zakład pracy w Międzyzakładowym Komitecie Strajkowym w Gdańsku5.

Słowo "solidarność" dobrze oddawało istotę ruchu, a zarazem warunek zwycięstwa. Władze dążyły do atomizacji społeczeństwa, zniszczenia wszelkich poziomych więzi międzyludzkich. Miały pozostać tylko więzi pionowe, hierarchiczne: dyscyplina partyjna, podległość nomenklaturowej kadrze kierowniczej itp. Więzi poziome pomiędzy ludźmi traktowane były jako zarzewie buntu, już w trakcie negocjacji prowadzonych w sierpniu 1980 r. władze starały się więc dzielić społeczeństwo - osobno podpisano porozumienie ze strajkującymi w Szczecinie, osobno w Gdańsku6. 17 września 1980 r. utworzono Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność"7, z którym wiązano duże nadzieje. W działalność Związku włączyli się pracownicy przemysłu cukrowniczego.

Zasadniczym celem niniejszej publikacji jest ukazanie dziejów Krajowej Komisji Koordynacyjnej Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność" (od marca 1981 r. nosiła nazwę Krajowa Rada Sekcji Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność"). Sekcja działała do 13 grudnia 1981 r., a w maju 1989 r. odrodziła się po tzw. zjeździe wrocławskim (6 maja 1989 r.). Autorzy niniejszej publikacji chcieli ukazać wysiłek podjęty przez cukrowników, by włączyć ich branżę w ruch Solidarności i ratować przemysł cukrowniczy.

Dzieje Krajowej Komisji Koordynacyjnej Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność" nie znalazły się dotąd w kręgu zainteresowania badaczy. Historia cukrownictwa w Polsce była przedmiotem wielu publikacji, ale obejmowały one okres sprzed 1980 r. lub pomijały wątek związany z NSZZ "Solidarność"8. Warto więc wypełnić tę lukę i przedstawić dorobek sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" przemysłu cukrowniczego. Dotąd bowiem jedyna publikacja poświęcona sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym to hasło rzeczowe w Encyklopedii Solidarności (w wersji drukowanej i w wersji internetowej)9. Historycy zajmowali się głównie dziejami regionów Związku, a nie sekcji branżowych10. Ponieważ jednak cukrownicy z NSZZ "Solidarność" tworzyli aktywne środowisko, wzmianki o jego ogniwach z poszczególnych cukrowni i działaczach znalazły się w publikacjach poświęconych strukturom regionalnym11. Rozproszone informacje są w wielu innych publikacjach dotyczących NSZZ "Solidarność"12. Opublikowane zostały dokumenty z posiedzenia Krajowej Komisji Porozumiewawczej z 9 listopada 1980 r., w tym dotyczące cukrowników13. Brak publikacji o historii sekcji regionalnej NSZZ "Solidarność" w branży cukrowniczej sprawia, że autorzy popełniają błędy lub w ich teksty wkradają się nieścisłości14. Dotyczy to także wydania dokumentów Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ "Solidarność" z 9 listopada 1980 r. poświęconych cukrownikom, które zostały niewłaściwie skomentowane. Przywołano jedynie artykuł prasy reżimowej, bez ukazania stanowiska cukrowników z NSZZ "Solidarność". Tymczasem publikacja z "Życia Gospodarczego" z 1980 r. pod efektownym tytułem O co chodziło cukrownikom? była tylko pozornie obiektywna - w rzeczywistości stanowiła propagandową narrację strony rządowej i nie może być traktowana jako dobry komentarz do dokumentów KKP15. Mamy nadzieję, że niniejsza publikacja pozwoli dostrzec manipulacje władz i gry, jakie się wówczas toczyły (także w KKP)16.

W 2016 r. ukazała się książka o posiedzeniu KKP z 18-19 listopada 1980 r. w Szczecinie. Dyskutowano tam m.in. sprawy cukrowników17. Cennym dopełnieniem obrazu aktywności cukrowników są zapiski naocznego świadka ze spotkania Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ "Solidarność" we Wrocławiu z przedstawicielami komitetów założycielskich w fabryce Dolmel18. Odbyło się ono 14 listopada 1980 r. z udziałem Zbigniewa Dławichowskiego, przedstawiciela Branżowego Ośrodka Informatyki i Organizacji Pracy Przemysłu Cukrowniczego we Wrocławiu. Takie cyklicznie organizowane zebrania miały za cel wymianę informacji19.

Badania nad historią sekcji branżowych NSZZ "Solidarność" zostały zainicjowane w 2013 r. przez historyków z wrocławskiego oddziału IPN - Łukasza Sołtysika i Grzegorza Waligórę, organizatorów konferencji naukowej "NSZZ "Solidarność" w zakładach pracy 1980-1989"20. W 2018 r. ukazała się praca zbiorowa pod ich redakcją pt. Ogniwa zakładowe i sekcje branżowe NSZZ "Solidarność" 1980-198921. We wstępie zaprezentowali oni stan badań, wymieniając rozproszone publikacje podejmujące tematykę związaną z sekcjami branżowymi w NSZZ "Solidarność"22. Problematyce sekcji branżowych poświęcona jest kolejna redagowana przez nich publikacja, zatytułowana Od nadziei do niepodległości. NSZZ "Solidarność" 1980-1989/1990. Studia i szkice23. Pierwszy syntetyczny zarys zagadnienia sekcji branżowych w NSZZ "Solidarność" przedstawił Kamil Dworaczek24.

W dziejach sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" przemysłu cukrowniczego szczególnie ważną pozycję zajmują: Cukrownia Chełmża, Cukrownia Pruszcz w Pruszczu Gdańskim oraz wielozakładowe Przedsiębiorstwo Państwowe Cukrownie Dolnośląskie we Wrocławiu. Dlatego za niezwykle cenną należy uznać książkę prezentującą historię Związku z Cukrowni Chełmża25. Osobnej publikacji nie doczekała się jeszcze Cukrownia Pruszcz, ale była przedmiotem zainteresowania badaczy historii Pruszcza Gdańskiego z lat 1945-199026. Cukrownicy z Przedsiębiorstwa Państwowego Cukrownie Dolnośląskie, którzy prowadzili działalność także po 13 grudnia 1981 r., pozostają w zasadzie nieznani27. Zamiarem autorów jest ukazanie działalności i dorobku ich zakonspirowanej grupy, w tym jej związków z Tajną Komisją Zakładową w Polskiej Akademii Nauk Oddział we Wrocławiu, Ogólnopolskim Komitetem Oporu NSZZ "Solidarność" i II Komisją Krajową NSZZ "Solidarność" oraz podziemną strukturą regionalną NSZZ "Solidarność" Dolny Śląsk. Dotąd działania dolnośląskich cukrowników na rzecz tych struktur nie były znane28.

W prasie PRL pisano o stanie cukrownictwa i strajku w Pruszczu Gdańskim kilkakrotnie. Odważną i cenną pracę Andrzeja Siłuszka opublikowano w lutym 1980 r. w "Przeglądzie Technicznym"29. Cukrownicy za najlepszy artykuł dotyczący NSZZ "Solidarność" w swojej branży uznali tekst Brunona Brożyniaka ze "Słowa Polskiego" i Barbary Kality zamieszczony w "Dzienniku Bałtyckim"30. Inne publikacje to m.in. tekst Lecha Ścibora-Rylskiego, Pawła Kapuścińskiego, Jacka Mojkowskiego, Marii Głowacz31. Lokalnie powstawały także artykuły o strajku w Cukrowni Chełmża32. O cukrownikach pisała też prasa związkowa, chociaż rzadko33. Sprawę negocjacji w Pruszczu Gdańskim podjął m.in. Andrzej Skrzetuski - ich uczestnik, wówczas członek Komitetu Założycielskiego w Cukrowni Lublin34.

Naukowe badania czasów Solidarności prowadzą często uczestnicy wydarzeń lat osiemdziesiątych. Tak jest i w przypadku cukrowników. Trzeba przeto zaznaczyć, że autorzy są silnie związani ze środowiskiem NSZZ "Solidarność" przemysłu cukrowniczego. Andrzej Perlak, historyk, były internowany, pochodzi z rodziny rolniczej, zajmującej się uprawą m.in. buraków cukrowych. Współautorka niniejszej pracy Maria Perlak (z domu Kaczmarska), współtwórczyni i działaczka związku branży cukrowniczej, w latach osiemdziesiątych XX w. była zatrudniona w Branżowym Ośrodku Informatyki i Organizacji Pracy Przemysłu Cukrowniczego. Zaufanie, jakim współautorkę darzą dawni działacze NSZZ "Solidarność" branży cukrowniczej, sprawiło, że własne archiwum35 wzbogaciła o udostępnione jej i inne archiwa prywatne. Najobszerniejsze jest archiwum jej kolegi z pracy Jana Świeżaka, który w listopadzie 1980 r. był kronikarzem strajku w Pruszczu Gdańskim36. Andrzej Król przekazał zbiór rzecznika prasowego sekcji pracowników przemysłu cukrowniczego i zachowaną dokumentację sekcji krajowej i branżowej NSZZ "Solidarność", działającej w Przedsiębiorstwie Państwowym Cukrownie Dolnośląskie37.

Wymienione trzy zbiory stanowią niemal pełną dokumentację działalności sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym przed 13 grudnia 1981 r.38 Dokumentacja działalności sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym z 1989 r. zachowała się tylko szczątkowo dzięki Zygmuntowi Auguścikowi39.

Poszukiwania brakujących dokumentów pozwoliły dotrzeć do kolejnych zbiorów, które dokumentują już raczej historię ogniw NSZZ "Solidarność" w poszczególnych jednostkach organizacyjnych przemysłu cukrowniczego lub losy represjonowanych działaczy. Są to jednak cenne źródła z uwagi na to, że dotyczą m.in. cukrowni, gdzie rodził się NSZZ "Solidarność" w branży cukrowniczej. Udostępnili je: Andrzej Skrzetuski, działacz sekcji krajowej i sekcji regionalnej w Przedsiębiorstwie Państwowym Cukrownie Lubelskie40, Lech Jonatowski z Cukrowni Chełmża41 oraz Krzysztof Mikołajczyk42 i Marek Krawyciński43 z Cukrowni Pruszcz, a także: Witold Antczak44, Grzegorz Ryczek i Jan Kurek 45 oraz Bogdan Halik46 i inni47. Swoje zbiory przekazały też rodziny represjonowanych, m.in. Wiktor Adamus48.

Autorzy niniejszej publikacji - świadomi, że uczestnicy i świadkowie wydarzeń należą już do pokolenia, które odchodzi - za główny cel postawili sobie nie tyle badania w archiwach, w tym w zasobach IPN, ile dotarcie do zbiorów prywatnych czołowych działaczy związku branży cukrowniczej.

W archiwum obecnie działającej na szczeblu krajowym Sekcji Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność" odnaleziono tylko nieliczne dokumenty, które przekazał jej przewodniczący Stanisław Lubaś49. Autorzy przeprowadzili także kwerendę w Archiwum Historycznym przy Komisji Krajowej NSZZ "Solidarność" w Gdańsku50, gdzie odnaleźli kolejne materiały, m.in. Aneks do Porozumienia z Pruszcza Gdańskiego w sprawie interpretacji postulatów51. W Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu znajduje się m.in. protest Komisji Zakładowej NSZZ "Solidarność" w Branżowym Ośrodku Informatyki i Przemysłu Cukrowniczego we Wrocławiu z 24 listopada 1981 r. podjęty w związku z działaniami pełnomocnika rządu ds. reformy gospodarczej prof. Władysława Baki52. W internecie można odszukać dwa materiały filmowe przywołujące historię Solidarności w branży cukrowniczej53, a także wiele cennych publikacji tekstowych54.

Kwerendy przeprowadzone przez autorów wykazały, że materiały pochodzące z prywatnych archiwów są o wiele bogatsze niż zgromadzone w zasobach Sekcji i Komisji Krajowej NSZZ "Solidarność". Zbiory dokumentujące działalność sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym uznano więc za źródło podstawowe i wystarczające do przygotowania niniejszej publikacji. Trzeba pamiętać, że o ile dokumenty w zasobach archiwalnych, w tym w Archiwum Historycznym przy Komisji Krajowej, w archiwum Ossolineum i w Instytucie Pamięci Narodowej, są zabezpieczone i udostępniane historykom, o tyle archiwa prywatne nie są powszechnie dostępne, a nawet mogą ulec zniszczeniu. Przedstawienie historii sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym na podstawie dokumentów z archiwów prywatnych może być cennym wkładem w badania naukowe nad historią sekcji branżowych NSZZ "Solidarność". Nie wszyscy bowiem badacze mają dostęp do archiwów prywatnych i możliwość uzyskania relacji od ich właścicieli55. Być może przygotowana publikacja zapoczątkuje badania lokalne nad historią NSZZ "Solidarność" w branży cukrowniczej, i to zarówno w zakresie struktury krajowej, jak i regionalnych sekcji oraz ogniw zakładowych. Źródła do badań nad historią sekcji regionalnych NSZZ "Solidarność" w branży cukrowniczej, a także poszczególnych organizacji związkowych uległy rozproszeniu po likwidacji zarządów przedsiębiorstw (lipiec 1990 r.) i cukrowni - niekiedy trafiły do archiwów, np. w Archiwum Państwowym w Lesznie znajdują się teczki z dokumentami KZ NSZZ "Solidarność" Cukrowni Gostyń56. Przed przyszłymi badaczami stoi niemałe wyzwanie prowadzenia kwerend w licznych archiwach, lokalnych muzeach itp. Odnalezienie dokumentów wymaga prac w wielu archiwach i wydaje się, że może przynieść efekty, gdy będą prowadzone lokalnie, tam, gdzie lepiej się zna miejscowe realia i działaczy.

Opublikowanie dziejów sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym na tym etapie badań, głównie na podstawie materiałów wytworzonych przez samych cukrowników z NSZZ "Solidarność", pozwoli także na poszerzenie i pogłębienie badań, zarówno w opracowaniach dotyczących historii lokalnej, jak i w zakresie szerszym - ogólnopolskim57.

Działacze NSZZ "Solidarność" przemysłu cukrowniczego proszeni byli o złożenie relacji i o biogramy - najczęściej przekazywali spisane już wspomnienia (niekiedy biogramy)58, a niektóre wypowiedzi tych osób zostały nagrane59. Cenne źródło informacji stanowi dokumentacja dołączana do wniosków o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych60. Przeprowadzono wiele rozmów, w których proszono o wyjaśnienia lub komentarz do poszczególnych wydarzeń czy dokumentów - stosowne notatki są przywoływane w przypisach.

Tylko nieliczni działacze sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" zostali zlustrowani (a należy pamiętać, że także wśród osób represjonowanych, np. internowanych, byli tajni współpracownicy61). Do grona osób zlustrowanych należą te, które w Urzędzie do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uzyskały potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z przyczyn politycznych lub zostały uhonorowane Krzyżem Wolności i Solidarności62. Ponieważ zarówno potwierdzenie statusu, jak i nadanie Krzyża Wolności i Solidarności jest widomym znakiem, że działacz nie był osobowym źródłem informacji, wyróżnienia te są wysoko cenione w środowisku. Wśród uhonorowanych krzyżem są jednak dotąd tylko nieliczni cukrownicy63. Jak się zdaje, są to jedynie dwaj internowani: Sylwester Kabat z Zarządu Państwowego Przedsiębiorstwa Cukrowni Toruńskich64 i Jan Kurek z Cukrowni Krasnystaw65, oraz działający w konspiracji Marek Dańkowski i Maria Perlak z Branżowego Ośrodka Informatyki i Organizacji Pracy Przemysłu Cukrowniczego we Wrocławiu66. Ilu cukrowników uzyskało potwierdzenie statusu działacza lub represjonowanego, nie można ustalić, gdyż dane te nie są podawane do wiadomości publicznej. Wiadomo, że status ten mają Grzegorz Ryczek i współpracujący z cukrownikami Bogusław Kaczmarski67. Z internowanych działaczy NSZZ "Solidarność" przemysłu cukrowniczego w opublikowanym na stronie IPN katalogu osób rozpracowywanych wymieniono Tadeusza Adamusa i Wiesławę Antolak68.

Cennymi źródłami informacji o działaczach69, a dodatkowo o tych, którzy byli represjonowani, są Elektroniczny inwentarz archiwalny akt spraw karnych z okresu stanu wojennego oraz Wykaz alfabetyczny osób internowanych w okresie stanu wojennego70. Ponieważ badanie w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej struktur o charakterze ogólnopolskim, takich jak sekcja branżowa NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym, wymaga kwerend w centrali IPN w Warszawie oraz we wszystkich jego oddziałach, autorzy zdecydowali się przeprowadzić jedynie wstępną kwerendę dotyczącą wybranych cukrowni oraz niektórych działaczy NSZZ "Solidarność" branży cukrowniczej71. Bez pozytywnych wyników zakończyły się poszukiwania teczek spraw obiektowych dotyczących Zjednoczenia Przemysłu Cukrowniczego oraz następujących przedsiębiorstw (i cukrowni): Przedsiębiorstwa Państwowego Cukrownie Dolnośląskie oraz cukrowni: Głogów, Jawor, Klecina, Łagiewniki, Małoszyn, Pastuchów, Pustków, Strzelin, Świdnica, Wrocław, Ząbkowice, Szczecin i Ostrowy. Zachowały się natomiast m.in. materiały dotyczące strajku okupacyjnego w Cukrowni Chełmża72 oraz kwestionariusze ewidencyjne tamtejszych czołowych działaczy rozpracowywanych przez SB: Stefana Drajema i Tomasza Zielińskiego73, a także materiały dotyczące tajnego współpracownika ps. Iskra oraz teczka TW ps. Pezet (z okresu służby w wojsku)74. W zasobie IPN znajdują się teczki SO krypt. Cukier75. Po przeprowadzeniu w zasobie IPN kwerendy w odniesieniu do wąskiego grona działaczy NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym stwierdzono, że poza zainteresowaniem SB (nie byli ani figurantami, ani współpracownikami SB) znajdowali się: Marek Dańkowski, Bogdan Halik, Maria Kaczmarska, Andrzej Król, Stanisław Owczarek, Witold Pieńko, Jan Romotowski, Lucjan Wądołowski i Maciej Zaborski - którego dotyczą jedynie odnalezione w IPN akta paszportowe76. Znaleziono natomiast materiały dotyczące działaczy z różnych cukrowni rozpracowywanych przez SB w ramach sporządzenia kwestionariuszy ewidencyjnych i prowadzenia spraw operacyjnego sprawdzenia77 oraz internowanych cukrowników78. Po materiałach, które zostały zniszczone bez oznaczenia daty zniszczenia, pozostał ślad w Kartotece odtworzeniowej, co w świetle obowiązującego prawa nie pozwala na ujawnienie oznaczonych tam na kartach ewidencyjnych danych personalnych TW ps. Jan79.

Działacze NSZZ "Solidarność" z branży cukrowniczej są wymieniani w publikacjach dotyczących represji po 13 grudnia 1981 r. za prowadzoną działalność80. Dotąd nie opublikowano jednak biogramów większości z nich, nie zebrano relacji81. Warto wypełnić tę lukę, jeśli jest to możliwe.

Część informacji o objęciu cukrowników kontrolą przez SB pochodzi z wcześniej wydanych opracowań naukowych. Cenne treści zawarto w publikacji poświęconej Solidarności w Krasnostawskiem82 (m.in. o umieszczeniu danych dotyczących Jana Kurka z Cukrowni Krasnystaw w KE o kryptonimie Uparty83), a dzięki wysiłkowi badaczy wiadomo już, że NSZZ "Solidarność" w Cukrowni Żnin była rozpracowywana od 10 października 1980 r. w ramach SO o kryptonimie Gniazdo prowadzonej przez Wydział III "A" KW MO w Bydgoszczy (materiały zostały zniszczone)84. Są już publikacje wprost odnoszące się do działań SB wobec NSZZ "Solidarność" w Kutnie i Przeworsku, gdzie były cukrownie85. Wszystkie publikacje dotyczące lokalnych struktur NSZZ "Solidarność" mają ten cenny walor, że ich autorzy znają nie tylko dokumenty archiwalne, lecz także działaczy i miejscowe realia, a dzięki temu mogli lepiej odtwarzać fakty i ich kontekst86. Niniejsza publikacja może ułatwić dalsze badania.

Książka ma tytuł Solidarność cukrowników. To oni bowiem, konkretni ludzie, tworzyli NSZZ "Solidarność", działali w nim, a w 1989 r. odbudowywali struktury. Jako autorzy, mamy nadzieję, że pierwsza część książki, Sekcja branżowa NSZZ "Solidarność" pracowników przemysłu cukrowniczego w Polsce 1980-1990, przybliży czytelnikom dorobek Krajowej Komisji Koordynacyjnej PPC NSZZ "Solidarność" (później KRS PPC), a dzięki temu wielu działaczy sekcji przestanie być bezimiennymi.

Część pierwsza publikacji została podzielona na rozdziały. Po tekście wprowadzającym, zatytułowanym Przemysł cukrowniczy w Polsce. Specyfika i problemy w 1980 r., przedstawiono dzieje krajowej sekcji NSZZ "Solidarność" w branży cukrowniczej w kolejnych pięciu rozdziałach, prezentujących historię sekcji od protestów z lipca-września 1980 r., przez okres tworzenia krajowej struktury NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym (wrzesień-listopad 1980 r.) i historię strajku w Pruszczu Gdańskim (8-26 listopada 1980 r.), po czas budowania struktur i działalność do 13 grudnia 1981 r. oraz późniejsze ich odbudowywanie i aktywność do lipca 1990 r., kiedy zlikwidowano zarządy przedsiębiorstw w przemyśle cukrowniczym.

Zebrane materiały pozwoliły w części drugiej, zatytułowanej Ludzie i fakty - ocalmy od zapomnienia. Varia, tropy badawcze, podjąć zagadnienia, które pośrednio łączą się z dziejami sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" przemysłu cukrowniczego, gdyż prezentują losy jej działaczy po 13 grudnia 1981 r. i ich aktywność do 1992 r. Chociaż wprowadzenie stanu wojennego uniemożliwiło prowadzenie działalności związkowej przez Krajową Radę Sekcji Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność", warto przedstawić - w takim stopniu, w jakim jest to możliwe na tym etapie badań - losy cukrowników internowanych, powołanych na ćwiczenia do wojskowych jednostek specjalnych, szantażowanych zwolnieniem z pracy, w których obronie podejmowano interwencje w Stowarzyszeniu Techników Cukrowników. Opisanie dziejów sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym pozwala na ustalenie wielu faktów dotyczących Związku w jednostkach organizacyjnych tej branży. Wśród nich jest organizacja zakładowa NSZZ "Solidarność" w Branżowym Ośrodku Informatyki i Organizacji Pracy Przemysłu Cukrowniczego we Wrocławiu, od marca 1982 r. przekształconym w Przedsiębiorstwo Usług Informatycznych Przemysłu Cukrowniczego. W drugiej części publikacji NSZZ "Solidarność" w BOIOP (później PUI) prezentowana jest dwukrotnie. W opracowaniach Ogólnopolski Komitet Oporu NSZZ "Solidarność" i II Komisja Krajowa a Tajna Komisja Zakładowa NSZZ "Solidarność" w Branżowym Ośrodku Informatyki i Organizacji Pracy Przemysłu Cukrowniczego we Wrocławiu oraz Budowanie sieci poziomych i pionowych - przyczynek do dziejów NSZZ "Solidarność" w BOIOP (14 grudnia 1981 - 1992 r.). Oba teksty ukazują nieznane dotąd fakty dotyczące działalności tych struktur.

Drugą część książki kończą opracowania przedstawiające spory w sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" przemysłu cukrowniczego i działalność sekcji wobec restrukturyzacji przemysłu cukrowniczego oraz ukazujące NSZZ "Solidarność" branży cukrowników w liczbach. Materiał wyjściowy do ostatniego artykułu zamieszczono w aneksie (Aneks 4). W aneksie opublikowano także porozumienia zawarte z Komisją Resortową oraz biogramy niektórych cukrowników - działaczy NSZZ "Solidarność". Nie udało się zebrać danych dotyczących wszystkich kluczowych postaci, zamieszczono jednak te informacje, które zdołano pozyskać, gdyż mogą być pomocne w badaniach lokalnych, a także przydać się autorom Encyklopedii Solidarności. Biogramy mają różny stopień szczegółowości, nie zostały ujednolicone celowo, by nie utracić wielu informacji. Także w przypisach umieszczono notki biograficzne niektórych działaczy, aby czytelnik zdobył o nich podstawowe informacje bez poszukiwania ich w innych publikacjach.

Warto zwrócić uwagę na mapkę ukazującą rozmieszczenie przedsiębiorstw i cukrowni w Polsce w 1980 r. oraz czynnych po przemianach z 1989 r. Na mapce umieszczono zarys województw z 1975 r. i tzw. makroregiony, które miały stanowić pomoc przy próbach reformowania przez cukrowników upadającego przemysłu.

Wszystkie wspomniane wyżej opracowania są ledwie przyczynkiem do dalszych badań, które - być może - podejmą historycy młodszego pokolenia. Brak dostatecznych źródeł nie pozwolił na tym etapie badań na przedstawienie współpracy Krajowej Rady Sekcji Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność" (czy choćby ogniw regionalnych i zakładowych Związku z branży cukrowniczej) z Siecią Organizacji Zakładowych NSZZ "Solidarność" Wiodących Zakładów Pracy, Komitetem Obrony Więzionych za Przekonania Polityczne oraz innymi sekcjami branżowymi. Wiadomo jednak, że wiceprzewodniczący Krajowej Komisji Koordynacyjnej (później KRS) PPC NSZZ "Solidarność" Witold Pieńko (Cukrownia Pruszcz) współpracował z "Siecią", a KKK/KRS PPC NSZZ "Solidarność" czynnie wspierała wszelkie inicjatywy władz krajowych i regionalnych Związku87. Poza zakresem badań pozostawiono związki NSZZ "Solidarność" w branży cukrowniczej z NSZZ Rolników Indywidualnych "Solidarność". Bez wątpienia bliski kontakt cukrowników z NSZZ "Solidarność" z rolnikami (w tym pracownikami sezonowymi) miał pewien wpływ na tworzenie struktur NSZZ RI "Solidarność".

W publikacji ujednolicono nazewnictwo, gdyż nazwy zarówno przedsiębiorstw, cukrowni, jak i ogniw związkowych oraz samej sekcji i jej struktur regionalnych były tak długie, że skracano je w różny sposób88. W tamtym czasie nie przywiązywano dużej wagi do nazewnictwa, obecnie jednak konieczne stało się wprowadzenie jednolitych nazw i skrótów: Przedsiębiorstwo Państwowe Cukrownie Dolnośląskie (i odpowiednio inne) będzie oznaczane skrótem - PP Cukrownie Dolnośląskie. W skład PP Cukrowni Dolnośląskich (i innych) wchodziły m.in. cukrownie, np. Cukrownia Klecina. PP Cukrownie Dolnośląskie było wielozakładowe, a całym przedsiębiorstwem kierował zarząd, który jako osobna jednostka organizacyjna będzie opisywany jako Zarząd PP Cukrownie Dolnośląskie (i odpowiednio inne, np. Zarząd PP Cukrowni Lubelskich). Czym innym jest więc wielozakładowe przedsiębiorstwo PP Cukrownie Dolnośląską, a czym innym jego Zarząd. Kierownictwo krajowe branżowej struktury NSZZ "Solidarność" było różnie nazywane. Przyjęto nazwę Krajowa Komisja Koordynacyjna Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność" (od marca 1981 r. - Krajowa Rada Sekcji PPC NSZZ "Solidarność"), zastosowano skróty KKK PPC i KRS PPC.

Krajowy Zjazd Delegatów Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność", zwany też Walnym Zjazdem, nazywano KZD PPC NSZZ "Solidarność" (lub bez ostatniego członu). Większą dyscyplinę językową stosowano w odniesieniu do nazw sekcji regionalnych przemysłu cukrowniczego, dlatego pozostawiono je w oryginalnym brzmieniu. Grupa inicjatywna NSZZ "Solidarność" w zakładzie pracy nosiła nazwę Komitetu Założycielskiego, po 1989 r. Komitetu Organizacyjnego, a dopiero po wyborach władz statutowych używana była nazwa Komisja Zakładowa. Osoby należące do grupy inicjatywnej ponosiły największe ryzyko, często były szykanowane. Niekiedy komitet założycielski tworzyła dyrekcja zakładu pracy, gdyż chciała mieć wpływ na działalność związku89. Swoistą grupą inicjatywną był tzw. zjazd wrocławski z 1989 r., w którym brali udział przedstawiciele (nie delegaci, gdyż wyborów jeszcze nie przeprowadzono) poszczególnych ogniw NSZZ "Solidarność". W książce zachowano nazwę tradycyjną - zjazd wrocławski.

W okresie tworzenia i działania związku w latach 1980-1981 zamiennie stosowano nazwy: KZ NSZZ "Solidarność" przy BOIOP oraz KZ NSZZ "Solidarność" w BOIOP. Przyjęto krótszą formę - KZ w BOIOP. Ponieważ - jak wspomniano - w marcu 1982 r. BOIOP był przekształcony w PUI, w opisie okresu do końca marca 1982 r. używany jest zapis KZ w BOIOP, a później KZ PUI/(BOIOP), aby było wiadomo, że chodzi o tę samą jednostkę organizacyjną przemysłu cukrowniczego, czyli o BOIOP przekształcony w PUI.

Słowa wdzięczności kierujemy do recenzentów niniejszej publikacji - Tadeusza Dzwonkowskiego i Łukasza Sołtysika. Jako pierwsi czytelnicy wnieśli wiele cennych uwag i propozycji rozwiązań, które pozwoliły nadać książce doskonalszy kształt.

Dziękujemy pracownikom archiwów, którzy nie tylko przeprowadzali kwerendy, lecz także dzielili się swoją wiedzą. Dziękujemy Annie Majewskiej, sekretarzowi Gminy w Nowym Stawie za informacje dotyczące Witolda Pieńki90 i ułatwienie kontaktu z Dariuszem Pałką. Za pomoc w pozyskaniu kontaktów, cennych publikacji i dokumentów pragniemy podziękować wielu osobom. Są to m.in.: wieloletni przewodniczący Stowarzyszenia Techników Cukrowników Stanisław Świetlicki, redaktor "Gazety Cukrowniczej" Bogdan Marfeld, autor publikacji o NSZZ "Solidarność" w Cukrowni Chełmża Dariusz Meller, a także Jacek Saramonowicz i Eugeniusz Wilkowski, którzy nadesłali nam swoje publikacje, niedostępne dla nas w związku z izolacją spowodowaną pandemią koronawirusa. Dziękujemy pierwszemu demokratycznie wybranemu przewodniczącemu NSZZ "Solidarność" w branży cukrowników Witoldowi Antczakowi oraz obecnemu przewodniczącemu sekcji Stanisławowi Lubasiowi, a także Barbarze Horbaczewskiej, Mieczysławowi Lipcowi i właścicielom prywatnych archiwów oraz wszystkim działaczom składającym relacje, szczególnie pierwszemu rzecznikowi prasowemu sekcji Andrzejowi Królowi, i Leszkowi Żołyniakowi z RKS NSZZ "Solidarność" Dolny Śląsk.

Pragniemy przeprosić wszystkie osoby, których nazwiska mogły zostać przekręcone. Ewentualne pomyłki wynikają z odczytywania ręcznie pisanych dokumentów, niekiedy trudno było o weryfikację.

Zwracamy się także w tej sprawie do cukrowników i wyjaśniamy, że przedstawione dzieje sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" przemysłu cukrowniczego odzwierciedlają stan dostępnych nam źródeł. Aby dokładniej przedstawić historię Solidarności cukrowników - opisać dorobek działaczy, którzy nie odnajdą się w tej książce - trzeba poznać nowe źródła, otrzymać ich relacje.

Mamy nadzieję, że niniejsza publikacja przyczyni się do ujawnienia kolejnych prywatnych archiwów oraz poszerzenia badań nad historią NSZZ "Solidarność" w branży cukrowniczej. Apelujemy do młodego pokolenia mieszkańców miejscowości, w których były lub są cukrownie, aby zebrali dokumenty i pamiątki z okresu działalności NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym i przekazali je do archiwów, gdzie zostaną właściwie zabezpieczone i udostępnione historykom.

Rozdział 1 Przemysł cukrowniczy w Polsce. Specyfika i problemy w 1980 r.

Poznanie sytuacji przemysłu cukrowniczego u progu lat osiemdziesiątych pozwala właściwie opisać aktywność działającego tam NSZZ "Solidarność", zrozumieć, jakie problemy musiał on rozwiązywać, i ocenić jego sukcesy oraz porażki. Istotną rolę w roku 1980 w popularyzacji wiedzy o kryzysie w przemyśle cukrowniczym i jego przyczynach odegrał śmiały artykuł, który w "Przeglądzie Technicznym" opublikował Andrzej Siłuszek1.

W kwietniu 1980 r. staraniem STC przygotowano broszurę zatytułowaną Raport w sprawie sytuacji surowcowej i techniczno-produkcyjnej przemysłu cukrowniczego oraz przesłanek jego rozwoju w latach 1980-1990 nazywaną Raportem o stanie cukrownictwa w Polsce. Niestety przeprowadzone w STC na prośbę autorów poszukiwania tego opracowania dotąd nie dały rezultatów. Nie wiadomo, kto opracował raport2. Wątek wymaga dalszych badań. Wiadomo jedynie, że w pracach STC, które zwieńczyło wydanie broszury, brał udział m.in. Andrzej Król. Opracowanie to, znane cukrownikom z NSZZ "Solidarność", stało się jednym ze źródeł ich wiedzy o upadającym przemyśle, w którym pracowali3.

Przemysł cukrowniczy od końca XIX w. do połowy XX w. stanowił jedną z ważniejszych gałęzi gospodarki. Pierwsza w Europie cukrownia przerabiająca buraki cukrowe powstała w 1802 r. w Konarach (Cunern) koło Wołowa na Dolnym Śląsku w Prusach. Na ziemiach polskich podczas zaborów (Wielkie Księstwo Poznańskie, zabór pruski) najwcześniej - w 1820 r. - rozpoczęła działalność cukrownia w Gałowie koło Szamotuł. W latach 1845-1846 w Wielkopolsce funkcjonowało osiem cukrowni4.

W Królestwie Polskim w 1826 r. powstała cukrownia w Częstocicach koło Ostrowca Świętokrzyskiego - i ten rok uważa się za datę narodzin polskiego przemysłu cukrowniczego5. Na początku XX w. w Kongresówce przemysł cukrowniczy zajmował czwarte miejsce w produkcji przemysłowej (po włókiennictwie, górnictwie i przemyśle metalowym)6. Z inicjatywy znanego działacza gospodarczego hrabiego Henryka Łubieńskiego powstała też w 1830 r. cukrownia w Guzowie koło Żyrardowa. Funkcjonowała do 2006 r.7

W Królestwie Polskim działały 33 cukrownie, m.in. Cukrownia Leśmierz (pow. zgierski), która została zamknięta po 170 latach (w 2008 r.). Do końca XIX w. największą cukrownią w Królestwie Polskim była Cukrownia Ostrowy koło Kutna, wybudowana w 1847 r. przez Adama Rembielińskiego. Podobnie jak starsza od niej o 10 lat Cukrownia Leśmierz w III RP należała do Krajowej Spółki Cukrowej "Polski Cukier" (została zamknięta w 2007 r.). W Galicji powstała Cukrownia Przeworsk, działała w latach 1894-2003. Jako jedna z pierwszych na Dolnym Śląsku została uruchomiona w 1839 r. Cukrownia Klecina we Wrocławiu, zamknięto ją jako jedną z pierwszych po przemianach 1989 r., w roku 1994. Warto jeszcze wymienić Cukrownię Wschowa z Przyczyny Górnej (1880-2008) i Cukrownię Kościan (1881-2004), gdyż daty ich powstania pokazują, jak szybko rozwijał się przemysł cukrowniczy w XIX w.8

W 1913 r. na obszarze, który leży w obecnych granicach Polski, było około 140 cukrowni. W 1924 r. w ówczesnych granicach Rzeczypospolitej działało 75 cukrowni (na tym samym obszarze w 1913 r. - 86). W 1937 r. było ich tylko 61, gdyż w okresie międzywojennym likwidowano cukrownie nierentowne. Jednocześnie powstało kilka nowych, m.in. duża Cukrownia Horodenko. W granicach Polski międzywojennej znalazła się Cukrownia Chełmża, wybudowana w 1882 r. przez niemiecką spółkę akcyjną. W 1928 r. rozpoczął w niej pracę Stanisław Zagrodzki (później został jej dyrektorem), wybitny cukrownik, profesor Politechniki Łódzkiej, który w 1950 r. założył Katedrę Cukrownictwa i Technologii Środków Spożywczych, objął funkcję jej dziekana9. Po II wojnie światowej cukrownia w Chełmży była największą cukrownią w Polsce, jedną ze 101, które przejęła polska administracja (47 z nich znajdowało się na byłych ziemiach niemieckich)10.

Rozwój cukrownictwa na ziemiach polskich skutkował powstaniem "Gazety Cukrowniczej". Warto podkreślić, że to najstarsze czasopismo cukrownicze na świecie, ukazuje się pod niezmienionym tytułem od 1893 r.11

W tabeli nr 1 zestawiono cukrownie według czasu ich powstania. Wymieniono jedynie te, które funkcjonowały w 1980 r., i podano ich nazwy, jakie wówczas stosowano12. Większość z nich pochodziła od miejscowości, w których cukrownie zlokalizowano. Wyjątek stanowiły dwie z nich: Cukrownia im. Franciszka Malinowskiego oraz Cukrownia im. Marcelego Nowotki. Ta pierwsza, położona w Sokołowie Podlaskim, wcześniej funkcjonująca jako Cukrownia Sokołów, powstała w 1845 r. pod nazwą "Cukrownia i Rafineria Elżbietów" w majątku Przeździatka, zakupionym przez Elżbietę z Lorentzów Hirschmann w dobrach Sokołów w okręgu siedleckim guberni lubelskiej. Przed uruchomieniem Cukrowni i Rafinerii Elżbietów w Królestwie Polskim pozycję monopolisty zajmowała Rafineria Hermanów. W 1841 r. cała konsumpcja cukru w Królestwie Polskim wynosiła 1340 ton, z czego 79 proc. spożywała sama Warszawa, w połowie zaopatrywana przez Cukrownię Hermanów. Po II wojnie światowej zniszczona Cukrownia Sokołów była wyposażana w urządzenia zdemontowane w innych cukrowniach położonych na Dolnym Śląsku, m.in. baterie dyfuzyjne z Pietrzykowic i z Wyborowa, mieszadła i aparat wyparny z Żurawina, suszarnię z Pustkowa, płuczkę ze Strzelina. W 1951 r. cukrownia w Sokołowie podjęła produkcję13. W 1958 r. zajęła pierwsze miejsce we współzawodnictwie ogólnokrajowym i sukces ten powtórzyła w kolejnym roku. Zarządzeniem nr 371 ministra przemysłu spożywczego i skupu z dnia 25 maja 1959 r. otrzymała imię miejscowego działacza komunistycznego Franciszka Malinowskiego (1897-1944)14.

Cukrownia nosząca od 1948 r. imię działacza komunistycznego Marcelego Nowotki (1893-1942), pracującego w niej w latach 1907-1912, to Cukrownia Ciechanów, powstała w latach 1880-1882 z inicjatywy dr. Franciszka Rajkowskiego na gruntach wsi Szczurzyn, gdzie pierwotnie miało być zlokalizowane uzdrowisko. Na północ od zespołu fabrycznego, zaprojektowanego przez Augusta Schürra z Alzacji i jego syna Wiktora, w pięknym parku krajobrazowym zbudowano pałacyk, a w części południowej - fabryczną osadę mieszkaniową (1882-1897)15.

Cukrownie utworzone jeszcze w XIX w. nie zawsze były obiektami przestarzałymi, gdyż je modernizowano, niektóre z nich funkcjonują zresztą do dzisiaj. Pokazuje to zestawienie cukrowni istniejących w 2010 r. Najstarsza z nich, Cukrownia Świdnica, powstała w 1848 r.

Tabela 1. Cukrownie powstałe w latach 1821-1990 działające w 2010 r.

Lata

Nazwa cukrowni*

Cukrownie

istniejące

w 2010 r.

1821-1830

Częstocice, Guzów

1831-1840

Klecina, Pastuchów, Leśmierz

1841-1850

Świdnica, Łubna, Ostrowy, im. Franciszka Malinowskiego (Sokołów Podlaski)

Świdnica

1851-1860

Łagiewniki, Izabelin, Michałów, Szczecin, Zbiersk

1861-1870

Świecie, Krasiniec, Cerekiew, Racibórz

Cerekiew

1871-1880

Kruszwica, Nakło, Jawor, Strzelin, Malbork, Nowy Staw, Pelplin, Stare Pole, Wschowa, Baborów, Otmuchów,

Środa

Środa, Strzelin, Kruszwica, Malbork, Nakło

1881-1890

Tuczno, Wrocław, Ząbkowice, Ziębice, Kętrzyn, Pruszcz, Góra Śląska, Kościan, Miejska Górka, Opole Lubelskie, im. Marcelego Nowotki (Ciechanów), Chybie, Wróblin, Kluczewo, Chełmża, Mełno, Unisław, Gniezno, Opalenica, Zduny

Chełmża,

Opalenica, Miejska Górka, Kluczewo

1891-1900

Żnin, Głogów, Małoszyn, Pustków, Gostyń, Klemensów, Lublin, Przeworsk, Rejowiec, Strzyżów, Borowiczki,

Mała Wieś, Gryfice, Brześć Kujawski, Chełmica, Ostrowite, Witaszyce

Gostyń,

Strzyżów

1901-1910

Garbów, Dobre, Szamotuły

1911-1920

Włostów, Wożuczyn, Wieluń, Gosławica

1921-1930

1931-1940

1941-1950

Dobrzelin

1951-1960

1961-1970

Werbkowice

1971-1980

Krasnystaw, Łapy, Ropczyce

Ropczyce, Krasnystaw

1981-1990

Glinojeck

Liczba cukrowni

Źródło: opracowanie własne na podstawie: S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa w Polsce (1944-1989) (Studium historyczno-ekonomiczne), Poznań 1997, s. 85, 363-364; M. Niemczak, Przemiany struktur polskiego przemysłu..., s. 115, 119, 120; M. Mucha, Zmiany strukturalno-organizacyjne w przemyśle cukrowniczym w ostatnich 15 latach, "Gazeta Cukrownicza" 2009, nr 3, s. 70-73; F. Kapusta, Zmiany strukturalne cukrownictwa polskiego, "Zeszyty Naukowe SGGW w Warszawie. Polityki europejskie, finanse i marketing" 2015, nr 13, s. 56 (https://pefim.sggw.pl/article/view/4607, dostęp 10 I 2020 r.).

* Nazwy cukrowni używane w 1980 r.

Tabela 1 pozwala dostrzec, że gwałtowny rozwój przemysłu cukrowniczego nastąpił w drugiej połowie XIX w. i że wiele wybudowanych wówczas cukrowni działało jeszcze w 2010 r. (a także później). W 1980 r. najstarsza cukrownia miała 154 lata (Cukrownia Częstocice), a średnia wieku tych zakładów wynosiła 94 lata. Oznaczało to, że Polska miała najstarsze cukrownie na świecie16.

Cukrownictwo to przemysł sezonowy: inne prace wykonywane są w okresie kampanii cukrowniczej, a inne po jej zakończeniu. W okresie kampanii cukrowniczej poza pracownikami stałymi zatrudniani byli także pracownicy sezonowi stanowiący około 40-50 proc. ogólnej liczby zatrudnionych, zwykle okoliczni rolnicy, którzy dorabiali jako robotnicy niewykwalifikowani, wykorzystywani do prac prostych, np. wyładunku buraków cukrowych. W przemyśle cukrowniczym w 1980 r. zatrudnienie średnioroczne, a więc dotyczące pracowników stałych, wynosiło według danych Głównego Urzędu Statystycznego 29 200 pracowników (średnio 374 na jedną cukrownię), a kampanijne, czyli z pracownikami sezonowymi - 51 700 (czyli średnio 660 na cukrownię). Według danych Zjednoczenia Przemysłu Cukrowniczego - nieco wyższych, gdyż nieprzeliczanych na pełne etaty - zatrudnienie średnioroczne wynosiło w 1980 r. 32 430 pracowników, w tym 7521 umysłowych i 24 909 pracowników fizycznych (średnio 410 pracowników na jedną cukrownię)17. W statystycznej cukrowni pracowało więc pomiędzy 370 a 410 cukrowników, z pracownikami sezonowymi - do 660 osób. Trzydzieści lat później w 18 cukrowniach było zatrudnionych 4,1 tys. pracowników, czyli średnio 228 na jedną cukrownię18.

W przeciwieństwie do zatrudnianych sezonowo pracownicy stali to wysoko wykwalifikowana kadra, nieraz od pokoleń związana z cukrownictwem. To na nich spoczywała odpowiedzialność za prawidłowy przebieg procesu wytwarzania cukru19. Pracownicy stali byli definiowani w Układzie zbiorowym pracy przemysłu cukrowniczego z dnia 8 czerwca 1962 r. jako tacy, którzy mieli umowy na czas nieokreślony, sezonowi zaś - na czas określony, nie dłuższy niż dziewięć miesięcy. Pracownicy stali otrzymywali poza wynagrodzeniem także świadczenia w naturze, takie jak bezpłatny deputat węglowy oraz po niższej cenie wysłodki i dodatek cukrowy, wypłacany w gotówce. Mieli też inne udogodnienia, m.in. zwrot kosztów zakupu podręczników szkolnych dla dzieci, przydział mieszkania oraz dzierżawy działek ziemi uprawnej (300-600 mkw). W latach siedemdziesiątych deputaty i dodatki zastąpiono tzw. dodatkiem branżowym, czyli ekwiwalentem pieniężnym (w zróżnicowanych kwotach), który z czasem był relatywnie coraz mniejszy, gdyż nie wyliczano go po bieżących cenach, np. węgla i cukru. W 1980 r., gdy obowiązywał Układ zbiorowy pracy przemysłu cukrowniczego, który wszedł w życie dnia 1 stycznia 1975 r., była to już różnica rzędu 250 proc. (dodatek branżowy wynosił średnio 440 zł, a powinien 1100 zł - po przeliczeniu według cen z 1980 r.)20.

Grupę zawodową pracowników stałych charakteryzuje tzw. dwuzawodowość, gdyż praca w przemyśle cukrowniczym wymaga wypełniania innych zadań podczas kampanii cukrowniczej, gdy produkowany jest cukier, a innych poza nią, w tzw. okresie remontowym - przygotowawczym do kolejnego sezonu. W latach osiemdziesiątych XX w. okres pokampanijny trwał w różnych cukrowniach od ośmiu do dziewięciu miesięcy, a właściwy okres produkcji cukru do 120-130 dni, podczas gdy za czas optymalny przyjmowano w polskich warunkach klimatycznych 75-85 dni. W cukrowniach na Lubelszczyźnie kampania trwała nawet do 150 dni, a więc niekiedy jeszcze w styczniu21. Od 1950 r. kampania cukrownicza wydłużyła się o ponad 80 proc.22

Wpływ na niekorzystne wskaźniki miały dwa czynniki: pogarszająca się jakość surowca oraz niewystarczająca zdolność przerobowa cukrowni i ich zły stan techniczny23.

Kluczowy był możliwy do osiągnięcia uzysk cukru z buraków. Jakość surowca buraczanego w sposób decydujący wpływa bowiem na koszty produkcji. Im wyższy uzysk cukru z jednej tony buraków, tym mniej ich potrzeba na wyprodukowanie jednej tony cukru, co w konsekwencji generuje niższe koszty produkcji, a także wpływa na techniczną sprawność cukrowni24. Wydłużenie kampanii cukrowej było niekorzystne, gdyż prowadziło do zwiększenia zużycia paliwa o ponad 50 proc. w stosunku do założeń nominalnych. Zwiększenie zawartości cukru w krajance do 17-18 proc. prowadziłoby do zmniejszenia zużycia paliwa o ponad 20 proc. Wobec ówczesnego zużycia węgla w czasie kampanii cukrowniczej, wynoszącego 1 500 tys. ton, dałoby to roczne oszczędności ponad 300 tys. ton25.

Jakość buraczanego surowca zależy nie tylko od upraw odmian wysokocukrowych, lecz także od jakości pracy cukrowni. Straty przynosi ubytek zawartości cukru w burakach w czasie transportu i przechowywania ich w punktach odbioru i składowania, zwłaszcza w nieodpowiedniej temperaturze podczas wydłużającej się kampanii cukrowniczej. Surowiec staje się wówczas mniej wartościowy (tzw. manko buraczane). Straty generowane są także w procesie produkcji cukru, m.in. z powodu awarii urządzeń i aparatury produkcyjnej w cukrowniach. Powoduje to utrudnienia w produkcji o charakterze ciągłym, ale też ma wpływ na pogorszenie jakości przetwarzanego surowca26. Dlatego cukrownicy przywiązują dużą wagę do jakości buraków cukrowych (zawartości w nich cukru), właściwego przewożenia i składowania surowca, a także do prawidłowego, przede wszystkim bezawaryjnego, przebiegu kampanii cukrowniczej, do której przygotowują cukrownię w okresie remontowym. Buraki cukrowe przerabiane w 1947 r. zawierały średnio 14,12 proc. cukru. Do roku 1950 w przemyśle cukrowniczym prace inwestycyjne prowadzono w zasadzie systemem gospodarczym. Gdy w 1951 r. zdołano wyposażyć cukrownie w nowocześniejsze urządzenia, a zatrudnieni pracownicy stali zdobyli konieczne doświadczenie, uzyskano wskaźnik 15,93 proc. cukru. W 1978 r. natomiast wynosił on tylko 10,69 proc.27

Buraki cukrowe uprawiali głównie rolnicy indywidualni. W 1980 r. obszar plantacji wynosił ogółem 460 tys. hektarów, z czego 79,2 proc. to gospodarstwa indywidualne. Liczba plantatorów sięgała wówczas 425 tys., a średnia powierzchnia plantacji była niewielka - 0,98 ha28. Zbiór buraków ogółem w tysiącach ton wynosił 10 000 i w kolejnych latach wzrastał. Przerób dobowy wszystkich cukrowni w tysiącach ton wynosił 155, co oznacza, że teoretycznie surowiec mógł być przetworzony w ciągu 65 dni29. Problem jednak polegał na tym, że tylko 18 spośród 78 wykorzystywanych w 1980 r. cukrowni miało zdolności przerobowe w zakresie od 2400 do 6000 ton na dobę, pozostałe poniżej 2000 ton na dobę. Średnia zdolność przerobowa polskich cukrowni była najniższa w Europie. Na nowoczesne cukrownie zbudowane po wojnie przypadało niewiele ponad 12 proc. całkowitej mocy przerobowej wszystkich polskich cukrowni. Bardzo ważne zatem było, która z cukrowni będzie przerabiała buraki, gdyż część z nich nie mogła podołać szybkiemu przerobowi surowca. Buraki cukrowe, zarówno składowane, jak i przewożone do wydajniejszych cukrowni, traciły na zawartości cukru30. Andrzej Siłuszek wyjaśnił problem, opierając się na liczbach. Ilość przerobionych buraków, moc przerobową cukrowni oraz czas trwania kampanii cukrowniczej z 1950 r. przyjął za 100 proc. W roku 1978 ilość dostarczanych do cukrowni buraków wzrosła do 266,5 proc., czas trwania kampanii wydłużył się do 180,9 proc., a zdolność przerobowa cukrowni wzrosła zaledwie do 145,2 proc. Wzrost masy buraczanej o przeszło 166 proc. przy równoczesnym wzroście zdolności przerobowych cukrowni o ok. 45 proc. musiał skutkować wydłużeniem kampanii, a więc przerabianiem buraków o coraz niższej zawartości cukru31. Dane te dobrze ilustrują zapaść w przemyśle cukrowniczym.

W PRL polityka gospodarcza była nastawiona na rozwój przemysłu ciężkiego, co wiązało się z zaniedbaniem innych dziedzin produkcji, m.in. tych, które mogły bezpośrednio zaspokoić potrzeby społeczeństwa. Zmiany w tym zakresie wprowadzano z przyczyn ideologicznych tylko czasowo - zwykle po wystąpieniach społecznych, tj. po 1956 r., 1970, czy 1976 - i nie mogły one przynieść trwałej poprawy efektywności gospodarki32. Polskie cukrownictwo od 1974 r. było deficytowe. W 1980 r. cukrownie modernizowano, chociaż ich zdolność przerobowa pozostawała nadal zbyt niska. Prowadzono także błędną politykę surowcową, od 1960 r. preferującą buraki cukrowe odmiany plennej, o niskiej zawartości cukru. Nasiona odmian wysokoplennych i wysokocukrowych w Polsce pozyskiwano, ale przeznaczano je do eksportu. Chodziło o zwiększenie plonu z hektara, ale w masie korzeni i liści, gdyż były wykorzystywane przez rolników na paszę. Prowadziło to do konieczności zwiększenia obszaru plantacji, a co za tym idzie - oddalało producenta od fabryk i podnosiło koszty produkcji cukru33. Rosła ilość masy buraczanej potrzebnej do uzyskania jednej tony cukru. Na błędy polityki surowcowej zwracał uwagę prof. Stanisław Zagrodzki34. Nadto cukrownie były niekorzystnie rozmieszczone na terenie Polski, co sprawiało, że surowiec przewożono ze wschodu kraju na zachód. Znaczna odległość plantacji buraczanych od cukrowni wymuszała składowanie buraków w tzw. terenowych punktach odbioru, a następnie transportowanie koleją, co powodowało straty w masie surowca (konieczność wielokrotnego załadunku i rozładunku), obniżało jego wartość technologiczną (czyli polaryzację cukru), a w rezultacie zwiększało koszty kampanii cukrowniczej35. Tylko 7 z 79 cukrowni spełniało wszystkie przepisy obowiązującego w 1980 r. Prawa Wodnego36.

Według Łucji Chudoby wskaźnikiem ukazującym postęp w technice i technologii przemysłu cukrowniczego jest ilość cukru białego w tonach uzyskanego średnio z hektara plantacji. Wskaźnik ten w Polsce po II wojnie światowej kształtował się niekorzystnie. W latach 1945-1950 wynosił 2,69 tony z hektara, po czasowym wzroście w latach 1966-1970 do 3,74 nastąpił spadek do 2,99 w latach 1976-1980, co świadczy o znacznym regresie. Dla porównania, gdy Polska w 1983 r. miała wskaźnik 4,15, to Austria - 9,17, Francja - 8,15, a RFN - 6,7637. Uzysk cukru z hektara, a więc wskaźnik opłacalności produkcji, dawał Polsce jedno z ostatnich miejsc w Europie38. Andrzej Siłuszek wyliczył, że gdyby zawartość cukru w burakach była taka jak w 1947 r., to zmniejszeniu uległaby masa buraczana potrzebna do uzyskania tej samej ilości cukru, dzięki czemu kampania cukrownicza skróciłaby się do optymalnych 85 dni, a koszty produkcji uległy obniżeniu o ponad 8 mld zł (w cenach z 1977 r.). Zmniejszenie areału oddanego pod uprawę buraka cukrowego pozwoliłoby na obsianie ziemi pszenno-buraczanej pszenicą, co poprawiłoby bilans zbożowy kraju39.

Przed wojną, gdy przemysł kształtowały prawa rynku, a nie nakazy administracyjne, cukrownicy należeli do elity pod względem zarobków. W PRL także i pod tym względem nastąpiło znaczące pogorszenie, co stało się z czasem powodem braków kadrowych w tej branży, ponieważ praca w niej była ciężka i wymagała wiedzy specjalistycznej. Zatrudnieni jako pracownicy stali cukrownicy w czasie kampanii pracowali najczęściej w systemie dwuzmianowym, a ponieważ proces technologiczny wymagał pracy ciągłej, także w niedziele i święta. Dzięki temu mogli nieco więcej zarobić, ale zmęczenie powodowało wzrost wypadków i awarii40.

W 1980 r. organizacja przemysłu cukrowniczego była trzyszczeblowa: Zjednoczenie Przemysłu Cukrowniczego, przedsiębiorstwa i cukrownie. Zjednoczenie podlegało Ministerstwu Przemysłu Spożywczego i Cukrowniczego41.

Cukrownicy zawsze stanowili zżyte środowisko, które wyróżniało się etosem pracy i pielęgnowało tradycje zawodowe. Przy każdej cukrowni prężnie działało Stowarzyszenie Techników Cukrowników, reaktywowane w 1957 r. dzięki staraniom pracowników z Cukrowni Chełmża. W 1980 r. STC zrzeszało 4200 członków w 103 kołach zakładowych42. Przewodniczącym Zarządu Głównego był Edmund Waleriańczyk43. Ponieważ była to ówczesna elita przemysłu cukrowniczego, warto odnotować, że w przeliczeniu na jednostkę organizacyjną przedsiębiorstwa najwięcej członków STC było w Przedsiębiorstwie Państwowym Cukrownie Toruńskie, PP Cukrownie Wielkopolskie i PP Cukrownie Bydgoskie (odpowiednio około 63, 51 i 48 członków na jednostkę organizacyjną), a najmniej w PP Cukrownie Kieleckie i co może zaskakiwać - w PP Cukrownie Dolnośląskie i PP Cukrownie Mazowieckie (odpowiednio około 19, 32, 33 członków na dane przedsiębiorstwo)44.

Środowisko cukrowników wprawdzie diagnozowało przyczyny kryzysu w przemyśle cukrowniczym, domagało się inwestycji i reform, lecz nie przynosiło to pożądanych zmian. Po 1945 r. wybudowano w Polsce tylko pięć cukrowni45: Werbkowice (1963 r.), Łapy (oddano do eksploatacji w 1974 r.), Krasnystaw (1976 r.), Ropczyce (1979 r.) i Glinojeck (1986 r.). Wiele takich zakładów Polska budowała natomiast za granicą; do końca 1979 r. 49 cukrowni na buraki cukrowe, dalszych 7 było w budowie, oraz 8 na trzcinę cukrową, jedna w budowie46. Tymczasem sama traciła dystans do Europy i świata. W latach osiemdziesiątych XX w. cukrownicy postulowali więc koncentrację produkcji, zmianę struktury organizacyjnej przemysłu i wdrożenie lepszego systemu zarządzania47.

Cukrownicy wciąż mieli też w pamięci piękne tradycje swojego związku zawodowego. Polski ruch związkowy powstał bowiem najwcześniej właśnie w przemyśle cukrowniczym. W 1905 r. w zaborze rosyjskim cukrownicy zrzeszyli się w związku zawodowym, zalegalizowanym w 1907 r. pod nazwą Związek Zawodowy Robotników Cukrowni Królestwa Polskiego, który po I wojnie światowej przyjął nazwę Związku Zawodowego Robotników Cukrowni RP. Odrodzony po II wojnie światowej Związek Zawodowy Pracowników Przemysłu Cukrowniczego został w 1962 r. połączony ze Związkiem Zawodowym Przemysłu Spożywczego w jeden Związek Zawodowy Pracowników Przemysłu Spożywczego i Cukrowniczego48.

Rosnący niedobór krajowej produkcji żywności, wyrównywany przez import, prowadził do zadłużania się Polski wobec zachodnich banków, a na skutek szybszego wzrostu płac niż społecznej wydajności pracy spadała realna siła nabywcza złotego z powodu inflacji49. Jej skalę jako skutku załamania się gospodarki polskiej na początku lat osiemdziesiątych ukazuje zestawienie ceny urzędowej cukru - 10,50 zł za kilogram i ceny komercyjnej - 26 zł50. Cenę komercyjną na cukier wprowadzono w 1976 r. i przewyższała ona dwuipółkrotnie sztywną cenę urzędową. Stanisław Wykrętowicz wyjaśnia, że był to wynik polityki rządu zwany manewrem gospodarczym, który tworzył dwa rynki wewnętrzne: z dostępnymi towarami po cenie komercyjnej dla zamożnych oraz z ograniczonymi dostawami z cenami urzędowymi dla większości społeczeństwa. Powodowało to niedobory żywności, kolejki ustawiały się nie tylko po cukier, lecz także po mięso i wędliny wyższej jakości itd. Utworzenie dwóch rynków wewnętrznych pozwalało na wzrost wartości eksportu przy koniecznym imporcie na niezmienionym poziomie - przez jakiś czas więc łagodziło dyspersję między importem niezbędnym dla funkcjonowania polskiej gospodarki a eksportem (saldo ujemne w obrotach handlowych pokrywano z kredytów aż do 1980 r., gdy wysokość zadłużenia Polski trzykrotnie przekroczyła wpływy z eksportu, a utrata zdolności kredytowych ukazała, jak głęboki był kryzys ekonomiczny)51.

Od 12 sierpnia 1976 r. obowiązywał kartkowy system reglamentacji cukru. Kartki na cukier nazywano początkowo biletami towarowymi. W lutym 1981 r. jego przydział zmniejszono do 1 kg na osobę miesięcznie, a 1,5 kg miały otrzymywać dzieci i matki karmiące52. Dystrybucją cukru zajmowało się Zjednoczenie Przemysłu Cukrowniczego w Warszawie, które dostosowywało wielkość dostaw dla poszczególnych województw do liczby wydawanych kartek na cukier. W 1980 r. produkcja cukru na 1 mieszkańca w Polsce wynosiła 29,2 kg, a spożycie - podobnie jak w wysoko rozwiniętych krajach Europy Zachodniej - 41,4 kg. Skalę kryzysu przemysłu cukrowniczego w Polsce można ocenić, kiedy porówna się te wskaźniki z danymi z 1975 r., czyli czasu, gdy produkcja cukru jeszcze przewyższała spożycie (na jednego mieszkańca produkcja i spożycie wynosiły odpowiednio: 51,1 i 43,2 kg)53.

Na początku lat osiemdziesiątych XX w. braki w zaopatrzeniu dotyczyły 80 proc. artykułów konsumpcyjnych54. Prace nad nowym systemem reglamentacji rozpoczęto w 1979 r. na polecenie sekretarza Komitetu Obrony Kraju55. Z upływem czasu lista towarów podlegających reglamentacji się poszerzała: 28 lutego 1981 r. objęła mięso i wędliny, 30 kwietnia 1981 r. masło i margarynę, mąkę, ryż, płatki zbożowe i kaszę56. Różne zasady i formy reglamentacji oraz wprowadzane zmiany w obowiązującym systemie doprowadziły do chaosu, który próbowano przezwyciężyć uchwałą nr 264 Rady Ministrów przyjętą 12 grudnia 1981 r.57 Od stycznia 1982 r. reglamentacji miały podlegać: mięso, masło, cukier, cukierki, czekolada, mąka pszenna, kasza, ryż, alkohol, papierosy, proszek do prania, mydło toaletowe, oliwka dla dzieci, mleko w proszku dla dzieci, mleko o zawartości tłuszczu 3,2 proc. i smalec. Doraźnie włączano do reglamentacji także olej, owoce cytrusowe, artykuły szkolne (zeszyty, bloki rysunkowe, kredki, ołówki, temperówki, gumki, plastelinę, pędzle, farby akwarelowe), buty i dywany. Obowiązywał też system limitowanego zakupu benzyny według klucza umożliwiającego tankowanie jedynie w dni kończące się cyfrą tożsamą z ostatnią z numeru rejestracyjnego samochodu. Od 1 marca 1982 r. wprowadzono jeszcze specjalny blankiet będący wkładką do dowodu osobistego (kartkę na kartki) do odnotowywania wydanych kartek. W lutym 1984 r. pojawiły się kartki na benzynę (obowiązywały od kwietnia 1984 r.)58.

System reglamentacji opierał się na kilku kryteriach: wieku, stanu zdrowia, wysiłku związanego z pracą (dwie kategorie wyróżniały np. górników) i warunków życia (w Katowicach np. obowiązywały większe przydziały na mydło i proszek do prania). Inaczej traktowano ludność nierolniczą i rolniczą. Jako uprzywilejowane mogły dokonywać zakupów następujące osoby: inwalidzi wojenni i wojskowi, pozostali inwalidzi z I lub II grupy, kobiety w widocznej ciąży, matki z dziećmi do 2 lat, siostry Polskiego Czerwonego Krzyża i inni opiekunowie osób chorych59.

Likwidacja systemu kartkowego następowała stopniowo. 1 lutego 1983 r. zniesiono reglamentację proszku do prania i mydła, w kwietniu papierosów i alkoholu, później także cukierków, w marcu 1985 r. mąki oraz części przetworów zbożowych i waty. W czerwcu 1985 r. zakończono reglamentację masła oraz tłuszczów zwierzęcych i roślinnych (smalcu, słoniny i margaryny). Kartki na cukier zniesiono 1 listopada 1985 r., 1 czerwca 1986 r. na kaszę mannę, od 1 marca 1988 r. także na wyroby czekoladowe, ale na benzynę dopiero w styczniu 1989 r., podobnie jak talony na samochody i na węgiel. Ostatnim towarem reglamentowanym było mięso. Kartki na mięso zlikwidowano pod koniec lipca 1989 r. i tę datę uznaje się niekiedy za symboliczny koniec PRL60.

Cukrownie w Polsce nie były samodzielnymi przedsiębiorstwami, lecz zakładami o funkcji produkcyjnej, od 1967 r. zgrupowanymi w dwunastu przedsiębiorstwach (z niewielką modyfikacją związaną z reformą administracji państwowej z 1975 r.). Z kolei przedsiębiorstwa podlegały Zjednoczeniu Przemysłu Cukrowniczego w Warszawie, jednemu z wielu, jakimi kierował minister przemysłu spożywczego i skupu61. Z przemysłem cukrowniczym związane były: Instytut Przemysłu Cukrowniczego w Warszawie, Instytut Chemicznej Technologii Żywności na Politechnice Łódzkiej, Biuro Projektów "Cukroprojekt" w Warszawie wraz z pracowniami w Toruniu, Lublinie, Poznaniu i we Wrocławiu oraz Zespół Szkół Spożywczych w Toruniu. Jak już wspomniano, nazwy zarządów przedsiębiorstw i cukrowni62 wiązały się w zasadzie z ich lokalizacją.

Tabela 2. Struktura organizacyjna przemysłu cukrowniczego według stanu na 1980 r.

Jednostka

organizacyjna

Siedziba

przedsiębiorstwa

Liczba podległych cukrowni

Nazwa cukrowni

1. PP Cukrownie Bydgoskie

Inowrocław,

ul. Narutowicza 5

Cukrownia Janikowo, Cukrownia Kruszwica, Cukrownia Nakło,

Cukrownia Świecie, Cukrownia

Tuczno, Cukrownia Żnin

2. PP Cukrownie Dolnośląskie

Wrocław-Krzyki, ul. Supińskiego 3

Cukrownia Głogów, Cukrownia

Jawor, Cukrownia Klecina,

Cukrownia Łagiewniki, Cukrownia Małoszyn w Malczycach, Cukrownia Pastuchów w Pustkowie Żurawskim, Cukrownia Pustków, Cukrownia

Strzelin, Cukrownia Świdnica

w Pszennie, Cukrownia Wrocław

we Wrocławiu-Sułkowicach,

Cukrownia Ząbkowice,

Cukrownia Ziębice

3. PP Cukrownie Gdańskie

Malbork ul. Reymonta 16/17

Cukrownia Kętrzyn, Cukrownia Malbork, Cukrownia Nowy Staw, Cukrownia Pelplin, Cukrownia Pruszcz w Pruszczu Gdańskim

4. PP Cukrownie Kieleckie

Ostrowiec Świętokrzyski, ul. Nowotki 20

Cukrownia Częstocice w Ostrowcu Świętokrzyskim, Cukrownia Łubna w Kazimierzy Wielkiej, Cukrownia Włostów

5. PP Cukrownie Leszczyńskie

Wschowa, ul. Kazimierza Wielkiego 23

Cukrownia Gostyń, Cukrownia Góra Śląska, Cukrownia Kościan,

Cukrownia Miejska Górka,

Cukrownia Wschowa

6. PP Cukrownie Lubelskie

Lublin, ul. Okopowa 1

Cukrownia Garbów, Cukrownia Klemensów, Cukrownia Krasnystaw, Cukrownia Lublin, Cukrownia Opole Lubelskie, Cukrownia Przeworsk,

Cukrownia Rejowiec w Rejowcu Lubelskim, Cukrownia Strzyżów,

Cukrownia Werbkowice,

Cukrownia Wożuczyn

7. PP Cukrownie Mazowieckie

Płock, ul. Bieruta 1

10 + 1

Cukrownia Borowiczki, Cukrownia Dobrzelin, Cukrownia Guzów,

Cukrownia Izabelin, Cukrownia Krasiniec, Cukrownia Leśmierz, Cukrownia Mała Wieś, Cukrownia Michałów w Lesznie koło Błonia, Cukrownia im. Marcelego Nowotki w Ciechanowie, Cukrownia Ostrowy, Cukrownia Glinojeck (w budowie)

8. PP Cukrownie Opolskie

Racibórz, ul. Klasztorna 6a

Cukrownia Baborów, Cukrownia Cerekiew w Polskiej Cerekwi koło Ciężkowic, Cukrownia Chybie, Cukrownia Otmuchów, Cukrownia Racibórz,

Cukrownia Wieluń, Cukrownia

Wróblin w Lewinie Brzeskim

9. PP Cukrownie Podlaskie

Łapy

Cukrownia Łapy, Cukrownia im. Franciszka Malinowskiego w Sokołowie Podlaskim

10. PP Cukrownie Szczecińskie

Szczecin, ul. Mieszka I 25a

Cukrownia Gryfice, Cukrownia

Kluczewo, Cukrownia Szczecin w Szczecinie-Gumieńcach

11. PP Cukrownie Toruńskie

Toruń, ul. Kraszewskiego 40

Cukrownia Brześć Kujawski,

Cukrownia Chełmica, Cukrownia Chełmża, Cukrownia Dobre,

Cukrownia Mełno, Cukrownia

Ostrowite, Cukrownia Unisław

12. PP Cukrownie Wielkopolskie

Poznań, ul. Mickiewicza 35

Cukrownia Gniezno, Cukrownia

Gosławice, Cukrownia Opalenica,

Cukrownia Szamotuły, Cukrownia

Środa w Środzie Wielkopolskiej, Cukrownia Witaszyce, Cukrownia Zbiersk, Cukrownia Zduny

13. PP Cukrownia Ropczyce

Ropczyce,

Rynek 12

Cukrownia Ropczyce

Źródło: M. Brandt, S. Wołłosiecki, Przemysł cukrowniczy. Wkładka do Terminarza Technika 1981 r., Warszawa 1980, 3-8.

Rozmieszczenie przedsiębiorstw i cukrowni w Polsce w 1980 r. w granicach województw z 1976 r. ukazuje mapka, na której przedstawiono też granice tzw. makroregionów. Postulowano przeprowadzić reorganizację przemysłu związaną z planowanym tworzeniem kolejnych ośrodków komputerowych (zajmujących się m.in. rozliczaniem plantatorów), na wzór Branżowego Ośrodka Informatyki i Organizacji Pracy Przemysłu Cukrowniczego Przemysłu Cukrowniczego (od marca 1982 r. Przedsiębiorstwo Usług Informatycznych Przemysłu Cukrowniczego) we Wrocławiu. Proponowano połączyć cukrownie w ramach makroregionów w kilka większych przedsiębiorstw, aby zmniejszyć biurokrację, a jednocześnie spłaszczyć strukturę organizacyjną przez likwidację Zjednoczenia Przemysłu Cukrowniczego63, które funkcjonowało w latach 1959-1981. W 1982 r. w jego miejsce utworzono Zrzeszenie Przedsiębiorstw Przemysłu Cukrowniczego "Cukropol"64.

Dalsza część w wersji pełnej

Przypisy

Wstęp

1 Karol Modzelewski, który od 1972 r. był pracownikiem naukowym Instytutu Historii Materialnej Oddziału Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu, 10 IX 1980 r. został wybrany do Komitetu Założycielskiego NSZZ przy Oddziale Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu (wiceprzewodniczący), współpracującego z NSZZ "Solidarność" branży cukrowniczej, o czym będzie jeszcze mowa (Z archiwum Bogusława Kaczmarskiego, wybór i oprac. M. Perlak, http://blogmedia24.pl/node/48130, dostęp 20 XII 2020 r.; zob. też M. Łątkowska, A. Borowski, Modzelewski Karol [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989, t. 1, red. M. Łątkowska et al., Warszawa 2010, s. 286-287; K. Modzelewski, Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca, Warszawa 2013, s. 250, 257; M. Matlak, Jak wymyśliłem "Solidarność". Niepublikowana rozmowa z Karolem Modzelewskim, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/1792426,1,jak-wymyslilem-solidarnosc-niepublikowana-rozmowa-z-karolem-modzelewskim.read, dostęp 20 XII 2020 r.).

2 Międzyzakładowy Komitet Strajkowy z siedzibą w Gdańskiej Stoczni im. Lenina został utworzony 16 VIII 1980 r. przez 21 zakładów pracy (S. Cenckiewicz, Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929-2010), Poznań 2010, s. 129-130).

3 Paweł Zyzak w swoim objaśnieniu błędnie zidentyfikował ową cukrownię jako znajdującą się w Pelplinie. Była to bezspornie Cukrownia Pruszcz (P. Zyzak, Lech Wałęsa. Idea i historia. Biografia polityczna przywódcy "Solidarności" do 1988 roku, Kraków 2009, s. 262; Debata "Tygodnika Powszechnego" na 25-lecie "Solidarności". Palec Boży i czarna robota. Z Lechem Wałęsą, Tadeuszem Mazowieckim i Karolem Modzelewskim rozmawia Piotr Mucharski, "Tygodnik Powszechny" 2005, nr 36, s. 10).

4 Zob. film, który 6 III 2019 r. zrealizowała ekipa www.polnocna.tv: Bartosz Gondek, Maciej Michałowski i Aneta Duraj. Nagrano wypowiedź Krzysztofa Mikołajczyka, który przygotował i wywiesił transparent na ścianie cukrowni tak, aby był widoczny z trasy kolejowej (B. Gondek, M. Michałowski, A. Duraj, Nazwa NSZZ Solidarność narodziła się w Pruszczu Gdańskim!, Strefa Historii. Portal Historyczny Północna TV, 10 VI 2019 r., http://strefahistorii.pl/vdeo/6403-nazwa-nszz-solidarnosc-narodzila-sie-w-pruszczu-gdanskim, dostęp 3 XI 2020 r.; ZMAP, Relacja Krzysztofa Mikołajczyka, 30 III 2017 r., notatka Marii Perlak).

5 P. Brzeziński, A. Kazański, M. Węgliński, Pruszcz Gdański w latach 1945-1990. Partia, bezpieka, "Solidarność", Pruszcz Gdański 2016, s. 247, 250.

6 Zob. Wypowiedź Karola Modzelewskiego z jego ostatniego wywiadu filmowego, który 6 III 2019 r. zrealizowała ekipa www.polnocna.tv - B. Gondek, M. Michałowski, A. Duraj, Nazwa NSZZ Solidarność...

7 1980 wrzesień 17, Gdańsk - Stenogram z posiedzenia Międzyzakładowych Komitetów Założycielskich [w:] Narodziny "Solidarności". Krajowa Komisja Porozumiewawcza 17 września - 10 listopada 1980 r., wstęp i oprac. T. Kozłowski, Warszawa 2013, s. 115, 117.

8 Zob. np.: Dzieje cukrownictwa w Polsce, red. C. Łuczak, Poznań 1981; S. Wykrętowicz, Przemysł cukrowniczy w Zachodniej Polsce w latach 1919-1939, Poznań 1962; idem, Przemysł cukrowniczy i jego rola w ekonomice Polski Ludowej (1945-1960), Poznań 1967; idem, Przemysł cukrowniczy w Polsce Ludowej 1944-1976 [w:] Dzieje cukrownictwa w Polsce...; idem, Najnowsze dzieje cukrownictwa w Polsce (1944-1989) (Studium historyczno-ekonomiczne), Poznań 1997. Chociaż publikacja Stanisława Wykrętowicza wydana w 1997 r. treściowo obejmuje interesujące nas lata osiemdziesiąte XX w., to jej autor tylko ogólnie wspomina NSZZ "Solidarność" (S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje..., s. 52, 80-81, 86, 346). Gdy chodzi zaś o NSZZ "Solidarność" branży cukrowniczej, Wykrętowicz podaje jedynie: "W 1980 roku powstał we wszystkich cukrowniach NSZZ "Solidarność"" (ibidem, s. 261). Nie napisał o powołaniu i działalności krajowego przedstawicielstwa cukrowników z NSZZ "Solidarność", chociaż wspomina o konkurencyjnym NSZZ Pracowników Przemysłu Cukrowniczego, który organizował się poza strukturą Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Spożywczego i Cukrowniczego (ibidem, s. 244). Wśród publikacji o dziejach cukrownictwa warto wymienić prace Marcina Niemczaka oraz Franciszka Kapusty (M. Niemczak, Przemiany struktur polskiego przemysłu cukrowniczego jako efekt procesu restrukturyzacji, "Prace Komisji Geografii Przemysłu" 2008, t. 10: Procesy transformacji układów przestrzennych przemysłu na tle zmieniającego się otoczenia, s. 109-122; F. Kapusta, Zmiany strukturalne cukrownictwa polskiego, "Zeszyty Naukowe SGGW. Polityki europejskie, finanse i marketing" 2015, nr 13).

9 M. Perlak, Krajowa Rada Sekcji Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989, t. 4, red. J. Olaszek et al., Warszawa 2020, s. 205-208. Maria Perlak w Encyklopedii Solidarności błędnie podała lata kolejnych kadencji po 1989 r. Nowe źródła pozwoliły ustalić, że powinno być: 1989-1993 (przewodniczący Witold Antczak); 1991-1995 (przewodniczący: Kazimierz Kubiak) - okres dwuwładzy, 1995-1998 (przewodniczący: Bogdan Stec); od 1998 r. przewodniczącym jest Stanisław Lubaś (M. Perlak, Krajowa Rada Sekcji Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989..., t. 4, s. 205-208. Zob. też Ł. Sołtysik, Kaczmarska-Perlak Maria [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989..., t. 1, s. 180-181. Zob. też https://encysol.pl/es/encyklopedia).

10 NSZZ "Solidarność" 1980-1989, t. 3-6, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.

11 Wzmianki o ogniwach NSZZ "Solidarność" w przemyśle cukrowniczym i działaczach z tych zakładów pracy można odnaleźć w Encyklopedii Solidarności oraz fundamentalnej publikacji o regionach NSZZ "Solidarność" (P. Wójtowicz, Region Toruński NSZZ "Solidarność" [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989, t. 3, red. G. Waligóra et al., Warszawa 2019, s. 490; NSZZ "Solidarność" 1980-1989..., t. 3-6). Organizacje zakładowe NSZZ "Solidarność" przemysłu cukrowniczego są wymieniane m.in. w opracowaniach dotyczących regionów: Gdańskiego, Toruńskiego, Leszczyńskiego, Białystok, Środkowo-Wschodniego, Śląska Opolskiego (L. Biernacki, A. Kazański, NSZZ "Solidarność" Region Gdański [w:] NSZZ "Solidarność" 1980-1989, t. 3: Polska północna, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 51 [strajk w Pruszczu Gdańskim]; P. Wójtowicz, NSZZ "Solidarność" Region Toruński [w:] NSZZ "Solidarność" 1980-1989..., t. 3, s. 491, 494, 497, 508 [Cukrownia Chełmża], 519, 523 [Przedsiębiorstwo Państwowe Cukrownie Toruńskie]; W. Handke, NSZZ "Solidarność" Region Leszczyński [w:] NSZZ "Solidarność" 1980-1989, t. 4: Polska zachodnia, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 450 [Cukrownia Gostyń, Cukrownia Góra Śląska, Cukrownia Kościan, Cukrownia Miejska Górka i Cukrownia Wschowa]; K. Sychowicz, NSZZ "Solidarność" Region Białystok [w:] NSZZ "Solidarność" 1980-1989, t. 5: Polska środkowo-wschodnia, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 19 [Cukrownia Łapy]; M. Dąbrowski, NSZZ "Solidarność" Region Środkowo-Wschodni [w:] NSZZ "Solidarność" 1980-1989..., t. 5, s. 508 [Cukrownia Opole Lubelskie]), 543 [Cukrownia Opole Lubelskie i Cukrownia Lublin]). Przedstawiani są działacze NSZZ "Solidarność" z branży cukrowniczej, niekiedy bez podania zakładu pracy, m.in. z Cukrowni Chełmża, Cukrowni Krasnystaw, Cukrowni Otmuchów (P. Wójtowicz, NSZZ "Solidarność" Region Toruński..., s. 494, 497, 505, 508 [Przemysław Zell]; M. Dąbrowski, NSZZ "Solidarność" Region Środkowo-Wschodni..., s. 594, 602, 607 [Ryszard Łączka]; Z. Bereszyński, NSZZ "Solidarność" Region Śląsk Opolski [w:] NSZZ "Solidarność" 1980-1989, t. 6: Polska południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 645 [Wiktor Myśluk, przewodniczący KZ NSZZ "Solidarność" w Cukrowni Otmuchów].

12 Zob. m.in.: Z. Bereszyński, NSZZ "Solidarność" i rewolucja solidarnościowa na Śląsku Opolskim 1980-1990, t. 1: Geneza, narodziny i rozwój ruchu, Opole 2014, s. 327; idem, NSZZ "Solidarność" i rewolucja solidarnościowa na Śląsku Opolskim 1980-1990, t. 2: Od stanu wojennego do zmian ustrojowych w kraju, Opole 2014, s. 210, 223-228, 229, 402; Wielka księga opozycji na pograniczu. Władza, społeczeństwo i działalność opozycyjna na pograniczu Śląska Opolskiego i Czechosłowacji w latach 1945-1989, red. Z. Bereszyński, R. Roszkowski, Prudnik 2015, t. 2, s. 44, 87-91, 122; E. Wilkowski, Solidarność w Krasnostawskiem w latach 1980-1989, Chełm 2014, s. 49, 51-52, 76, 86, 93-96, 103, 107, 109-110, 133, 148-151, 164-165, 171, 175, 249, 318-323; 329-330, 339, 341-342, 346-347, 403-410, 423; idem, Solidarność na ziemi zamojskiej w latach 1980-1989, Chełm 2009, s. 226-227, 334, 409, 646; idem, Ryszard Łączka - takim zapamiętałem Go, "Powinność. Pismo kulturalno-społeczne ziemi chełmskiej" 2012, nr 6, s. 27-28; M. Kietliński, Ćwierć wieku podlaskiej Solidarności 1980-2005. NSZZ "Solidarność" Region Białystok 1980-2005, Białystok 2005, s. 39, 54, 58, 66, 79, 122, 135, 276, 370, 373; O Polskę wolną! O Polskę Solidarną! NSZZ Solidarność w latach 1980-1989, red. W. Polak et al., Gdańsk 2011, s. 81-97; S. Pastuszewski, NSZZ "Solidarność" lat 1980-1990 jako czynnik integrujący region kujawsko-pomorski, "Świat Idei i Polityki" 2017, t. 16, s. 399; M. Żłobiński, "Solidarność" w latach 1989-1992, "Kwartalnik Górowski" 2006, nr 14, s. XXI, XXIII, XXVII, XXXI, XXXIV; B. Ratajewska, Materiały archiwalne do dziejów Wschowy, Leszno 2013, s. 51-52; Materiały archiwalne dotyczące NSZZ "Solidarność" w zasobie Archiwum Państwowego w Lesznie. W 40. rocznicę założenia (1980-2020), https://docplayer.pl/200070440-Materialy-archiwalne-dotyczace-nszz-solidarnosc-w-zasobie-archiwum-panstwowego-w-lesznie-w-40-rocznice-zalozenia, dostęp 3 XI 2020 r.; B. Fus, Cukrownia "Wożuczyn" w latach 1971-2010, "Rocznik Tomaszowski" 2016, s. 287-317; H. Fabiszewski, Rozwój społeczno-gospodarczy Janikowa w latach 1950-1990, Janikowo 2020, s. 127-133, 155, 181-187; M. Dąbrowski, NSZZ "Solidarność" Region Środkowo-Wschodni w latach 1980-1981, Lublin 2014, s. 98-99; E. Wilkowski, Łącząc dziedzictwo Solidarności z aktualnymi wyzwaniami - przyczynek do biografii Stanisława Lubasia, "Powinność. Pismo kulturalno-społeczne ziemi chełmskiej" 2015, nr 3, s. 21-25; Źródła "Solidarności", wybór i oprac. M. Kietliński, Białystok 2007, s. 25-27, 41-42, 60-63, 118-121, 168-169.

13 Stenogram z posiedzenia KKP, 9 XI 1980 r. [w:] Narodziny "Solidarności"..., s. 448-493; Oświadczenie Krajowej Komisji Porozumiewawczej w sprawie pracowników cukrowni, Warszawa, 9 XI 1980 r. [w:] Narodziny "Solidarności"..., s. 494; List Krajowej Komisji Porozumiewawczej do premiera Józefa Pińkowskiego w sprawie negocjacji władz ze związkowcami zatrudnionymi w służbie zdrowia, szkolnictwie i przemyśle cukrowniczym, Warszawa, 9 XI 1980 r. [w:] Narodziny "Solidarności"..., s. 495; List Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ "Solidarność" do załóg pracowniczych cukrowni z apelem o nieogłaszanie strajku, Warszawa, 9 XI 1980 r. [w:] Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej Solidarności, t. 1: 16 sierpnia 1980 - 30 czerwca 1981, wstęp, wybór i oprac. J. Luszniewicz, A. Zawistowski, Warszawa 2008, s. 142; Telegram Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ "Solidarność" do premiera Józefa Pińkowskiego w sprawie podjęcia rozmów z przedstawicielami NSZZ "Solidarność" służby zdrowia, oświaty oraz cukrownictwa, Warszawa, 9 XI 1980 r. [w:] Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej Solidarności..., t. 1, s. 144; Oświadczenie Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ "Solidarność" w sprawie postulatów cukrowników, Szczecin, 19 XI 1980 r. [w:] Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej Solidarności..., t. 1, s. 151.

14 Na przykład w opisie historii Regionu Gdańskiego podano: "W trakcie strajku w Urzędzie Wojewódzkim prawie bez echa przeszedł protest, do którego doszło 10 XI 1980 r. w Miejskim Domu Kultury w Pruszczu Gdańskim" (L. Biernacki, A. Kazański, NSZZ "Solidarność" Region Gdański [w:] NSZZ "Solidarność" 1980-1989..., t. 3, s. 51). Strajk okupacyjny delegatów trwał nie jeden dzień (10 XI 1980 r.), lecz wiele dni (8-26 XI 1980 r.). Liczne dokumenty sygnowane przez Komitet Strajkowy NSZZ "Solidarność" Pracowników Przemysłu Cukrowniczego w Pruszczu Gdańskim nie były numerowane, jedynie datowane, co sprawia, że oświadczenie z 10 XI 1980 r. mogło zostać potraktowane jako jedyne i na tej podstawie ustalono datę rzekomo jednodniowego protestu.

15 List Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ "Solidarność" do załóg pracowniczych cukrowni z apelem o nieogłaszanie strajku, Warszawa, 9 XI 1980 r. [w:] Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej Solidarności..., s. 142; Telegram Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ "Solidarność" do premiera Józefa Pińkowskiego w sprawie podjęcia rozmów z przedstawicielami NSZZ "Solidarność" służby zdrowia, oświaty oraz cukrownictwa, Warszawa, 9 XI 1980 r. [w:] Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej Solidarności..., s. 144; Oświadczenie Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ "Solidarność" w sprawie postulatów cukrowników, Szczecin, 19 XI 1980 r. [w:] Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej Solidarności..., s. 151; P. Kapuściński, O co chodziło cukrownikom?, "Życie Gospodarcze", 7 XII 1980, s. 6.

16 Historycy już poczynili pewne ustalenia (zob. A. Kazański, Poznaj Jana Koziatka (1942-2017), działacza Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, https://gdansk.ipn.gov.pl/pl2/aktualnosci/96150,Poznaj-Jana-Koziatka-1942-2017-dzialacza-Wolnych-Zwiazkow-Zawodowych-Wybrzeza.html, dostęp 20 XII 2020 r.).

17 Szczecińskie posiedzenie KKP NSZZ "Solidarność" 18-19 listopada 1980 r., wstęp, wybór i oprac. A. Kubaj, Szczecin 2016, s. 28-30, 112-137.

18 Dolnośląskie Zakłady Wytwórcze Maszyn Elektrycznych "Dolmel" we Wrocławiu.

19 K. Czabański, Pierwsze podejście. Zapiski naocznego świadka, Warszawa 2005, s. 13-14, 20-22, 40-41, 51-52.

20 K. Dworaczek, NSZZ "Solidarność" w PKP w latach 1980-1989. Przykład Dolnośląskiej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, Wrocław-Warszawa 2020, s. 7.

21 Ogniwa zakładowe i sekcje branżowe NSZZ "Solidarność" 1980-1989, red. Ł. Sołtysik, G. Waligóra, Wrocław-Warszawa 2008.

22 Ibidem, s. 12-13.

23 Od nadziei do niepodległości. NSZZ "Solidarność" 1980-1989/1990. Studia i szkice, red. Ł. Sołtysik, G. Waligóra, Wrocław-Warszawa 2021.

24 K. Dworaczek, Sekcje branżowe w Niezależnym Samorządnym Związku Zawodowym "Solidarność" w latach 1980-1981. Zarys zagadnienia [w:] Od nadziei do niepodległości..., s. 93-109.

25 D. Meller, NSZZ "Solidarność" Cukrowni Chełmża w latach 1980-2002, Chełmża 2003. Publikacja powstała w związku z uchwałą nr 16c/2002 r. Komisji Zakładowej NSZZ "Solidarność" Cukrowni Chełmża z 20 XI 2002 r. Zamieszczono w niej dedykację: "Nieżyjącemu mgr. inż. Tadeuszowi Chomiczowi w dowód wdzięczności za przekazanie wiary w sens walki o życie w wolności. Członkowie NSZZ "Solidarność" Cukrowni Chełmża". Przedstawiony przez Dariusza Mellera opis wydarzeń w Cukrowni Chełmża autorzy uzupełnili o informacje uzyskane z dokumentów z zasobów Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Bydgoszczy (dalej: AIPN By), 081/358, Sprawa operacyjnego rozpoznania kryptonim Chełmża. Materiały dotyczące strajku okupacyjnego w Cukrowni Chełmża podległej pod Przedsiębiorstwo Państwowe "Cukrownie Toruńskie" w Toruniu, 1980 r., k. 1-112. Z okazji 25-lecia powstania NSZZ "Solidarność" w Cukrowni Chełmża ukazała się okolicznościowa publikacja: D. Meller, Jubileusz 25-lecia NSZZ "Solidarność" w Cukrowni Chełmża, Chełmża 2005.

26 P. Brzeziński, A. Kazański, M. Węgliński, Pruszcz Gdański w latach 1945-1990..., s. 115-116, 124-125, 192, 195, 247, 250, 258-259, 264, 291, 300-302.

27 W Encyklopedii Solidarności ukazał się dotąd tylko jeden biogram dotyczący cukrowników (Ł. Sołtysik, Kaczmarska-Perlak Maria..., s. 180-181). Więcej informacji można uzyskać na stronie Krzyż Wolności i Solidarności - Lista Osób Odznaczonych, zob. np. [Marek Dańkowski], [Maria Perlak], [Sylwester Kabat], [Jan Kurek] [w:] Krzyż Wolności i Solidarności - Lista Osób Odznaczonych, IPN, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl, dostęp 12 XII 2020 r.

28 O udziale dolnośląskich cukrowników w tworzeniu struktur Ogólnopolskiego Komitetu Oporu NSZZ "Solidarność" jest jedynie wzmianka w jednym z biogramów (zob. Ł. Sołtysik, Kaczmarska-Perlak Maria..., s. 180-181). II Komisję Krajową NSZZ "Solidarność dotąd błędnie prezentowano jako strukturę o zasięgu jedynie regionalnym, a nie krajowym (A. Kazański, Komisja Krajowa NSZZ "Solidarność", II [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989..., t. 1, 202-203; idem, II Komisja Krajowa NSZZ "Solidarność", "Magazyn Zarządu Regionu Gdańskiego Solidarność" 2010, nr 2, s. 14; zob. też: T. Chinciński, Kto to jest "Mieszko"? Bydgoski Ogólnopolski Komitet Oporu, "Czasy Nowożytne" 2008, s. 129-146; W. Sawicki, Regionalny Komitet Strajkowy NSZZ "Solidarność" Dolny Śląsk XII 1981 - VI 1982, Wrocław 2016; G. Majchrzak, Próba stworzenia "Neo-Solidarności", "Biuletyn IPN" 2005, nr 7-8, s. 69-80).

29 A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar, "Przegląd Techniczny" 1980, nr 8, s. 22-29.

30 B. Brożyniak, Gorzki smak cukru, "Słowo Polskie", 16 X 1980, s. 2; B. Kalita, Trudne problemy cukrowników, "Dziennik Bałtycki", 24 XI 1980, s. 3. W "Dzienniku Bałtyckim" ukazały się jeszcze trzy inne teksty autorstwa Barbary Kality o cukrownikach (B. Kalita, Wznowienie rozmów z delegatami pracowników cukrowni, "Dziennik Bałtycki", 25 XI 1980, s. 2; eadem, Parafowanie porozumienia z cukrownikami, "Dziennik Bałtycki", 26 XI 1980, s. 1-2; eadem, Podpisanie dwóch porozumień. Z cukrownikami w pruszczańskim MDK. W sprawie zaopatrzenia w leki, "Dziennik Bałtycki", 27 XI 1980, s. 2); zob. też: Zbiór Jana Świeżaka (dalej: ZJŚ), [Jan Świeżak], Notatka z dnia 26 XI 1980 (środa), (19. dzień strajku), rkps, s. 2; P. Brzeziński, A. Kazański, M. Węgliński, Pruszcz Gdański w latach 1945-1990..., s. 258-259.

31 L. Ścibor-Rylski, Cukrownictwo na zakręcie. Słodkie życie, "Chłopska Droga", 17 XII 1980, s. 5; P. Kapuściński, O co chodziło cukrownikom?..., s. 6; J. Mojkowski, W trzech rundach, "Życie Warszawy", 6-7 XII 1980, s. 5; M. Głowacz, Po 2 tygodniach rozmów podpisano porozumienie. Skuteczne rozmowy cukrowników (od specjalnego wysłannika), "Słowo Powszechne", 27 XI 1980, s. 1-2; (km), Cukrownicy dyskutują. Kampania trwa bez zakłóceń, "Słowo Polskie", 13 XI 1980. Jesienią 1980 r. pisano też o kampanii cukrowniczej (L. Miller, Cukrownicze rody z Jawora, "Słowo Polskie", 16 X 1980, s. 1, 3); zob. też: Zbiór Marii i Andrzeja Perlaków (dalej: ZMAP), Teleks red. Lecha Ścibora-Rylskiego do KS KKPPC, 17 XI 1980 r., odpis; ZMAP, Teleks z up. KS NSZZ "Solidarność" PPC, Andrzej Król rzecznik prasowy, do Redaktora Naczelnego "Chłopskiej Drogi", [17 XI 1980 r.], odpis; ZMAP, List Lecha Ścibora-Rylskiego do Marii Kaczmarskiej z 20 XII 1980 r.

32 (ish, tw), Strajk w chełmżyńskiej cukrowni zakończony, "Gazeta Pomorska", 26 IX 1980, s. 1; J. Oleradzka, S. Świątek, Dlaczego strajkuje Cukrownia?, "Nowości. Dziennik Toruński", 24 IX 1980, s. 3; eidem, Porozmawiajmy o strajkach, "Nowości. Dziennik Toruński", 27, 28 IX 1980, s. 3; (s), Koniec strajku w Cukrowni "Chełmża", "Nowości. Dziennik Toruński", 26 IX 1980, s. 1.

33 Szczególnie cenne są publikacje dotyczące Cukrowni Chełmża, zob. np. Uroczystości w Chełmży, inf. własna, "Wolne Słowo. Tygodnik NSZZ "Solidarność" Regionu Toruńskiego", 25 IX 1989; "Korzenie. Pismo NSZZ "Solidarność" Cukrowni "Chełmża", Wydanie okolicznościowe z okazji 30-lecia Solidarności, 19 IX 2010.

34 A. Skrzetuski, Jak rozmawiano z cukrownikami, "Biuletyn Informacyjny Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Solidarność. Region Środkowo-Wschodni", 14 XI 1980, s. 6.

35 Zbiór Marii i Andrzeja Perlaków obejmuje m.in. pełny zestaw zdjęć ze strajku w Pruszczu Gdańskim, dokumenty sekcji branżowej NSZZ "Solidarność" przemysłu cukrowniczego, w tym część Komunikatów wydawanych przez Sekcję w 1981 r. (numer 3, 4, 8), materiały prezentowane na tablicy NSZZ "Solidarność" w Branżowym Ośrodku Informatyki i Organizacji Pracy Przemysłu Cukrowniczego (w tym sprawozdania ze spotkań z przedstawicielami komitetów założycielskich z 1980 r., cenne także dla badań nad historią NSZZ "Solidarność" Region Dolny Śląsk) i dokumentację Komitetu Założycielskiego i Komisji Zakładowej z tego zakładu pracy. Dużo informacji zawierają dziennik prowadzony przez Marię Kaczmarską, a także jej zapiski w terminarzach, różne notatki oraz wspomnienia notowane w różnym czasie.

36 Zbiór Jana Świeżaka to pudło z nieuporządkowanymi materiałami z lat 1980-1989. Najcenniejsze są m.in. notatki z kolejnych dni strajku, w tym spisane z taśm magnetofonowych, lista obecności strajkujących, regulamin wart, adnotacje dotyczące wart i stałych przepustek oraz wykaz wpłat datków na fundusz strajkowy. W zbiorze znajdują się też dokumenty z okresu stanu wojennego i różne cenne zapiski. Jan Świeżak ma także nagrania magnetofonowe z negocjacji ze strajku w Pruszczu Gdańskim.

37 Zbiór Andrzeja Króla (dalej: ZAK) zawiera m.in. teczkę z teleksami z okresu strajku w Pruszczu Gdańskim i część wydawanych przez niego Komunikatów z 1981 r. (numer 1, 2 i 5).

38 Wśród brakujących dokumentów wymienić należy wydane pomiędzy wrześniem a listopadem 1981 r. Komunikat nr 6 i Komunikat nr 7. Pozostałe znaleziono w zbiorach przechowanych przez Marię Kaczmarską i Andrzeja Króla (ZAK, Komunikat nr 1 Krajowej Rady Sekcji Regionalnych Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność", [Wrocław, 27 IV 1981 r.]; ZAK, Komunikat nr 2 Krajowej Rady Sekcji Regionalnych Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność" [wydany po posiedzeniu Prezydium KRS NSZZ "Solidarność" 6 IV 1981 r. w Warszawie]; ZMAP, Komunikat nr 3 Krajowej Rady Sekcji Regionalnych Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność", [Ostrowy, 10 VI 1981 r.]; ZMAP, Komunikat nr 4 Krajowej Rady Sekcji Regionalnych Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność", [Ostrowy, 10 VI 1981 r.]; ZAK, Komunikat nr 5 Krajowej Rady Sekcji Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność", [Wrocław, 14 VIII 1981 r.]; ZMAP, Komunikat nr 8 Krajowej Rady Sekcji Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność", [pomiędzy 26 XI a 13 XII 1981 r.].

39 Zbiór Zygmunta Auguścika (dalej: ZZA). Najcenniejszym dokumentem jest lista delegatów korzystających z noclegu w czasie Krajowego Zjazdu Delegatów Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność" w 1989 r. w Strzelinie.

40 Zbiór Andrzeja Skrzetuskiego (dalej: ZAS) w najcenniejszej części zawiera m.in. dokumenty dotyczące okresu tworzenia NSZZ "Solidarność" w Cukrowni Lublin.

41 Zbiór Lecha Jonatowskiego (dalej: ZLJ) zawiera materiały dotyczące strajku w Cukrowni Chełmża.

42 Zbiór Krzysztofa Mikołajczyka (dalej: ZKM) zawiera m.in. dokumenty i pamiątki z okresu tworzenia Związku w Cukrowni Pruszcz, a także w Cukrowni Lublin, oraz obchodów 25-lecia cukrowniczej Solidarności.

43 W zbiorze Marka Krawycińskiego (dalej: ZMK) odnaleziono m.in. zdjęcia z wystawy w Cukrowni Janikowo zorganizowanej po 1989 r.

44 Zbiór Witolda Antczaka (dalej: ZWA) to m.in. dokumenty i pamiątki z okresu jego działalności w Sekcji.

45 Zbiór Grzegorza Ryczka (dalej: ZGR), zbiór Jana Kurka (dalej: ZJK) poza dokumentami z okresu tworzenia NSZZ "Solidarność" zawierają pamiątki z okresu po 13 XII 1981 r.

46 Zbiór Bogdana Halika (dalej: ZBH) zawiera ulotki i zdjęcia ze strajku cukrowników w Pruszczu Gdańskim.

47 M.in. Zbiór Marii i Marka Dańkowskich (dalej: ZMMD) to zdjęcia rodzinne.

48 Zbiór Wiktora Adamusa (dalej: ZWAdamus) zawiera m.in. zdjęcia brata Wiktora Adamusa - Tadeusza Adamusa z Cukrowni Łubna.

49 W Archiwum Sekcji [Krajowej] Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność" (dalej: AKSC) odnaleziono m.in. część dokumentów z tzw. zjazdu w Opalenicy (16 XII 1991 r.) i Krajowego Zjazdu Delegatów Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność" w Krasnymstawie (25 V 1995 r.) oraz kolejnych. Niestety działacze Sekcji nie zgromadzili pełnej dokumentacji z lat po 1989 r.

50 Archiwum Historyczne przy Komisji Krajowej NSZZ "Solidarność" w Gdańsku (dalej: AKKS), 347-3/51, Komisja Koordynacyjna Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność" - protokoły, uchwały. 1980-1981; AKKS, 347-3/320, Komisja Koordynacyjna Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność" - uchwały, komunikaty, negocjacje. 1980-1981; AKKS, 347-3/1429, Pytania, prośby, krótkie informacje i odpowiedzi.

51 AKKS, 347-3/51, Aneks do Porozumienia z Pruszcza Gdańskiego w sprawie interpretacji poszczególnych postulatów, Ostrowy, 3 II 1981 r., mps, k. 62-64.

52 W dokumentacji Komisji Zakładowej NSZZ "Solidarność" w Branżowym Ośrodku Informatyki i Organizacji Pracy Przemysłu Cukrowniczego dokument ten się nie zachował (Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (dalej: BZNO), Dział Dokumentów Życia Społecznego - akta Zarządu Regionu NSZZ "Solidarność" Dolny Śląsk, 1980-1981, VII-8/2, t. 7, Pismo do ZR Dolny Śląsk Oddział Wrocław NSZZ "Solidarność", Wrocław, 24 XI 1981 r., mps, s. 1-3); Władysław Baka (1936-2021), prof. ekonomii, w KC PZPR m.in. inspektor w Wydziale Propagandy, zastępca kierownika Wydziału Planowania i Analiz Gospodarczych (1977 - marzec 1980), Wydziału Handlu i Finansów (kwiecień 1980 - 19 IX 1981 r.), a potem sekretarz Komisji ds. Reformy Gospodarczej (do stycznia 1986 r.). Minister pełnomocnik ds. reformy gospodarczej Rady Ministrów (12 VII 1981 - 6 XI 1985), prezes Narodowego Banku Polskiego (1985-1988 i 1989-1991). Uczestnik obrad Okrągłego Stołu (strona rządowa) (Dane osoby z katalogu kierowniczych stanowisk partyjnych i państwowych PRL, http://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/468, dostęp 19 XI 2020 r.).

53 B. Gondek, M. Michałowski, A. Duraj, Nazwa NSZZ Solidarność...; Maria Perlak, film, Fundacja Pomorska Inicjatywa Historyczna, 19 IV 2017 r., dostęp 1 IX 2020 r.

54 Na przykład: Ryszard Łączka, wyborcza.pl/Nekrologi, Lublin, 17 II 2011 r., http://nekrologi.wyborcza.pl/0,11,,87367,Ryszard-Łączka-kondolencje.html, dostęp 20 XI 2020 r.; J. Masłowski, Lista internowanych działaczy NSZZ "Solidarność", Jerzy Masłowski, http://jerzymaslowski.pl/2009/02/27/lista-internowanych-dzialaczy-nszz-solidarnosc, dostęp 4 XI 2020 r.; B. Benczew, Stan wojenny w Raciborzu, cz. 1, nowiny.pl, https://www.nowiny.pl/80125-stan-wojenny-w-raciborzu-cz-i.html, dostęp 2 XI 2020 r.; J. Czachowski, Grudzień 1981 roku w Strzelinie, https://sloworegionu.pl/strzelin/12533-grudzień-1981-roku-w-strzelinie-2.ktml, dostęp 2 XI 2020 r.; (Mai) elka5.fm/wo, Za tymi murami zamknięto Polskę, http://www.solidarnosc.org.pl/legnica/wydarzenia/13_grudnia_glogow.html, dostęp 2 XI 2020 r.; M. Gajda, Społecznicy odnawiają historyczną bramę. Będzie też tablica, https://m.radio.kielce.pl/pl/post-90195, dostęp 25 X 2020 r.; M. Gajda, Pamiątkowa tablica na historycznej bramie już odsłonięta, https://m.radio.kielce.pl/pl/post-90486, dostęp 25 X 2020 r.; Z. Śpiewak, 36.rocznica Stanu Wojennego w ZK Siedlce, https://www.sw.gov.pl/aktualnosci/zaklad-karny-w-siedlcach-36-rocznica-stanu-wojennego-w-zk-siedlce, dostęp 13 XII 2020 r.; Z archiwum Bogusława Kaczmarskiego...; Sekcja Informacji Komitetu Obywatelskiego "S" we Wrocławiu, wybór i oprac. M. Perlak, http://blogmedia24.pl/node/48912, dostęp 20 XII 2020 r.

55 Na potrzebę gromadzenia relacji wskazuje wielu historyków, np. autorka publikacji o Solidarności w Żninie, w tym w tamtejszej cukrowni (S. Galij-Skarbińska, Solidarność w małym miasteczku. NSZZ Solidarność w Żninie w latach 1980-1989 [w:] O Polskę wolną! O Polskę Solidarną!..., s. 81-82).

56 Archiwum Państwowe w Lesznie, PL/34/PL-34-339/0, B. Ratajewska, Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność" przy Cukrowni "Gostyń" w Gostyniu, [21 II 2012 r.].

57 Za niezwykle cenne należy uznać opracowania dotyczące NSZZ "Solidarność" w małych miejscowościach, gdzie działalność nie tylko w stanie wojennym była o wiele trudniejsza niż w dużych miastach. Zob. m.in. S. Galij-Skarbińska, Solidarność w małym miasteczku..., s. 81-97.

58 Są to m.in. relacje (ZMAP, Andrzej Król, Solidarnościowe wspomnienie [cz. 1], [24 X 2017 r.], mps; ZMAP, idem, Solidarnościowe wspomnienia, 22 XI 2017 r., cz. 2, mps, s. 4; ZMAP, Relacja Witolda Antczaka, Ostrowy, 15 XI 2020 r., mps; ZMAP, Irena Dyduch, Wspomnienie, [20 XI 2017 r.], rkps; ZMAP, Grzegorz Ryczek, Chciałbym podzielić się swoimi wspomnieniami z okresu stanu wojennego, 10 XII 2020 r., mps; ZMAP, Lech Jonatowski, Wspomnienia tamtych dni, 9 I 2021 r., mps; ZMAP, Maria Perlak, Relacja dotycząca działalności w czasie Wyborów 1989 w Sekcji Informacji Komitetu Obywatelskiego "Solidarność" we Wrocławiu [16 III 2009 r. przekazana do Działu Dokumentów Życia Społecznego BZNO wraz z dokumentacją], Bytom Odrzański, 21 VIII 2008 r., mps) i biogramy (ZMAP, Andrzej Król, Andrzej Król (ur. 1939 r.), 20 III 2017 r.; ZMAP, Jan Kurek, [Biogram Ryszard Łączka], 13 XII 2020 r., mps; ZMAP, Grzegorz Ryczek, [Biogram], 10 XII 2020 r., mps; ZMAP, Maria Perlak, Życiorys śp. Bogusława Kaczmarskiego (30 IX 1929 - 04 XI 1996) z informacją o działalności, mps).

59 ZMAP, Andrzej Skrzetuski, Relacja, 6 XII 2020 r., nagranie; ZMAP, Jan Kurek, Relacja, 6 XII 2020 r., nagranie; ZMAP, Artur Kotyra, Relacja, 11 XII 2020 r., nagranie.

60 ZMAP, Marek Dańkowski, Życiorys, Wrocław, 30 X 2016 r.; ZMAP, Maria Dańkowska, Życiorys, Wrocław, 28 X 2016 r.; ZMAP, Marian Oziewicz, Oświadczenie, Wrocław, 20 V 2016 r., s. 1-3; ZMAP, Maria Perlak, Informacja o działalności opozycyjnej [Elżbiety Żołyniak], Bytom Odrzański, 10 I 2018 r., mps; ZMAP, Maria Perlak, Oświadczenie świadka o działalności Marka Dańkowskiego, Bytom Odrzański, 19 X 2016 r., mps,; ZMAP, Maria Perlak, Oświadczenie świadka o działalności konspiracyjnej dr Elżbiety Kołcz, Bytom Odrzański, 19 X 2016 r.; ZMAP, Maria Perlak, Oświadczenie świadka o działalności Elżbiety Dobrowolskiej, Bytom Odrzański, 10 VI 2019 r., s. 1; ZMAP, Maria Perlak, Oświadczenie o działalności [Zygmunta Fitowskiego], Bytom Odrzański, mps, s. 1-2; ZMAP, Oświadczenie Elżbiety Dobrowolskiej, Wrocław, 22 VI 2016 r.; ZMAP, Gabriel Plaminiak, Oświadczenie świadka o działalności Marii Dańkowskiej, Wrocław, 28 X 2016 r., s. 1; ZMAP, Wniosek Witolda Pieńki do IPN o udostępnienie do wglądu zanonimizowanych kopii dokumentów, brudnopis, s. 1-3; ZMAP, Wniosek Jana Świeżaka do IPN o wydanie dowodów potwierdzających spełnianie warunków na uzyskanie statusu działacza opozycji anykomunistycznej, Wrocław, 20 X 2016 r., s. 3-4, kopia; ZMAP, Leszek Żołyniak, Oświadczenie świadka o działalności Marka Dańkowskiego, Wrocław, 26 X 2016 r.; ZMAP, Leszek Żołyniak, Oświadczenie świadka o działalności Marii Dańkowskiej, Wrocław, 26 X 2016 r.

61 Badania nad ustaleniem osobowych źródeł informacji wśród internowanych są ledwie zapoczątkowane. Wyróżnia się tu praca Waldemara Handkego, który podał personalia tajnych współpracowników spośród internowanych oraz działaczy podziemia z województwa leszczyńskiego (W. Handke, Solidarność leszczyńska 1980-1990, Leszno 2010, s. 26-30, 34, 54, 67, 74, 76-77, 79-80, 106, 108, 137, 138-139, 149, 156, 203). Pozwoliło to na ustalenie, że w badanej grupie działaczy z województwa leszczyńskiego nie ma cukrowników.

62 Urząd do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych potwierdza status działacza lub represjonowanego na wniosek zainteresowanego. Zarówno tekst ustawy dotyczącej statusu, jak i potrzebne informacje i formularze znajdują się na stronie Urzędu (Ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych [tekst jednolity ze zmianami z 31 VIII 2017 r.], DzU 2017, poz. 1386, Urząd do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, https://www.kombatanci.gov.pl/pl/uprawnienia/nowelizacja-ustawy-o-działaczach-opozycji-antykomunistycznej/890-ustawa-o-dzialaczach-opozycji-antykomunistycznej.html, dostęp 3 I 2021 r. Natomiast rozproszone dotąd informacje o uhonorowanych KWiS, publikowane w Monitorze Polskim (np. Sylwestrze Kabacie - Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 września 2017 r. o nadaniu odznaczeń, Monitor Polski 2017, poz. 1099), zostały umieszczone na stronie IPN (Krzyż Wolności i Solidarności - Lista Osób Odznaczonych, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl, dostęp 10 X 2019 r.).

63 Zapewne ma to związek z tym, że pomimo iż podmiotem występującym o nadanie Krzyża Wolności i Solidarności jest m.in. związek zawodowy, a więc i NSZZ "Solidarność", Sekcja Krajowa Cukrowników NSZZ "Solidarność" dotąd nie podjęła działań, aby uzyskać stosowną wiedzę o działaczach podziemia solidarnościowego i nie wnioskowała o ich uhonorowanie. Przykładowo o Krzyż Wolności i Solidarności dla Marka Dańkowskiego i Marii Perlak wystąpiło Stowarzyszenie Represjonowanych w PRL Ziemi Lubuskiej, a nie Sekcja, mimo że działali w ramach Tajnej Komisji Zakładowej NSZZ "Solidarność" w zakładzie przemysłu cukrowniczego. Dotąd nie została wyróżniona krzyżem większość cukrowników działających w strukturach konspiracyjnych ani osób represjonowanych. Niniejsza publikacja być może przyczyni się do ich uhonorowania (Krzyż Wolności i Solidarności - Lista Osób Odznaczonych, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/search, dostęp 12 XII 2020 r.).

64 Postanowienie Prezydenta RP nr 453/2017 r. ([Sylwester Kabat], Krzyż Wolności i Solidarności - Lista Osób Odznaczonych, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/search/Kabat, dostęp 12 XII 2020 r.).

65 Postanowienie Prezydenta RP nr 421/2015 r. ([Jan Kurek], Krzyż Wolności i Solidarności - Lista Osób Odznaczonych, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/serach/Kurek, dostęp 12 XII 2020 r.).

66 Postanowienie Prezydenta RP nr 436/2019 r. ([Marek Dańkowski], Krzyż Wolności i Solidarności - Lista Osób Odznaczonych, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/serach/Dańkowski, dostęp 12 XII 2020 r.); Postanowienie Prezydenta RP nr 356/2015 r. ([Maria Perlak], Krzyż Wolności i Solidarności - Lista Osób Odznaczonych, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/serach/Kaczmarska, dostęp 12 XII 2020 r.).

67 ZGR, Legitymacja nr 15647 wydana 15 IV 2021 r. [Grzegorz Ryczek]; ZMAP, Decyzja szefa Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 IV 2017 r. Nr DSE2-K0994-D3200-1D/17 [Bogusław Kaczmarski].

68 Prace nad uzupełnianiem bazy danych trwają (IPN. Katalog osób rozpracowywanych, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/634364, dostęp 12 XII 2020 r.; IPN. Katalog osób rozpracowywanych, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/121182, dostęp 12 XII 2020 r.).

69 Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989..., t. 1; Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989, t. 2, red. G. Waligóra et al., Warszawa 2012; Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989..., t. 3; Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989..., t. 4; Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia, dostęp 10 I 2021 r.

70 Elektroniczny inwentarz archiwalny akt spraw karnych z okresu stanu wojennego, https://stapp.ipn.gov.pl/sip/index.php?menu=1, dostęp 10 I 2021 r.; Wykaz alfabetyczny osób internowanych, https://13grudnia81.pl/sw/wolnytekst/9499, Wykaz-alfabetyczny-osób-internowanych-w-okresie-stanu-wojennego.html, dostęp 10 I 2021 r.

71 Odnaleziono m.in. teczki osób internowanych, wśród nich Wiesławy Antolak (Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu [dalej: AIPN Wr], 040/156; AIPN Wr, 30/1825; AIPN Wr, 524/110673).

72 AIPN By, 081/358, Sprawa operacyjnego rozpoznania kryptonim Chełmża. Materiały dotyczące strajku okupacyjnego w Cukrowni Chełmża podległej pod Przedsiębiorstwo Państwowe "Cukrownie Toruńskie" w Toruniu, 1980 r., k. 1-112. Dariusz Meller swoje badania oparł na źródłach z archiwum Komisji Zakładowej w Cukrowni Chełmża oraz zbiorach prywatnych Tomasza Zielińskiego (D. Meller, NSZZ "Solidarność" Cukrowni Chełmża..., s. 155).

73 AIPN By, 081/594, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim Abel [dotyczący Tomasza Zielińskiego]; AIPN By, 081/595, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim Kabel [dotyczący Stefana Drajema].

74 AIPN By, 001/882, t. 1-3; AIPN By, 0086/1.

75 AIPN By, 069/1371 [dotyczy woj. bydgoskiego]; Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie (dalej: AIPN Sz), 0011/1988 [dotyczy woj. szczecińskiego]; Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie (dalej: AIPN Rz), 036/23 [dotyczy Cukrowni Przeworsk].

76 AIPN Sz, 468/60116.

77 M.in. KE krypt. Janek dotyczący Karola Harasimowicza (AIPN Wr, 022/889) i SOS krypt. Przeciwnik dotycząca Jana Talagi (AIPN Wr, 022/438).

78 Zob. np. AIPN Wr, 040/146 [dotyczy Wiesławy Antolak]; AIPN Wr, 30/1825 [dotyczy Wiesławy Antolak]; AIPN Wr, 040/599 [dotyczy Antoniego Wacha]; AIPN Wr, 30/1818 [dotyczy Antoniego Wacha].

79 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (dalej: AIPN), 2912/1; AIPN, 002954/1.

80 Zob. m.in. W. Polak, Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność" i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 - 4 VI 1989), Toruń 2003, s. 41, 52, 86, 286, 394 [Sylwester Kabat]; M. Białkowski, Dzieje Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX w. [w:] Kluby Inteligencji Katolickiej jako przestrzeń działań niezależnych w latach osiemdziesiątych XX wieku, red. K. Białecki, Warszawa-Poznań 2014, s. 146, 149, 151-152; Inteligentna forma internowania. Ćwiczenia i powołania do Ludowego Wojska Polskiego jako forma represji po 13 grudnia 1981 r., red. G. Majchrzak, Warszawa 2016, s. 329 [Artur Kotyra], 387 [Grzegorz Ryczek]; B. Perlak, Internowani na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie. Ośrodki odosobnienia podległe Okręgowemu Zarządowi Zakładów Karnych we Wrocławiu (1981-1982), Wrocław-Warszawa 2017, s. 55; G. Wołk, Ośrodki odosobnienia w Polsce południowo-wschodniej (1981-1982), Rzeszów 2009, s. 293 [Jan Kurek]; E. Wilkowski, Solidarność na ziemi zamojskiej w latach 1980-1989, Chełm 2009, s. 226-227 [Jerzy Watras]; M.J. Stręk, Solidarność trwa. Świadectwo sprzeciwu i oporu 1981-1989, Rzeszów 2005; S. Galij-Skarbińska, W. Polak, "Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi". Obóz internowania w Potulicach 1981-1982, Bydgoszcz-Gdańsk 2015, s. 106, 150, 190, 209, 215 [Sylwester Kabat]; M. Grosicka, Spis internowanych z Regionu Świętokrzyskiego. Ośrodek odosobnienia w Kielcach, "Studia Muzealno-Historyczne" 2009; E. Wilkowski, Ryszard Łączka - takim zapamiętałem Go..., s. 27-28.

81 W publikacjach są jedynie relacje Przemysława Zella oraz internowanych działaczy z Cukrowni Krasnystaw (P. Zell, Internowanie ("Korzenie" nr 1), "Korzenie. Pismo NSZZ "Solidarność" Cukrowni "Chełmża". Wydanie okolicznościowe z okazji 30-lecia Solidarności", 19 IX 2010, s. 60; E. Wilkowski, Solidarność w Krasnostawskiem..., s. 318-321).

82 E. Wilkowski, Solidarność w Krasnostawskiem..., s. 403-409.

83 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Lublinie (dalej: AIPN Lu), 053/459, Kwestionariusz ewidencyjny dotyczący Jana Kurka, 1980-1989.

84 S. Galij-Skarbińska, Solidarność w małym miasteczku..., s. 81-82.

85 J. Saramonowicz, Działania SB wobec działaczy byłego NSZZ "Solidarność" w Kutnie w świetle zachowanych dokumentów, "Kutnowskie Zeszyty Regionalne" 2010, t. 14, s. 203-226; A. Machniak, Działalność komunistycznych organów bezpieczeństwa w Przeworsku w latach 1956-1989 w świetle akt z Archiwum IPN w Rzeszowie. Wybrane zagadnienia [w:] Przeworsk - mała ojczyzna, t. 1: Studia z dziejów miasta i regionu, red. S. Kozak, t. 1, Przeworsk 2016, s. 65-83; T. Danilecki, Rozpracowywanie podziemnych struktur. Region Białystok NSZZ "Solidarność", "Biuletyn IPN" 2005, nr 7-8, s. 124-135; S. Galij-Skarbińska, Obszar działań operacyjnych Służby Bezpieczeństwa w Toruniu w latach 1970-1975 [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2009. Referaty, red. Ł. Kamiński, T. Kozłowski, Warszawa 2010, s. 159-171.

86 Andrzej Skrzetuski np. występuje jako figurant w SO krypt. Bartek, w której ramach rozpracowywano ks. Herberta Czumę SJ (M. Psujek, Polski Związek Katolicko-Społeczny w Lublinie w latach 1981-1991, praca magisterska napisana na seminarium Historia XX w. pod kierunkiem prof. dr. hab. Mirosława Piotrowskiego, Lublin 2010, s. 127-128).

87 ZMAP, Wniosek Witolda Pieńki do IPN o udostępnienie do wglądu zanonimizowanych kopii dokumentów, brudnopis, s. 3v; AKKS, 347-3/51, Oświadczenie Zjazdu Delegatów PPC zrzeszonych w NSZZ "Solidarność", Kluczewo, 26 II 1981 r., odpis, mps; ZMAP, Pismo KRS NSZZ "Solidarność" PPC, Witold Antczak, do Krajowej Sekcji Kolejarzy NSZZ "Solidarność", Poznań, 18 XI 1981 r.

88 Używano zamiennie nazw: Krajowa Komisja Koordynacyjna Pracowników Przemysłu Cukrowniczego przy NSZZ "Solidarność" lub Krajowa Komisja Koordynacyjna NSZZ "Solidarność" Pracowników Przemysłu Cukrowniczego, a także pomijając słowa "Krajowa", "Koordynacyjna" lub nazwę Związku - NSZZ "Solidarność" (nazwę związku zapisywano niekiedy na końcu). Podobnie było z nazewnictwem struktur zakładowych i ponadzakładowych, a także z nazwą zjazdów NSZZ "Solidarność" branży cukrowniczej, gdzie używano zamiennie sformułowań "Krajowy Zjazd" i "Walny Zjazd", a także "Zjazd Delegatów PPC zrzeszonych w NSZZ "Solidarność"". Po zmianie nazwy używano wyrażeń: Krajowa Rada Sekcji Regionalnych Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność", niekiedy pomijając słowo "Krajowa" lub "Regionalnych" oraz samą nazwę Związku (lub zapisując ją w środku, co dawało skróty: KRS PPC NSZZ "Solidarność", KRS NSZZ "Solidarność" PPC lub samo KRS PPC (por. np. AKKS, 347-3/51, Oświadczenie Zjazdu Delegatów PPC zrzeszonych w NSZZ "Solidarność", Kluczewo, 26 II 1981 r., plakat, odpis, mps; AKKS, 5/40, Protokół z II Walnego Zjazdu Delegatów Pracowników Przemysłu Cukrowniczego zrzeszonych w NSZZ "Solidarność", Strzelin, 12 IX 1989 r., s. 1, 5; ZAK, Komunikat nr I Krajowej Rady Sekcji Regionalnych Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność", [Wrocław, 27 IV 1981 r.]; ZAK, Komunikat nr 5 Krajowej Rady Sekcji Pracowników Przemysłu Cukrowniczego NSZZ "Solidarność", b.m., [pomiędzy 26 XI a 13 XII 1981 r.]).

89 Tak było w przypadku Cukrowni Jawor, gdzie dyrektor Henryk Nowak zapewniał funkcjonariuszy SB, że nie ma zastrzeżeń do pracownika Karola Harasimowicza, i poświadczał, że ten w styczniu 1981 r. został przewodniczącym KZ NSZZ "Solidarność" za jego namową, gdyż chciał w ten sposób nie dopuścić do tego, aby na przewodniczącego wybrano kogoś, kto wywoływałby konflikty w zakładzie (AIPN Wr, 022/889, Notatka służbowa dotycząca figuranta KE krypt. Janek nr 3682, Jawor, 12 XII 1982 r., k. 28; AIPN Wr, 022/889, Notatka służbowa dotycząca figuranta KE krypt. Janek nr 3682, Jawor, 20 IX 1986 r., k. 45; AIPN Wr, 022/889, Charakterystyka materiałów KE krypt. Janek nr rej. 3682, Jawor, 10 XII 1986 r., k. 46-49; AIPN Wr, 022/889, Notatka służbowa, Jawor, 30 IX 1981 r., k. 14). Mimo zapewnień dyrektora wobec Karola Harasimowicza aż do 1986 r. prowadzono KE krypt. Janek (AIPN Wr, 022/889, Kronika ważniejszych informacji i dokonanych czynności, k. 110). Ze zdaniem dyrektora zaczęto się liczyć, gdy w 1986 r. został wybrany na I sekretarza KW PZPR w Legnicy. Jako I sekretarz, dyrektor Cukrowni Jawor, wraz z Marianem Orzechowskim, ówczesnym ministrem spraw zagranicznych, 4 XI 1987 r., w ramach obchodów 70. rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej, uczestniczył w uroczystości odsłonięcia pomnika marsz. Konstantego Rokossowskiego, który do 1992 r. stał na pl. Przyjaźni Polsko-Radzieckiej (obecnie Orląt Lwowskich) (M. Żak, Dwa pomniki jednego marszałka, "Gazeta Piastowska. Region Legnica", 19 I 2020 r., http://www.gazetapiastowska.pl/category/region/legnica, dostęp 20 XI 2020 r.).

90 ZMAP, Pismo SE.055.2.2017 z Urzędu Miejskiego w Nowym Stawie podpisane przez Annę Majewską [w sprawie Witolda Pieńki], 22 II 2017 r.

Rozdział 1. Przemysł cukrowniczy w Polsce. Specyfika i problemy w 1980 r.

1 A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar, "Przegląd Techniczny", 24 II 1980, nr 8, s. 22-27. Pismo zyskało popularność w drugiej połowie lat siedemdzisiątych XX w. (gdy redaktorem naczelnym był Jerzy Drewnowski), a wysoki poziom publikacji od września 1979 r. utrzymał redaktor naczelny Marek Samotyj (B. Hynowski, Półtora wieku w pigułce, "Przegląd Techniczny. Gazeta Inżynierska" 2016, nr 24, https://przeglad-techniczny.pl/artykuly?id=800, dostęp 7 VII 2023 r.).

2 Raport w sprawie sytuacji surowcowej i techniczno-produkcyjnej przemysłu cukrowniczego oraz przesłanek jego rozwoju w latach 1980-1990, Warszawa 1980. Publikacja wymieniona w: M. Kaczmarska, Reorganizacja przemysłu cukrowniczego, "Biuletyn Informacyjny. Zagadnienia organizacji pracy", Wrocław 1981, s. 21; AKKS, 347-3/51, Uchwała, Pruszcz Gdański, 10 XI 1980 r., k. 45.

3 AKKS, 347-3/51, Uchwała, Pruszcz Gdański, 10 XI 1980 r., k. 45; ZMAP, Maria Kaczmarska, Dziś nie działamy przeciw sobie, [1981 r.], rkps, s. 3.

4 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa w Polsce (1944-1989) (Studium historyczno-ekonomiczne), Poznań 1997, s. 5, 9; Dzieje cukrownictwa w Polsce, red. C. Łuczak, Poznań 1981, s. 8, 20, 22, 25; H. Czerwieniec, Cukrownictwo polskie na medalach, "Gazeta Cukrownicza", grudzień 2020, s. 34.

5 A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 26; H. Czerwieniec, Cukrownictwo polskie..., s. 32.

6 S. Świetlicki, 50 lat Stowarzyszenia Techników Cukrowników, referat jubileuszowy, ro_swietlicki_2009_02_20.pdf, dostęp 2 X 2020 r.

7 H. Czerwieniec, Cukrownictwo polskie..., s. 32.

8 Z okazji jubileuszy otwarcia wymienionych powyżej cukrowni emitowano okolicznościowe medale pamiątkowe (ibidem, s. 32-35; S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 363-364; M. Mucha, Zmiany strukturalno-organizacyjne w przemyśle cukrowniczym w ostatnich 15 latach, "Gazeta Cukrownicza" 2009, nr 3, s. 70-73; M. Niemczak, Przemiany struktur polskiego przemysłu cukrowniczego jako efekt procesu restrukturyzacji, "Prace Komisji Geografii Przemysłu Polskiego Towarzystwa Geograficznego" 2008, nr 10: Procesy transformacji układów przestrzennych przemysłu na tle zmieniającego się otoczenia, s. 115, 119, 120).

9 Prof. zw. dr inż. Stanisław Zagrodzki (1906-1980) ("Życie Uczelni. Biuletyn informacyjny Politechniki Łódzkiej" 2006, nr 96, s. 12).

10 H. Czerwieniec, Cukrownictwo polskie..., s. 32-35; S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 363-364; M. Mucha, Zmiany strukturalno-organizacyjne..., s. 70-73; M. Niemczak, Przemiany struktur..., s. 115, 119, 120.

11 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 5, 9; Dzieje cukrownictwa w Polsce..., s. 8, 20, 22, 25. Okładki wybranych numerów "Gazety Cukrowniczej", w tym nr. 1, były opublikowane w 2014 r. ("Gazeta Cukrownicza" 2014, nr 1, s. 32).

12 F. Kapusta, Zmiany strukturalne cukrownictwa polskiego, "Zeszyty Naukowe SGGW w Warszawie. Polityki europejskie, finanse i marketing" 2015, nr 13, s. 54 (https://pefim.sggw.pl/article/view/4607, dostęp 10 I 2020 r.); S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 10; H. Czerwieniec, Cukrownictwo polskie..., s. 33, 35.

13 J. Maliszewski, Cukrownia Elżbietów (1845-1939) [w:] "Polskie Towarzystwo Historii Techniki. Muzeum Techniki" 2007, s. 27, 29, 30-31, 44; M. Kowalewski, Historia odbudowy Cukrowni "Sokołów", 1953, mps, s. 33, 36 [w:] Fotografika Michał Kurc, Michał Kurc Galeria, http://www.fotografika-kurc.prosta.pl/sokolow/z_tamtych_lat/sokolow_podl_cukrownia.html#historia, dostęp 7 VII 2023 r.

14 M. Kurc, Historia Cukrowni im. Fr. Malinowskiego w Sokołowie Podlaskim (skrócona), http://www.fotografika-kurc.prosta.pl/sokolow/z_tamtych_lat/cukrownia/historia_cukrowni.html, dostęp 7 VII 2023 r.; E. Łukasiuk, Franciszek Malinowski "Zagóra" - człowiek i komunista, http://www.fotografika-kurc.prosta.pl/sokolow/z_tamtych_lat/cukrownia/historia_cukrowni.html, dostęp 7 VII 2023 r.

15 S. Kusztelak, Zarys historii Cukrowni Ciechanów w Ciechanowie, "Gazeta Cukrownicza" 1994, nr 3, s. 53-54; K. Guttmejer, Fabryczny zespół w Ciechanowie, "Spotkania z Zabytkami" 1984, nr 3, s. 33-34; Ciechanów. Uroczystość ku czci Nowotki, 22 IX 1948 r., Polska Kronika Filmowa 1948, nr 39.

16 A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 24; AKKS, 347-3/51, Uchwała, Pruszcz Gdański, 10 XI 1980 r.

17 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 222-225, 228-229.

18 F. Kapusta, Zmiany strukturalne cukrownictwa...

19 Główny produkt przemysłu cukrowniczego - cukier - to sacharoza, która jest krystalicznym dwucukrem. Przy produkcji cukru znaczącym produktem ubocznym jest melasa (gęsty syrop o odczynie alkalicznym ciemnobrązowego koloru), wykorzystywana jako wartościowa pasza w rolnictwie, a w przemyśle jako surowiec do produkcji alkoholu, drożdży piekarniczych, kwasu cytrynowego i gliceryny. Innym produktem ubocznym są tzw. wysłodki, także stosowane jako pasza (K. Hryszko, P. Szajner, Sytuacja na światowym rynku cukru i jej wpływ na możliwości uprawy buraków cukrowych w Polsce, Warszawa 2013, s. 10-11).

20 Układ Zbiorowy Pracy Przemysłu Cukrowniczego z dnia 28 XII 1974 r., Warszawa, 1975, s. 79, http://www.dialog.gov.pl/uklady-zbiorowe-pracy-zarejestrowane-w-latach-1974-1981/uzp-przemyslu-cukrowniczego-zawarty-28-grudnia-1974-r-nr-rejestru-28, dostęp 18 XII 2006 r.; S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 222, 254-255; AIPN By, 081/358, Meldunek operacyjny, 18 IX 1980 r., k. 22.

21 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 220-221; A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 24.

22 A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 24.

23 W 1979 r. 114 kotłów i 39 turbozespołów było eksploatowanych od ponad 45 lat, 98 kotłów i 47 turbozespołów - od 16 do 45 lat, a tylko 43 kotły i 16 turbozespołów nie dłużej niż 15 lat. Kotły pochodziły z 34 firm, a turbozespoły z 21 firm, przy czym większość z nich nie produkowała już części zamiennych. Stowarzyszenie Techników Cukrowników wskazywało na konieczność pilnej wymiany 120 kotłów i 65 turbozespołów (A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 25-26).

24 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 319-320.

25 A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 24.

26 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 327-328.

27 A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 24; M. Kowalewski, Historia odbudowy Cukrowni...

28 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 150, 156.

29 Ibidem, s. 159, 179.

30 Ibidem, s. 184; A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 24.

31 A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 25.

32 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 25, 47-51, 66-67, 74, 110-111, 126-127, 147, 161, 168-169, 178, 187, 217, 224, 273-274, 276, 294-296, 335.

33 Ibidem, s. 49, 146-147, 177-1978, 268, 332; AKKS, 347-3/51, Uchwała, Pruszcz Gdański, 10 XI 1980 r.; A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 24.

34 100-lecie urodzin prof. Stanisława Zagrodzkiego [wystąpienie okolicznościowe na Politechnice Łódzkiej], 21 III 2006 r., s. 3, www.stc.pl, dostęp 20 I 2017 r.; Prof. zw. dr inż. Stanisław Zagrodzki, "Życie Uczelni. Biuletyn informacyjny Politechniki Łódzkiej", maj 2006, nr 96, s. 12; M. Seroczyński, Stanisław Makary Zagrodzki [w:] Słownik biograficzny powiatu toruńskiego, red. J. Krajewski, Toruń 2013, s. 115-118; M. Kowalewski, Historia odbudowy Cukrowni...

35 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 144-146.

36 A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 26.

37 Ł. Chudoba, Skuteczność oddziaływania instrumentów ekonomicznych w sterowaniu postępem naukowo-technicznym w przemyśle cukrowniczym, Warszawa 1991, s. 14-16; S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 210, 296, 321.

38 A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 24.

39 Ibidem, s. 24.

40 W latach osiemdziesiątych aż 4-5 proc. pracowników grupy przemysłowej ulegało wypadkom, np. w 1980 r. było 9 wypadków śmiertelnych, a wszystkich - 676, później liczba ta jeszcze wzrosła (S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 247-248, 251, 245-246).

41 M. Brandt, S. Wołłosiecki, Przemysł cukrowniczy. Wkładka do Terminarza Technika 1981, Warszawa 1980, s. 3-8.

42 S. Gierszewski, Przedmowa [w:] S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 5; M. Brandt, S. Wołłosiecki, Przemysł cukrowniczy. Wkładka do Terminarza Technika 1981..., s. 2.

43 Edmund Waleriańczyk (1925-2019) - absolwent Wydziału Chemii Spożywczej Politechniki Łódzkiej (1954 r.), doktor (1967 r.), od 1973 r. docent, w latach 1970-1995 zastępca dyrektora i dyrektor Instytutu Przemysłu Cukrowniczego, autor wielu publikacji naukowych, przewodniczący STC w latach 1972-1982 (po nim Wiesław Góralczyk), od 1995 r. emeryt (M. Brandt, S. Wołłosiecki, Przemysł cukrowniczy. Wkładka do Terminarza Technika 1980 r., Warszawa 1979, s. 2, 9; eidem, Przemysł cukrowniczy. Wkładka do Terminarza Technika 1981..., s. 2; Nadanie tytułu "Honorowy Obywatel Gminy Leszno" [21 IV 2016 r.], http://www.gminaleszno.pl/aktualnosci/nadanie-tytulu-honorowy-obywatel-gminy-leszno.html, dostęp 27 XII 2020 r.; S. Świetlicki, M. Wojtczak, 100 lat STC w służbie przemysłu cukrowniczego w Polsce, XXXI Pokampanijna Konferencja Techniczno-Surowcowa, Warszawa 2019, s. 6.

44 Obliczenia własne autorów na podstawie: M. Brandt, S. Wołłosiecki, Przemysł cukrowniczy. Wkładka do Terminarza Technika 1980 r...., s. 2; eidem, Przemysł cukrowniczy. Wkładka do Terminarza Technika 1981 r...., s. 2.

45 Prof. zw. dr inż. Stanisław Zagrodzki (1906-1980), "Życie Uczelni. Biuletyn informacyjny Politechniki Łódzkiej" 2006, nr 96, s. 12; H. Jochim, Modernizacja systemu informacyjnego dla celów zarządzania przedsiębiorstwem przemysłu cukrowniczego, rozprawa doktorska obroniona w 1978 r. na Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław 1978, s. 7; Raport w sprawie sytuacji surowcowej...

46 S. Wykrętowicz, Przemysł cukrowniczy i jego rola w ekonomice Polski Ludowej (1945-1960), Poznań 1967, s. 142; idem, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 151, 154; A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 24, 27. Polska wybudowała 10 cukrowni w Iraku o łącznej zdolności przerobowej 15 500 ton na dobę, po 5 w Bułgarii i Rumunii (łącznie odpowiednio przerabiały: 26 200 i 20 000 ton na dobę), 4 w Pakistanie, po 3 w Chinach i Grecji, po 2 - w Czechosłowacji, Hiszpanii i Jugosławii oraz 22 w ZSRR. Budowała je także w Sri Lance, Maroku, Ghanie i innych krajach (A. Siłuszek, Cukier. Kapryśny towar..., s. 24, 27).

47 Badania naukowe w tym zakresie prowadził Hubert Jochim (Cukrownie Dolnośląskie) oraz pracownicy Działu Organizacji i Normowania Pracy BOIOP (H. Jochim, Modernizacja systemu informacyjnego..., s. 7; M. Kaczmarska, Reorganizacja przemysłu cukrowniczego..., s. 21-30; ZMAP, Maria Kaczmarska, Doskonalenie organizacji i zarządzania przemysłem cukrowniczym, Wrocław 1979, mps, s. 14, 19; ZMAP, Maria Kaczmarska, Propozycja nowego systemu płac, mps, s. 1-5).

48 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 261, 263, 103.

49 Ibidem, s. 25-26. Warto pamiętać o zimie stulecia na przełomie 1978 i 1979 r., która pogłębiła kryzys w rolnictwie.

50 Ibidem, s. 296.

51 Ibidem, s. 296-297; M. Kietliński, Ćwierć wieku podlaskiej Solidarności. NSZZ "Solidarność" Region Białystok 1980-2005, Białystok 2005, s. 54.

52 A. Zawistowski, Kartki na wojnę, której nie było. Planowany mechanizm reglamentacji artykułów pierwszego zapotrzebowania w PRL w wypadku sytuacji nadzwyczajnej, "Dzieje Najnowsze" 2016, nr 1, s. 75.

53 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 176, 277; A. Zawistowski, Kartkowy handel reglamentowany na ziemiach polskich, "Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego. Studia i Prace" 2018, nr 3, s. 153; idem, Reglamentacja towarów w PRL, http://dzieje.pl/content/reglamentacja-towar%C3%B3w-w-prl, dostęp 20 I 2017 r.; M. Kietliński, Ćwierć wieku podlaskiej Solidarności..., s. 54.

54 A. Zawistowski, Kartkowy handel reglamentowany..., s. 154.

55 A. Zawistowski, Kartki na wojnę, której nie było..., s. 76.

56 Ibidem, s. 77-78; A. Zawistowski, Kartkowy handel reglamentowany..., s. 156-157.

57 Uchwała nr 264 Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1981 r. w sprawie reglamentowanej sprzedaży towarów, Monitor Polski 1981, nr 32, poz. 291.

58 Ibidem; A. Zawistowski, Kartkowy handel reglamentowany..., s. 156-157.

59 Uchwała nr 38 Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1981 r. w sprawie reglamentowanej sprzedaży mięsa i jego przetworów, Monitor Polski 1981, nr 7, poz. 57; Uchwała nr 264 Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1981 r. w sprawie reglamentowanej sprzedaży towarów, Monitor Polski 1981, nr 32, poz. 291; A. Zawistowski, Kartkowy handel reglamentowany..., s. 153, 155; K. Szamańska, Sklepy w czasach PRL, 2008, https://docplayer.pl/4352408-Sklepy-w-czasach-prl.html, s. 8, 18 [pdf], dostęp 20 I 2017 r.

60 A. Zawistowski, Kartkowy handel reglamentowany..., s. 157-158; idem, Reglamentacja towarów w PRL...; M. Kietliński, Ćwierć wieku podlaskiej Solidarności..., s. 54.

61 S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 74-75, 79-80; ZMAP, Maria Kaczmarska, Doskonalenie organizacji i zarządzania przemysłem cukrowniczym, Wrocław 1979, mps, s. 6-13.

62 M. Brandt, S. Wołłosiecki, Przemysł cukrowniczy. Wkładka do Terminarza Technika 1980..., s. 3-8; eidem, Przemysł cukrowniczy. Wkładka do Terminarza Technika 1981..., s. 3-8.

63 H. Jochim, Modernizacja systemu informacyjnego..., s. 7; ZMAP, Maria Kaczmarska, Doskonalenie organizacji i zarządzania przemysłem cukrowniczym, Wrocław 1979, mps, s. 14, 19.

64 Uchwała nr 242 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie zasad, trybu i terminu zniesienia zjednoczeń przedsiębiorstw państwowych, Monitor Polski 1981, nr 32, poz. 286; Uchwała nr 243 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie zasad działalności przedsiębiorstw państwowych w 1982 r., Monitor Polski 1981, nr 32, poz. 287; S. Wykrętowicz, Najnowsze dzieje cukrownictwa..., s. 185.