[1] Stanisław Kobielus, Bestiarium chrześcijańskie, Warszawa 2002, s. 294.
[2] Np. na pocz. XVIII twierdził przyrodnik, fizyk i teolog J. Cyprian, że smok był w raju i kusił pierwszych ludzi; zob. Johannes Cyprian, Historia Animalium. In qua plerorumque Animalium praecipuae proprietates ad usum eikonologikon breviter, T. I, Leschius 1712, s. 376-377; podobnie czytamy też w innych dziełach z tej epoki, np. zob. Henricus Canisius, Thesaurus monumentorum ecclesiasticorum et historicorum, sive Henrici Canisii lectiones antiquae, ad saeculorum ordinem digestae variisque opusculis auct? quibus praefationes historicas, animadversiones criticas et notas in singulos auctores, T. 2, Amstelaedami 1725, s. 354; cytat: "Sic enim draco diabolus, loquendo, nova falsa promittendo decepit hominum in paradiso".
[3] Wilhelm Neuß, Apokalypse (Geheime Offenbarung des hl. Johannes), [w:] Reallexikon zur deutschen Kunstgeschichte, Bd. 1, Stuttgart 1935, szp. 751-781.
[4] Oswald Erich, Antichrist (Antenchrist, Entkrist, Endechrist, Widerchrist), [ w:] Reallexikon zur deutschen Kunstgeschichte, op. cit., szp. 720-729.
[5] Ibidem
[6] Np. wizerunki istoty przypominającej smoka spotykamy w scenie pokazującej Ewę w rajskim ogrodzie, przedstawiały to niektóre egzemplarze Speculum humanae salvationis, znanego i rozpowszechnianego w średniowieczu w różnych krajach dzieła religijnego; jeden z egzemplarzy jest w zbiorach Det Kongliche Bibliotek w Kopenhadze i pochodzi z początku XIV wieku; innym przykładem jest rzeźba Ewy ze smokiem z katedry w Reims, z XIII wieku; więcej na ten temat zob. E. Lucchesi Palli, Drache, [w:] Lexikon der christlicher Ikonographie, Bd. 1, Rom-Freiburg-Basel-Wien 1968, szp. 517; też zob. Liselotte Stauch, Drache, [w:] Reallexikon zur deutschen Kunstgeschichte, Bd. 4, Stuttgart 1958, szp. 353.
[7] Christopher Dell, Potwory. Bestiariusz przedziwnych stworzeń, Warszawa 2012, s. 6-10, 68-91.
[8] Reuben Stone, Potwory i tajemnicze miejsca, Katowice 2000, s. 6-99.
[9] Matt Lamy, 100 najdziwniejszych, niewyjaśnionych zagadek i tajemnic świata, Warszawa 2007, s. 9-44.
[10] Anna Wieczorkiewicz, Monstruarium, Wydawnictwo Słowo/obraz Terytoria, 2009, passim.
[11] Cytat zaczerpnięty został z: Jan Długosz, Roczniki czyli Kroniki Sławnego Królestwa polskiego, Księgi VII i VIII, bez r.w., s. 253-254, przekład na język polski Julia Mrukówna (edycja komputerowa); również zob. Jana Długosza dziejów polskich ksiąg dwanaście, t. 2, ks. 7, Kraków 1868, s. 434.
[12] Stanisław Kobielus, Bestiarium chrześcijańskie, op. cit., s. 24.
[13] Marco Polo, Devisement du monde (Livre des Merveilles), ok. 1410-1412, Paris (Biblioth?que nationale de France), s. 29, 55, 76.
[14] Liselotte Stauch, Drache, op. cit., szp. 347.
[15] Liber floridus, Lambert de Saint - Omer (zbiory Biblioteki Uniwersytetu w Genewie), passim.
[16] Konrad von Megenberg, Das Buch der Natur, Hagenau - Werkstatt Diebold Lauber, ok. 1442-1448 (w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu w Heidelbergu), passim.
[17] Gart der Gesundheit zu latein hortus sanitatis, Strassburg 1536, passim; jednakże pierwsze wydanie pochodzi z 1485 roku.
[18] Hartmann Schedel, Weltchronik, Nürnberg 1493, s. 12-13.
[19] Sebastian Münster, Cosmographia. Beschreibung aller Lender... (sic!), Basel 1544, s. 705-713; ten sam, Cosmographiae universalis Lib. VI. in quibus iuxta certioris fidei scriptorum traditionem describuntur, Basileae 1550, s. 1097-1098, 1149-1152.
[20] Pierre Boaistuau, Histoires Prodigieuses, monstre engendre sur les confins, Paris 1560, passim.
[21] Giovani Battista de Cavalieri, Opera nel a quale vie molti mostri de tute le parti del mondo antichi et moderni, 1585 (zbiory The British Museum), passim.
[22] Na temat tego dzieła zob.: Richard Ellis, Potwory głębin. Lewiatan, węże morskie...., Warszawa 1999, s. 40-71.
[23] Olaus Magnus, Historia de gentibus septentrionalibus, earumque diversis statibus, conditionibus, moribus, ritibus ... necnon universis pene animalibus in Septentrione degentibus, eorumque natura, Romae 1555, s. 187-189.
[24] Ibidem, s. 760.
[25] Ibidem, s. 187-189.
[26] Olai Magni Historien der Mittnachtigen Laender, Basel 1567, passim.
[27] Conradi Gesneri..., Historiae animalium..., lib. V, Tiguri 1587, passim.
[28] Ulisses Aldrovandi, Monstrorum historia cum paralipomenis historiae omnium animalium, Bononiae 1642, passim.
[29] Fortunio Liceti, De monstrorum caussis, natura, et differentiis: lib. 2; in quibus ex rei natura monstrorum historiae..., Patavii 1634, passim; na stronach 263-264 znajdują się trzy adnotacje cenzorów i inkwizytorów.
[30] Seweryn Mosz, Artur Adamiak, Młot na czarownice. Najważniejsza, najmądrzejsza i najbardziej znacząca książka świata, Katowice 2007, s. 76. W oryginalnym tekście czytamy też o smoku w znaczeniu apokaliptycznym, zob. Mallevs Maleficarvm in Tres Divisvs Partes, In quibus Concurrentia ad maleficia, Maleficiorum effectus, Frankfurt am Main 1580, s. 156, np. "[...] non tamen duratione, ita quod illud Apocal. 12. Draco de coelo cadens, traxit tertiam partem stellar. Et in figura Leviathan habetur". Dzieło to miało różne wydania i wersje, a w jednej z nich jest więcej o smokach, i to w różnych kontekstach, zob. Malleus Maleficarum, ex multis auctoribus conflati, quorum nomina a tergo habentur, Tomus alter, Lugduni 1596, s. 48, 111, 115, 181, 204.
[31] Ewa Kulik, Tropami wielkiego gada, Warszawa 2009, s. 46; Uwe Steffen, Drachenkampf. Der Mythos vom Bӧsen, Kreuz-Verlag 1986, s. 218; autor podaje, że w hagiografii istniało 60 postaci świętych walczących ze smokami.
[32] Zofia Drapella, Od Lewiatana do Jormungandra, Gdańsk 1976, s. 123-145.
[33] Konrad Gesner, Schlangenbuch, das ist ein grundtliche und vollkomne Beschreybung aller Schlangen..., Zürich 1589, s. 36-37; Wilhelm Bӧlsche, Drachen, Stuttgart 1929, s. 25-26.
[34] Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny albo akademia wszelkiej..., Kraków 1966, s. 299 (współczesne wydanie na podstawie oryginalnego tekstu).
[35] Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum historiae libri duo..., Bononiae 1640, s. 312-427.
[36] Ulisses Aldrovandi, Monstrorum historia ..., op. cit., s. 156.
[37] Heinz Mode, Stwory mityczne i demony. Fantastyczny świat istot mieszanych, Warszawa 1977, s. 118-153.
[38] Karl Shuker, Dragons. A natural history, London 1995, s. 9-116.
[1] Jan Lisiewski, Badania historyczne podania gminnego o smoczej Jamie, "Czas. Dodatek miesięczny", Kraków 1857, t. 8, s. 73.
[2] Cytat: "Narzędziem tej kary w piekle jest przede wszystkim ogień, i to ogień rzeczywisty, cielesny", zob. ks. Marcin Ziółkowski, Eschatologia, Sandomierz 1962, s. 277. Przez wiele stuleci Kościół nauczał o istnieniu ognia piekielnego, zob. Prosty wykład nauki Kościoła Świętego rzymsko-katolickiego, Kraków 1859, s. 260-261.
[3] Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum historiae..., op. cit., s. 340-342.
[4] W dziele Serpentum et draconum Ulissesa Aldrovandiego znajdujemy adnotację Inkwizycji mówiącą o zgodności jego dzieła z prawdami wiary; znajduje się ona na stronie bez numerów, na początku księgi, zaraz po dedykacji. Adnotację ergo imprimatur podpisał Fr. Hieronymus Onuphrius, doktor świętej teologii i konsultor Świętej Inkwizycji. zob. Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum historiae libri duo..., op. cit., brak nr str.
[5] Jutta Seibert, Drache, [w:] Lexikon christlicher Kunst. Themen. Gestalten. Symbole, Freiburg-Basel-Wien 1982, s. 81-82; E. Lucchesi Palli, Drache, op. cit., szp. 516-524; Liselotte Stauch, Drache, op. cit., szp. 347-366.
[6] Johann Heinrich Zedlers Grosses vollständiges Universal- Lexicon aller Wissenschaften und Künste, Leipzig 1731-1754, Bd. 7, szp. 1374.
[7] Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny..., op. cit., s. 304.
[8] Encyclopedie, ou Dictionaire raissone des sciences, des artes..., t. 5, Paris 1751, s. 104.
[9] Caroli a Linné, Systema naturae, per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, Tomus I, Vindobonae 1737, s. 358.
Smok straszył w grobowcu
Smoki to obrzydliwe zwierzęta, które nie zostały stworzone przez Boga, lecz w prostej linii pochodzą od szatańskiego władcy piekieł - tak wierzono przed stuleciami. Poświadczały to opowieści, dziś nieprawdopodobne, zawarte w żywotach pewnych bohaterów i wielu świętych pańskich. Jedną z nich była historia smoka w Saint-Denis, który pojawił się w grobowcu Karola Młota (686-741)[1]. Otóż ten władca Franków, zwycięzca w bitwie z Arabami pod Poitiers w 732 roku, nie lubił kleru. Prześladował duchownych, dopuścił się wobec nich wielu nadużyć, a nawet wypędził z Reims biskupa - św. Rygoberta. Za ten czyn został zgodnie z prawem i zwyczajem kościelnym wyklęty. Pamięć o złych poczynaniach tego władcy wobec Kościoła spowodowała, że biskup św. Euschery doznał we śnie widzenia. Pod wpływem owej wizji ogłosił, że widział w piekle Karola Młota cierpiącego za swoje przewinienia. A piekło, według nauki kościelnej, to miejsce zadawania kary materialnej duszy potępionego człowieka[2]. Zdaniem owego biskupa to niewiele dla takiego łotra, jakim był Karol Młot. To byłoby zbyt mało, aby cierpiała tam wyłącznie jego dusza, dlatego w piekle powinno znaleźć się też jego ciało. Aby sprawdzić taką teorię, wybrał się tenże biskup wraz z innymi świątobliwymi duchownymi, mianowicie ze św. Bonifacym i opatem Fulradem, do grobu Karola Młota w bazylice Saint-Denis. Otworzono ów grobowiec i stwierdzono, że nie ma w nim ciała władcy, a na jego miejscu pojawił się smok i do tego, podobnie jak całe wnętrze grobowca, okopcony był dymem z piekielnego ognia. Oczywiście to nic nadzwyczajnego dla ludzi tamtych czasów, bowiem smok to obraz i ucieleśnienie samego Lucyfera - władcy piekieł.
Historia ta nie jest odosobniona w dziejach kultury europejskiej. Motyw smoka mieszkającego w podziemiach jest też opisywane w dziejach Sir Lancelota. Zabił on w Carbin smoka, który mieszkał w grobowcu.
Smoki upodobniają się do diabłów, przemawiają jako demony, są obrazem szatana i dlatego to nic dziwnego, że mogły mieszkać w grobowcach lub w świecie podziemnym. Z tego powodu uważano je za tożsame z Lucyferem. "Draco magnus denotat Luciferum" - tak bowiem pisał wielki znawca smoków Ulisses Aldrovandi w dziele Serpentum et draconum historiae[3]. Jak ważne było to dzieło, potwierdza adnotacja cenzury cesarskiej, biskupiej, a nawet samej Świętej Inkwizycji, która uznała je za zgodne z nauką wiary[4]. Może wydawać się to naiwne, a wręcz śmieszne, ale kiedyś nie znano innego sposobu na wyjaśnienie istnienia zła na świecie, jak tylko jako skutku działania diabelskich sił. Uważano wszelkie zło za dzieło szatana i diabłów, którzy objawiali się jako smoki. Nawet pojawienie się niektórych chorób przypisywano smokom, twierdząc, że dolegliwości pochodzą z ich szkodliwych wyziewów i oddechu. Chrześcijaństwo głosi od stuleci, że istnieje wiele demonów, a nawet jest ich ściśle określona hierarchia. Z tego powodu twierdzono, że istnieje wiele rodzajów smoków jako szatańskich objawień. Obawa przed zagrożeniem ze strony Lucyfera i jego smoków to największa trwoga ludzi epoki średniowiecza i czasów nowożytnych. Potwierdzają to różnego rodzaju teksty religijne, w tym modlitwy i egzorcyzmy oraz dzieła sztuki sakralnej nawiązujące do idei zwalczania zła przez pokonanie piekielnego smoka, w tym różnorodne wydania ilustrowane Apokalipsy[5]. Przykładem są wizerunki św. Michała Archanioła czy św. Jerzego lub innych świętych pańskich walczących ze smokami. Współczesnym dowodem na trwanie smoczej tradycji w religii jest słynny egzorcyzm benedyktyński zawarty na często rozpowszechnianym tzw. medaliku św. Benedykta, na którym znajdują się zapisane w postaci skrótów słowa: "Vade Retro Satana, Numquam Suade Mihi Vana Sunt Mala Quae Libas, Ipse Venena Bibas, Crux Sacra Sit Mihi Lux, Non Draco Sit Mihi Dux" (tłumaczenie: "Idź precz, szatanie, duchu złości; nigdy mnie nie kuś do marności; złe to, co mi ofiarujesz; sam pij sobie swoją truciznę. Niech światłem mi będzie Krzyż Święty, a nigdy wodzem smok przeklęty").
Współcześnie nie zdajemy sobie sprawy jak bardzo kiedyś człowiek był przekonany, że smoki istnieją. Ślady tej wiary spotykamy jeszcze ok. poł. XVIII wieku i to w bardzo poważnych dziełach naukowych. Przykładem jest słynny wielotomowy leksykon lipski wydany przez Johanna Heinricha Zedlera, w którym zamieszczono poważnie napisany i spory tekst o tych istotach; m.in. czytamy: "smok [...] jest groźnym wielkim wężem, który zamieszkuje oddalone pustynie, góry i jaskinie i czyni ludziom oraz bydłu wiele szkód"[6]. Smoki uważano za plugawe, szkodliwe i nieprzychylne człowiekowi zwierzęta, czyli były czymś złym. A każde zło ma szatańskie pochodzenie i wywodzi się z tego co jest najbardziej upadłe. Taki pogląd o smokach dominował przez wiele stuleci. Inspirowała go myśl teologiczna oparta o dosłowną interpretację niektórych tekstów z Biblii. Ksiądz Benedykt Chmielowski, autor słynnego kiedyś w naszym kraju leksykonu Nowe Ateny, wydanego w I poł. XVIII wieku, głosił, że te zwierzęta nie pochodzą od Boga, lecz ze zgnilizny a "ich Matką iest korrupcya" (wg oryg. - przyp. red.)[7].
Dopiero we Wielkiej Encyklopedii Francuskiej - przełomowym osiągnięciu nauki epoki oświecenia - rozprawiono się z tymi poglądami, wyraźnie napisano, że smoki i wszystko, co jest z nimi związane, należy do świata bajek[8]. Również Karol Linneusz (1707-1778) w systematyce przyrody zawartej w dziele Systema naturae nie uwzględnił smoków, bo był pewny, że takowe nie istnieją (uwzględnił tylko "draco volans" - jaszczurkę latającą zwaną smokiem latającym)[9]. Od tego zaczął się upadek wiary w istnienie smoków oraz z czasem zaprzestano pisać o nich w opracowaniach dotyczących świata zwierząt.
Oczywiście tragiczny, bajeczny i negatywny pogląd na temat tych istot był typowy dla europejskiej i chrześcijańskiej kultury. We wschodnich kulturach ma smok zupełnie inne znaczenie. Jest on na Dalekim Wschodzie symbolem szczęścia i dobrego powodzenia. Nawet uważano, że niektóre wydzieliny smoka powodują nieśmiertelność, a jego kości mają lecznicze właściwości. W chińskiej kosmogonii jest on czynnikiem męskim i odnosi się do światła, ciepła i aktywności. Miał znaczenie odwrotne niż w kulturze europejskiej, gdyż służył odstraszaniu demonów. Smok chiński był też symbolem cesarza, władzy, mądrości i bogactwa.
[1] Hieronim Spiczyński, O ziołach tutecznych y zamorskich y o moczy ich..., Kraków 1551, passim.
[2] Stefan Falimirz, O ziołach i o mocy ich, Kraków 1534, passim.
[3] Marcin Siennik, Herbarz, to jest ziół tutecznych, postronnych i zamorskich opisanie, co za moc mają..., Kraków 1568, passim.
[4] Gart der Gesundheit..., op. cit., passim.
[5] Stefan Falimirz, O ziołach..., op. cit., brak nr. stron.
[6] C. Plinii Secundi, Naturalis historiae, Paris 1685; o smokach jest w księdze 8 w rozdziałach 8, 11, 12, 17, w księdze 10 w rozdziale 92, w księdze 11 w rozdziale 77, w księdze 29 w rozdziale 20, s. 151-152, 156, 465, 571-572, 686-687.
[7] Andrzej Nowicki, Podróż w świat średniowiecznych cudów, Warszawa 1954, s. 64.
[8] Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, Warszawa 1990, s. 216-217.
[9] Daniel Farson, Angus Hall, Tajemnicze potwory, Warszawa 1994, s. 143.
[10] Otto Lueger, Drachenblut, [w:] Lexikon der gesamten Technik und ihrer Hilfswissenschaften, Bd. 3, Stuttgart-Leipzig 1906, s. 14-15.
[11] Konrad Gesner, Schlangenbuch..., op. cit., s. 38; cytat: "Dann das recht Trackenblüt / sanguis Draconis/ ist nichts anderes dann ein safft/ der wie rot blüt/ au? den bӧumen in India und den Inseln de? Atlantischen meers herfür tropffet".
[12] Carolus Clusius, Rariorum plantarum historia, Liber primus, Antverpiae 1601, s. 1-2.
[13] Johann Friedrich Ochs, Dissertatio medica inauguralis de sanguine draconis..., Altdorfi 1712, passim.
[14] Stephano Francisco Geoffroy, Tractatus de materia medica: sive de medicamentorum simplicium historia, virtute, ..., T. 2, Parisiis 1741, s. 557-568.
[15] Drachenblut, [w:] Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschafften und Künste..., Bd. 7, Leipzig 1731-1754, szp. 1377- 1381.
[16] Np.: Drachenblut, [w:] Grammatisch-kritisches Wörterbuch der Hochdeutschen Mundart, Band 1, Leipzig 1793, s. 1532; Sanguis draconis, [w:] Vollständiges Materialien-Lexicon. Leipzig, 1721., Szp. 997-998; Drachenbaum, [w:] Grammatisch-kritisches Wörterbuch der Hochdeutschen Mundart, Band 1, Leipzig 1793, S. 1532.
[17] Otto Lueger, Drachenblut, [w:] Lexikon der gesamten Technik und ihrer Hilfswissenschaften, Bd. 3, Stuttgart-Leipzig 1906, s. 14-15.
[18] Konrad Gesner, Schlangenbuch..., op. cit., s. 39; cytat: "Man findt in tracken haupt ein stein, der trackenstein genennet".
[19] Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum historiae libri duo..., op. cit., s. 329; Johann Leopold Cysat, Beschreibung dess berühmbten Lucerner- oder 4. Waldstätten Sees, und dessen Fürtrefflichen Qualiteten und sonderbaaren Eygenschafften, Lucern 1661, s. 176-181; Athanasius Kircher, Mundus subterraneus, in XII libros digestus:.., Tomus II, Liber Octavus, Caput II, De Draconibus subterraneus, Amstelodami 1678, s. 94; Drachenstein [w:] Grammatisch-kritisches Wörterbuch der Hochdeutschen Mundart, Bd. 1, Leipzig 1793, s. 1533.
[20] Więcej na temat kamienia smoczego zob.: Marek Sikorski, Kamień smoczy - mistyfikacja medyczna, [w:] Historia panaceum. Między marzeniem a oszustwem, red. Walentyna Korpalska, Wojciech Ślusarczyk, Bydgoszcz 2016, s. 173-184.
[21] Johann Jacob Scheuchzer, Natur-Geschichte des Schweizerlandes..., Erster Theil, Zürich 1746, s. 420-424.
[22] Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny.., op. cit. s. 333.
[1] C. Plinii Secundi, Naturalis historiae, op. cit., s. 151-152, 156, 465, 571-572, 686-687.
[2] Przykłady średniowiecznych wydań: Plinius Secundus, Historia Naturalis ... Rome 1470; Plinius Secundus, Naturalis Historiae ... Venice 1469; przykłady nowożytnych wydań: Caii Plinii Secundi, Das Weitberumbten Hochgelehrten alten Philosophi,.., Franckfurt a.M. 1571, s. 109-110; Plinius Secundus, Büchern... von der Natur aller Creaturen, Frankfurt 1618, s. 154-158. Polskie wydanie dzieł Pliniusza Starszego, np.K.Pliniusza Starszego Historyi naturalnej ksiąg XXXVII, Poznań 1845, passim. Od średniowiecza do pocz. XX wieku ukazało się ok. 160 wydań Pliniusza Starszego Historii naturalnej w języku łacińskim, niemieckim, francuskim, hiszpańskim, angielskim, polskim a nawet rosyjskim.
[3] C. Iulii Solini, Polyhistor, Rerum Toto Orbe Memorabilium.., Basileae 1543, s. 71, 91, 94, 100, 109. W czasach nowożytnych wydano kilka razy dzieła Solinusa, np. C. Iulii Solini Polyhistor seu rerum orbis memorabilium Collectanea, Coloniae 1520.
[4] Claudius Aelianus, Aeliani de natura animalium libri xvii. Verba ad fidem librorum MSS. constituit F. Jacobs. Adjecti sunt indices rerum et interpretatis Lat. Gesneri a Gronovio emendata, Tom I, bez miejsca wydania, 1832 (w zbiorach Uniwersytetu Oksfordzkiego), s. 27-29, 34, 47, 77,82, 87, 98, 122, 158, 160, 165-166, 168, 174, 185, 223, 238.
[5] Flawiusz Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, tłum. Ireneusz Kania, Kraków 1997, s. 126.
[6] Na przykład: Philostratus Flavius, De Vita Apolloni Tyani, Bononia 1501; Philostarus Flavius, De vita Apollonii Tyanei libri octo, Lutetiae 1555. W rzeczywistości jest więcej wydań tego dzieła i to w różnych językach nowożytnych.
[7] Stanisław Kobielus, Bestiarium chrześcijańskie, op. cit., s. 29-30.
[8] Ibidem, s. 31-35.
[9] Liselotte Stauch, Drache, op. cit., szp. 347-348.
[10] Konrad von Megenberg, Das Buch der Natur, op. cit., passim.
[11] Cytat według: Zuzana Šimková, Draci v dejinách i legendách, "Historická Revue" 2002, nr 10, t. 13, s. 11-13.
[12] Conradi Gesneri..., Historiae animalium..., lib. V, op. cit., passim.
[13] Konrad Gesner, Schlangenbuch..., op. cit., s. 35-43.
[14] Wilhelm Bölsche, Drachen, op. cit., s. 29-44.
[15] Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum ..., op. cit., s. 311-360.
[16] Athanasius Kircher, Mundus subterraneus..., op. cit., s. 89-97.
[17] Ibidem, s. 90.
[18] Christiano Ludovico Arendes, De dracone et basilisco..., Halberstadii 1670, rozdz. XVI, brak nr. stron.
[19] Edward Topsell, The History of four footed beasts and serpents, London 1607, passim.
[20] Georg Caspar Kirchmaier, Disputationes zoologicae de basilisco, unicornu, phoenice, behemoth, leviathan, dracone.., Jenae 1736, s. 79-93.
[21] Albertus Seba, Locupletissimi rerum naturalium..., Amstelaedami 1734, vol. 1, tabl. CII.
[22] Johann Jacob Scheuchzer, Natur-Geschichte des Schweizerlandes, samt seinen Reisen über die Schweizerische Gebürge, Zweyter Teil, Zürich 1746, s. 219-238.
[23] Johann Leopold Cysat, Beschreibung dess berühmbten ..., op. cit., s. 165-181
[24] Jan Jonston, Naturalis historiae de Insectis Libri III, De Serpentibus et Draconibus Libri II, Francofurti ad M. 1653, s. 34-37.
[25] Johannes Cyprian, Historia Animalium..., op. cit., s. 375-379.
[26] Jakub Krzysztof Haur, Skład abo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiej ziemiańskiej, Kraków 1689, s. 326.
[27] Gabriel Rzączyński, Naturalis historiae curiosa Regni Poloniae, Sandomiriae 1721, s. 104-105, 245-247.
[28] Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny..., op. cit., s. 299-303.
[1] Mircea Eliade, Historia wierzeń religijnych, Warszawa 1988, s. 145.
[2] Daniel Farson, Angus Hall, Tajemnicze potwory, op. cit., s. 134.
[3] Anna Bańkowska, Kazimierz Greb, O smokach z baśni i smokach prawdziwych, Warszawa 1965, s. 24.
[4] Heinz Mode, Stwory mityczne i demony, op. cit., s. 119.
[5] Jadwiga Lipińska, Marek Marciniak, Mitologia starożytnego Egiptu, Warszawa 1977, s. 190.
[6] Wielu starożytnych autorów używało słowa "smok" w swoich dziełach. Liczba ich jest spora: Ajschylus, Apollodorus, Aristophanes, Bachylides, Demosthenes, Euripides, Platon, Strabon, Homer, Wergiliusz i Lukrecjusz.
[7] Herodota Dzieje, przekład z greckiego Antoniego Bronikowskiego, Poznań 1862, s. 162, 267 (tenże tłumacz podaje nazwę "lotne węże", ale owe istoty to właśnie smoki, bo je tak zamiennie nazywano; niektóre tłumaczenia obcojęzyczne wyraźnie podają, że chodzi o smoki).
[8] Księgi Methamorphoseon to iest Przemian od Publiusa Owidiusza Nasona wierszami opisane..., a przez Waleriana Otfinowskiego [...] na polskie przetłumaczone, Kraków 1638.
[9] Witold Dobrowolski, Mity morskie antyku, Warszawa 1987, s. 39, 100, 287-289; Mały słownik kultury antycznej, pod red. Lidii Winniczuk, Warszawa 1976, s. 29, 89, 167, 255, 289-290, 393, 397, 433; Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Poznań 1989, s. 32-33.
[10] Michał Pietrzykowski, Mitologia starożytnej Grecji, Warszawa 1983, s. 280.
[11] Jan Parandowski, Mitologia, op. cit., s. 124-134.
[12] Wanda Markowska, Mity greckie, Warszawa 1951, s. 145.
[13] Jan Parandowski, Mitologia..., op. cit., s. 76.
[14] Wanda Markowska, Mity..., op. cit., s. 168.
[15] Wanda Markowska, Mity..., op. cit., s. 261-262.
[16] Owidiusz, Przemiany, Wrocław 1953, s. 109.
[17] Wanda Markowska, Mity..., op. cit., s. 215.
[18] Michał Pietrzykowski, Mitologia starożytnej Grecji, op. cit., s. 104.
[19] Jan Parandowski, Mitologia..., op. cit., s. 32-33.
[20] Zdzisław Mierzyński, Jak człowiek stworzył Boga, Warszawa 1956, s. 74.
[21] Jormungand, [w:] Meyers Großes Konversations-Lexikon, Bd. 10, Leipzig 1907, s. 309.
[22] Zofia Drapella, Od Lewiatana do Jormungandra, op. cit., s. 137-138, 197.
[1] Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum historiae..., op. cit., s. 342.
[2] E. Lucchesi Palli, Drache, op. cit., szp. 516-524; Jutta Seibert, Drache, op. cit., s. 81-82; Liselotte Stauch, Drache, op. cit., szp. 342-366.
[3] Małgorzata Biernacka, Niepokalane Poczęcie, [w:] Maryja Matka Chrystusa. Ikonografia nowożytnej sztuki kościelnej w Polsce, pod red. ks. Janusza Pasierba, Warszawa 1987, s. 33-35.
[4] Wolfgang Menzel, Christliche Symbolik. Erster Teil, Regensburg 1854, s. 210. Zob. też: Elżbieta Maria Firlet, Smocza Jama na Wawelu. Historia, legenda, smoki, Kraków 1996, s. 119-120; autorka wskazuje na ciekawy obraz z drugiej ćwierci XVII wieku z katedry na Wawelu, który przedstawia Świętą Rodzinę z wizerunkiem Jezusa depczącego smoka.
[5] Athanasius Kircher, Arca Noë, Amstelodami 1675, s. 54-55.
[6] Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny..., op. cit., s. 304.
[7] Ewangelia Pseudo-Mateusza, [w:] Apokryfy Nowego Testamentu, pod red. ks. Marka Starowiejskiego, Kraków 2003, s. 312-313.
[8] Jan Flis, Konkordancja Starego i Nowego Testamentu do Biblii Tysiąclecia, Warszawa 2000, s. 1323.
[9] Andrzej Nowicki, Podróż w świat średniowiecznych cudów, op. cit., s. 147.
[10] Wulgata, czyli łaciński tekst Biblii, mówi o smokach, a współczesne tłumaczenia Biblii mówią o wężach; zob. np. Biblia Sacra Vulgatae Editionis Sixti V et Clementis VIII, 1590, Leander van Ess Editore (1822-1824), s. 74; edycja internetowa zob. Latin Bible, Biblia Sacra, Vulgatae Editionis.
[11] Biblia Tysiąclecia: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Poznań 2000, s. 1197, podaje, że to był wąż, a Biblia: Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pod red. ks. M. Petera i ks. M. Wolniewicza, Poznań 2003, s. 1298 (to wydanie ma też imprimatur) podaje, że to był smok; również Wulgata podaje, że to był smok: "Et erat draco magnus in loco illo, et colebant eum Babylonii" (Dn 14, 23), "Tulit ergo Daniel picem, et adipem, et pilos, et coxit pariter: fecitque massas, et dedit in os draconis, et diruptus est draco. Et dixit: Ecce quem colebatis" (Dan 14, 27).
[12] Stanisław Kobielus, Bestiarium chrześcijańskie, op. cit., s. 294-298.
[13] Ibidem, s. 296.
[14] Liselotte Stauch, Drache, op. cit., szp. 347-348.
[15] Krzysztof Hubaczek, Bóg a zło. Problematyka teodycealna w filozofii analitycznej, Wrocław 2010, s. 28.
[16] Oswald Erich, Antichrist, op. cit., szp. 720-729; R. Chadraba, Antichrist, [w:] Lexikon der christlicher Ikonographie, Bd. 1, Rom-Freiburg-Basel-Wien 1968, szp. 119-122.
[17] Opuscula omnia diui Thomae Aquinatis ..., quae ita magno studio ... vt nunc primum ab authoris sui manu in lucem emitti videantu. His etiam adiecimus in omnium theologorum gratiam eiusdem diui Thomae Commentaria, in Cantica Canticorum, Iob, Ioannem, et Apocalypsim, Lugduni 1562, s. 935, 963, 981.
[18] Ibidem, s. 400.
[19] Stanisław Kobielus, Bestiarium chrześcijańskie, op. cit., s. 296.
[20] Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum..., op. cit., s. 340-342.
[21] Dorothea Forster, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990, s. 308.
[22] Jakub de Voragine, Złota legenda, Warszawa 2000, s. 90-91 (tytuł łac. Legenda aurea nie oznacza żadnych "złotych legend" w znaczeniu baśni lub bajek, lecz "złoty tekst do czytania", czyli inaczej "złotą czytankę"; polski tytuł tego dzieła jest mylny, sugeruje, jakoby chodziło o jakieś legendy, a to przecież były teksty kościelne z "imprimatur", a nie bajki).
[23] Św. Sylwester I, [w:] Encyklopedia kościelna wydana przez ks. Michała Nowodworskiego, t. 28, Warszawa 1904, s. 328; Szczepan Włodarski, Zarys dziejów papiestwa, Warszawa 1961, s. 17.
[24] J. Traeger, Silvester I, [w:] Lexikon der christlicher Ikonographie, Bd. 8, Rom-Freiburg-Basel, Wien 1968-1976, szp. 353-358; Jutta Seibert, Silvester, [w:] Lexikon christlicher Kunst..., op. cit., s. 288.
[25] Die Weltchronik Heinrichs von München, Neue EE, [w:] Deutsche Texte des Mittelalters, Herausgegeben von Frank Shaw, Johannes Fournier und Kurt Gärtner, Bd. 88, Berlin 2008, s. 50 (komentarz) oraz Kapitel 69: Konzil zu Nicäa und Silvesters Drachenkampf, s. 348.
[26] Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum..., op. cit., s. 338.
[1] Wiesław Szymon, Szatan, [w:] Katolicyzm a-z, praca zbiorowa pod redakcją ks. Zbigniewa Pawlaka, Łódź 1989, s. 361; cytat: "Człowiek powinien odnieść zwycięstwo w walce z szatanem, trwając w łączności z krzyżem Chrystusowym".
[2] Uwe Steffen, Drachenkampf, op. cit., s. 247-254.
[3] Na przykład w Słowniku niektórych pojęć biblijnych...., zawartym w wydaniu Biblii Tysiąclecia czytamy: "Smok w NT symbol szatana, utożsamianego z rajskim wężem (Ap 12, 3-9)", zob. Biblia Tysiąclecia: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu..., op. cit., s. 1639.
[4] Dzisiaj mówi się o smokach w biblistyce jako o mitycznych potworach praczasów, czyli jako o istotach nierzeczywistych, zob. Hugolin Langkammer, Słownik biblijny, Katowice 1990, s. 143.
[5] W.R.F. Browning, Słownik biblijny, Warszawa 2009, s. 471.
[6] Mieczysław Albert Krąpiec, Metafizyka. Zarys teorii bytu, Lublin 1984, s. 203.
[7] Jutta Seibert, Drache, op. cit., s. 222-223; zob. też M. Sikorski, Pogromca szatańskiego opętania, "Zeszyty Muzeum Filumenistycznego", 2007, R. 7, s. 3-8.
[8] Wincenty Zalewski, Święci na każdy dzień, Warszawa 1989, s. 579-581.
[9] Czesław Deptuła, Archanioł i smok, Lublin 2003, s. 64.
[10] Seweryn Mosz, Księga Henocha. Księga wyklęta, Katowice 2007, s. 42.
[11] Rosa Giorgi, Aniołowie i demony, Warszawa 2005, s. 294.
[12] Katarzyna Zalewska-Lorkiewicz, Książę ciemności. O średniowiecznych wyobrażeniach szatana, Warszawa 1996, s. 89.
[13] Wolfgang Menzel, Christliche Symbolik, op. cit., s. 325-330; zob. też Marek Sikorski, Smok św. Jerzego, "Osobliwości Ziemi Kłodzkiej" 2006-2007, R. 2-3, s. 16-23.
[14] Jakub de Voragine, Złota legenda, op. cit., s. 225-228.
[15] Marek Sikorski, Smok św. Jerzego, op. cit., s. 20.
[16] Jakub de Voragine, Złota legenda, op. cit., s. 225.
[17] Ibidem, s. 443.
[18] Wolfgang Menzel, Christliche Symbolik, op. cit., s. 210-211. Autor wymienia też różnych świętych, którzy pokonali smoka: Cyracius, Germanus, Ammon, Beatus, Erasmus, Domitianus, Donatus, Hilarion, Leon, Maurus, Mercunalis, Marcelus, Ruphilius, Severin, Parascius, Theodor, Timotheus; zob. też Ewa Kulik, Tropami wielkiego gada, op. cit., s. 46 oraz Uwe Steffen, Drachenkampf, op. cit., s. 218.
[19] Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum..., op. cit., s. 337.
[20] Jan Lisiewski, Badania historyczne podania..., op. cit., s. 72-74.
[21] Karl Shuker, Dragons..., op. cit., s. 16-19.
[22] Karl Rahner, Herbert Vorgrimler, Kleines theologisches Wӧrterbuch, Freiburg-Basel-Wien 1963, s. 190-191.
[23] Wincenty Zalewski, Święci na każdy dzień, op. cit., s. 411-412.
[24] Jakub de Voragine, Złota legenda, op. cit., s. 325.
[25] Uwe Steffen, Drachenkampft..., op. cit., s. 218-243.
[1] Heinrich Schmidt, Margarethe Schmidt, Die vergessene Bildersprache der christlicher Kunst. Ein Führer zu Verständnis der Tier-, Engel-, und Mariensymbolik, Verlag C.H.Beck 2007, s. 44, 70, 309-310.
[2] Anna Bańkowska, Kazimierz Greb, O smokach z baśni..., op. cit., s. 31-33;, op. cit. s. 36-37.
[3] Athanasius Kircher, Mundus subterraneus..., op. cit., s. 94-95.
[4] Johann Leopold Cysat, Beschreibung dess berühmbten Lucerner..., op. cit., s. 168-173.
[5] Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny..., op. cit., s. 300.
[6] Friedrich Schiller, Der Kampf mit dem Drachen, [w:] Schiller's Werke. Illustrierte Ausgabe..., Berlin, bez daty wyd., s. 93-97.
[7] Wilhelm Bӧlsche, Drachen, op. cit., s. 64-65.
[8] Daniel Farson, Angus Hall, Tajemnicze potwory, op. cit., s. 138.
[9] Drachenorden, [w:] Pierer's Universal-Lexikon, Bd. 5, Altenburg 1858, s. 286.
[10] Marian Plezia, Legenda o smoku wawelskim, "Rocznik Krakowski" 1971, t. 42, s. 21-22; Brygida Kürbis, Holophagus. O smoku wawelskim i innych smokach, [w:] Ars historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski, Poznań 1976, s. 175-176.
[11] Pieśń o Nibelungach, z języka średnio-wysoko-niemieckiego przełożył, przedmową, komentarzami i indeksami opatrzył Andrzej Lam, Warszawa 1995, s. 39, s. 138.
[12] Uwe Steffen, Drachenkampf, op. cit., s. 215-216; Karl Shuker, Dragons..., op. cit., s. 44-47.
[13] Detlev Arens, Drachen und Drachentöter im Rheinland, Rheinbach 2014, s. 24-27.
[14] E. Götzinger, Hörnerner Siegfried, [w:] Reallexicon der Deutschen Altertümer, Leipzig 1885, s. 434-435; zob. też Guido Görres, Der hürnen Siegfried und sein Kampf mit dem Drachen. Eine altdeutsche Sage, Hurter'schen Buchhandlung 1843, s. 31-33.
[15] Detlev Arens, Drachen und Drachentöter im Rheinland, op. cit., s. 9-72.
[16] Ortnit, [w:] Meyers Großes Konversations-Lexikon, Bd. 15, Leipzig 1908, s. 149.
[17] Wolfdietrich, [w:] Meyers Großes Konversations-Lexikon, Bd. 20, Leipzig 1909, s. 724.
[18] Dietrich, [w:] Pierer's Universal-Lexikon, Bd. 5, Altenburg 1858, s. 142; Dietrich, [w:] Meyers Großes Konversations-Lexikon, Bd. 4, Leipzig 1906, s. 900.
[19] Wigalois, [w:] Pierer's Universal-Lexikon, Bd. 19, Altenburg 1865, s. 205-206.
[20] Iwein, [w:] Meyers Großes Konversations-Lexikon, Bd. 10, Leipzig 1907, s. 119.
[21] Uwe Steffen, Drachenkampf, op. cit., s. 215.
[22] Dzieje Tristana i Izoldy, odtworzył Joseph Bedier, przełożył i wstępem opatrzył Tadeusz Żeleński-Boy, Warszawa 1988, s. 26-31; Tristan, [w:] Herders Conversations-Lexikon, Bd. 5, Freiburg im Breisgau 1857, s. 522.
[23] Beowulf, [w:] Meyers Großes Konversations-Lexikon, Bd. 2, Leipzig 1905, s. 647; zob. też Uwe Steffen, Drachenkampf, op. cit., s. 215.
[24] Natalia Goraj, Ludy starożytnej Persji, Warszawa 2008, s. 74-75, 88-89, 110-111.
[25] Christopher Dell, Potwory..., op. cit., s. 70.
[26] Bracia Grimm, Zwycięzca smoka, Warszawa 1943, s. 24-30.
[27] Kazimierz Władysław Wójcicki, Waligóra - Wyrwidąb, [w:] Baśnie polskie, wybór i opracowanie Tomasz Jodełka-Burzecki, Warszawa 1986, s. 21-22.
[28] Ewa Kulik, Tropami wielkiego gada..., op. cit., s. 49-50. Autorka powołuje się tu na legendę w opracowaniu Gustawa Morcinka, zob. Gustaw Morcinek, O tym, jak trzej bracia spotkali się po długiej wędrówce i co z tego wynikło, [w:] Prawdziwa historia o zbójniku Ondraszku, Warszawa 1988, s. 43-49.
[29] Bartłomiej Grzegorz Sala, Księga smoków polskich, Olszanica 2014, s. 15-113.
[30] Marek Sikorski, Smok wawelski w kręgu mitu i historii, Stradunia 2012, s. 57-74, ten sam, Na tropach smoka wawelskiego, Stradunia 2017, s. 19-43; ten sam, Smoki i smokobójstwo, Stradunia 2018, s. 70-74; Marian Plezia, Legenda o smoku wawelskim..., op. cit., s. 21-32; Brygida Kürbis, Holophagus. O smoku wawelskim..., op. cit., s. 163-178; Zenon Kałuża, "Holophagus" z "Kroniki" Kadłubka, "Przegląd Tomistyczny", tom 16, 2010, s. 255-289; Marek Parchem, Biblijne korzenie legendy o smoku wawelskim, czyli podanie o całożercy z "Kroniki polskiej" Wincentego Kadłubka i późniejszych polskich przekazów kronikarskich w relacji do "Opowiadania o wężu" z Księgi Daniela (Dn 14, 23-27), "Studia Gdańskie", tom 38, 2016, s. 17-48; Jacek Banaszkiewicz, Smok wawelski - czyli o potrzebie obecności potwora..., op.cit. s. 9-18; Krzysztof J. Czyżewski., Smoki, olbrzymy, zwierzęta przedpotopowe, op. cit., s. 47-66; Elżbieta Firlet, Legenda o smoku wawelskim w czasach staropolskich, op. cit., s. 81-93; Agnieszka Janczak, "Baśń", [w:] Dwa oblicza smoka. Katalog wystawy. tom I: Noty, Kraków 2015, s. 149-159; ta sama, "Duchtynia", [w:] Dwa oblicza smoka. Katalog wystawy. tom I: Noty, Kraków 2015, s. 161-169; ta sama, "Epoka rycerstwa", [w:] Dwa oblicza smoka. Katalog wystawy. tom I: Noty, Kraków 2015, s. 117-123; ta sama, "Legenda Wawelu", [w:] Dwa oblicza smoka. Katalog wystawy. tom I: Noty, Kraków 2015, s. 97-115; ta sama, Od bestii do zabawki, [w:] Dwa oblicza smoka. Katalog wystawy. tom I: Noty, Kraków 2015, s. 136-147; ta sama, Smok i dzieci, [w:] Dwa oblicza smoka. Katalog wystawy. tom I: Noty, Kraków 2015, s. 171-179; ta sama, "Wstań, Krakusie!" [w:] Dwa oblicza smoka. Katalog wystawy. tom II: Eseje, Kraków 2015, s. 95-103; Beata Kwiatkowska-Kopka, Smok na Wawelu [w:] Dwa oblicza smoka. Katalog wystawy, tom I: Noty, Kraków 2015, s. 67- 95; ta sama, W głąb legendy i jaskini [w:] Dwa oblicza smoka. Katalog wystawy, tom I: Noty, Kraków 2015, s. 15-47; Walczak Marek, Smoki "gotyckie" w Krakowie, [w:] Dwa oblicza smoka. Katalog wystawy. tom II: Eseje, Kraków 2015, s. 67-80.
[31] Mistrz Wincenty Kadłubek, Kronika polska, przeł. i oprac. Brygida Kürbis, Wrocław 2003, s. 13. W wydaniu tej kroniki z 1612 roku jest napisane: "quo quidam olophagum dici purant", zob. Historia Polonica Vincentii Kadlubkonis episcopi cracoviensis, Dobromili 1612, s. 33-34.
[32] To są następujące kroniki: Kronika polska, Kronika książąt śląskich i Kronika Mierzwy (Kronika wielkopolska wspomina o Kraku, ale nic o smoku wawelskim); więcej o tym zob. Czesław Deptuła, Archanioł i smok, op. cit., s. 122-123; Marek Sikorski, Smok wawelski..., op. cit., s. 67-68.
[33] Jana Długosza Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, Księga pierwsza, Warszawa 1962, s. 188-189.
[34] Maciej z Miechowa, Chronica Polonorum, Cracoviae 1521, Cap. V, s. 7.
[35] Martini Cromeri de origine et rebus gestis Polonorum..., Basilae 1568, s. 21. O tym też czytamy w kronice Marcina Kromera, zob. Kronika polska Marcina Kromera biskupa warmińskiego ksiąg XXX dotąd w trzech językach, a mianowicie w łacińskim, polskim i niemieckim wydana, na język polski z łacińskiego przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego i wydana w Krakowie w drukarni M. Loba w r. 1611, Sanok 1868, s. 62.
[36] Marcin Bielski, Kronika wszystkiego świata..., Kraków 1551, karta 200-201.
[37] Kronika Polska Marcina Bielskiego nowo przez Joachima Bielskiego syna jego wydana, Kraków 1597, s. 30. Zob. też Julian Zinkow, Krakowskie podania, legendy i zwyczaje, Kraków 2007, s. 21-30; Czesław Deptuła, Archanioł i smok, op. cit., s. 29-62; Elżbieta Maria Firlet, Smocza Jama na Wawelu..., op. cit., s. 33-42.
[38] Mierzwy Kronika, [w:] Monumenta Poloniae Historica. Pomniki dziejowe Polski, wydał August Bielowski, t. 2, Lwów 1872, s. 168: "Coria einim armentotur accensis plena sulphore et pice ad instar Danielis, qui draconem Babyloniorum occidit".
[39] Elżbieta Firlet, "Tablica pomnikowa" księcia Krakusa na wzgórzu wawelskim, "Studia Waweliana", t. 8, 1999, s. 244-248; Agnieszka Janczak, "Legenda Wawelu", op. cit., s. 106-108.
[40] Legendy i tajemnice Krakowa. Od króla Kraka do Piotra Skrzyneckiego. Katalog wystawy, Kraków 2005, s. 70-74.
[41] Józef Ignacy Kraszewski, O Kraku, smoku wawelskim, królewnie Wandzie, [w:] Baśnie i legendy polskie, Kraków 2002, s. 187-190. Wielu autorów wykorzystywało w swojej twórczości motyw Kraka i smoka wawelskiego, np. Cyprian Kamil Norwid czy Stanisław Wyspiański; na ten temat zob. Elżbieta Maria Firlet, Smocza Jama na Wawelu..., op. cit., s. 102-107. Popularną wersję legendy o smoku wawelskim podaje jeden ze współczesnych zbiorów legend, zob. Marian Orłoń, Jan Tyszkiewicz, Legendy i podania polskie, Warszawa 1988, s. 17-18; również zob. Jan Adamczewski, Legendy Starego Krakowa, Kraków 2006, s. 5-9; Postać smoka wawelskiego spopularyzował K. Makuszyński, autor wersji komiksowej dla dzieci, wielokrotnie wydawanej od czasów przedwojennych, z rysunkami M. Walentynowicza, zob. Kornel Makuszyński, Marian Walentynowicz, O wawelskim smoku, Poznań 2005, a także S. Pagaczewski, autor powieści młodzieżowych, w których wykorzystano motyw smoka wawelskiego, ale w pozytywnym znaczeniu, np. zob. Stanisław Pagaczewski, Gąbka i latające talerze, Kraków 1979. Niektórzy autorzy bajek pisali utwory o smoku wawelskim; oto wybrane przykłady: Dynowska, Maria, O wawelskim smoku i innych cudownych zdarzeniach..., Warszawa - Lwów 1937; Czesław Janczarski, O smoku wawelskim, Łódź 1985 oraz Hanna Januszewska, O smoku wawelskim, Warszawa 1954; także Jan Brzechwa, Smok, Kraków 2013 lub Wanda Chotomska, Smok ze Smoczej Jamy, Warszawa 1989. Istnieje też inna wersja bajki o smoku w Krakowie, lecz bez określenia, że to smok wawelski. Jest to niewielka publikacja, zob. Bajka o smoku, rycerzu Ćwieku i królewnie Lali, Warszawa 1934 (zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie).
[42] Józef Ignacy Kraszewski, Stara baśń, Warszawa, 1998, s. 54-56.
[43] Więcej na ten temat zob.: Jacek Banaszkiewicz, Polskie dzieje bajeczne Mistrza Wincentego Kadłubka, Wrocław 2002, passim.
[44] Teodor Waga, Historya Xiążąt y Królów Polskich krótko zebrana z niektóremi uwagami nad dziełami narodu, Warszawa 1770, s. 10.
[45] Julian Maślanka, Literatura a dzieje bajeczne, Warszawa 1984, s. 101-114, 144-147, 154-156, 251-254; Adam Naruszewicz, Historya narodu polskiego, t. I, cz. II, Warszawa 1824, s. 675; Joachim Lelewel, Dzieje Polski potocznym sposobem opowiedział.., Warszawa 1829, s. 16-17.
[46] Karol Szajnocha, Lechicki początek Polski. Szkic historyczny, Lwów 1858, s. 127.
[47] Franciszek Gawroński, Geneza legendy o smoku w związku z istnieniem człowieka czwartorzędowej epoki, Kraków 1900, s. 1-6.
[48] Wincenty Trojanowski, Podania mityczne dziejów polskich w oświetleniu wiaroznawstwa porównawczego i obrzędów ludowych, Warszawa 1917, s. 5-24; cytat: "Podanie o Kraku, jego synach i smoku powinno być nazwane podaniem o bogu słońcu - Kraku i księżycu - smoku Wąwelu, albo o Kraku i Wąwelu."
[49] Norman Davies, Smok wawelski nad Tamizą, Kraków 2001, s. 213-214. Na temat tej teorii N. Daviesa pisał też J. Zinkow, zob. Julian Zinkow, Krakowskie podania, legendy i zwyczaje, op. cit., s. 23-26.
[50] Jerzy Samuel Bandtkie, Dzieje narodu polskiego, t. I, Wrocław 1835, s. 45; Lucjan Siemieński, Dzieje narodu polskiego, bez pod. miejsca wyd., 1848, s. 9-10; Władysław L. Anczyc, Krótki rys dziejów narodu polskiego, Kraków 1877, s. 17; Władysław Grabieński, Dzieje narodu polskiego, cz. 1., Kraków 1897, s. 10; Józef Chociszewski, Dzieje narodu polskiego dla ludu polskiego i młodzieży..., Poznań 1869, s. 27; Klemens Bąkowski, Podania i legendy krakowskie, [w:] "Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1899", R. 68, Kraków 1899, s. 39; C. Goehring, Historya narodu polskiego od jego początku aż do teraźniejszości, t. I, Lwów 1867, s. 14-16.
[51] Sebastian Münster, Cosmographiae universalis Lib.VI. in quibus, op. cit., s. 889.
[52] Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum..., op. cit., s. 326-327.
[53] Georg Caspar Kirchmaier, Disputationes Zoologicae..., op. cit., s. 84-85.
[54] Christiano Ludovico Arendes, De dracone et basilisco..., op. cit., rozdz. XVI, brak nr. stron.
[55] Johannes Cyprian, Historia Animalium..., op. cit., s. 375 -376.
