Przedmowa

Jeśli zastanowić się nad odrębnością nauki w stosunku do innych form poznania rzeczywistości - sztuki, intuicji, "zdrowego" rozsądku, objawienia, medytacji itd. - to zapewne nasunie się wniosek, że różnica tkwi w metodzie. Nauka może się mylić, przez dłuższy czas głosić błędne tezy, ale w długim, niekiedy żmudnym procesie autoweryfikacji raczej zbliża się do prawdy niż od niej oddala. Jest to możliwe dlatego, że teorie naukowe są sprawdzalne. Każdy badacz może w niezależnej procedurze sprawdzić, czy tezy głoszone przez innego badacza z grubsza odpowiadają rzeczywistości, czy też raczej zaciemniają jej obraz. A weryfikacja albo falsyfikacja głoszonych teorii lub twierdzeń jest możliwa dzięki obiektywizmowi metody naukowej.

Jeśli z kolei zastanowić się nad właściwościami obiektywnej metody naukowej, to można dojść do wniosku, że kluczową rolę odgrywają dwa uniwersalne narzędzia poznawcze: wnioskowanie według reguł logiki oraz przyjęty język opisu rzeczywistości. Każda dyscyplina rozwija oczywiście specyficzne, swoiste instrumentarium badawcze, jak mikroskopy, teleskopy, spektrometry itd., ale wszystkie posługują się logiką i językiem. I znowu - język każdej dyscypliny jest swoisty, niekiedy wysoce specjalistyczny, ale zawsze jest - a przynajmniej powinien być - klarowny i jednoznaczny. Język jest niezwykle istotnym składnikiem warsztatu uczonego nie tylko dlatego, że umożliwia komunikację i wymianę myśli. Również dlatego, że - co wiemy przynajmniej od czasów Ludwiga Wittgensteina - język wyraża nasze myśli, ale też je kształtuje.

Wychodząc z powyższych przesłanek, podjąłem próbę zmierzenia się z terminologią współczesnej psychologii. Daleki jestem od przekonania, jakoby wolno by mi było kształtować język naszej dyscypliny. Starałem się raczej przybliżyć odbiorcom sposób, w jaki dzisiejsza psychologia rozumie i używa poszczególnych słów. Zadanie okazało się znacznie bardziej wymagające niż się z początku wydawało. Wiele terminów psychologicznych zaczerpnięto z języka potocznego, w którym nadal są używane, niekiedy w innym znaczeniu. Nie byłoby w tym nic szczególnego, w końcu tak szacowne dyscypliny naukowe jak fizyka i chemia też obficie czerpały z języka potocznego. Jednakże terminy takie jak siła, moc, praca czy ciepło uzyskały na gruncie fizyki ścisłe definicje oraz procedury pomiarowe, dzięki którym możliwe jest wyrażenie tych właściwości w obiektywnie mierzalnych jednostkach. Psychologia niekiedy jest w stanie oprzeć badania na ścisłym pomiarze badanych właściwości, ale nie zawsze. Zawsze jednak powinna dążyć do uściślenia terminologii.

Niektóre pojęcia psychologiczne pochodzą od matki wszystkich nauk, czyli filozofii. To oznacza, iż też wywodzą się z mowy potocznej, z tym że proces ich uściślania i pojęciowego przekształcania był znacznie dłuższy. Niektóre pojęcia używane przez psychologów, np. intencjonalność lub świadomość, mają nieco inne znaczenie na gruncie filozofii, o czym nie zawsze pamiętamy posługując się nimi.

W tym miejscu warto zmierzyć się z argumentem, że przecież badacze korzystają z języka międzynarodowego. Kiedyś była to łacina, dzisiaj język angielski. Po cóż więc trudzić się nad rozwojem terminologii w "językach narodowych", skoro i tak wszyscy posługują się angielskim. Uważam, że należy to robić z kilku względów. Po pierwsze - estetyka. Żargon specjalistyczny nigdy nie brzmi dobrze, choć może sprawiać wrażenie "uczonego". Po drugie - tradycja. Gdyby wybitni polscy uczeni nie zadali sobie trudu spolszczenia terminologii, dzisiaj mówilibyśmy element a nie pierwiastek albo integrał a nie całka. Po trzecie - komunikacja społeczna. Nauka jest częścią kultury i pozostaje na utrzymaniu całego społeczeństwa. Jej ustalenia, odkrycia, teorie itd. powinny więc być społeczeństwu komunikowane przyjaznym językiem. W przeciwnym razie nauka może utracić zaufanie i legitymizację społeczną, czego zaczątki zresztą obserwujemy.

Pisząc Słownik, zderzyłem się z problemem selekcji: ile terminów trzeba koniecznie zdefiniować, aby przybliżyć użytkownikom obraz całej psychologii. Każdy wybór jest dyskusyjny; zapewne niektórych terminów będzie Czytelnikom brakować, a inne mogą się wydawać zbyteczne. Świadomie zrezygnowałem z definiowania terminów ogólnych, jak też terminów kluczowych dla innych dyscyplin naukowych (np. filozofii, socjologii, prawa czy ekonomii). Nie wystarczył sam fakt, że jakieś słowo jest obcego pochodzenia (zwykle chodzi o łacinę i angielski), jeśli uznałem - może błędnie - że nie jest to termin kluczowy dla określonej teorii psychologicznej lub pewnego nurtu badań w tym obszarze. Nie ma na przykład haseł "egzystencja" ani "egzystencjalizm", chociaż używam tych słów w opisie innych haseł. "Egzystencja" jest bowiem hasłem nadającym się do słownika wyrazów obcych, a "egzystencjalizm" to termin przede wszystkim filozoficzny. Ostateczna liczba 1000 haseł (plus jedno hasło naczelne: psychologia) to kompromis między liczbą słów rzeczywiście używanych przez psychologów a liczbą możliwą do recepcji przez użytkowników.

Inna decyzja, która zaważyła na kształcie książki, dotyczyła objętości i charakteru haseł. Oprócz krótkich definicji starałem się dostarczyć użytkownikom pewnej dozy wiedzy na temat zjawiska, którego dotyczy dane hasło. Uznałem, że definicje rozumiane jako rozwinięcie znaczenia słów są łatwo dostępne, natomiast sama definicja, bez podania jej sensu, podłoża teoretycznego i znaczenia w opisie zachowania ludzi mogłaby być bezużyteczna. W rezultacie hasła zawarte w tym Słowniku to nie proste definicje, lecz swoiste pigułki wiedzy psychologicznej. Mam nadzieję na życzliwe przyjęcie tej konwencji przez Czytelników.

Słownik psychologiczny powinien być użyteczny przede wszystkim dla osób studiujących psychologię oraz dyscypliny bliskie psychologii: filozofię, socjologię, pedagogikę, ekonomię, nauki o kulturze czy o polityce itd. Zdobywanie wykształcenia to w dużej mierze nauka specjalistycznego języka w wybranej dyscyplinie. Słownik powinien też służyć profesjonalnym psychologom, szczególnie tym, którzy komunikują się ze "światem zewnętrznym", np. światem mediów, próbując przekładać wiedzę na język trafiający do szerokiego spektrum odbiorców. Byłbym zaszczycony, gdyby po tę pozycję sięgnęli ludzie pióra - dziennikarze i publicyści, a jeszcze bardziej, gdyby trafiła ona do tzw. publiczności czytającej.

Wydawnictwu Naukowemu PWN serdecznie dziękuję za zainteresowanie wydaniem tej pozycji i życzliwą, pełną wyrozumiałości współpracę. Dziękuję również prof. Dariuszowi Dolińskiemu na pomocną recenzję.

Kraków, kwiecień 2026

Edward Nęcka

Psychologia (psychology) - dyscyplina naukowa zajmująca się opisem i wyjaśnianiem zachowania ludzi lub zwierząt. Szukając odpowiedzi na pytanie, dlaczego ludzie robią to, co robią, psychologia wskazuje na przyczyny środowiskowe, w tym środowisko społeczne, przyczyny związane z trwałymi cechami osoby (temperament, osobowość, zdolności) oraz interakcję środowiska i cech indywidualnych. Zrozumienie zachowania wymaga analizy procesów motywacyjnych, emocjonalnych i poznawczych, które sterują obserwowalnym działaniem jednostki. To z kolei wymaga poznania mózgowego podłoża tych procesów. Ze względu na różnorodność swoich celów badawczych psychologia wchodzi w relacje z innymi naukami społecznymi (socjologia, pedagogika, nauki prawne), a także z fizjologią, medycyną, neurobiologią i ? kognitywistyką. Jak większość współczesnych nauk, wywodzi się z filozofii, z której dorobku czerpie nadal. Jednocześnie wzbogaca filozofię o odkrycia empiryczne, istotne dla zrozumienia natury ludzkiej. Psychologia to nauka, ale i praktyka, czyli obszar ? aktywności (1) zawodowej osób przygotowanych do pracy z ludźmi. Praktyka psychologiczna polega na badaniu zachowania lub próbie jego zmiany. Opis zachowania jednostki, grupy lub organizacji nazywa się oceną bądź diagnozą psychologiczną. Dokonuje się go na podstawie obserwacji, wywiadu lub standardowych metod badania psychologicznego. Natomiast interwencje psychologiczne obejmują ? poradnictwo, ? trening psychologiczny lub rehabilitację funkcji umysłowych. ? Psychoterapia jest rodzajem interwencji, uprawianym przez zawodowych psychologów po przejściu szkoleń podyplomowych i uzyskaniu certyfikatów.

A

Abdukcja (abduction) - odmiana ? rozumowania logicznego, w której na podstawie zaobserwowanych skutków formułuje się hipotezy co do możliwych przyczyn. Rozumowanie abdukcyjne można porównać do poruszania się myślą wstecz: to, co widzimy teraz, stanowi fundament ? wnioskowania o tym, co mogło się wydarzyć wcześniej. Jest podstawą działania lekarza diagnosty, policjanta rekonstruującego przebieg zbrodni lub uczonego szukającego przyczyn badanego zjawiska. Ma też duże znaczenie w poznaniu potocznym, pozwala bowiem każdemu zrozumieć, skąd się wzięło to, z czym mamy do czynienia obecnie. Abdukcja nie zezwala na wnioski pewne, a jedynie w pewnym stopniu prawdopodobne. Jej uzupełnieniem są ? indukcja (1) i ? dedukcja.

Absorpcja (absorption) - stan skupienia uwagi na wybranym obiekcie, myśli, wyobrażeniu, wspomnieniu lub celu działania, z całkowitym ignorowaniem innych obiektów. Może się pojawić spontanicznie albo w wyniku stosowania technik medytacyjnych. Skłonność do popadania w stan absorpcji jest cechą osobniczą, której natężenie można mierzyć skalami psychologicznymi. Jako cecha absorpcja ma związek z ? otwartością na doświadczenia. Pozwala przewidywać indywidualną podatność na ? hipnozę.

Abstrahowanie (abstraction, abstract conceptualization) - proces tworzenia w umyśle reprezentacji pojęciowej, która odnosi się do nadrzędnej kategorii obiektów (np. zabawki) albo do zjawisk niemających bezpośredniego związku z konkretnymi obiektami (np. zdrowie). Abstrahowanie to również proces nabywania ogólnych reguł działania, możliwych do zastosowania w pewnej kategorii problemów lub sytuacji (np. regulaminu studiowania). Dosłowny sens słowa "abstrahowanie", wywodzącego się z łaciny, to odciąganie lub odrywanie. Zgodnie z tym znaczeniem proces abstrahowania polega na umysłowym odrywaniu od obiektu cech nieistotnych, tak aby w treści kategorii pojęciowej znalazło się tylko to, co konieczne (? abstrakcja pozytywna/negatywna). Aby utworzyć w umyśle abstrakcyjną kategorię "zabawki", należy oderwać, czyli zignorować, cechy obecne w niektórych zabawkach, pozostawiając te, które są obecne we wszystkich. Taką wspólną cechą wszystkich zabawek będzie zapewne ich przeznaczenie, czyli funkcja rekreacyjna.

Abstrakcja (abstraction) - pojęcie ogólne odnoszące się do nadrzędnej kategorii obiektów (np. meble) albo do zjawisk niemających jednoznacznego odpowiednika w zbiorze konkretnych obiektów (np. sprawiedliwość). Również proces nabywania takich pojęć (? abstrahowanie). Z jednej strony posługiwanie się abstrakcyjnymi pojęciami jest poznawczo racjonalne, bo dzięki nim można powiedzieć lub pomyśleć o całej kategorii bez konieczności skupiania się na poszczególnych egzemplarzach. Na przykład planując zakupy, możemy przewidzieć kategorię "owoce", bez obciążania pamięci osobno jabłkami, śliwkami itd. Z drugiej strony kategorie o bardzo wysokim poziomie abstrakcji są trudniejsze w obróbce, ze względu na brak bezpośredniego odniesienia do percepcji i ? wyobraźni (1). Dlatego ludzie spontanicznie wybierają średni poziom abstrakcji w opisie świata, ? planowaniu działań i ? zapamiętywaniu. Na przykład osoba dorosła objaśnia dziecku świat przyrody najpierw w kategoriach o średnim poziomie abstrakcji (ptaki), nie zaś w kategoriach podrzędnych (sikorki, wróble itd.) czy nadrzędnych (zwierzęta).

Abstrakcja pozytywna/negatywna (positive/negative abstraction) - abstrakcja pozytywna to włączanie w treść pojęcia cech istotnych, niezbędnych do prawidłowego rozumienia kategorii pojęciowej. Na przykład uczenie się, czym jest romb, wymaga włączenia w obręb kategorii obiektów, które są figurami zamkniętymi o czterech równych bokach. Nieważne są wielkość ani wzajemne proporcje kątów wewnętrznych, ale niezbędne jest, aby figura była zamknięta. Popełniamy błąd abstrakcji pozytywnej, gdy nie włączamy w obręb kategorii pewnych cech istotnych. Natomiast abstrakcja negatywna to pomijanie w procesie kategoryzacji cech nieistotnych, zaciemniających znaczenie pojęcia. Na przykład w skład definicji terminu "student" nie wchodzi wiek, bo studiować mogą osoby w każdym wieku. Jeśli więc ktoś w obręb pojęcia "student" włącza młody wiek, popełnia błąd abstrakcji negatywnej. Procesy abstrakcji pozytywnej i negatywnej badał polski psycholog Andrzej Lewicki (1910-1972).

Abstynencja (abstinence) - powstrzymanie się od spożywania pewnych substancji (np. alkoholu, opiatów) lub od wybranych form zachowania (np. seksu). Może być dobrowolna lub wymuszona okolicznościami, np. brakiem dostępu do substancji lub partnera seksualnego. U osób uzależnionych nagłe pozbawienie substancji wyzwala tzw. ? zespół odstawienny, czyli silny, negatywny stan emocjonalny, któremu towarzyszy rozregulowanie wewnętrznej równowagi organizmu (homeostazy). Dlatego w terapii uzależnień od opioidów podaje się przez pewien czas środki zastępcze, chemicznie podobne substancjom uzależniającym (np. metadon), co pozwala lepiej znieść stan abstynencji i wytrwać w terapii.

Acetylocholina (acetylocholine, ACh) - substancja chemiczna produkowana przez komórki cholinergiczne ? układu nerwowego. Należy do grupy neuroprzekaźników. W ośrodkowym układzie nerwowym jest wydzielana przez jądra podstawne, a następnie przekazywana do kory mózgowej i ? hipokampa. Warunkuje skuteczność procesów uczenia się, uwagi i pamięci. W obwodowym układzie nerwowym uczestniczy w aktywizacji mięśni przez ? neurony ruchowe. Jest podstawowym neuroprzekaźnikiem dla ? autonomicznego układu nerwowego, regulującego przechodzenie organizmu od stanu mobilizacji do relaksacji i odwrotnie.

ADHD (attention-deficit hyperactivity disorder, ADHD) - zaburzenie zachowania charakteryzujące się dysfunkcją uwagi w powiązaniu z ? impulsywnością (1) i nadmierną ? aktywnością (1) ruchową. Problemy z uwagą polegają na trudności w skupieniu się, zwiększonej podatności na działanie bodźców rozpraszających (dystraktorów) i kłopotach w utrzymaniu uwagi na obiekcie przez dłuższy czas. Nadaktywność przejawia się ruchliwością motoryczną, trudnościami w zachowaniu nieporuszonej postawy ciała, częstą zmianą czynności bez kończenia ich oraz szybkim mówieniem i przerywaniem cudzych wypowiedzi. Impulsywność osób dotkniętych tym zaburzeniem przejawia się w kierowaniu się chwilowym ? motywem lub zachcianką w działaniu i podejmowaniu decyzji. ADHD jest zaburzeniem rozwojowym, zwykle ujawnia się w młodszym wieku przedszkolnym. Stanowi źródło trudności szkolnych i problemów z adaptacją do wymagań społecznych. Obecnie coraz częściej jest diagnozowane u dorosłych. Domniemanym podłożem mózgowym tego zaburzenia jest relatywnie wolniejsze tempo dojrzewania kory przedczołowej, zawiadującej procesami kontroli i ? planowania, a także niedostateczna ? aktywacja (1) kory mózgowej przez neuroprzekaźniki. Podwyższona aktywność ruchowa stanowi sposób na ? regulację (2) wymaganego poziomu pobudzenia korowego. Podobny efekt dają leki podwyższające poziom aktywacji kory mózgowej. Ich przyjmowanie pozwala obniżyć nadaktywność ruchową i skupić się na zadaniach.

Adolescencja (adolescence) - inaczej: okres dojrzewania; proces przechodzenia od dzieciństwa do ? dorosłości, zwykle dokonujący się w przedziale od 13. do 20. roku życia. W tym okresie jednostka separuje się psychicznie od rodziców, co jest konieczne do zbudowania własnej ? tożsamości. Eksperymentuje, szukając odpowiedzi na pytanie, kim jest. Nawiązuje pierwsze relacje romantyczne, niekiedy zderzając się z problemem ? tożsamości płciowej i ? orientacji seksualnej. Aspiruje do praw należnych ludziom dorosłym, nie dysponując jednak odpowiednio rozwiniętą ? samokontrolą. Przejawia ? egocentryzm (2), ma problemy z ? przyjmowaniem perspektywy drugiej strony. Buntuje się przeciwko światu dorosłych, kwestionując normy i zasady egzekwowane przez rodziców i nauczycieli. Typowe problemy związane z okresem adolescencji to ? impulsywność (1), słaba kontrola zachowania oraz podatność na ? uzależnienia behawioralne i ? uzależnienia od substancji. Występują też problemy z ? zaburzeniami nastroju (depresyjność, irytacja) i z doznawaniem ? samotności (1). Wzrasta ryzyko ? prób samobójczych.

Adrenalina - inaczej: epinefryna (adrenaline, epinephrine) - hormon wydzielania we-wnętrznego produkowany głównie przez korę nadnerczy i ? neurony rdzenia przedłużonego mózgu. W stanie pobudzenia fizjologicznego, wyzwolonego np. silnym stresem lub emocją, aktywizuje się oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (hypothalamic-pituitary-adrenal axis, HPA). Wyrzut adrenaliny przez korę nadnerczy mobilizuje organizm do szybkiego, wydajnego działania, co pozwala radzić sobie z zagrożeniami lub korzystać z pojawiających się szans. Tym fizjologicznym stanom towarzyszy subiektywne poczucie ? strachu (? dystres) lub euforii (eustres). Podobny efekt daje uprawianie sportów, szczególnie ekstremalnych. Ludzie mają skłonność do poprawiania sobie ? nastroju poprzez prowokowanie układu HPA, aby dokonał wyrzutu adrenaliny w warunkach relatywnie bezpiecznych (sport, używki).

Afazja (aphasia) - zaburzenie mowy pojawiające się na skutek uszkodzenia tkanki mózgowej (uraz, wylew), głównie lewego płata czołowego (pole Broki) lub lewego płata skroniowego (pole Wernickego). Przejawia się trudnościami w doborze słów, ? nazywaniu przedmiotów, rozumieniu komunikatów słownych i w ogóle posługiwaniu się mową. Istnieją różne rodzaje afazji w zależności od lokalizacji uszkodzenia. Pacjenci z uszkodzonym polem Wernickego mogą mówić płynnie, ale bez sensu, ponieważ nie są w stanie wystarczająco dobrze kontrolować słuchem tego, co wypowiadają. Natomiast pacjenci z uszkodzonym polem Broki mogą rozumieć komunikaty słowne, ale trudno im konstruować zrozumiałe wypowiedzi. Afazja może się cofnąć, chociaż pełne odzyskanie sprawności językowych wymaga żmudnej rehabilitacji.

Afekt (affect) - inaczej: stan afektywny. Afekty to kategoria nadrzędna wobec emocji i ? nastrojów. Wszystkie stany afektywne cechują się ? walencją, czyli pozytywnym lub negatywnym znakiem. Poza tym różnią się intensywnością, częstością występowania, poziomem uświadomienia, podatnością na samoregulację i sposobem wpływania na zachowanie. Afekt, obok poznania i ? motywacji, tradycyjnie uważa się za podstawowy składnik psychiki (umysłu).

Agnozja (agnosia) - utrata zdolności ? rozpoznawania bodźców wzrokowych, słuchowych lub dotykowych będąca następstwem uszkodzenia mózgu albo zaburzeń w jego funkcjonowaniu. Jest specyficzna w odniesieniu do konkretnej modalności zmysłowej, a nawet konkretnego aspektu ? stymulacji (1). Pacjent z agnozją wzrokową może np. nie rozpoznawać barw, choć rozpoznaje kształty. Na podstawie typu agnozji można dość dokładnie wnioskować, które części kory mózgowej uległy uszkodzeniu w wyniku udaru lub wylewu. Zastosowanie odpowiednich ćwiczeń rehabilitacyjnych pozwala wyleczyć niektóre formy agnozji lub osłabić jej dotkliwość.

Agresja (aggression) - zachowanie mające na celu wyrządzenie szkody innych istotom (ludziom, zwierzętom), grupom społecznym lub instytucjom. Może być reakcją na wzbudzony ? gniew lub inną emocję negatywną, np. ? strach, wstręt, poczucie zagrożenia. W teorii ? frustracji-agresji zachowanie agresywne jest opisywane jako reakcja na ? frustrację, czyli niezaspokojenie ważnej potrzeby. Bezpośrednim skutkiem doznanej frustracji jest gniew, na podłożu którego rozwija się atak na obiekt odpowiedzialny za frustrację albo na obiekt zastępczy. Agresja może też wynikać z czynników społecznych, np. z naśladowania agresywnie zachowujących się osób lub z chęci dopasowania się do standardów obowiązujących w grupie. Agresja skierowana wobec członków rodziny albo osób zależnych może przerodzić się w ? przemoc.

Agresja instrumentalna (instrumental aggression) - inaczej: agresja proaktywna; zachowanie agresywne, które jest środkiem do osiągnięcia celu osobistego lub pozyskania ważnych zasobów. Specyficznym celem agresji instrumentalnej może być zdominowanie ofiary i wymuszenie jej uległości. Jest to agresja zaplanowana, egzekwowana "na zimno", bez koniecznego udziału pobudzenia emocjonalnego. Jeden z objawów antyspołecznego ? zaburzenia osobowości stanowi częste stosowanie agresji jako instrumentu osiągania osobistych celów.

Agresja przemieszczona (displaced aggression) - zachowanie agresywne wobec obiektu przypadkowego lub zastępczego, jeśli nie jest możliwe agresywne zachowanie wobec obiektu pierwotnego. Obiektem przypadkowym może być niewinna osoba, a nawet przedmiot (np. rozbity w złości mebel). Obiektami zastępczymi są zazwyczaj inni ludzie niżsi w hierarchii społecznej lub zależni od agresora, np. dzieci bądź współmałżonek.

Agresja reaktywna (reactive aggression) - inaczej: agresja impulsywna; zachowanie agresywne w odpowiedzi na postrzegane zagrożenie czy prowokację lub w reakcji na ? frustrację. Ten typ agresji jest ściśle powiązany z intensywnymi negatywnymi emocjami, takimi jak ? gniew, ? strach lub nienawiść. W odróżnieniu od agresji proaktywnej (instrumentalnej) agresja reaktywna nie jest zaplanowana; przeciwnie, osoba świadoma swoich problemów z kontrolą emocji może chcieć zachować się inaczej, ale ulega impulsywnej potrzebie wyładowania emocji. Osoby mające taki problem mogą powstrzymać się od impulsywnej agresji poprzez nauczenie się, jak rozpoznawać u siebie wczesne objawy nadchodzącej furii.

Agresja z wrogości (hostile aggression) - zachowanie agresywne, którego zasadniczym celem jest intencjonalne wyrządzenie komuś krzywdy i sprawienie, żeby cierpiał. Jest uwarunkowana trwałą ? postawą ? wrogości wobec obiektu agresji. Akty wrogiej agresji są zazwyczaj impulsywne, popełniane w stanie silnego pobudzenia fizjologicznego i wyzwalane w reakcji na działanie specyficznych bodźców. Takim bodźcem wyzwalającym (trigger) może być obecność znienawidzonej osoby, jakaś wypowiedź lub gest uznany za prowokację. Skłonność do częstego reagowania agresją na podłożu wrogości wymaga interwencji psychologicznej.

Agresywność (aggressiveness) - cecha osobnicza polegająca na podwyższonej podatności na działanie bodźców wyzwalających zachowanie agresywne, a przez to skutkująca zwiększoną częstością i intensywnością agresywnych zachowań. Agresywność przejawia się dążeniem do dominacji w relacjach społecznych, grożeniem lub okazywaniem ? wrogości. Jest składnikiem niektórych zaburzeń, np. antyspołecznego ? zaburzenia osobowości lub zaburzenia typu ? borderline. Ma dość wysoki ? wskaźnik odziedziczalności (około 0,50).

Akalkulia (acalculia) - utrata zdolności wykonywania prostych obliczeń arytmetycznych w następstwie uszkodzenia mózgu, zwykle części lewego płata ciemieniowego zwanej lewym zakrętem kątowym (left angular gyrus). Pacjent ma trudności z dodawaniem, mnożeniem itd., a nawet z liczeniem po kolei. Akalkulię odróżnia się od ? dyskalkulii, która ma charakter rozwojowy.

Akomodacja (accomodation) - w teorii ? rozwoju poznawczego Jeana Piageta (1896-1980): modyfikacja ? schematu poznawczego pod wpływem nowych doświadczeń. Na przykład schemat gryzienia nowej zabawki może się przekształcić w schemat badania jej właściwości poprzez uciskanie, wyginanie lub rozrywanie. Dzięki akomodacji wcześniej nabyte schematy wzbogacają się o nowe elementy, co zwiększa możliwości poznawcze małego dziecka. Na późniejszych etapach rozwojowych akomodacja polega na dopasowaniu istniejących struktur wiedzy do nowo napływających informacji. Uzupełnieniem akomodacji jest ? asymilacja (1).

Aktor-obserwator (actor-observer) - perspektywa spojrzenia na przyczyny i uwarunkowania naszych działań. Perspektywa aktora jest pierwszoosobowa, podczas gdy obserwator patrzy i ocenia z perspektywy trzeciej osoby. Różnica punktu widzenia może wpływać na ocenę zachowania. Aktor bierze pod uwagę uwarunkowania sytuacyjne (np. "Ktoś mnie sprowokował"), a obserwator skupia się na domniemanych trwałych cechach (np. "On już taki jest"). W ten sposób asymetria aktora-obserwatora może z jednej strony prowadzić do tendencyjności w ocenie, szczególnie do tzw. fundamentalnego błędu atrybucji (? atrybucji, błędy). Z drugiej strony spojrzenie na cudze zachowanie z perspektywy aktora wiąże się z większą ? empatią i zrozumieniem złożoności uwarunkowań tegoż zachowania. Umiejętność zmiany perspektywy z aktora na obserwatora lub odwrotnie może być wykształcona w procesie pracy nad sobą lub w ramach interwencji psychologicznej.

Aktualizacja (updating) - inaczej: odświeżanie; jeden z procesów zachodzących w ? pamięci roboczej. Polega na nieustannym zastępowaniu informacji nieaktualnych tymi, które są potrzebne do wykonania bieżącego zadania. Dokonuje się w krótkim czasie kilku lub kilkunastu sekund. Błędy aktualizacji powodują, że człowiek zachowuje się nieadekwatnie do kontekstu, gubi się, mówi w nawiązaniu do spraw już przebrzmiałych. Sprawna aktualizacja polega na aktywnym blokowaniu informacji, które utraciły ważność, tak aby możliwe było dopuszczenie do obróbki informacji bieżących.

Aktywacja 1. (activation) - ogólny, niespecyficzny poziom pobudzenia kory mózgowej. Wzbudzenie specyficznych regionów kory jest powiązane z ? przetwarzaniem informacji sensorycznej (np. wzrokowej, słuchowej) lub wykonywaniem konkretnego zadania (np. czytania), natomiast aktywacja niespecyficzna odzwierciedla ogólny poziom czujności kory mózgowej i jej gotowości do działania. Behawioralnie przejawia się to wyższym poziomem energii działania, a subiektywnie - lepszym samopoczuciem. Za aktywację niespecyficzną odpowiada ? układ siatkowaty pnia mózgu.

Aktywacja 2. (activation) - w ? neuronauce: wzbudzenie określonych obszarów mózgu, relatywnie większe w porównaniu z resztą mózgowia. Aktywacja pewnych obszarów mózgu sugeruje ich uwikłanie w realizację określonych zadań, np. czynności poznawczych realizowanych przez mózg. Aktywacje przejawiają się wzmożonym zużyciem glukozy i tlenu jako substratów przemiany materii w tkance mózgowej. Takie wzmożone zużycie można obrazować metodami PET (positron emission tomography - pozytonowa tomografia emisyjna; glukoza) lub fMRI (functional magnetic resonance imaging - funkcjonalny rezonans magnetyczny; tlen), co jest sposobem na poznanie, w jaki sposób mózg robi to, co robi.

Aktywizacja 1. (activation) - przejście określonego stanu mentalnego z fazy latentnej w fazę czynną. Może dotyczyć potrzeb, emocji, ? postaw, ? stereotypów lub śladów pamięciowych. Na przykład chwilowo nieaktywna potrzeba nie ma zdolności wyzwalania procesu motywacyjnego, niezaktywizowany stereotyp nie działa w procesie oceny innych ludzi, a nieaktywne zapisy pamięciowe nie mogą być wykorzystane w działaniu i innych procesach umysłowych. Czynnikiem aktywizującym może być bodziec zewnętrzny, inny proces mentalny lub intencjonalna decyzja podmiotu.

Aktywizacja 2. (activation) - zwiększanie zaangażowania osób zagrożonych bezczynnością w celu ograniczenia ryzyka obniżenia ich sprawności umysłowej lub fizycznej. Aktywizację stosuje się np. w pracy z osobami w starszym wieku. Zabiegi aktywizujące zmierzają do poprawy sprawności fizycznej (spacery, pływanie), jak również do przełamania izolacji społecznej i poczucia osamotnienia.

Aktywizacja behawioralna (behavioral activation, BA) - technika terapeutyczna stosowana w pracy z pacjentami cierpiącymi na ? zaburzenia nastroju. Opiera się na założeniu, że nastrój wpływa na zachowanie, ale również określone formy zachowania wywierają zwrotny wpływ na nastrój. Można więc zmniejszyć częstotliwość i dotkliwość stanów depresyjnych, systematycznie angażując się w to, co poprawia nastrój, a unikając tego, co go pogarsza. Pierwszym etapem jest rozpoznanie, jakie formy ? aktywności (1) mają w indywidualnym przypadku wpływ pozytywny lub negatywny. Pomaga w tym systematyczne prowadzenie dzienniczków aktywności. Drugim krokiem jest ? planowanie dnia lub tygodnia, tak aby uzyskać stopniową poprawę ? nastroju. Aktywizacja behawioralna wspomaga inne techniki terapeutyczne, działając w sposób ciągły, a nie tylko w trakcie poszczególnych sesji.

Aktywność 1. (activity) - ogół działań podejmowanych przez osobę w pewnej sferze życia. W tym sensie mówi się o aktywności fizycznej, społecznej, edukacyjnej itd. Termin "zachowanie" jest szerszy, bo obejmuje wszystko, co organizm robi, łącznie z odruchami i obserwowalnymi procesami fizjologicznymi (np. płacz), podczas gdy aktywność odnosi się do działań samodzielnie inicjowanych i zorientowanych na cel, czyli czynności. Niemniej w pewnych kontekstach oba terminy występują zamiennie, np. gdy mowa o aktywności/zachowaniu prozdrowotnym, konsumenckim lub edukacyjnym.

Aktywność 2. (activity) - cecha indywidualna, jeden z podstawowych wymiarów temperamentu. Przejawia się częstością i intensywnością samodzielnie podejmowanych czynności, szczególnie motorycznych. Aktywność jako cecha ujawnia się od pierwszych tygodni życia, co świadczy o relatywnie wysokim poziomie jej odziedziczalności. Odnosi się zarówno do człowieka, jak i do innych ssaków. W pierwszym okresie życia aktywność przejawia się głównie w sferze motorycznej, jako często wykonywane, intensywne ruchy. Później aktywność motoryczna współwystępuje z aktywnością w sferze społecznej i poznawczej. Aktywność jako cecha wchodzi w skład struktury cech osobniczych, opisywanych przez większość koncepcji temperamentu, w tym przez ? regulacyjną teorię temperamentu.

Akulturacja (acculturation) - proces przyjmowania przez imigrantów wartości, norm, sposobów zachowania i przekonań obowiązujących w kulturze kraju osiedlenia. Całkowite przystosowanie się do nowej rzeczywistości kulturowej to ? asymilacja (2), natomiast przystosowanie z zachowaniem ważnych elementów dawnej ? tożsamości to ? integracja (1). Akulturacja może być procesem indywidualnym albo grupowym, jeśli dotyczy rodziny lub społeczności (np. całej wioski).

Aleksytymia (alexithymia) - trudności w ? rozpoznawaniu, ? nazywaniu i rozumieniu własnych emocji. Aleksytymia, czyli dosłownie "brak słów dla uczuć", może być diagnozowana jako zaburzenie, jeżeli jest źródłem trwałego cierpienia lub przyczynia się do rozwoju innych zaburzeń, np. ? zaburzeń psychosomatycznych. W większości przypadków jest po prostu cechą osobowości, która utrudnia nawiązywanie i podtrzymywanie relacji. Może się też przyczyniać do niepowodzeń w pełnieniu niektórych ? ról społecznych i zawodowych, wymagających świadomości własnych stanów emocjonalnych. Częściej niż w populacji ogólnej występuje u osób z zaburzeniami ze spektrum ? autyzmu (1). Osoby dotknięte aleksytymią mogą tłumić emocje lub im zaprzeczać. Mogą je też błędnie identyfikować, np. nazywając ? gniew pozytywną energią. Nie przeszkadza im to w niewerbalnym wyrażaniu emocji ani w przejawianiu silnych fizjologicznych objawów pobudzenia emocjonalnego.

"Ale to nie wszystko" (that's not all) - technika ? wpływu społecznego polegająca na uzupełnieniu głównego argumentu czymś dodatkowym, co może podnieść atrakcyjność złożonej propozycji. Nastolatek, który chce uzyskać zgodę na samodzielne wakacje, widząc wahanie rodziców, może dodać: "A poza tym odpoczniecie ode mnie". Technika "Ale to nie wszystko" jest stosowana przez sprzedawców wobec wahających się klientów, którym oferuje się gratisy, upusty na przyszłe zakupy itp. Warunkiem jej skuteczności jest to, aby już pierwsza oferta była dość atrakcyjna.

Alfa Cronbacha (Chronbach's alpha) - statystyczny wskaźnik szacowania wewnętrznej spójności narzędzia psychometrycznego (np. testu, kwestionariusza, skali). Z kolei spójność wewnętrzna to jedno z kryteriów ? rzetelności narzędzia, świadczące o tym, że wszystkie jego składniki (np. pozycje testu) mierzą tę samą cechę lub stan psychiczny. Wskaźnik alfa, zaproponowany przez Lee Cronbacha (1916-2001), to średnia wartość współczynników ? korelacji między wynikami dostarczanymi przez poszczególne pozycje narzędzia. Narzędzie uchodzi za rzetelne, jeśli wskaźnik alfa przekracza 0,80. Teoretyczna, nieosiągalna wartość alfa = 1 oznaczałaby całkowitą zgodność wartości we wszystkich pozycjach u wszystkich osób badanych.

Altruizm (altruism) - działanie dla dobra innych dokonujące się kosztem pewnej części własnych zasobów, osobistego wysiłku lub interesu. Przejawia się m.in. pomaganiem, ratowaniem z opresji lub wspieraniem w rozwoju. Źródłem altruizmu może być norma etyczna, empatyczna troska lub zakamuflowany interes własny. Z ewolucyjnego punktu widzenia altruizm to przejaw doboru krewniaczego: pomagamy raczej tym, z którymi jesteśmy spokrewnieni. W ten sposób promujemy geny, które są częściowo zgodne z naszymi. Z punktu widzenia teorii ? wymiany społecznej altruizm to działanie na rzecz kogoś, kto w przyszłości może się zrewanżować (tzw. altruizm odwzajemniony).

Alzheimera, choroba (Alzheimer's disease, AD) - choroba neurodegeneracyjna opisana w 1907 r. przez niemieckiego lekarza Aloisa Alzheimera (1864-1915). Jej głównym objawem jest ? demencja, czyli poważny deficyt pamięci, głównie deklaratywnej (? pamięć deklaratywna). Występuje przede wszystkim u ludzi w wieku senioralnym, ma charakter przewlekły i postępujący. Na początku obserwuje się zaburzenia ? pamięci semantycznej, takie jak trudności w ? nazywaniu znanych obiektów czy szybkie ? zapominanie nowo nabytej wiedzy. W dalszych stadiach mogą się pojawiać trudności w ? rozpoznawaniu osób, zaburzenia mowy (? afazja) i utrata zręczności w wykonywaniu czynności motorycznych (apraksja). Za zmianami pamięci postępują zmiany w osobowości (np. ? impulsywność (1)), emocjonalności (np. częste zmiany ? nastroju) i funkcjonowaniu społecznym (np. izolowanie się). Bezpośrednią przyczyną tych zmian jest atrofia neuronalna, czyli obumieranie komórek nerwowych i radykalna redukcja liczby połączeń synaptycznych. Prawdopodobnie komórki nerwowe są niszczone przez cząsteczki białkowe, amyloidy beta i białka tau, których nadmiar stwierdza się w mózgu osób chorych na AD. Nie wiadomo, czy te zabójcze białka są przyczyną rozwoju choroby, czy raczej skutkiem działania innego czynnika patogennego. Niejasność co do pochodzenia choroby Alzheimera utrudnia jej przyczynowe leczenie. Tymczasem w związku ze ? starzeniem się społeczeństw choroba ta jest diagnozowana u coraz większego odsetka populacji, w Europie - u około 5% osób po 65. roku życia, przy czym ryzyko jej rozwoju szybko wzrasta z wiekiem.

Amfetamina (amphetamine) - substancja psychoaktywna stymulująca aktywność ? układu siatkowatego mózgu. Jej użycie prowadzi do wyrzutu produkowanej tam ? noradrenaliny (norepinefryny), co aktywizuje korę mózgową. W przypadku niektórych zaburzeń (np. ? ADHD), amfetamina może być stosowana jako legalnie przepisywany lek. Jej dystrybucja innymi kanałami jest w większości krajów nielegalna. Ma działanie pobudzające, a w sporcie - dopingujące. W odpowiednio dużej dawce wywołuje stan euforii, może działać jak afrodyzjak. Poprawia funkcjonowanie pamięci i uwagi, ułatwia koncentrację i przyspiesza proces uczenia się. Ma jednak silne właściwości uzależniające i wymaga coraz większych dawek w celu uzyskania porównywalnego efektu. Nagłe zaprzestanie przyjmowania amfetaminy wywołuje silny i nieprzyjemny stan odstawienia (? zespół odstawienny). Jej długotrwałe nadużywanie może wywoływać stany psychotyczne.

Amnezja (amnesia) - inaczej: niepamięć; utrata możliwości korzystania z ? pamięci deklaratywnej. Może być trwała, spowodowana uszkodzeniem tkanki mózgowej w wyniku udaru lub wylewu, albo przejściowa, wywołana działaniem substancji psychoaktywnych lub silnego stresu. Przykładem amnezji przejściowej jest krótkotrwała niepamięć poalkoholowa (tzw. urwanie się filmu).

Amnezja dziecięca (childhood amnesia) - powszechnie występująca niemożność odtworzenia z pamięci wydarzeń z wczesnego dzieciństwa. W ? psychoanalizie (1) interpretowano ją jako sposób na ochronę ego przed traumatycznymi wspomnieniami z tego okresu. Obecnie uważa się, że u podłoża amnezji dziecięcej leżą czynniki neuronalne i poznawcze. Struktury mózgowe obsługujące ? pamięć deklaratywną wymagają dojrzewania, zanim osiągną pełną sprawność. Z kolei brak rozwiniętych funkcji językowych utrudnia dziecku skuteczne ? zapamiętywanie zdarzeń, bo nie są mu dostępne procesy kodowania polegające na ? nazywaniu i kategoryzowaniu z użyciem pojęć. Rzecz nienazwana jest trudna do zapamiętania.

Amnezja następcza (anterograde amnesia) - niemożność ? zapamiętywania nowych informacji wskutek ? traumy albo nadużycia substancji psychoaktywnej. Na przykład ofiara napadu nie pamięta, w jaki sposób uwolniła się od sprawcy i wróciła do domu. Podłożem tego zjawiska jest przypuszczalnie zakłócenie pracy ? hipokampa, którego zadaniem jest kodowanie nowych informacji do ? pamięci długotrwałej.

Amnezja pohipnotyczna (posthypnotic amnesia) - niepamięć wywołana stanem ? hipnozy. Osoba poddana skutecznej indukcji hipnotycznej, po wyjściu z tego stanu nic nie pamięta, jak gdyby obudziła się ze snu, choć podczas hipnozy była przytomna i reagowała na polecenia. Amnezja pohipnotyczna może być wynikiem sugestii, aby nic nie pamiętać po wyjściu z transu, ale pojawia się też spontanicznie, jako typowy efekt doświadczenia stanu hipnozy.

Amnezja wsteczna (retrograde amnesia) - niemożność odtworzenia pamięciowego zdarzeń z przeszłości, wywołana pourazowym szokiem połączonym z utratą przytomności. Ofiara wypadku samochodowego po odzyskaniu przytomności zwykle nie pamięta nie tylko okoliczności samego wypadku, lecz także tego, co działo się przed zdarzeniem, kiedy była jeszcze w pełni świadoma. Okres niepamięci wstecznej pourazowej sięga około godziny, co sugeruje, że jej podłożem jest zakłócenie mózgowego procesu konsolidacji wspomnień.

Analiza ilościowa/jakościowa (quantitative/qualitative analysis) - dwa podejścia do analizy danych empirycznych. Analiza ilościowa dotyczy danych, które zostały pobrane od osób badanych w postaci liczbowej. Jeśli osoba badana zaznacza na skali ? nastroju wartość w przedziale 1-7, oddającą jej aktualny stan, udziela informacji w formie ilościowej. ? Dane ilościowe mogą też pochodzić ze zwykłego liczenia (np. ile razy ktoś się uśmiechnął) albo z pomiaru fizycznych parametrów zachowania (np. czasu reakcji). Jeśli natomiast osoba badana opisuje własnymi słowami, jak się czuje w danym momencie, dostarcza informacji jakościowej (? dane jakościowe). Celem analizy jakościowej jest wykrycie powtarzających się wzorców lub regularności w dostępnym materiale empirycznym. Taki proces może być wspomagany specjalnymi programami komputerowymi. Praktykuje się też przekształcanie materiału jakościowego w ilościowy poprzez kodowanie i kategoryzowanie danych z pomocą przeszkolonych "sędziów kompetentnych".

Analogia (analogy) - relacja między dwoma obiektami polegająca na podobieństwie ich wewnętrznych struktur lub toczących się w nich procesów. Proste podobieństwo cech nie jest analogią, jak w przypadku, gdy dostrzegamy wspólnotę cech percepcyjnych (np. jabłko i liść dębu są zielone). Analogia działa dopiero wtedy, gdy dostrzegamy podobieństwo budowy lub funkcji jednego obiektu do budowy lub funkcji drugiego. Analogia stanowi ważne narzędzie poznania, bo pozwala zrozumieć coś nowego lub niezrozumiałego przez porównanie do czegoś, co dobrze rozumiemy. Jest też ważnym wehikułem myślenia twórczego, bo pozwala znaleźć rozwiązanie problemu w odległej mu dziedzinie (? transfer przez analogię).

Anhedonia (anhedonia) - niezdolność do odczuwania przyjemności i radości. Objaw występujący w przypadku tzw. ? depresji klinicznej i w zaburzeniach z kręgu ? schizofrenii. Pacjent nie czerpie satysfakcji z tego, co dawniej go cieszyło, jak jedzenie, seks, kontakt z bliskimi osobami lub oddawanie się ulubionym czynnościom. Oprócz anhedonii pierwotnej, stanowiącej składnik zaburzenia, diagnozuje się anhedonię wtórną, wywołaną stosowaniem niektórych leków antypsychotycznych.

Anima, Animus - w ? psychologii analitycznej Carla G. Junga (1875-1961) anima to kobieca strona psychiki mężczyzny, jak również ideał kobiety w męskim rozumieniu. Natomiast animus to męska strona psychiki kobiety, a także ideał mężczyzny w oczach kobiety. Anima i animus to według Junga ? archetypy, czyli wspólne wszystkim ludziom, wrodzone, nieuświadomione idee stanowiące część zbiorowej nieświadomości. Dlatego anima i animus mogą być wyrażone przez odwołanie się do postaci mitycznych, takich jak biblijna Ewa lub mitologiczny Herakles.

Anonimowi Alkoholicy (Alcoholics Anonymous, AA) - ogólnoświatowy ruch samopomocy osób uzależnionych od alkoholu, zapoczątkowany w USA w latach 30. XX wieku. Ruch AA składa się z nieformalnych grup, spotykających się regularnie i jednoczących osoby, które pragną wyjść z nałogu. Warunkiem uczestnictwa jest postanowienie, aby zachować całkowitą ? abstynencję od alkoholu. Grupa dostarcza ? wsparcia społecznego, służy radą, ułatwia wymianę doświadczeń i jest szansą nawiązania relacji społecznych - innych niż relacje oparte na wspólnym piciu. Ruch AA wypracował tzw. program ? dwunastu kroków, który jest obecnie podstawą działania ? grup samopomocy łączących osoby z różnymi uzależnieniami.

Antropogeneza (anthropogenesis) - proces ewolucyjnego kształtowania się człowieka jako gatunku. Człowiek współczesny, czyli Homo sapiens sapiens, pojawił się na arenie dziejów 200 000-100 000 lat temu; przez pewien czas współwystępował na terenie Europy z neandertalczykiem (Homo sapiens neanderthalensis). Wcześniejsze fazy rozwoju człowieka to m.in. człowiek zręczny (Homo habilis), posługujący się narzędziami, oraz człowiek wyprostowany (Homo erectus). Rodzaj Homo zaistniał kilka milionów lat temu, po ostatecznym rozdzieleniu się linii ewolucyjnych współczesnych ludzi i współczesnych szympansów. Przez większą część swoich dziejów Homo sapiens i jego przodkowie z rodzaju Homo żyli w małych, koczowniczych grupach łowców i zbieraczy. To w tym okresie ukształtowały się podstawowe elementy umysłowości i życia społecznego ludzi, które w wyniku działania ? inercji ewolucyjnej w dużej części utrzymały się do czasów współczesnych. Niektóre funkcje psychiczne, takie jak emocje i ? motywacja, mają jeszcze starsze dziedzictwo ewolucyjne, łączące ludzi z innymi ssakami, a pod pewnymi względami nawet z gadami.

Antropologia (anthropology) - z greckiego: nauka o człowieku. Antropologia filozoficzna to refleksja nad naturą ludzką. Psychologia bezpośrednio nie zajmuje się antropologią filozoficzną, ale jej ustalenia empiryczne mogą mieć znaczenie dla filozoficznych rozważań o naturze ludzkiej. Na przykład badania nad ? błędami poznawczymi, ich uwarunkowaniami i podłożem umysłowym mogą być ważne z punktu widzenia filozoficznego pytania o to, czy człowiek jest istotą racjonalną. Antropologia kulturowa (inaczej: etnologia) zajmuje się badaniem kulturowych uwarunkowań życia społecznego, często posługuje się metodologią badania jakościowego i obserwacją uczestniczącą. Badania antropologii kulturowej mają znaczenie dla psychologii, bo umysł i zachowanie podlegają silnym wpływom ze strony norm i wartości kulturowych. Jedno z zasadniczych pytań psychologii dotyczy granic uniwersalności i kulturowej niezmienności ludzkich zachowań. Antropologia biologiczna zajmuje się człowiekiem jako organizmem. Jest ważna dla psychologii w kontekście pytania o ? antropogenezę, czyli proces ewolucyjny, który doprowadził do ukształtowania się człowieka współczesnego w wymiarze behawioralnym, społecznym i mózgowym.

Antropomorfizacja (anthropomorphism) - uczłowieczanie, przypisywanie istotom innym niż ludzie cech, zdolności lub uczuć typowo ludzkich. Antropomorfizujemy istoty żywe, z którymi blisko przebywamy, np. zwierzęta domowe, lecz również rzeczy martwe, takie jak sprzęty i urządzenia. Znajduje to swoje odbicie w języku potocznym, kiedy mówimy np. "Kot dumnie odmówił jedzenia" albo "Internet właśnie oszalał". Szczególnie łatwo przychodzi nam przypisywanie ludzkich cech generatywnej sztucznej inteligencji. Zabieg ten daje nam namiastkę bliskiego kontaktu z kimś, kto nie jest człowiekiem, choć przejawia niektóre ludzkie cechy. Zapewnia też złudne poczucie zrozumienia i kontroli tego, co się dzieje wewnątrz tych istot, jakie procesy nimi kierują, czego "chcą" lub "nie chcą". Pozytywnym skutkiem antropomorfizacji zwierząt jest zanik skłonności do ich krzywdzenia.

Apercepcja (apperception) - wychodzący z użycia termin oznaczający proces ? asymilacji (1) danych napływający ze ? zmysłów (wzrok, słuch itd.) z wcześniej nabytą wiedzą. Percepcja miałaby być prostym odbiorem wrażeń zmysłowych, natomiast apercepcja - ich przetworzeniem i włączeniem w struktury wiedzy. Tym samym apercepcja miałaby oznaczać zrozumienie tego, czego się doświadcza w procesie percepcji zmysłowej. Współcześnie takie rozróżnienie traci na znaczeniu, ze względu na odkrycia sugerujące przemożny wpływ struktur wiedzy na każdy akt percepcji świata przez człowieka.

Archetyp (archetype) - w ? psychologii analitycznej Carla G. Junga (1875-1961): postać, wzorzec zachowania albo konstelacja cech osobowości, odzwierciedlająca wspólne doświadczenie całej ludzkości. Archetypem może być np. postać szlachetnego bohatera, dostojnego mędrca lub opiekuńczej matki. Archetypy, czyli "typy początkowe" lub "praobrazy", mają wchodzić w skład nieświadomości zbiorowej, chociaż konkretyzują się i nabierają indywidualnego wyrazu w nieświadomości indywidualnej. Ich treść jest odzwierciedlona w mitach, baśniach i podaniach ludowych, a także w sztuce.

Artykulacja (articulation) - proces wytwarzania dźwięków składających się na ludzką mowę. Anatomicznym podłożem artykulacji jest zintegrowana aktywność więzadeł głosowych, języka, zębów i warg. Poprawna artykulacja głosek (fonemów) jest warunkiem zrozumienia komunikatu przez odbiorców. Błędy w artykulacji mogą mieć charakter rozwojowy (mowa dziecka), mogą też wynikać z uszkodzenia mózgowego podłoża przetwarzania fonemów. Podczas posługiwania się językiem obcym (L2) niepoprawna artykulacja wynika z trudności w wyuczeniu się głosek niewystępujących w pierwszym języku naturalnym mówcy (L1). Artykulacja może być całkowicie poprawna, zgodna ze standardem danego języka naturalnego, a mimo to wykazywać duże zróżnicowanie ze względu na trwałe cechy osoby mówiącej (np. wiek, płeć, wykształcenie, status, atrakcyjność), jak również jej przejściowy stan psychofizyczny (np. ? strach, ? zmęczenie). Z tego powodu indywidualne cechy artykulacji są psychologicznie bardzo istotnym źródłem wiedzy o człowieku.

Artykulacyjna, pętla (articulatory loop) - hipotetyczny składnik systemu ? pamięci roboczej, opisany przez Allana Baddeleya i Grahama Hitcha w roku 1974. Zadaniem pętli artykulacyjnej jest krótkotrwałe przechowanie materiału werbalnego poprzez bezgłośne ? powtarzanie szeregu słów lub liczb. Powtórzenie w umyśle całego szeregu wyzwala kolejny cykl powtarzania (czyli pętlę), aż do momentu, gdy przechowywany materiał zostanie użyty w innych czynnościach poznawczych albo przestanie być potrzebny. Empirycznym dowodem istnienia pętli artykulacyjnej ma być tzw. efekt długości słowa: pamięć robocza jest zdolna przechować więcej słów krótkich, jednosylabowych niż słów składających się z większej liczby sylab, nawet jeśli słowa są zrównoważone pod względem częstości występowania w języku.

Asocjacjonizm (associationism) - pogląd, że procesy umysłowe, przede wszystkim myślenie i pamięć, działają według praw kojarzenia. Początki asocjacjonizmu wywodzą się od Arystotelesa, który sformułował trzy prawa: kojarzenia przez podobieństwo (np. biały kwiat - biały bocian), przez kontrast (np. biały kwiat - czarny łabędź) i przez styczność w czasie. To trzecie prawo głosi, że jeśli dwie idee współwystępowały z dostateczną częstością, pojawienie się jednej z nich nieuchronnie uaktywni w umyśle drugą. W nowożytnej filozofii asocjacjonizm rozwijali brytyjscy filozofowie epoki oświecenia (m.in. David Hume, 1711-1776). W psychologii klasycznej stał się on teoretycznym podłożem ? introspekcjonizmu. Natomiast we współczesnej psychologii można odnaleźć dziedzictwo asocjacjonizmu w behawiorystycznej teorii uczenia się (kojarzenie bodźca z reakcją w wyniku powtarzającej się styczności w czasie), a także w sieciowych modelach ? pamięci semantycznej.

Aspergera, zespół (Asperger's syndrom) - zaburzenie objawiające się niewystarczającym poziomem rozwoju ? kompetencji (1) społecznych. Osoby z zespołem Aspergera cechują się normalnym lub podwyższonym poziomem inteligencji ogólnej; niekiedy przejawiają wysoki poziom specyficznych zdolności, np. matematycznych. Gorzej jednak radzą sobie w sytuacjach wymagających rozumienia sytuacji społecznych, wrażliwości na niewerbalne aspekty komunikacji oraz "czytania" tzw. mowy ciała. Towarzyszy temu niski poziom tolerancji na zmianę i upodobanie do pewnych rytuałów, mogących uchodzić za dziwaczne. Osoby z zespołem Aspergera mają trudności w nawiązywaniu relacji społecznych, w tym ? bliskich związków. Zaburzenie to po raz pierwszy opisał austriacki psychiatra Hans Asperger w roku 1944. W systemie klasyfikacji ? DSM-5 nie diagnozuje się zespołu Aspergera jako osobnej jednostki, a włącza się go do szeroko definiowanego spektrum ? autyzmu (1).

Asymetria pozytywno-negatywna (positive-negative asymmetry) - inaczej: zło jest silniejsze od dobra (bad is stronger than good); ogólna tendencja ludzkiego umysłu do kierowania się w zachowaniu i procesach poznawczych raczej informacjami o znaczeniu negatywnym niż pozytywnym. Emocje negatywne mają pierwszeństwo przed pozytywnymi, jeśli chodzi o ich wpływ na zachowaniu i czynności umysłowe. Uwaga koncentruje się w pierwszej kolejności na sygnałach zagrożenia, a dopiero potem na szansach. W podejmowaniu decyzji błędy bardziej bolą, niż sukcesy cieszą (? teoria perspektywy). W percepcji społecznej negatywne cechy albo uczynki innej osoby mają większy ciężar niż aspekty pozytywne. Zjawisko asymetrii pozytywno-negatywnej tłumaczy się ewolucjonistycznie: w walce o byt priorytetem każdej jednostki jest unikanie zagrożeń, stąd pierwszeństwo ? nastawienia (1) negatywnego. Dopiero gdy przeżyjemy, możemy się nastawić pozytywnie, czyli korzystać z szans oferowanych przez środowisko.

Asymetria półkulowa (hemispheric asymmetry) - zróżnicowanie półkul mózgowych pod względem budowy anatomicznej, a zwłaszcza pełnionych funkcji. Chociaż większość zadań wykonywanych przez mózg wymaga współdziałania obu półkul, w niektórych przypadkach jedna z nich odgrywa relatywnie większą rolę. Funkcje językowe (słuchanie, mówienie) są zlokalizowane głównie w lewej półkuli. U większości ludzi jest ona dominująca, a ponieważ obsługuje odwrotną, prawą stronę ciała, większość ludzi jest praworęczna. Natomiast prawa półkula odgrywa większą rolę w zadaniach wymagających ? wyobraźni (1) przestrzennej.

Asymilacja 1. (assimilation) - w teorii ? rozwoju poznawczego Jeana Piageta (1896-1980): obróbka coraz to nowych obiektów przez ten sam ? schemat poznawczy albo włączanie nowych informacji do istniejących struktur poznawczych. Na przykład wrodzony odruch ssania piersi przekształca się w ssanie własnego kciuka, następnie zabawki itd. Małe dziecko poznaje świat poprzez eksperymentowanie, badając, do czego jeszcze można wykorzystać wcześniej nabyte schematy. Uzupełnieniem asymilacji jest ? akomodacja.

Asymilacja 2. (assimilation) - w procesie ? akulturacji: całkowite przyjmowanie elementów nowej kultury (norm, wartości, przekonań) przez przedstawicieli grup napływowych. Żydzi europejscy asymilowali się z kulturą kraju osiedlenia, jeśli próbowali się wtopić w nowe środowisko poprzez pozbycie się istotnych składników własnej kultury - stroju, języka, a nawet religii.

Atrofia neuronalna (neural atrophy) - również: atrofia mózgu (brain atrophy): stopniowe zmniejszanie się objętości pewnych części mózgowia, szczególnie kory przedczołowej i ? hipokampa. Może być rezultatem procesu chorobowego (np. w chorobie ? Alzheimera), jak też - w znacznie wolniejszym tempie - konsekwencją zwykłego, zdrowego ? starzenia się. Mechanizm atrofii polega na utracie ? neuronów (ich obumieraniu) lub na zmniejszaniu się wielkości komórek nerwowych i liczby ich wypustek dendrytowych. W zależności od tego, która część mózgu ulega atrofii, mogą się pojawić charakterystyczne zmiany poznawcze lub emocjonalne, za którymi idą zmiany w zachowaniu. Negatywne skutki mogą dotyczyć ? pamięci deklaratywnej, ? kontroli poznawczej (np. niewydolność ? hamowania) lub kontroli emocji (np. drażliwość, wybuchowość).

Atrybucja (attribution) - przypisywanie innym istotom, głównie ludziom, ale również zwierzętom i maszynom, określonych cech, motywów, ? postaw lub przekonań. Te przypisywane właściwości są następnie uważane za przyczynę zachowania istot, których dotyczą. Atrybucje nie tworzą się w wyniku dogłębnych procesów ? rozumowania, zazwyczaj powstają na podstawie powierzchownych przesłanek, np. wyglądu lub przynależności grupowej. Są powszechne w percepcji społecznej i tworzeniu się sądów na temat innych ludzi. Często skutkują błędnymi, powierzchownymi ocenami (? atrybucji, błędy).

Atrybucji, błędy (attribution errors/biases) - zniekształcenia w percepcji innych ludzi wynikające z przypisywania im nieprawdziwych intencji lub cech. Najczęstszy jest tzw. fundamentalny błąd atrybucji, polegający na wyjaśnianiu zachowania innych osób wyłącznie ich rzekomo trwałymi cechami (dyspozycjami), przy pomijaniu lub lekceważeniu uwarunkowań sytuacyjnych. Na przykład czyjeś agresywne zachowanie będzie tłumaczone tym, że dana osoba "już taka jest", a nie tym, że ktoś ją sprowokował lub zachęcił do ? agresji. Prowadzi to do błędnego koła: zachowanie agresywne przypisuje się trwałej dyspozycji (tj. cesze zwanej ? agresywnością), a o istnieniu takiej cechy wnioskuje się na podstawie agresywnego zachowania. Bezrefleksyjne stosowanie atrybucji dyspozycyjnej jest błędem poznawczym, bo zachowanie człowieka należy widzieć jako efekt interakcji cech osobniczych z sytuacją.

Atrybucji, teoria (attribution theory) - teoria, według której w życiu społecznym przypisujemy innym ludziom lub sobie samym określone przyczyny zachowania, np. sytuacyjne lub dyspozycyjne. Następnie na podstawie takich atrybucji oceniamy innych ludzi i próbujemy zrozumieć ich zachowanie. Jeśli jakaś osoba często się uśmiecha, możemy jej przypisać cechę ? otwartości, przyjacielskości itd. Następnie uzyskujemy zrozumienie faktu, że się uśmiecha - mianowicie jest przyjacielska. Takie pozorne wyjaśnienia mają często charakter błędnego koła, co jest dość typowe w potocznym, codziennym poznaniu świata społecznego. Ludzie chcą mieć bowiem poczucie, że coś wiedzą o przyczynach zachowania innych, co nie znaczy, że zawsze dążą do wiedzy rzetelnej i sprawdzonej. Teorię atrybucji po raz pierwszy opisał Fritz Heider (1896-1988).

Autoafirmacja (self-affirmation) - utwierdzanie się w przekonaniu, że jest się osobą uczciwą, wewnętrznie spójną i zdolną do sprawowania kontroli nad własnym życiem. Teorię autoafirmacji opisał Claude Steele (ur. 1946). Liczne dowody empiryczne wskazują, że ludzie redukują dysonans poznawczy między tym, co robią, a tym, co o sobie sądzą, dzięki tzw. aktom autoafirmacji. Te akty nie muszą bezpośrednio redukować dysonansu poznawczego poprzez zmianę poglądów lub zmianę zachowania. Można godzić palenie papierosów z wiedzą o ich szkodliwości, jeśli w inny sposób dba się o swoje zdrowie, np. ćwicząc na siłowni. Teoria autoafirmacji głosi, że ludzie nie są w stanie w dłuższym okresie tolerować obniżenia ? samooceny wynikającego z popełnienia czynów niezgodnych z przekonaniami i wartościami. Nie można żyć ze świadomością, że jest się osobą z gruntu nieuczciwą, wewnętrznie niespójną lub niezdolną do kierowania własnym życiem, dlatego trzeba regularnie dokonywać aktów autoafirmacji.

Autonomiczny układ nerwowy, AUN (autonomic nervous system, ANS) - część ? układu nerwowego działająca względnie niezależnie od układu ośrodkowego. Komórki AUN unerwiają narządy wewnętrzne (serce, płuca, układ trawienny itd.), narządy układu rozrodczego (m.in. genitalia), gruczoły wydzielania wewnętrznego (m.in. korę nadnerczy) oraz mięśnie gładkie. AUN dzieli się na sympatyczny (współczulny) i parasympatyczny (przywspółczulny), które działają antagonistycznie. Układ sympatyczny odpowiada za pobudzenie organizmu i przygotowanie go do działania, a układ parasympatyczny reguluje odpoczynek i relaksację. Autonomiczny układ nerwowy jest ewolucyjnie starszy od układu ośrodkowego. Zapewniał ? regulację (2) zachowania organizmom, które nie dysponowały dobrze rozwiniętym mózgiem. Jego autonomia sprawia, że potrafimy się szybko zmobilizować lub zrelaksować, bez konieczności intencjonalnego decydowania.

Autopercepcji, teoria (self-perception theory, SPT) - teoria opisująca postrzeganie ludzi przez samych siebie, przedstawiona przez Daryla Bema. Zdaniem autora, wszyscy postrzegamy siebie tak, jak innych, to znaczy wnioskujemy o własnych cechach na podstawie tego, co robimy. Jeśli ktoś segreguje śmieci, choćby bezrefleksyjnie lub podporządkowując się regulaminowi wspólnoty mieszkaniowej, zaczyna przypisywać sobie określoną ? motywację, dyspozycję lub cechę osobniczą, np. dbałość o środowisko albo ? sumienność. W dalszym rozwoju tej teorii sugerowano, że człowiek wnioskuje o swoich emocjach na podstawie pobudzenia emocjonalnego ("Pocę się, więc widocznie się denerwuję") lub aktywności mięśni biorących udział w mimicznej ekspresji emocji. Teoria autopercepcji odwraca standardowy, intuicyjny tok myślenia: zamiast wyjaśniać zachowanie stanem wewnętrznym, wnioskuje się o posiadaniu takiego stanu na podstawie własnego zachowania.

Autoprezentacja (impression management) - wywieranie wpływu na to, jak inni nas postrzegają i oceniają. W tym celu używa się określonych form zachowania, np. pochwał lub komplementów (? ingracjacja), ale również przechwałek na własny temat, nawiązywania do własnych zalet, przewag lub sukcesów itd. W określonych sytuacjach autoprezentacja to podkreślanie słabych stron własnej osoby - w celu pokazania, że jest się niegroźnym pionkiem, którego nie warto krzywdzić czy atakować. Autoprezentacja polega na świadomym korzystaniu z szerokiego repertuaru technik zarządzania własną atrakcyjnością. Jej składnikiem mogą też być nieświadome formy ekspresji, np. sposób mówienia, rozmaite formy ? komunikacji niewerbalnej (pozy, gesty), a także elementy ubioru, ozdoby i atrybuty (np. sygnet, tatuaż). Badania nad autoprezentacją pokazują, że ludzie niekoniecznie biernie czekają na to, jakie wrażenie uda im się wywrzeć na drugiej stronie interakcji, lecz stosują cały wachlarz mniej lub bardziej skutecznych sposobów zarządzania tym procesem.

Autorytaryzm (authoritarianism) - również: osobowość autorytarna (authoritarian personality); cecha osobowości, przejawiająca się potrzebą dominacji społecznej w stosunku do osób niższych w hierarchii, przy uległości wobec osób o wyższym statusie. Człowiek o tym rysie osobowości szanuje hierarchię i zwraca uwagę na zewnętrzne symbole statusu. Często przejawia dogmatyczny sposób myślenia i sztywny system przekonań. Kieruje się konwencjonalnymi, zwykle konserwatywnymi ? normami społecznymi. Osoby o odmiennych poglądach traktuje wrogo, odmawiając im pozytywnych cech i przymiotów moralnych. Uznanym badaczem osobowości autorytarnej był filozof Theodor Adorno (1903-1969), a z psychologów - Erich Fromm (1900-1980).

Autyzm 1. (autism) - zaburzenie neurorozwojowe objawiające się trudnościami w nawiązywaniu relacji społecznych i ? komunikowaniu się, zarówno werbalnym, jak i niewerbalnym. Zaburzone relacje społeczne prawdopodobnie wynikają z nieumiejętności odczytywania niewerbalnych sygnałów emitowanych przez inne osoby, a także z trudności w uczeniu się przez naśladowanie oraz osłabionej ? empatii. Dzieci autystyczne zwykle nie są opóźnione rozwojowo pod względem inteligencji ogólnej, natomiast słabo wypadają w testach wymagających ? kompetencji (1) społecznych. W porównaniu z rówieśnikami znacznie gorzej radzą sobie w zadaniach opartych na ? mentalizacji (1), tzw. teorii umysłu. Obserwuje się też u nich niechęć do zmiany otoczenia i upodobanie do przebywania w przewidywalnym środowisku. Zdarzają się nadwrażliwość na dźwięki i awersja wobec ? dotyku (2) ze strony obcych osób. Autyzm zwykle zaczyna się ujawniać przed 3. rokiem życia. Obserwuje się tendencję, aby nie diagnozować autyzmu jako osobnej jednostki, a włączać go w szerszą kategorię zaburzeń, zwaną spektrum autyzmu. Jeszcze bardziej radykalny krok to usunięcie z autyzmu odium zaburzenia i traktowanie go jako jednego z przejawów tzw. neuroróżnorodności.

Autyzm 2. (autism) - w zaburzeniach z kręgu ? schizofrenii: objaw polegający na oderwaniu od rzeczywistości i braku realizmu w dążeniu do zaspokojenia własnych potrzeb. Realistyczna ocena sytuacji ustępuje pod naporem wyobrażeń, fantazji i ? halucynacji. W klasycznym podejściu do schizofrenii, wywodzącym się od Eugena Bleulera (1857-1939), autyzm - obok rozszczepienia - był diagnozowany jako objaw osiowy schizofrenii.

Awersja (aversion) - negatywna reakcja wobec bodźca, sytuacji, przedmiotu lub osoby. Ma składnik emocjonalny, głównie ? wstręt i lęk, oraz behawioralny w postaci unikania obiektu, oddalania się od niego. Awersja może być wrodzona lub wyuczona w procesie ? warunkowania. W tym drugim przypadku możliwe jest jej zneutralizowanie w procesie ? wygaszania lub ? przeciwwarunkowania.

B

Bariera krew-mózg (blood-brain barrier) - system ochrony mózgu przed substancjami potencjalnie szkodliwymi. Działa dzięki specyficznej budowie anatomicznej naczyń krwionośnych obsługujących mózg. Stosunkowo drobne molekuły, w tym tlen, dwutlenek węgla i alkohol, przechodzą przez barierę, podobnie jak tzw. narkotyki. Nie przechodzą przez nią niektóre leki oraz neuroprzekaźniki. Dlatego serotoninę lub dopaminę mózg musi sobie wyprodukować sam.

Behawioralny system dążenia (behavioral approach system, BAS) - w teorii temperamentu według Jeffreya Graya (1934-2004) system neuronalny aktywizujący się w odpowiedzi na bodźce zapowiadające nagrodę (tzw. bodźce apetytywne). BAS motywuje organizm do dążenia, aby zaspokoił zaktywizowaną potrzebę, np. pokarmową lub seksualną. Jeśli cel uda się zrealizować, BAS zapewnia organizmowi pozytywny ? nastrój i poczucie satysfakcji. Istotnym składnikiem tego systemu jest mózgowy ? układ nagrody. U ludzi BAS odpowiada za całość ? motywacji dążeniowej, niekoniecznie związanej z pierwotnymi potrzebami biologicznymi. Relatywnie wysoki, typowy dla jednostki poziom aktywności systemu BAS leży u podłoża cechy osobniczej, polegającej na silnej podatności na działanie nagród. Cecha ta przejawia się tendencją do szybkiego, impulsywnego zaspokajania potrzeb, często wbrew istniejącym ograniczeniom lub potrzebom innych osób. Dlatego harmonijna struktura temperamentu wymaga równowagi między systemem dążenia i ? behawioralnym systemem hamowania (BIS).

Behawioralny system hamowania (behavioral inhibition system, BIS) - w teorii temperamentu według Jeffreya Graya (1934-2004) system neuronalny obsługujący hamowanie czynności celowych w obliczu przeszkód, zagrożeń i potencjalnych kar. Aktywizuje się również w warunkach ? konfliktu motywacyjnego, czyli jednoczesnego występowania sprzecznych dążeń. Indywidualnie ukształtowany, wysoki poziom aktywności systemu hamowania może się przejawiać wysokim poziomem lęku, brakiem aktywności oraz tendencją do unikania problemów lub trudności, a niski - brakiem podatności na działanie kar. Osoba z takim rysem temperamentu (osobowości) może jako dziecko sprawiać trudności wychowawcze. Jest też zagrożona podwyższonym ryzykiem niepowodzenia procesu ? socjalizacji, a w konsekwencji - wejścia na drogę przestępczości.

Behawioryzm (behaviorism) - kierunek rozwoju psychologii skupiony na opisie i wyjaśnianiu zachowania ludzi i zwierząt. Behawioryzm narodził się na początku XX wieku w opozycji do ? introspekcjonizmu, czyli psychologii skoncentrowanej na badaniu wewnętrznych stanów psychicznych metodą ? introspekcji. Najważniejsi przedstawiciele behawioryzmu to amerykańscy psychologowie: John Watson (1878-1958), Edward C. Tolman (1886-1959) i Burrhus F. Skinner (1904-1990). Behawioryzm przyczynił się do przekształcenia psychologii w naukę, posługującą się obiektywnymi metodami obserwacji i ? eksperymentu. Podkreślał rolę środowiska i bodźców zewnętrznych w kształtowaniu zachowania organizmów. Rozwinął badania nad procesami uczenia się. Nurt ten jest silnie obecny we współczesnej psychologii, którą definiuje się jako naukę zmierzającą do zrozumienia biologicznych, społecznych i kulturowych mechanizmów, kryjących się za zachowaniem ludzi i zwierząt.

Behawioryzm celowościowy (purposive behaviorism) - odmiana behawioryzmu postulowana przez Edwarda C. Tolmana (1886-1959). Badacz ten zauważył, że szczury laboratoryjne uczą się nowej drogi w ? labiryncie, budując poznawczą reprezentację terenu (? mapę poznawczą). Następnie wykorzystują tę wiedzę, aby znaleźć wyjście z labiryntu i uzyskać nagrodę. Był to opis odmienny od wcześniej dominującego modelu, przedstawiającego zachowanie organizmów jako sekwencję wyuczonych ruchów w reakcji na bodźce. Tolman uznał, że zachowanie niekoniecznie jest reakcją na coś - może być działaniem po coś. Poprzednicy Tolmana unikali takich terminów, jak "cel" i "? celowe zachowanie", ponieważ wydawało im się, że są one subiektywne, mentalistyczne, oparte na założeniu, że organizm czegoś chce lub pragnie. To zaś kłóciło się z dogmatem o unikaniu wyjaśnień odwołujących się do świadomości i stanów subiektywnych. Dzisiaj podział na zachowanie ? reaktywne i zachowanie celowe jest czymś oczywistym w psychologii, a posługiwanie się kategorią celu nie oznacza, że musi to być subiektywne pragnienie lub chęć zrobienia czegoś. Wiele naszych celów nie jest reprezentowanych na poziomie świadomości, a mimo to zmierzamy do nich i kierujemy się nimi w zachowaniu.

Behawioryzm metodologiczny (methodological behaviorism) - obserwowanie zachowania, aby uzyskać wiedzę o procesach umysłowych. Prawdziwym celem badacza jest poznanie procesów mentalnych osoby badanej, np. jej myśli, emocji, ? postaw, przekonań itd., ale nie poprzez ? introspekcję, lecz na podstawie obiektywnych danych. Jednakże stany i procesy mentalne są nieobserwowalne z zewnątrz, więc jedynym sposobem ich poznania jest obserwowanie behawioralnych skutków ich aktywności. Badanie zachowania z użyciem technik obserwacyjnych lub ? eksperymentu nie jest więc celem samym w sobie, a środkiem do poznania ludzkiego wnętrza. Badacz wnioskuje o zdarzeniach psychicznych na podstawie tego, co jest mu dostępne, czyli zachowania. Tak rozumiany behawioryzm jest dominującym sposobem uprawiania badań naukowych we współczesnej psychologii.

Bezradność intelektualna (intellectual helplessness) - funkcjonalne ogłupienie, czyli niemożność skutecznego uczenia się i ? rozwiązywania problemów, wywołana powtarzającym się doświadczeniem porażki. Jeśli ktoś uporczywie próbuje rozwiązywać zadania, które obiektywnie są nierozwiązywalne, popada w stan intelektualnej ? bierności połączony z przekonaniem, że jest głupi, niezdolny, mało inteligentny. Podobny stan powstaje w wyniku systematycznego doświadczania porażki z zadaniami wprawdzie rozwiązywalnymi, ale zbyt trudnymi lub podanymi umysłom nieodpowiednio przygotowanym. Jest to zjawisko analogiczne do ? wyuczonej bezradności, występujące w edukacji szkolnej. Odpowiada za znaczną część porażek edukacyjnych, szczególnie w odniesieniu do nauczania matematyki w szkole. Bezradność intelektualną opisali dwaj polscy psychologowie - Mirosław Kofta i Grzegorz Sędek.

Bierna agresja (passive aggression) - ? wrogość okazywana nie wprost, raczej poprzez zaniechanie niż bezpośredni atak. Bierna agresja przyjmuje takie formy, jak niereagowanie na powitanie, wypaczanie sensu komunikatów słownych, reagowanie z opóźnieniem, brak reakcji mimicznej lub niewykonywanie poleceń. Bierna agresja, zamiast czynnej, może być kierowana wobec kogoś, kto ma wyższy status lub realne możliwości zaszkodzenia agresorowi. Może też być substytutem agresji czynnej u kogoś, kto ma głęboko ugruntowaną normę nieokazywania złości jako czegoś, co jest rzekomo niegrzeczne lub niemoralne.

Bierne samobójstwo (passive suicide) - wzorzec zachowania polegający na unikaniu skutecznego leczenia, prowadzeniu skrajnie niehigienicznego trybu życia lub powtarzających się przypadkach działania na granicy skrajnego ryzyka. Coś, co otoczenie widzi jako "prowokowanie losu", może być w rzeczywistości formą odroczonego w czasie ? samobójstwa, wynikającego z zaburzenia afektywnego lub poczucia utraty sensu życia.

Biernego obserwatora, efekt (bystander effect) - ? bierność naocznego świadka w obliczu sytuacji, gdy inna osoba potrzebuje pomocy. Zamiast pomagać, świadek biernie obserwuje rozwój sytuacji. Tendencja do niereagowania rośnie wraz ze wzrostem liczby świadków, co można wytłumaczyć mechanizmem ? rozproszenia odpowiedzialności. Poszczególni świadkowie są przekonani, że ktoś inny na pewno zareaguje, więc oni nie muszą. Inni mogą się obawiać, że zostaną niesłusznie oskarżeni o spowodowanie problemu. Efekt biernego widza ujawnia się na różne sposoby, m.in. niereagowaniem na ? przemoc domową u sąsiadów, biernością w obliczu ? mobbingu i zastraszania w szkole lub miejscu pracy, a przede wszystkim niepodejmowaniem działań pomocowych ofiarom wypadków lub napaści w miejscu publicznym.

Bierność (passivity) - niepodejmowanie ? aktywności (1) celowej lub znaczące jej ograniczenie. Bierność może być uogólniona, występująca we wszystkich ważnych obszarach życia, albo ograniczona do pewnej sfery (np. bierność społeczna, bierność zawodowa). Bierność może być wyuczona, jeśli uprzednio podejmowane formy aktywności spotykały się z niechęcią lub wręcz ? karą ze strony otoczenia. Ten rodzaj bierności jest bliski pojęciu ? wyuczonej bezradności. W innych przypadkach bierność jest przejawem określonej konstelacji cech osobowości, np. wysokiego poziomu ? neurotyczności połączonego z ? ugodowością i ? introwersją. Duże nasilenie bierności społecznej, intelektualnej lub zawodowej może wymagać odpowiedniej interwencji psychologicznej.

Biologiczne sprzężenie zwrotne (biofeedback) - technika ? regulacji (2) emocji i radzenia sobie ze stresem polegająca na kontroli fizjologicznych wskaźników pobudzenia emocjonalnego. Wpływ ten jest możliwy dzięki ? informacji zwrotnej, podawanej osobie badanej drogą wzrokową lub słuchową. Urządzenie do rejestracji pobudzenia (np. elektrokardiogram) przekształca sygnał wyjściowy (parametry EKG, ? elektrokardiografia) we wzrokową lub słuchową informację zwrotną. Na przykład im szybsza akcja serca, tym więcej kresek na ekranie. Osoba badana stara się zmniejszyć liczbę kresek. Nie mówi jej się, jak ma to zrobić, jednak korzystając z informacji zwrotnej, uczy się ona obniżać napięcie fizjologiczne, a tym samym wpływać na ważny składnik emocji i stresu, jakim jest pobudzenie. Wpływ bezpośredni, bez wizualizacji, byłby niemożliwy ze względu na bardzo ograniczone u człowieka możliwości wolicjonalnej kontroli stanów fizjologicznych. Obecnie coraz częściej stosuje się wariant tej techniki w postaci ? neuronalnego sprzężenia zwrotnego.

Bliski związek (close relationship) - szczególny typ relacji społecznej cechujący się wzajemnie żywionymi pozytywnymi emocjami (? miłość, szacunek, podziw), intymnością, wspólnotą doświadczeń oraz wzajemnym pomaganiem sobie. Może mieć charakter przyjacielski lub romantyczny, w tym drugim przypadku zwykle z towarzyszeniem pożądania, praktyk seksualnych i ? zazdrości (2) o potencjalnych rywali. Z wyjątkiem poliamorii bliski związek o charakterze romantycznym łączy dwie osoby (diadę).

Blokowanie (blocking) - w procesach pamięciowych: utrata dostępu do zapamiętanych treści skutkująca niemożnością ich wykorzystania w działaniu. Możemy wiedzieć, że coś pamiętamy, a mimo to nie potrafimy wydobyć z pamięci treści wspomnienia. Możemy też dysponować dostępem tylko do części potrzebnej informacji, np. wiemy, albo nam się tylko tak wydaje, że zapomniane nazwisko znajomego zaczyna się od głoski "k". Blokowanie dostępu do zasobów pamięci może zostać przełamane, jeśli użyje się skutecznej wskazówki przywoławczej (np. słowa, zapachu, widoku osoby). Odtworzenie kontekstu, w jakim nastąpiło ? zapamiętywanie, zwykle zwiększa możliwości ? odpamiętania, ze względu na przełamanie lub osłabienie różnych blokad pamięci.

Błąd I rodzaju (type I error) - inaczej: błąd pierwszego rodzaju, błąd fałszywej pozytywności (false positive) albo błąd typu alfa. Jest to błąd metodologiczny, polegający na uznaniu pewnego twierdzenia za prawdziwe, mimo że w rzeczywistości jest ono fałszywe. Mówiąc ściśle, błąd I rodzaju polega na odrzuceniu ? hipotezy zerowej, gdy de facto jest ona prawdziwa. Błąd taki można porównać do sytuacji, gdy w procesie karnym sąd skazuje niewinną osobę. W naukach społecznych błąd I rodzaju oznacza przyjęcie fałszywej tezy o występowaniu jakiegoś zjawiska, efektu lub wpływu. Badając skuteczność interwencji psychologicznej (np. terapii, treningu), możemy dojść do błędnego przekonania, że oddziaływanie jest skuteczne. W niektórych przypadkach należałoby jednak przyjąć wniosek, że nie ma dowodów na skuteczność interwencji, bo nie da się wiarygodnie odrzucić hipotezy zerowej. Błąd I rodzaju może wynikać z nierzetelności badawczej, ale niekoniecznie. Może być skutkiem działania czynnika losowego, który utrudnia ocenę prawdopodobieństwa prawdziwości hipotezy zerowej.

Błąd II rodzaju (type II error) - inaczej: błąd drugiego rodzaju, błąd fałszywej negatywności (false negative) albo błąd typu beta. Jest to błąd metodologiczny, polegający na przyjęciu ? hipotezy zerowej, gdy jest ona fałszywa. Przypomina uniewinnienie przez sąd osoby, która w rzeczywistości dopuściła się przestępstwa. W badaniach empirycznych możemy np. dojść do wniosku, że pora dnia nie ma wpływu na sprawność pamięci, choć w rzeczywistości taki wpływ istnieje. Błąd II rodzaju może być konsekwencją małej ? mocy statystycznej, w praktyce - małej liczby osób badanych przy ich dużym zróżnicowaniu. Błąd taki nie musi wynikać z nierzetelności badawczej, bo niekiedy nie ma możliwości zbadania większej ? próby (np. w badaniach klinicznych).

Błąd pewności wstecznej (hindsight bias) - złudzenie poznawcze sprowadzające się do przekonania, że to, co się stało, było do przewidzenia i że my osobiście spodziewaliśmy się, że tak będzie. Po fakcie ludzie mówią, że wiedzieli, iż coś się wydarzy, podczas gdy przed zdarzeniem wcale tego nie przewidywali. Błąd pewności wstecznej wynika z potrzeby wiary, że świat jest uporządkowany i przewidywalny. Taka wiara to antidotum na poczucie niepewności i lęk przed przyszłością.

Błąd proporcji podstawowej (base rate fallacy) - błąd poznawczy polegający na przeszacowaniu prawdopodobieństwa wystąpienia określonego zdarzenia, wynikający z ignorowania faktu, że ogólna częstość występowania tego typu zdarzeń jest relatywnie niska. Załóżmy, że jest tyle samo mężczyzn i kobiet na kierowniczych stanowiskach w oświacie. Można na tej podstawie wyciągnąć wniosek, że w tej branży szanse awansu są wyrównane ze względu na płeć. Będzie to wniosek błędny, bo ignoruje fakt, że w oświacie pracuje znacznie więcej kobiet niż mężczyzn. Gdyby uwzględnić proporcję podstawową, należałoby oczekiwać znacznie większej liczby kobiet niż mężczyzn na stanowiskach kierowniczych. Błąd proporcji podstawowej odpowiada m.in. za przesadny lęk o własne zdrowie, rodzący się w konsekwencji stwierdzenia u siebie pewnych objawów. Przypisując sobie różne choroby, nie bierzemy pod uwagę tego, że statystyczna częstość ich występowania jest relatywnie niska.

Błądzenie myślami (mindwandering) - spontaniczna aktywność poznawcza polegająca na swobodnym kojarzeniu, myśleniu o przyszłości i aktywizowaniu wspomnień oderwanych od bieżącej sytuacji lub zadania; terminy bliskoznaczne: ? myślenie autystyczne, myśli niezwiązane z zadaniem. Błądzenie myślami zajmuje nam przeciętnie 30-40% czasu czuwania w trakcie doby. Mózgowym podłożem tego zjawiska jest aktywność sieci trybu domyślnego (default mode network, DMN). Błądzenie myślami ma znaczenie adaptacyjne, umożliwia bowiem skupienie się na własnych stanach umysłowych (? introspekcję), a przez to autorefleksję, proaktywne przygotowanie się do przyszłych wyzwań i oswojenie się w ? wyobraźni (1) z różnymi możliwymi scenariuszami przyszłych zdarzeń. Błądzenie myślami ułatwia też wytwarzanie nowych pomysłów, przez co ma duże znaczenie dla ? twórczości. Negatywna odmiana tego zjawiska to ? ruminacja.

Błędna atrybucja (false attribution) - w procesach pamięciowych: błędne przyporządkowanie informacji do jej źródła. Możemy dobrze pamiętać treść, źle pamiętając, skąd ona pochodzi. Na przykład usłyszeliśmy o czymś w TV, a jesteśmy przekonani, że słyszeliśmy o tym w tramwaju. W szczególnym przypadku może nam się przytrafić nieświadomy plagiat: wydaje nam się, że sami coś wymyśliliśmy, choć w rzeczywistości zainspirowaliśmy się tym, co mówił ktoś inny albo o czym przeczytaliśmy w artykule. Możliwe rozszczepienie treści wspomnienia od jego źródła jest jednym z ? błędów poznawczych, wskazujących na to, że zapis pamięciowy to złożone zjawisko umysłowe.

Błędy poznawcze (cognitive biases/errors/fallacies) - systematyczne zniekształcenia sądów, ocen i przekonań wynikające z ograniczeń ludzkiego umysłu. Nie mają charakteru przypadkowego, lecz wynikają z trwałych tendencji poznawczych. Błędy poznawcze nie muszą się ujawnić w realnym zachowaniu, ale skłonność do ich popełniania cechuje większość ludzi. Tendencja ta słabnie lub zanika, gdy przechodzimy z automatycznego na kontrolowany styl działania umysłu. Przykłady najczęściej występujących błędów poznawczych to błąd konformacji, ? błąd pewności wstecznej i ? błąd proporcji podstawowej.

Bodziec 1. (stimulus) - jakakolwiek zmiana wartości fizykochemicznych środowiska zdolna pobudzić receptor (tj. organ ? zmysłu). Bodźcami są fale elektromagnetyczne (wzrok) lub akustyczne (słuch), cząsteczki chemiczne (smak, ? węch) lub fizyczny nacisk na ciało (? dotyk 1). Bodziec prosty to pojedynczy dotyk, dźwięk lub błysk światła, bodziec złożony to układ zmian w środowisku, zwykle docierających z różnych modalności zmysłowych i tworzący percepcyjną całość (np. szczekający pies). Jeszcze bardziej złożony układ bodźców, nadający sens naszym działaniom celowym, to sytuacja.

Bodziec 2. (incentive) - inaczej: zachęta; czynnik motywujący do bardziej wydajnej pracy lub osiągania wyznaczonych celów, np. premia pieniężna lub pozytywna ocena. Zachęty stosują pracodawcy, nauczyciele i rodzice w procesie wychowawczym. Są to czynniki motywujące pochodzenia zewnętrznego, nie zawsze działające zgodnie z motywami osobistymi. Jeśli pracownik chciałby mieć wolny weekend, a pracodawca daje premię za pracę w sobotę, bodźce motywujące mogą się okazać nieskuteczne, choć wiele zależy od wysokości wynagrodzenia. Bodziec rozumiany jako zachęta i czynnik motywujący to termin używany częściej w innych naukach społecznych, np. ekonomii. Psychologia używa terminu "bodziec" raczej w znaczeniu zmiany w środowisku, zdolnej wywołać aktywność receptora.

Bodziec bezwarunkowy (unconditioned stimulus) - bodziec, który zawsze (tj. bez dodatkowych warunków) wyzwala określoną odpowiedź organizmu, czyli ? reakcję bezwarunkową. Trwałe, wrodzone powiązanie bodźca bezwarunkowego i odpowiadającej mu reakcji to ? odruch bezwarunkowy. Przykładem takiego odruchu jest cofnięcie ręki po dotknięciu gorącej płyty grzejnej.

Bodziec podprogowy (subliminal stimulus) - bodziec, który wpływa na nasz umysł lub zachowanie, choć nie zdajemy sobie z tego sprawy. Brak świadomości (awareness) takiego wpływu może wynikać z bardzo krótkiego czasu ekspozycji bodźca, rzędu kilku lub kilkunastu milisekund. Świadomość "nie nadąża" za tak szybkimi procesami zachodzącymi w ? układzie nerwowym. Inna przyczyna podprogowego działania niektórych bodźców wynika z tego, że trwają one wprawdzie wystarczająco długo, ale są trudne do wyodrębnienia z tła, a przez to niemożliwe do wychwycenia przez procesy uwagi.

Bodziec różnicujący (discriminative stimulus) - w ? warunkowaniu sprawczym: bodziec sygnalizujący, że uprzednio, w podobnych okolicznościach, po wyemitowaniu określonej reakcji nastąpiło ? wzmocnienie. Organizmy nabywają lub wygaszają pewne formy zachowania w następstwie otrzymywanych nagród lub kar. Daje im to wyraźną korzyść pod warunkiem, że nie stosują wyuczonych form zachowania zawsze i wszędzie. Dlatego w mechanizm warunkowania sprawczego jest wbudowany bodziec różnicujący (kontekst), który informuje, że jeśli teraz wystąpi konkretna reakcja, będzie miała pozytywne lub negatywne skutki. Na przykład szczur musi się nauczyć, że dostanie jeść, jeśli naciśnie dźwignię w ? skrzynce Skinnera, ale pod warunkiem, że wcześniej zapali się czerwona lampka. U ludzi zdarza się, że ta sama forma zachowania (np. opowiedzenie dowcipu) spotka się z nagrodą albo ? karą, w zależności od kontekstu. Niektóre przypadki nieprzystosowania społecznego wynikają z uczenia się pewnych form zachowania bez zwracania uwagi na bodźce różnicujące.

Bodziec warunkowy (conditioned stimulus) - bodziec pierwotnie obojętny, który w wyniku skojarzenia go z ? bodźcem bezwarunkowym nabywa potencjał wyzwalania ? reakcji warunkowej. Bodziec taki wyzwala reakcję pod warunkiem, że w określonej liczbie prób uczenia się (nabywania odruchu) występował tuż przed bodźcem bezwarunkowym. Bodziec, który pojawia się po reakcji albo wraz z nią, nie jest zdolny przekształcić się w bodziec warunkowy. Również bodziec pojawiający się ze znacznym wyprzedzeniem raczej nie stanie się częścią ? odruchu warunkowego (wyjątek: efekt Garcii, ? uwarunkowana awersja pokarmowa). Natura w ten sposób informuje organizm, że sygnałem czegoś ważnego (np. szansy lub zagrożenia) jest to, co pojawia się tuż przed zapowiadanym zdarzeniem, a nie po nim ani ze znacznym wyprzedzeniem w czasie.

Borderline, zaburzenie osobowości typu (borderline personality disorder) - inaczej: osobowość typu bordeline albo zaburzenie z pogranicza; wzorzec zachowania przejawiający się zmiennością emocji, ? impulsywnością (1) i niestabilnością w relacjach społecznych, szczególnie w ? bliskich związkach. Silnym wahaniom podlegają ? nastroje oraz emocje wobec innych osób. Nazwa jest anachroniczna, bo wywodzi się z czasów, kiedy uważano, że takie zaburzenie jest szarą strefą między ? nerwicą a psychozą. U podłoża tego ? zaburzenia osobowości może leżeć niestabilna ? samoocena, domagająca się utwierdzenia w kolejnych relacjach społecznych. Rozczarowanie postrzeganą obojętnością lub nie dość silną ? miłością prowadzi do gwałtownych zmian w emocjach - od pozytywnych do negatywnych i odwrotnie (tzw. huśtawka emocjonalna).

Ból (pain) - przykre doznanie subiektywne występujące w reakcji na uszkodzenie tkanki (np. skóry, mięśni, kości), jak również w wyniku działania ekstremalnie intensywnych bodźców (np. hałasu). Za percepcję bólu odpowiadają receptory bólowe, w większości umiejscowione blisko powierzchni ciała, a częściowo w głębiej położonych organach wewnętrznych. Sam mózg jest pozbawiony receptorów bólowych, dzięki czemu możliwe są operacje neurochirurgiczne u przytomnych osób w znieczuleniu miejscowym. Funkcja bólu polega na motywowaniu organizmu do podjęcia działań eliminujących problem lub łagodzących skutki uszkodzenia ciała. Wrodzony syndrom obniżonej wrażliwości na ból, choć rzadko występujący, jest niebezpieczny dla zdrowia i życia, bo pozbawia organizm naturalnego systemu samoobrony. Również nadużywanie środków przeciwbólowych może spowodować nieodwracalne zniszczenie tkanki poprzez "oszukanie" organizmu, jakoby nic groźnego się nie działo. Doznanie bólu jest stanem wysoce subiektywnym, zależnym od ? nastawienia (1), oczekiwań, poziomu lęku, ? wsparcia społecznego i innych czynników psychologicznych. Bólu można się też, w pewnych granicach, nauczyć lub oduczyć. Dlatego w jego leczeniu coraz większą rolę odgrywają procedury psychologiczne, skutecznie wspomagające oddziaływania o charakterze medycznym.

Burza mózgów (brainstorming) - technika twórczego ? rozwiązywania problemów przez grupę osób, kierujących się dwiema zasadami. Pierwsza zasada głosi, że "ilość rodzi jakość" - im więcej pomysłów wytworzymy, tym większa szansa, że znajdzie się wśród nich coś wartościowego. Druga zasada nakazuje "odraczanie oceny" - zamiast natychmiastowej oceny każdego pomysłu, co grozi przedwczesną krytyką i odrzuceniem, wstrzymujemy się z ewaluacją aż do momentu, gdy powstanie duża liczba różnorodnych idei. Rozdzielenie fazy wytwarzania od fazy oceny pozwala spojrzeć z dystansu na wynik pracy grupy i dać szansę pomysłom oryginalnym, choć szokującym nowością lub wymagającym pewnych zabiegów uszlachetniających.