ADAM

(hebrajski - Adam - człowiek, pył, ziemia) - w historii biblijnej pierwszy człowiek ulepiony przez Boga z gliny, wygnany z Edenu za nieposłuszeństwo. W ikonografii jak i literaturze bardzo rzadko występuje sam, najczęściej towarzyszy mu żona Ewa. Wg legend nie mających już związku z kanonicznym tekstem Biblii, pierwszą żoną Adma była Lilith - kobiecy demon. Adam miał być ojcem licznych synów, a jego ród zapoczątkował ludzkość. Postać pierwszego człowieka występuje w wielu kulturach i mitach, biblijny Adam jest archetypem pierwszego człowieka. Według kabały Adam Kadmon (hebrajski - praczłowiek) to pierwsza emanacja Boga.

Starożytność

Biblia

Adam pojawia się w Księdze Rodzaju, w opowieści o stworzeniu pierwszych ludzi i utraceniu przez nich Raju. Jako nowy Adam, jego doskonałe wcielenie w NT przedstawiany jest Chrystus.

Mitologie

W mitach różnych kultur pojawiają się opowieści o pierwszym człowieku - odpowiedniku biblijnego Adama i jego żonie.

Mity skandynawskie

Pierwszych ludzi Aska (mężczyzna) i Emblę (kobieta) stworzyli bogowie: ODYN, Wili i We z kawałków drzew - Aska z jesionu, Emblę z olszyny - obdarzając je duszą, mądrością, mową, uczuciami. Duszę i postać nadał człowiekowi Odyn, rozum i ruch Wili a uczucia - We. Dla nich i ich przyszłego potomstwa Odyn stworzył Midgard - krainę ludzi.

Mity greckie

Tytan Prometeusz z gliny i łez ulepił ludzi stworzonych na podobieństwo bogów, byli jednak słabi i bezbronni, więc wykradł dla nich boski ogień z Olimpu. Gdy ludzkość wyginęła w czasie potopu, ocalała tylko para sprawiedliwych - Pyrra i Deukalion, z rozrzuconych przez nich kamieni - kości matki-Ziemi powstali nowi ludzie.

Mity egipskie

Bóg Khnum ulepił z gliny pierwszego człowieka, odnajdujemy podobieństwo - nie jedyne zresztą - z tekstem biblijnym.

Mity eskimoskie

Pierwszy mityczny człowiek powstał równocześnie z ziemią, odkrył jej tajemnice dzięki ptakom, ten mityczny praczłowiek ulepił z gliny na swe podobieństwo pierwszą istotę ludzką, ponieważ nie wyszła doskonale wrzucił ją w otchłań i tak powstały demony; człowiek zamienił się w kruka i szukał nowej ziemi, gdy ją znalazł, stworzył dzień i noc, ulepił z gliny ludzi i zwierzęta, jego pomocnikiem był wróbel.

Średniowiecze

Jedna ze strof Bogurodzicy (wersja z 1506 roku) mówi o Adamie, jako ojcu ludzkości, zasiadającym w Boskiej radzie:

Adamie ty boży kmieciu,

Ty siedzisz u Boga w wiecu

Donieś nas swe dzieci

Gdzież królują anieli.

Barok

John Milton, Raj utracony - Adam w eposie Miltona przedstawiony jest jako zakochany w Ewie mąż, który kosztuje owocu, aby świadomie podzielić jej los - wygnanie z Raju. Odtąd parze ludzi - jako konsekwencja ich grzechu - towarzyszyć będą Szatan i Śmierć. Adamowi jednak archanioł Michał da nadzieję na zbawienie ludzkości.

Romantyzm

Juliusz Słowacki, Na drzewie zawisł wąż

Na drzewie zawisł wąż

I rzekł do Ewy

Patrz - pod ciemnymi drzewy

We śnie leż twój mąż.

Jemu mówił Jehowa

Tajemnicę stworzenia

Ze świata i z promienia

Z miłości i ze słowa...

Adam jest w tym genezyjskim liryku wskazany jako ten, który posiadł tajemnicę stworzenia; aby wyrwać go spod boskich wpływów i zbudować Szatańską Trójcę - przeciwstawioną świętej, Szatan posługuje się Ewą, uczy ją sztuki uwodzenia. Zerwanie jabłka jest w tym tekście symbolem zerwania przymierza z bogiem.

Młoda Polska

Jan Kasprowicz, Hymny (Dies Irae)

Adam - jest w hymnie Kasprowicza godnym litości pognębionym i przerażonym człowiekiem, lękającym się Sądu Ostatecznego. Na świecie tryumfuje zło i grzech, nie ma sprawiedliwości. Dla Adama-człowieka jedyną ucieczką, wyzwoleniem od bólu i cierpienia jest śmierć.

(...) Niechaj mnie sądzą,

niechaj mnie karzą -

tak, mnie Adama, com na barki swoje

zabrał z Ogrodu to nadludzkie brzemię

przygniatającej winy

i wieki wieków pnę się z tym ciężarem

ku wiekuistej wyży,

i zbladła nie chce odwrócić się twarzą

tam, ku z mrokom, co zaległy ziemię,

tam ku piekielnej przełęczy,

na której siadła jasnowłosa Ewa

z padalcem grzechu u swych białych stóp.

Współczesna

Albert Camus, Pierwszy człowiek

Niedokończona powieść autobiograficzna, symboliczny tytuł Pierwszy człowiek, nadała jej żona pisarza; jest on parabolą, nawiązaniem do biblijnej postaci Adama.

Karol Wojtyła - Tryptyk rzymski, Przed sklepem jubilera

Przed sklepem jubilera - jednym z bohaterów dramatu jest Adam, który jednocześnie jest komentatorem losów i myśli pozostałych bohaterów, jest ich duchowym przewodnikiem. Symbolika imienia odwołuje się do idei Adama jako emanacji Boga.

Tryptyk rzymski - w opisie fresku Michała Anioła pojawia się filozoficzne rozważanie o istocie człowieczeństwa, o sensie stworzenia i istnienia człowieka wobec faktu przemijania. To poetycka interpretacja Księgi Rodzaju, a zarazem fascynacja dziełem Michała Anioła.

Uczynił Bóg człowieka na swój obraz i podobieństwo,

Mężczyzną i niewiastą stworzył ich-

I wiedział Bóg,że było bardzo dobre,

Oboje zaś byli nadzy i nie doznawali wstydu (...)

MALARSTWO:

Michał Anioł, Stworzenie Adama

Scena Stworzenie Adama jest najsłynniejszą z całego fresku Michała Anioła. Został ukazany moment tchnięcia życia, obdarowania martwej, glinianej figury duszą. Między wskazującym palcem Jahwe a dłonią Adama przepływa życiodajna iskra. Adam jest zupełnie nagi, o wspaniałej muskulaturze - jak herosi z antycznych posągów.

FILM:

Na wschód od Edenu reż. Elia Kazan; bohaterem filmu jest pobożny farmer Adam, purytanin, ojciec synów Arona i Caleba, żona odeszła od Adama wkrótce po narodzinach młodszego syna i została prostytutką, prowadzi znany w okolicy dom publiczny.

AFRYKA

tzw. czarny ląd - kontynent, którego popularność w literaturze przypada na czasy odkryć geograficznych oraz na wiek XIX i XX. Afryka jest w literaturze egzotycznym lądem, pełnym tajemnic, ale także symbolem zła, ciemności. W sztuce moda na Afrykę przypada wraz z modą na egzotyzm w XIX wieku, a także później w okresie 20-lecia międzywojennego.

Afryka jako symbol mroku i zła

Josef Conrad, Jądro ciemności - Akcja utworu toczy się w Kongo belgijskim około 1890 roku, podróż do kongijskiej dżungli rzeką Kongo jest dla niczym zejście w głąb ziemi - do jądra ciemności. Sąd o czarnym lądzie wypowiada Marlow - zarazem bohater i narrator: Byliśmy wędrowcami na prehistorycznej ziemi, na ziemi która miała wygląd nieznanej planety. Mogliśmy wyobrażać sobie, że jesteśmy pierwszymi ludźmi, obejmującymi w posiadanie przeklęte dziedzictwo (...) Ziemia wydawała się nieziemska (...)

Afryka jako fascynujący, nowo poznany kontynent, motyw egzotyczny

Pozytywizm

Henryk Sienkiewicz, Listy z Afryki - Sienkiewicz podróż do Afryki odbył jako towarzysz i opiekun młodego hrabiego Jana Tyszkiewicza; owocem wyprawy do Kairu, Zanzibaru, Suezu są listy, pełne nowych egzotycznych wrażeń i ekstremalnych przeżyć (np. walka z hipopotamem, który zaatakował ich łódkę).

Dwudziestolecie

Józef Czechowicz, Nocleg w obozie - wiersz z cyklu utworów dla dzieci, klimatem nawiązuje do powieści Sienkiewicza W pustyni i w puszczy; ukazuje groźne, tajemnicze i zgubne piękno Afryki.

W czarnej, gwarnej nocy trzaskało ognisko,

Dym się słał dookoła i lew ryczał blisko,

Trudno było usnąć, broń wypuścić z dłoni (...)

Karen Blixen, Pożegnanie z Afryką - autobiograficzna powieść duńskiej pisarki, która kilkanaście lat (od 1914 - 1931) spędziła w Kenii prowadząc plantację kawy. Powieść ta to efekt jej fascynacji Afryką, opowiada ożyciu i mentalności jej mieszkańców, ukazuje piękno egzotycznego krajobrazu.

Sara Wheeler, Za blisko słońca. Opowieść o <<Pożegnaniu z Afryką>> - dokumentarna opowieść o Karen Blixen i Denysie Finchu Hattonie ich fascynacji Afryką, która była dla nich antidotum na powojenny zmierzch Zachodu.

Afryka jako miejsce przygód bohaterów literatury młodzieżowej

Pozytywizm

Henryk Sienkiewicz, W pustyni i w puszczy - Sienkiewicz pierwszy wprowadził Afrykę jako miejsce akcji powieści dla młodego odbiorcy; akcja toczy się w Afryce - najpierw w Port Saidzie, potem w głębi czarnego lądu, wśród piasków pustyni i w dżungli. Ukazana została przyroda Afryki, zwierzęta obce Europejczykowi, obyczaje Beduinów i murzyńskich plemion.

Współczesna

Alfred Szklarski, Tomek na czarnym lądzie - Jedna z cyklu opowieści o przygodach młodego podróżnika Tomka.Akcja toczy się w Nairobi, nad Jeziorem Wiktorii, w sercu dżungli wśród dzikich plemion Masajów i Pigmejów. Podróżnicy i łowcy poszukują dla ogrodów zoologicznych rzadkich okazów zwierząt - między innymi okapi. Odkrywanie Afryki jest dla Tomka zetknięciem z nieznanym.

Alfred Szklarski, Tomek wśród łowców głów - kolejna powieść z cyklu o przygodach Tomka, tym razem opisana jest badawcza wyprawa do prawie nieznanej wówczas Papui Nowej Gwinei, podróż obfituje w niebezpieczeństwa ze strony dzikiej przyrody i dzikich plemion murzyńskich. Jeden z czarowników dokonuje nawet zamachu na życie ukochanej Tomka - Australijki Sally; na szczęście dziewczyna ukąszona przez jadowitego węża podrzuconego przez czarownika - wraca do zdrowia. Tak oczekiwana wyprawa do nieodkrytych rejonów czarnego lądu omal nie zakończyła się tragicznie. Afryka jawi się tu jako zagrożenie dla białego człowieka.

MALARSTWO:

W Polsce w malarstwie moda na pejzaże afrykańskie pojawiła się wraz z modą na orientalizm; głównie skupiano uwagę na wizerunkach Beduinów i farysów - rycerzy pustyni, na malowaniu widoków piramid czy panoramy Kairu.

January Suchodolski, Farys

Eugene Delacroix, Kobiety z Algieru

Płótno będące efektem romantycznej, egzotycznej podróży artysty do Maroka; zwiedzanie obcej Europejczykowi krainy i poznanie odmiennej kultury stały się dla Delacroix źródłem fascynacji i inspiracji. Ukazuje kobiety algierskie w otoczeniu orientalnych tkanin i sprzętów, są to Arabki, o czym świadczy bogaty ubiór, śniada cera i czarne włosy. Jedna z nich - centralna postać pierwszego planu jest zadumana, dwie inne pogrążone w rozmowie, na dywanie stoi wodna fajka, być może własność ich męża czy pana; odwrócona bokiem, wychodząca z komnaty Murzynka w turbanie na głowie to zapewne służąca.

FILM:

Pożegnanie z Afryką, reż. Sydney Pollack, w roli Karen - Meryl Streep; film będący luźną adaptacją powieści Karen Blixen, skupia się nie tyle na ukazaniu egzotyzmu i przyrody Afryki, co na historii romansu Karen i Denysa.

Mogambo, reż. John Ford, w rolach głównych Clark Gable, Ava Gardner, Grace Kelly