Redaktorzy naukowi

Andrzej Czamara (1964- ); dr hab., prof. nadzw.; specjalista w dziedzinie fizjoterapii; absolwent Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu - kierunek rehabilitacja; założyciel i rektor Wyższej Szkoły Fizjoterapii we Wrocławiu; konsultant województwa dolnośląskiego w dziedzinie fizjoterapii; od 1997 kieruje Centrum Rehabilitacji (obecnie Centrum Rehabilitacji i Edukacji Medycznej) WSF; czł. ZG Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej; czł. Polskiego Towarzystwa Fizjoterapii; prowadzi fizjoterapię, szczególnie w obrażeniach i chorobach narządu ruchu (zwłaszcza w obrażeniach stawu kolanowego, mając osiągnięcia międzynarodowe); pracuje na rzecz wielu klubów sportowych; autor i współautor 53 publikacji z zakresu fizjoterapii i rehabilitacji, trzy razy nagrodzony na kongresach międzynarodowych; czł. Rady Naukowej czasopisma ,,Chirurgia Kolana, Artroskopia, Traumatologia Sportowa".

Krzysztof S. Klukowski (1945- ); prof. dr hab. n. med.; absolwent Wojskowej Akademii Medycznej w Łodzi i Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie; specjalista medycyny lotniczej, sportowej i rehabilitacji medycznej; działalność naukowa - fizjologia wysiłku, odnowa biologiczna, zespoły przeciążeniowe kręgosłupa, normy wydolności, przygotowanie specjalne pilotów i kosmonautów, promocja zdrowia; 155 publikacji naukowych, w tym 10 książek (autor i współautor); pełnione funkcje - z-ca ds. naukowych komendanta Wojskowego Instytutu Medycyny Lotniczej w Warszawie, komendant WIML; prorektor ds. promocji i sportu AWF J. Piłsudskiego w Warszawie; kierownik Katedry Fizjologii i Biochemii oraz kierownik Katedry Fizjoterapii AWF w Warszawie; obecnie pracuje jako nauczyciel akademicki w WSF we Wrocławiu i Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie; przynależność do organizacji naukowych - wiceprzewodniczący Komitetu Rehabilitacji, Kultury Fizycznej i Integracji Społecznej PAN (m.in. odpowiada za współpracę z PZWL); red. prowadzący Dział Medycyny Sportowej w Medical Tribune; b. prezes Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej; członek dziesięciu kolegiów redakcyjnych czasopism naukowych z zakresu medycyny, rehabilitacji, fizjoterapii oraz kultury fizycznej.

Janusz Nowotny (1940- ); prof. dr hab. KF; dr n. med.; mgr wychowania fizycznego ze specjalnością gimnastyka lecznicza; lekarz specjalista rehabilitacji medycznej (w chorobach narządu ruchu) oraz rehabilitacji ruchowej; ukończył liczne kursy i szkolenia podyplomowe z zakresu rehabilitacji; b. kierownik Katedry i Zakładu Rehabilitacji AWF w Katowicach i w Śląskiej Akademii Medycznej (obecnie Śląski Uniwersytet Medyczny); b. rektor, prorektor i dziekan Wydziału Wychowania Fizycznego AWF w Katowicach; obecnie kierownik Zakładu Fizjoterapii w Wyższej Szkole Administracji w Bielsku-Białej; b. konsultant wojewódzki w dziedzinie fizjoterapii dla województwa śląskiego; pracował w międzyuczelnianym zespole ekspertów opracowującym standardy kształcenia dla kierunku fizjoterapia; b. czł. Zespołu Ekspertów MZ i MEN ds. opracowania wytycznych w sprawie "profilaktyki wad postawy ciała u dzieci i młodzieży w środowisku nauczania i wychowania"; pracuje w siedmiu Komitetach Naukowych z zakresu rehabilitacji i fizjoterapii; autor, współautor i redaktor wielu podręczników akademickich z zakresu fizjoterapii oraz licznych prac naukowych i poglądowych z tego zakresu (ponad 300 opracowań); autor wiodących publikacji z zakresu systematyki i diagnostyki fizjoterapii; czł. założyciel Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji; wiceprzewodniczący ZG Polskiego Towarzystwa Fizjoterapii; b. czł. Komitetu Rehabilitacji, Kultury Fizycznej i Integracji Społecznej Wydziału VI Polskiej Akademii Nauk; zainteresowania koncentrują się wokół rehabilitacji w dysfunkcjach narządu ruchu, zwłaszcza dzieci i młodzieży, głównie z mózgowym porażeniem dziecięcym i bocznymi skrzywieniami kręgosłupa.

Wskazówki dla korzystających ze Słownika

Słownik składa się z dwóch części. W części I, podstawowej, zostały zamieszczone alfabetycznie hasła w języku polskim z zakresu fizjoterapii, rehabilitacji, medycyny sportowej, traumatologii, terapii manualnej, terapii zajęciowej, adaptowanej aktywności fizycznej, fizjologii wysiłku oraz psychologii klinicznej. Po haśle w języku polskim znajduje się jego odpowiednik w języku angielskim (pisownia amerykańska). Definicja wraz z krótkim opisem jej zastosowania ma zapewnić jednoznaczną identyfikację hasła, a podawane jednostki fizyczne (SI) są informacją uzupełniającą.

Fizjoterapia nie ma międzynarodowego mianownictwa w języku łacińskim (z wyjątkiem danych anatomicznych, klinicznych i chemicznych).Taką funkcję spełnia język angielski, który jest jednocześnie nośnikiem informacji naukowej (Medline, SCOPUS, PubMed). W przypadku podawanych akronimów, skrótów i symboli oparto się na opracowaniach Stedman's Orthopaedic & Rehab Words, Includes Chiropractic, Occupational Therapy, Physical Therapy, Podiatric, & Sports Medicine, Sixth Edition, Lippincott Williams & Wilkins, Baltimore, 2009; J. M. Bottomley: Quick Reference Dictionary for Physical Therapy, Second Edition, SLACK Incorporated, Thorofare, USA 2003; K. Jacobs, L. Jacobs: Quick Reference Dictionary for Occupational Therapy, SLACK Incorporated, Fifth Edition, Thorofare, USA 2009; L. Perlińska, J. Krzyżowski: Medical Slang & Acronyms, MEDYK, Warszawa 2007; W. Z. Traczyk: Słownik fizjologii człowieka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000. Ze względu na wymogi redakcyjne Wydawnictwa Lekarskiego PZWL, ograniczające objętość Słownika do ustalonej w umowie liczby arkuszy wydawniczych, nie wszystkie akronimy zostały rozwinięte w postaci haseł głównych (cz. I Słownika).

W przypadku niektórych haseł podanych jest kilka synonimów lub powszechnie używanych zwrotów żargonowych, które są często zamiennie używane w codziennej praktyce fizjoterapeutycznej lub mają już tylko znaczenie historyczne.

Część II Słownika zawiera ułożone alfabetycznie akronimy, skróty i symbole haseł w języku angielskim. Czytelnicy mogą je często napotkać w książkach, artykułach naukowych oraz czasopismach fachowych bez stosownego rozwinięcia. Stąd ta część Słownika może być przydatna podczas studiowania wymienionej literatury, a w razie niejasności zapewnia znalezienie odpowiedniej definicji w części I Słownika, z polskim odpowiednikiem.

A

AAC - augmentative and alternative communication; ? alternatywne i wspomagające metody komunikacji. (AK, BM, NMA)

abazja - abasis; oznacza utratę zdolności chodzenia (z gr. basis - chodzenie. (JN)

abdukcja - abduction; ? odwodzenie.

abduktor - abductor; odwodziciel, mięsień, którego zasadniczą rolą podczas ? skurczu koncentrycznego jest wykonanie ruchu ? odwodzenia. (ONC)

absorpcjometria podwójnej wiązki promieniowania X (DEXA) - dual energy X-ray absorptiometry; ? densytometria.

abulia - abulia; to osłabienie lub brak woli objawiające się niemożnością podejmowania decyzji i realizacji postanowień. (JN)

achondrogeneza - achondrogenesis; to ? postać letalna ? osteochondrodysplazji z ciężkimi zaburzeniami kostnienia i postacią karłowatości ze skróceniem tułowia. (WW)

achondroplazja - achondroplasia; to genetycznie uwarunkowane zaburzenie śródchrzęstnego wzrastania kości przy zachowanej odokostnowej czynności kościotwórczej przejawiające się krótkokończynową ? karłowatością. (WW)

ACLR - ACLR (anterior cruciate ligament reconstruction); ? operacyjna rekonstrukcja więzadła krzyżowego przedniego stawu kolanowego.

adaktylia - adactyly; to wrodzony brak palca lub palców. (WW)

adaptacja (1) - adaptation; to przystosowanie się organizmu do działania różnych czynników. Po przekroczeniu zdolności adaptacyjnych ustroju rozwija się ? choroba. Termin ten oznacza również przystosowanie się organizmu do życia w morfologicznie bądź czynnościowo zmienionych warunkach lub takie przystosowanie otoczenia osoby z niepełnosprawnością, by mogła ona w nim funkcjonować pomimo zmiany powyższych warunków. W fizjoterapii możemy mieć do czynienia także z przystosowaniem organizmu do okresowego lub stałego oddziaływania czynników zewnętrznych (np. przystosowywaniem się do działających bodźców i związanym z tym obniżeniem wrażliwości na nie) oraz z przystosowaniem do obciążeń wysiłkowych itp. (JN)

adaptacja (2) - adaptation; w adaptowanej aktywności fizycznej (APA) to umiejętność oceniania czynników i szeregowania ich pod względem ważności oraz zarządzania nimi (tj. interakcje pomiędzy daną osobą a środowiskiem), służąca usprawnieniu zmian niezbędnych w celu osiągnięcia pożądanych wyników. Może być wykonywana przez osobą ćwiczącą lub inne osoby. Adaptacja jest również terminem odnoszącym się do dostosowywania, modyfikacji oraz innych strategii wprowadzania zmian przez wykwalifikowanych specjalistów w celu umożliwienia osiągnięcia pożądanego rezultatu. (NMA, BM, AK)

adaptacja do niepełnosprawności - adjustment to disability; proces przystosowania i stopniowa akceptacja strat wynikających z trwałego uszkodzenia organizmu. W procesie tym można wyróżnić pięć ? stadiów przystosowania. (SK)

adaptacja środowiska - environmental adaptation; zmiana cech środowiska fizycznego lub społecznego w celu ułatwienia wykonywania czynności, promowania bądź ograniczenia zachowań lub w celu prowadzenia terapii. (AM)

adaptacyjny wzorzec zachowania - adaptive achievement pattern; wzorce zachowania, w których pożądane wyniki osiąga się poprzez odpowiednie adaptacje do warunków otoczenia. Pożądane wyniki osiąga się poprzez opracowanie nowych sposobów radzenia sobie w sytuacjach stawiających wysokie wymagania: poprzez aktywne poszukiwanie wyzwań i kontynuowanie wysiłków zmierzających do stawienia im czoła, a także poprzez satysfakcję odczuwaną w związku z podejmowaniem wyzwań. Adaptacyjny wzorzec zachowania jest ważnym czynnikiem zadowalającego rozwoju sportowca. (AK, NMA, BM)

adaptowana aktywność fizyczna (APA) - adapted physical activity; interdyscyplinarna wiedza podstawowa ukierunkowana na identyfikację i rozwiązywanie indywidualnych różnic w zakresie aktywności fizycznej. APA jest zarówno profesją nastawioną na świadczenie usług, jak i dziedziną nauki wspierającą postawy akceptacji wobec indywidualnych różnic, broniącą dostępu do aktywnego stylu życia i sportu oraz promującą innowacyjność i współpracę w programach świadczenia usług i systemach wzmacniania. APA obejmuje wychowanie fizyczne, sport, rekreację, taniec, twórczość artystyczną, dietetykę, medycynę i rehabilitację, ale nie ogranicza się do nich. (NMA, AK, BM)

adaptowane ćwiczenia fizyczne - adapted physical exercise; zajęcia sportowe i ćwiczenia ruchowe wykonywane przez osoby ze specjalnymi potrzebami (np. z chorobami przewlekłymi, niepełnosprawnością czy trudnościami w uczeniu się). Wielu sportowców niepełnosprawnych codziennie wykonuje ćwiczenia fizyczne, często stosując trening siłowy, trening dla poprawy gibkości, szybkości, mocy i wytrzymałości oraz rozwoju specyficznych umiejętności. Zasady treningu dla osób niepełnosprawnych są takie same jak dla osób pełnosprawnych, przy czym dla sportowców niepełnosprawnych dodatkowym wyzwaniem jest wykształcenie indywidualnego stylu treningu, który uwzględnia ich specyficzną niepełnosprawność oraz umożliwia im pełne wykorzystanie swoich zdolności. Udział w aktywności sportowej dla osób ze specjalnymi potrzebami jest istotną zachętą do poprawy swojej formy; nie ma również wątpliwości co do tego, że odgrywa on ważną rolę zarówno w ich rehabilitacji fizycznej, psychologicznej, jak i społecznej. (AK, NMA, BM)

adaptowane pływanie - adapted swimming; program polegający na modyfikacji stylów pływackich na potrzeby osób, którym brakuje odpowiedniej siły, gibkości lub wytrzymałości do pływania standardowymi stylami. Adaptowane zajęcia pływackie są elementem adaptowanych sportów wodnych. (AK, NMA, BM)

adaptowane sporty wodne - adapted aquatics; termin ogólny odnoszący się do osób ze specjalnymi potrzebami, programów obejmujących pływanie, bezpieczeństwo nad wodą i zajęcia rekreacyjne w wodzie mające na celu propagowanie zdrowia i rehabilitacji. Programy te obejmują nie tylko zajęcia związane ze stylami pływania; nie obejmują one jednak terapeutycznych ćwiczeń w wodzie i hydroterapii (wodolecznictwa). (AK, NMA, BM)

adaptowanie - adapting; specjalnie przygotowane instrukcje (wskazówki), dostosowane do potrzeb dzieci zaklasyfikowanych do odpowiednich kategorii; termin ten obejmuje treści, metodologię lub udzielanie wskazówek mających na celu uwzględnienie specjalnych potrzeb edukacyjnych wynikających z choroby, zaburzenia czy niepełnosprawności oraz zapewnienie dostępu do programu ogólnego, tak aby dane dziecko mogło spełniać normy edukacyjne mające zastosowanie do wszystkich dzieci. Określenie "adaptowanie" jest różnicowane w zależności od wieku, rodzaju aktywności oraz świadczonych usług. (AK, NMA, BM)

addukcja - adduction; ? przywodzenie.

adduktor - adductor; przywodziciel, mięsień, którego zasadniczą rolą podczas ? skurczu koncentrycznego jest wykonanie ruchu ? przywodzenia. (ONC)

ADHD - Attention Deficit Hyperactivity Disorder; ? zespół nadpobudliwości psychoruchowej.

adiadochokineza - adiadochokinesis; jeden z przejawów ? ataksji, polegający na niemożności wykonywania szybkich ruchów naprzemiennych. (JN)

ADL - ADL; ? testy aktywności życia codziennego.

aerobik - aerobics; to intensywne ćwiczenia wykonywane przy muzyce. W zależności od rodzaju obciążeń (uderzeń i wstrząsów) rozróżnia się high impact aerobic (HIA), który jest formą aerobiku opartą na elementach biegu, skoków i podskoków, oraz low impact aerobic (LIA), w którym siły działające są znacznie mniejsze i przynajmniej jedna kończyna dolna pozostaje w stałym kontakcie z podłożem (w odróżnieniu od poprzedniego brak elementu lotu). Inne odmiany aerobiku to: step aerobic (z użyciem specjalnej platformy o regulowanej wysokości), funky aerobic (forma taneczna z wyraźnym wpływem muzyki soul i funk), circuit aerobic (krzyżówka aerobiku i treningu siłowego) oraz intervall aerobic (połączenie aerobiku o dużej intensywności z ćwiczeniami wzmacniającymi, których intensywność nie jest wysoka), a także aqua aerobic i Joga aerobic. (ONC)

aerozol drobnokroplisty - micro drop aerosol; odmiana gazozolu, w którym ośrodkiem rozpraszającym jest powietrze. Ponad 50% to cząstki aerozolu o średnicy mniejszej niż 5 ?m, które docierają najgłębiej. (MŁ)

aerozol grubokroplisty - macro drop aerosol; określany też jako inhalacje Schnitzera, jest odmianą gazozolu, w którym ośrodkiem rozpraszającym jest powietrze. W ponad 50% składa się z cząstek aerozolu o średnicy powyżej 30 ?m (działa w dużym stopniu mechanicznie, ma ograniczony zasięg - sięga jedynie do błony nosa, gardła i krtani). (MŁ)

aerozol oziębiający - cold aerosol; powoduje odruchowy skurcz naczyń, zwolnienie miejscowych procesów metabolicznych, zmniejszenie odczucia bólu i zmniejszenie pourazowego krwawienia. Stosowany m.in. w traumatologii i medycynie sportu (np. chlorek etylu) oraz w reumatologii (pary azotu, nadmuch powietrzem o temperaturze do minus 30°C). (WK)

aerozol średniokroplisty - medium drop aerosol; odmiana gazozolu, w którym ośrodkiem rozpraszającym jest powietrze, składa się w ponad 50% z cząstek aerozolu o średnicy 5-30 ?m, docierających do oskrzelików końcowych. (MŁ)

aerozol wziewny - inhalatory aerosol; polega na bezpośrednim działaniu na drogi oddechowe zawieszonego w ośrodku rozpraszającym środka (leku). Zakres penetracji zależy od wielkości cząstek aerozolu. Wprowadzenie aerozolu w drgania (aerozol wibracyjny) zwiększa zdolność penetracji, natomiast jonizacja, szczególnie nadanie ładunku ujemnego, stymuluje aparat rzęskowy oskrzeli i ułatwia ich oczyszczanie. (WK)

aerozole do wziewań - aerosols for inhalations; uzyskuje się w rozmaity sposób, na ogół za pośrednictwem urządzeń rozpraszających leki, za pomocą sprężonego powietrza bądź ultradźwięków, chociaż często stosuje się również tzw. spreje, tj. substancje lecznicze znajdujące się pod wysokim ciśnieniem w odpowiednim pojemniku, a nawet parujące (ogrzane) roztwory niektórych leków. W lecznictwie (zwłaszcza w leczeniu uzdrowiskowym) wykorzystuje się także aerozole naturalne, z jakimi mamy do czynienia np. w pobliżu tężni oraz nad brzegiem morza. Do zabiegów tych najczęściej używa się leków zmniejszających stopień obturacji - poprzez rozszerzenie światła oskrzeli (tzw. bronchodilatantia lub spasmolitica) - oraz ułatwiających odkrztuszanie i wydalanie podczas ? drenażu ułożeniowego. Zadanie to spełniają leki rozrzedzające wydzielinę (secretolitica) oraz ułatwiające oddzielanie wydzieliny od ścian drzewa oskrzelowego, czyli działające wykrztuśnie (expectorantia). Niezależnie od tego stosuje się też leki działające przeciwzapalnie i przeciwuczuleniowo (antialergica) - w celu zmniejszenia obrzęku błony śluzowej oskrzeli oraz zmniejszenia stopnia odczynu alergicznego i skurczu oskrzeli. W razie potrzeby w tej postaci mogą być również stosowane antybiotyki. (JN)

aerozoloterapia - aerosolotherapy; ? wziewania.

afazja - aphasia; zaburzenia mowy u chorych z uszkodzeniami mózgu, które charakteryzują się niemożnością wypowiadania myśli lub brakiem rozumienia mowy. (JT)

afazja amnestyczna - amnestic aphasia; ? afazja nominalna.

afazja całkowita - total aphasia; to jednoczesne zniesienie zdolności mówienia i rozumienia mowy, a także wyrażania myśli za pomocą mimiki i gestów. (JN)

afazja czuciowa (recepcyjna, sensoryczna) - sensorial aphasia; to zniesienie lub upośledzenie zdolności rozumienia mowy i pamięci znaczenia słów. (JN)

afazja nominalna (amnestyczna, anomia) - nominal aphasia; to zniesienie zdolności nazywania przedmiotów i rozumienia znaczenia ich nazw. (JN)

afazja rozwojowa - developmental aphasia; stanowi zaburzenie zdolności opanowania mowy u dzieci związane z wiekiem rozwojowym (? alalia). (MŁ)

afazja ruchowa (motoryczna) - motorial aphasia; to zniesienie lub upośledzenie zdolności wyrażania myśli słowami. (JN)

aferentacja wsteczna - retrograde afferentation; jeden z warunków ? kompensacji; przywracanie reakcji ustroju na stosowane pobudzenia aferentne. (JN)

aferentacja zwrotna - returnable afferentation; termin dotyczący ? kompensacji, oznaczający stan, w którym nowo formowany związek jest na tyle sprawny, że każdy prawidłowy sygnał wywołuje już prawidłową reakcję ruchową. (JN)

AFO - AFO; ? orteza stopy i stawu skokowego.

afonia - aphonia; niemożność wydawania dźwięków (bezgłos), spowodowana chorobą aparatu wykonawczego mowy lub czynnikami psychogennymi. (JN)

agnozja - agnosia; oznacza brak zdolności rozpoznawania przedmiotów i zjawisk, spowodowany nieprawidłowym pojmowaniem i przetwarzaniem wrażeń odbieranych przez którykolwiek ze zmysłów. (JN)

agnozja dotykowa (czuciowa) - tactile agnosia; upośledzenie zdolności rozpoznawania kształtu przedmiotów przy pomocy dotyku. (JN)

agnozja słuchowa - auditory agnosia; upośledzenie zdolności rozumienia wszelkich wrażeń słuchowych. (JN)

agnozja topograficzna - autopathognosis; ? autopatognozja.

agnozja wzrokowa - visual agnosia; upośledzenie zdolności rozpoznawania przedmiotów za pomocą wzroku, przy zachowanej sprawności narządu wzroku. (JN)

agonista (agoniści) - agonist, agonist muscles; to mięsień lub grupa mięśni jednakowego działania, których skurcz powoduje wykonanie określonego (zamierzonego) ruchu. (ONC)

agrafia - agraphia; jest rodzajem ? afazji, polegającym na utracie zdolności pisania. (JN)

agrawacja - aggravation; to wyolbrzymianie objawów choroby lub inwalidztwa. Powodem agrawacji jest zwykle chęć wzbudzenia zainteresowania otoczenia lub uzyskania korzyści materialnych. (JN)

akalkulia - acalculia; to upośledzenie zdolności liczenia. (JN)

akatyzja - acathisia; to "przymus" wstawania i chodzenia, występujący m.in. w ? chorobie Parkinsona. (JN)

akceleracja rozwoju - acceleration of development; oznacza przyspieszenie wskaźników rozwoju (wysokości i masy ciała oraz dojrzałości płciowej) obecnego pokolenia dzieci i młodzieży w stosunku do rówieśników z poprzednich pokoleń. (JN)

akceptacja - acceptation; to wyrażenie zgody na coś, pogodzenie się z czymś. Zaakceptowanie przez chorego zaistniałego stanu i proponowanego sposobu leczenia stanowi jeden z warunków powodzenia rehabilitacji. (JN)

akinezja - akinesia, akinesis; bezruch, zniesienie ruchu, zaniechanie podejmowania przez chorego aktywności ruchowej, wynikające z jego choroby. (ONC)

akomodacja - accomodation; przystosowanie - termin używany w fizjologii i fizykoterapii oznaczający zdolność zdrowych mięśni do przystosowania się do impulsów prądu o wolno narastającym natężeniu. Do wywołania minimalnego skurczu mięśni zdrowych wymagane jest znacznie wyższe natężenie prądu, na co wskazuje ? współczynnik akomodacji. Zdolności do akomodacji nie mają mięśnie odnerwione oraz mięśnie gładkie. Zdolność do akomodacji jest ważna przy doborze parametrów prądu do ? elektrostymulacji mięśni odnerwionych, dzięki czemu można uniknąć ? substytucji. (JN)

akromegalia - acromegaly; oznacza przerost kości i części miękkich wywołany nadmiernym wydzielaniem hormonu wzrostu przez gruczolak przedniego płata przysadki mózgowej lub jego przerost. (WW)

akroosteoliza - acroosteolysis; to zniszczenie obwodowych części kończyn - przeważnie paliczków. (WW)

akrotomofilia - acrotomophilia; polega na czerpaniu przyjemności z kontaktów z osobami niepełnosprawnymi, mającymi amputowane niektóre części ciała. Zdarzają się sytuacje, w których akrotomofile namawiają swoich partnerów do bandażowania wybranych części ciała, używania protez lub kul w czasie gry wstępnej (wywoływanie stanu podniecenia widokiem partnera chodzącego o kulach). (AD)

akson - axon; wypustka komórki nerwowej (neuronu), przewodząca impulsy od ciała komórki na obwód. (JN)

aksonotmesis - axonotmesis; drugi pod względem ciężkości stopień uszkodzenia nerwu obwodowego według ? podziału Seddona, oznaczający przerwanie ciągłości włókna osiowego z zachowaniem osłonki, co stwarza szansę na ? regenerację nerwu. (JN)

akton - acton; to część mięśnia posiadająca samodzielną funkcję względem osi stawu. Przykładem mięśnia składającego się z trzech aktonów jest mięsień naramienny (musculus deltoideus), który ma część obojczykową (funkcja przywodzenia i przodozgięcia), część barkową (funkcja odwodzenia ramienia) i część grzebieniową (funkcja przywodzenia i tyłozgięcia). (JZ, TB, JL)

aktynoterapia - actynotherapy; to metoda leczenia z wykorzystaniem promieniowania elektromagnetycznego. (MŁ)

aktywność fizyczna - physical activity; każda forma ruchu ciała, która związana jest z istotnym popytem metabolicznym. Dlatego do aktywności fizycznej włącza się trening oraz uczestnictwo w zawodach sportowych, wykonywanie forsownych zajęć, przydomowych obowiązków i niesportowych aktywności w czasie wolnym, które związane są z wysiłkiem fizycznym. (AK, BM, NMA)

akupresura - acupressure; zaliczana jest do ? medycyny niekonwencjonalnej. W swej istocie jest ona podobna do ? akupunktury, lecz zamiast nakłuwania igłami stosuje się ucisk lub masaż w ? punktach akupunkturowych. (JN)

akupunktura - acupuncture; zaliczana jest do ? medycyny niekonwencjonalnej. Jest to stara chińska metoda o tradycji sięgającej 5000 lat. Polega na nakłuwaniu specjalnymi igłami tzw. ? punktów akupunkturowych i oddziaływanie w ten sposób na poszczególne narządy. Według tradycyjnej medycyny chińskiej istnieje powiązanie pomiędzy różnymi narządami i odpowiednimi strefami (punktami) skóry. (JN)

akupunkturowa elektrostymulacja (EAP) - acupuncture stimulation; jest odmianą ? przezskórnych elektrostymulacji nerwów (TENS). Właściwie jest to stymulacja pseudoakupunkturowa, gdyż przeprowadza się ją bez nakłuwania, z użyciem elektrod powierzchniowych, ale układanych w ? punktach akupunkturowych. (JN)

alalia - alalia; to rozwojowe zaburzenie rozwoju mowy spowodowane nieprawidłowym rozwojem analizatorów korowych, jeszcze przed opanowaniem mowy. (JN, MŁ)

aleksja - alexia, word blindness; to całkowita lub częściowa utrata zdolności czytania i rozumienia słowa drukowanego (pisanego) przy prawidłowej czynności narządu wzroku. (JN, MŁ)

alergeny - allergenes; to substancje (głównie białkowe) zawarte w powietrzu, pokarmach, bakteriach lub wewnątrz organizmu wywołujące stan nadwrażliwości. (JN)

alergia - alergy; jest stanem nadwrażliwości organizmu na działanie ? alergenów. (JN)

algodystrofie - algodystrophies; to ? dystrofie odruchowe, charakteryzujące się zaburzeniami naczynioruchowymi, bólem i zanikiem kostnym. (JN)

ALI - acute lung injury; ? ostre uszkodzenie płuc.

alienacja - alienation; doświadczenie braku przynależności. W odniesieniu do osób z niepełnosprawnością można wyróżnić dwa rodzaje alienacji: ? alienację osobistą i ? alienację społeczną. (SK)

alienacja osobista - personal alienation; polega na poczuciu braku przynależności własnego ciała do Ja. Wynika z utraty kontroli nad cielesnymi funkcjami (przemieszczanie się, wydalanie moczu, samoobsługa). Jednostka uznaje swe ciało za bezużyteczne, obce i bezwolne. (SK)

alienacja społeczna - social alienation; polega na jakościowej zmianie relacji społecznych osoby niepełnosprawnej z innymi ludźmi. Wynika z niechęci do utrzymywania wzajemnych kontaktów, które wywołują u osób niepełnosprawnych poczucie niepełnowartościowości, wstydu, a niekiedy także wrogości wobec innych. Alienacja jest szczególnie silnie odczuwana, gdy uszkodzenia ciała są widoczne i gdy niepełnosprawność pojawia się nagle i niespodziewanie. (SK)

alienacja zajęciowa - occupational alienation; sytuacja, w której ludzie postrzegają wszelkie podejmowane w życiu działania jako bezwartościowe i bezcelowe. (AM)

alkaptonuria - alkaptonuria, ochronosis; to zaburzenie metabolizmu na tle braku enzymu homogentyzynazy, co powoduje zatrzymanie się przemiany fenyloalaniny i tyrozyny na poziomie kwasu homogentyzynowego, który powoduje uszkodzenie krążków międzykręgowych i chrząstki dużych stawów. (WW)

allochiria motoryczna - motorial allochiry; to jeden z objawów ? pomijania stronnego. Polega na wykonaniu ruchu kończyną zdrową po poleceniu wykonania ruchu kończyną po stronie niedowładnej. (JN)

allochiria sensoryczna - sensory allochiry; to jeden z objawów ? pomijania stronnego. Polega na identyfikowaniu bodźców pochodzących ze strony przeciwnej do strony uszkodzenia mózgu jako pochodzących ze strony tożstronnej do lokalizacji uszkodzenia. (JN)

alloestezja - alloesthesia; to jeden z objawów ? pomijania stronnego. Polega na odczuwaniu dotyku po stronie zdrowej, pomimo dotkania strony niedowładnej. (JN)

alloplastyka - alloplasty, replacement, resurfacing; plastyka stawu z użyciem materiału obcego uzupełniającego uszkodzone lub chore własne tkanki (ale nie tkanki ludzkiej, lecz np. metalu, tworzywa sztucznego). W zależności od rozległości zabiegu może być to alloplastyka całkowita, częściowa, połowicza, jednoprzedziałowa, dwuprzedziałowa. Nazwa pochodzi od słów: alo-, allo- inny, odmienny, obcy. Przykładem tych zabiegów jest alloplastyka stawów. Jedną z jej form jest również zespalanie metalowymi łącznikami lub gwoździami złamanych kości. (WD, JW)

alloplastyka powierzchniowa stawu biodrowego - resurfacing hemiarthroplasty of the hip, surface replacement arthroplasty of the hip; polega na zastąpieniu głowy kości udowej kapą metalową (kapoplastyka) oraz powierzchni stawowej panewki panewką endoprotezy. (AB, AW)

alternatywne i wspomagające metody komunikacji (AAC) - augmentative and alternative communications; polegają na wspomaganiu zdolności mówienia i/lub przyswajaniu zastępczych sposobów komunikacji (np. gestów, piktogramów, symboli abstrakcyjnych) dla zapewnienia substytutu mowy dźwiękowej. (NMA, AK, BM)

amazonki - Amazonas; to członkinie związku samodzielnych stowarzyszeń i klubów działających na rzecz kobiet z rakiem piersi. (AC)

amelia - amelia; to ? wrodzony ubytek kończyny, polegający na braku całej kończyny lub dystalnej jej części. (KCz)

amencja - incoherence; ? splątanie.

amimia - amimia; to zubożenie mimiki towarzyszące niektórym chorobom o.u.n. lub brak zdolności wyrażania myśli za pomocą mimiki w przypadku ? afazji całkowitej. (JN)

amnezja - amnesia; jest stanem zaburzeń pamięci jakiegoś zdarzenia, okresu w przebiegu urazowego uszkodzenia mózgu, zakażenia mózgu, toksycznego uszkodzenia mózgu, napadu padaczki. (JT)

amputacja - amputation; oznacza odjęcie (usunięcie) jakiejś części ciała, np. kończyny czy piersi. Operacyjne odjęcie kończyny lub jej części wykonywane jest w celu ratowania życia lub poprawy zdrowia czy też dla poprawienia funkcji, a czasem nawet wyglądu. Pod względem rozległości amputacje dzieli się na całkowite i częściowe. Dla rehabilitacji ważny jest też podział na ? amputacje nagłe i ? amputacje zaplanowane. Amputacja jest zabiegiem okaleczającym, pociągającym za sobą konieczność zaopatrzenia chorego w protezę - najlepiej funkcjonalną. Ten nowy układ (kikut-proteza) stwarza jednak odmienną od dotychczasowej sytuację biomechaniczną, co wymaga nieraz kształtowania nowych stereotypów ruchowych i czyni proces usprawniania trudnym. Utrata kończyny powoduje znaczne ograniczenia funkcji życiowych, a osoby po amputacji często nie akceptują siebie i swojego wyglądu. (JN)

amputacja Choparta - Chopart's amputation; to amputacja wykonywana pomiędzy kością skokową a kością łódkowatą. W jej wyniku dochodzi do zniesienia okresu odbicia i upośledzenia hamowania podczas chodu. Zaburzone jest funkcjonowanie mięśni, czego następstwem jest deformacja końsko-szpotawa kikuta. (AC)

amputacja Lisfranca - Lisfranc's amputation; to amputacja na poziomie śródstopia, wykonywana pomiędzy śródstopiem a stępem, czyli w tzw. stawie Lisfranca. Upośledza ona pracę obu stawów skokowych oraz powoduje końsko-szpotawe ustawienie kikuta. Zachowana jest możliwość obciążania osiowego kikuta. Amputacja taka nie wymaga zaopatrzenia w protezę, a ubytek uzupełniany jest przez wkładkę do buta. (AC)

amputacja Pirogowa - Pirogow amputation; to amputacja stopy polegająca na umieszczeniu pozostawionej odwróconej części kości piętowej pomiędzy kostką boczną i przyśrodkową. Kikut łatwy do protezowania i zdolny do pełnego obciążenia osiowego. Występuje duże prawdopodobieństwo powstania stawu rzekomego, zrostu kości z przemieszczeniem oraz zwichnięć kości piętowej, co wymaga śrubowania. (AC)

amputacja Syme'a - Syme's amputation; to amputacja stopy polegająca na usunięciu powierzchni stawowej kości piszczelowej wraz z kostką boczną i przyśrodkową oraz pokryciu kikuta płatem skórno-tłuszczowym pobranym spod pięty. Wymaga zaprotezowania. Kikut jest dobrze ukrwiony, zdolny do pełnego obciążania osiowego, doskonale kontrolujący protezę. (AC)

amputacja wnęk - increase in size of hilar arteries; oznacza znaczne poszerzenie w obrazie RTG tętnic płucnych we wnękach i zwężenie ich rozgałęzień obwodowych. Jest objawem znacznego stopnia nadciśnienia płucnego. (WW)

amputacje nagłe (urazowe) - sudden (traumatic) amputations; spowodowane są różnego rodzaju wypadkami, np. przy pracy czy komunikacyjnymi, a także koniecznością amputacji z powodu oparzeń czy odmrożeń. W takich przypadkach ratowanie życia jest sprawą najważniejszą, a samą amputację wykonuje się zwykle możliwie najbardziej obwodowo, pomijając niejako problematykę późniejszego zaprotezowania. Wpływ na wysokość amputacji jest raczej ograniczony, a nagła utrata kończyny powoduje szok psychiczny u osoby poszkodowanej, nieraz połączony z depresją. (JN)

amputacje palców - amputation of fingers; wykonywana jest na poziomie podstaw kości śródstopia oraz w obrębie przodostopia. Po takiej amputacji zachowana jest możliwość obciążania kikuta, ale zaburzone jest odbicie w trakcie chodu. Amputacja na tym poziomie nie wymaga specjalnego zaprotezowania, natomiast ubytek uzupełniany jest za pomocą specjalnych wkładek do butów. (AC)

amputacje podwójne - double (bilateral) amputations; stanowią poważny problem rehabilitacyjny, gdyż w przypadku amputacji obu kończyn dolnych mogą być kłopoty z utrzymaniem równowagi oraz z samym chodzeniem. W przypadku amputacji obu kończyn górnych problemy dotyczą zakładania protez oraz ? źródeł siły. W tej sytuacji z reguły jedna proteza jest kosmetyczna, a druga funkcjonalna. (JN)

amputacje zaplanowane - planned amputations; wykonywane są najczęściej z tzw. przyczyn naczyniowych lub z powodu choroby nowotworowej. Wysokość amputacji zależy m.in. od wysokości (typu) zamknięcia światła naczyń i rozległości zmian martwiczych. Amputacje planowane wykonuje się w sytuacji braku bezpośredniego zagrożenia życia, co pozwala na wykonywanie ich na tzw. poziomach z wyboru, dzięki czemu wartość użyteczna kikuta jest większa. Do tego typu amputacji pacjent jest zwykle wcześniej przygotowywany - tak pod względem psychicznym, jak i fizycznym (w ramach tzw. ? rehabilitacji przedoperacyjnej). (JN)

anafilaksja - anaphylaxis; rodzaj reakcji alergicznej typu natychmiastowego (? alergia). (MŁ)

anaforeza - anaphoresis; to ruch jonów ujemnych w kierunku anody. (MŁ)

analgezja - analgesia; oznacza zniesienie czucia bólu za pomocą różnych środków działających przeciwbólowo (farmakologicznych czy fizykalnych), a także brak wrażliwości na ból (znieczulica). (JN)

analiza zadań - task analysis; proces określania wymaganych zdolności i struktury umiejętności ruchowych (motorycznych), które są konieczne do wykonania określonego zadania. (AK, BM, NMA)

analizator kinestetyczny - kinestetic analyser; pojęcie czynnościowe, dotyczące procesu sterowania ruchami, wprowadzone w miejsce statycznego poglądu o ścisłej lokalizacji ośrodków zawiadujących określonymi czynnościami ruchowymi. (JN)

anamneza - anamnesis; ? wywiad.

anatomiczna pozycja stojąca - anatomical standing position; pozycja stojąca ze zwartymi kończynami dolnymi oraz opuszczonymi wzdłuż tułowia górnymi, z rękami stroną dłoniową skierowanymi ku przodowi. Stanowi ona punkt odniesienia dla opisu ? osi, płaszczyzn i kierunków ruchu, w różnych położeniach ? pozycjach (układach ciała). (ONC)

anelektrotonus - anelectrotonus; to stan zmniejszonej pobudliwości tkanki nerwowej i mięśniowej pod anodą. (MŁ)

anemia - anemia; to ogólna nazwa niedokrwistości związanej ze zmniejszeniem się ogólnej ilości krwi, krwinek czerwonych lub hemoglobiny, co może skutkować upośledzeniem ? transportu gazów. (JN)

anestezja - anesthesia; oznacza znieczulenie ogólne (? analgezja). (JN)

angina brzuszna - abdominal angina; to bóle brzucha spowodowane niedokrwieniem części jelita ukrwionej przez zwężoną (najczęściej z powodu miażdżycy) tętnicę. Bóle często występują po posiłku, bowiem wówczas zaangażowane w proces trawienia jelito potrzebuje większej ilości krwi tętniczej. (WD)

angiografia - angiography; metoda badania obrazowego naczyń polegająca na podaniu środka cieniującego i wykonaniu seryjnych zdjęć (rejestracja światła naczyń); zdjęcie rentgenowskie tętnicy (arteriografia), żyły (flebografia). Jest przydatna w różnicowaniu patologii naczyniowych wykonanym metodami nieinwazyjnymi, np. oceny krążenia obocznego, stopnia zwężenia naczynia. Podejrzenie wad i chorób naczyń są wskazaniami do angiografii. (KK)

angioskopia - angioscopy; to ? wziernikowanie naczyń w celu oceny ich stanu. (JN)

angiostenoza - angiostenosis; to zwężenie światła naczyń wskutek zmian organicznych lub czynnościowych (naczynioruchowych). (JN)

anizochronia chodu - gait anisochrony; to asymetria chodu w postaci niejednakowo długiego czasu trwania analogicznych ? faz chodu po stronie lewej i prawej. (JN)

anizometria chodu - gait anisometry; to asymetria chodu w postaci niejednakowo długich kroków nogą lewą i prawą. (JN)

ankieta codziennej aktywności osób z dysfunkcjami stawu kolanowego - Knee Outcome Survey Activities of Daily Living Scale; służy do wyznaczenia objawów oraz ograniczeń występujących w zakresie czynności życia codziennego badanego, wynikających z różnego typu schorzeń stawu kolanowego. Kwestionariusz składa się z dwóch sekcji. Pierwsza odnosi się do objawów (m.in. ból, trzeszczenie, sztywność, obrzęk, niestabilność/uciekanie kolana, osłabienie), a druga do ograniczeń czynnościowych (m.in. wchodzenie i schodzenie po schodach, przysiady, siedzenie, wstawanie z pozycji siedzącej). (AC)

ankyloza - ankylosis; to zesztywnienie stawu. Ankyloza może być włóknista (zesztywnienie stawu na skutek rozrostu tkanki łącznej włóknistej) lub kostna (zesztywnienie stawu jest skutkiem zniszczenia powierzchni stawowych i zrośnięcia szpary stawowej - beleczki kostne w sposób ciągły przechodzą przez miejsce wcześniejszej szpary stawowej z jednej kości na drugą). W obrazie RTG szpara stawowa jest zwężona lub jej brak. (KKO)

anoksja - anoxia; to niedobór tlenu w tkankach spowodowany upośledzeniem wymiany gazowej w płucach lub transportu tlenu przez krew albo pochłaniania go przez komórki. Rozróżnia się m.in. anoksję anemiczną (? anemia) i anoksemiczną, spowodowaną niedostateczną podażą tlenu z powietrza. (JN)

anomia - anomia; ? afazja nominalna.

anoreksja - anorexia; oznacza zmniejszenie lub brak łaknienia (jadłowstręt). Jako objaw przejściowy może towarzyszyć różnym chorobom lub mieć podłoże psychogenne. (JN)

anozognozja - anozognosis; to negowanie schorzenia i jego ewidentnych objawów, np. niedowładów. (JN)

antagonista (antagoniści) - antagonist, antagonist muscles; to mięsień lub grupa mięśni, które przez ? skurcz koncentryczny działają przeciwnie do innego mięśnia lub mięśni (np. zginacze względem prostowników), wyhamowując ruch czy ograniczając jego zakres, natomiast przez ? skurcz ekscentryczny współdziałają z nim, przeciwdziałając nadmiernemu skurczowi, wpływając w ten sposób na płynność i szybkość ruchu. Podczas ruchu w kierunku przeciwnym (? ruchy powrotne) antagonista staje się agonistą. (ONC)

antetorsja - antetorsio; oznacza przodoskręcenie szyjki i głowy kości udowej. (WW)

antropometr - anthropometer; to zestaw przyrządów pomiarowych pozwalających na dokładny pomiar człowieka - wysokości, długości i szerokości różnych odcinków ciała, głębokości itp. Antropometr może być wykorzystany m.in. w badaniach ? posturometrycznych. (JN)

antygrawitacyjny mechanizm postawy - antigravitational postural mechanism; to termin używany w neurorehabilitacji dzieci. Termin ten lepiej oddaje proces utrzymywania pionowej postawy niż wcześniej używane określenie "odruch postawy". Na mechanizm ten składają się trzy podstawowe elementy: 1) tzw. ? tonus postawny (napięcie posturalne), 2) organizacja ? unerwienia przeciwstawnego oraz 3) odpowiednia koordynacja ? wzorców postawnych i motorycznych. Właściwe funkcjonowanie tego mechanizmu odgrywa dużą rolę w aktach ruchowych życia codziennego, w których musimy mieć możność wykonywania ruchów dowolnych różnymi odcinkami ciała, a jednocześnie utrzymywać pionowy układ ciała. (KCz)

antykoncepcja dla kobiet po urazie rdzenia kręgowego - contraception for women after cord spinal injury; zazwyczaj po urazie jako przeżyciu traumatycznym następuje zatrzymanie się cyklu menstruacyjnego, co może trwać nawet do 6 miesięcy. Po uregulowaniu się cyklu menstruacyjnego możliwość zajścia w ciążę nie jest zaburzona. (AD)

antyseptyka - antiseptis; to postępowanie odkażające, którego istotą jest niszczenie szkodliwych drobnoustrojów poprzez odkażanie skóry rąk personelu medycznego, skóry pacjenta, pola operacyjnego, ran, owrzodzeń i innych uszkodzeń powłok skórnych oraz błon śluzowych za pomocą płynów zawierających środki dezynfekcyjne. (WD)

anuria - anuria; ? bezmocz.

aparat - organ; ? narząd.

aparat Capenera - Capener's splint; to dynamiczna orteza na palce ręki, wykorzystująca system dźwigni (? działanie na trzy punkty). Stosowana m.in. na palec butonierkowaty (? butonierka), do redresji przykurczu zgięciowego w stawie międzypaliczkowym bliższym. (BŻ)

aparat na opadającą stopę - foot drop apparatus; to ? orteza stosowana w wiotkim porażeniu stopy. (AB, AW)

aparat utrzymujący wysunięty język (TRD) - tongue retaining device; ma spełniać podobne zadanie jak ? aparat wysuwający żuchwę. Przystosowany jest natomiast dla pacjentów bez zębów. (ABW)

aparat wyprostny kolana - knee extension apparatus; to zespół struktur anatomicznych odpowiedzialny za prawidłowy mechanizm prostowania kolana. Tworzą go: mięsień czworogłowy z wielomiejscowymi przyczepami do rzepki, rzepka i staw rzepkowo-udowy oraz silne ścięgno - więzadło rzepki wraz z jego przyczepami do rzepki i guzowatości piszczelowej. (JW)

aparat wysuwający żuchwę (MAD) - mandibular advancement device; jest aparatem wewnątrzustnym stosowanym w leczeniu uciążliwego chrapania oraz umiarkowanego bezdechu sennego. Rozszerza światło górnych dróg oddechowych, stabilizuje żuchwę i skraca podniebienie miękkie. Jest przeciwwskazany w ośrodkowym bezdechu sennym. (ABW)

aparaty korygujące - corrective devices; to ogólna nazwa przedmiotów ortopedycznych, mających na celu mechaniczne korygowanie nieprawidłowego ustawienia w jakimś stawie lub ograniczające ruch w jakiejś płaszczyźnie bądź zakresie. Odmianą aparatów korygujących są urządzenia do stopniowej redresji. (JN)

aparaty odciążające - unloading devices; to ogólna nazwa przedmiotów ortopedycznych, za pomocą których ciężar wyżej położonych odcinków ciała przenoszony jest na podłoże z pominięciem odcinka ciała, w którym toczy się proces chorobowy. Aparaty odciążające stosowane są tylko dla kończyn dolnych i kręgosłupa. (JN)

aparaty ortopedyczne - orthopedic devices; to ogólna nazwa pomocy technicznych spełniających określoną rolę w leczeniu i usprawnianiu osób z ? dysfunkcjami narządu ruchu. W zależności od tej roli stosowane są ? aparaty unieruchamiające, korygujące i odciążające. (JN)

aparaty redresujące - redressive devices; ? aparaty korygujące.

aparaty stabilizujące - stabilizing devices; ? aparaty unieruchamiające.

aparaty szynowo-opaskowe - splint and bands devices; to ogólna nazwa przedmiotów ortopedycznych składających się z szyn bocznych i opasek mocujących, zwykle z możliwością ruchu w określonym stawie. W zależności od konstrukcji mogą one odgrywać rolę ? aparatów unieruchamiających, korekcyjnych bądź odciążających. (JN)

aparaty unieruchamiające - immobilizing devices; to ogólna nazwa przedmiotów ortopedycznych stosowanych na ogół w okresie niezbędnym do regeneracji uszkodzonych tkanek. Stosowane są również dla utrzymania zakresu ruchu uzyskanego dzięki ? ćwiczeniom redresyjnym. (JN)

apnoë - apnea; ? bezdech.

apofiza - apophysis; to uwypuklenie kości w postaci guzka, wyrostka lub guzowatości - zwykle nieoddzielone od kości. (WW)

apopleksja - apoplexy, stroke; to nagłe przerwanie dopływu krwi do mózgu, chociaż samo słowo pochodzi od greckiego apopleksja, co oznacza paraliż (? udar mózgu). (JN)

apraksja - apraxia; to niezdolność wykonywania ruchów celowych (wyuczonych i wykonywanych wcześniej czynności ruchowych) przy zachowanej spontanicznej ruchomości kończyn, prawidłowym intelekcie i nieuszkodzonym aparacie wykonawczym ruchu. (JN, JT)

apraksja ideatoryjna - ideatory apraxia; niemożność rozplanowywania i wykonywania ruchów złożonych, przy zachowaniu zdolności wykonywania ruchów prostych. (JN)

apraksja ideokinetyczna - ideokinetic apraxia; niemożność wykonywania poleceń ruchowych mimo rozumienia ich treści. (JN)

apraksja ruchowa - motor apraxia; niemożność wykonywania precyzyjnych ruchów złożonych (np. pisania, gry na pianinie). (JN)

arachnodaktylia - arachnodactyly; oznacza nieprawidłową, nadmierną długość i smukłość palców rąk i nóg. (WW)

arefleksja - areflexy; oznacza zniesienie odruchów wskutek przerwania ciągłości ? łuku odruchowego. Arefleksja występuje też w okresie ? szoku rdzeniowego. (JN)

argonowa koagulacja plazmowa (APC) - argon plasma coagulation; to metoda terapii stosowana zwykle ? endoskopowo. Plazma argonowa ma właściwości koagulowania tkanek, a przez to zamykania krwawiących naczyń krwionośnych. Koagulacja martwiczo zmienionych lub wybujałych tkanek pozwala też na rekanalizację zwężonych przewodów. W pulmonologii i torakochirurgii jest stosowana w celu udrażniania zwężonych oskrzeli. Stosuje się ją też w udrażnianiu ? stentów. (WD)

aromaterapia - aromatherapy; to forma oddziaływania opierająca się na odczuciach pacjentów, na których skórę i drogi oddechowe działają substancje zapachowe (najczęściej olejki pochodzenia roślinnego), zaliczana do ? medycyny niekonwencjonalnej. (MŁ)

ARS - ARS; ? kwestionariusz oceny poziomu aktywności.

arterioskleroza - arteriosclerosis; ? miażdżyca.

arteterapia - art therapy; jest składową ? terapii zajęciowej, wykorzystującą każdy rodzaj sztuki (sztuki plastyczne, film, teatr, literaturę, muzykę i taniec) do pracy z pacjentem. Celem arteterapii jest zwiększenie zdolności percepcyjno-poznawczych, emocjonalno-społecznych, socjalizacja, uzewnętrznianie przeżyć i doznań, usprawnianie możliwości ruchowych, relaksacja pozwalająca na odreagowanie wewnętrznych napięć, niepowodzeń, frustracji i agresji. Potocznie arteterapią nazywa się także sposób spędzania wolnego czasu polegający na chóralnym śpiewaniu, lepieniu figurek z plasteliny, układaniu rymowanek w ramach terapii zajęciowej. W tym przypadku nieważny jest efekt działania, bardziej liczy się sam proces wykonywania czynności naśladujących tworzenie sztuki. Właściwie dobrana forma zajęć ma wartość usprawniającą i psychoterapeutyczną. (SK, AM, ONC)

artralgia - arthralgia; to ból stawu lub uczucie przeciążenia stawu występujące w licznych stanach chorobowych. (WW)

artrodeza - arthrodesis; to operacyjne usztywnienie stawu wykonywane w celu wyeliminowania bólu w stawie, zwykle w obrębie stopy i w stawie skokowym lub w ręce i nadgarstku. Zespolenia kości w stawie wykonuje się za pomocą zespolenia wewnętrznego (śruby, skoble, płytki), gwoździowania śródszpikowego lub zespolenia zewnętrznego. (AB, AW)

artrofibroza - arthrofibrosis; to zwłóknienie stawu prowadzące do ograniczenia ruchów w stawie. (AC)

artrogrypoza - arthrogryposis; to wada rozwojowa, której istotą jest uszkodzenie narządu ruchu (włókniste zesztywnienie stawów, zaniki mięśni, hipoplastyczne mięśnie, deformacje kostne) występujące często z jednoczesnym uszkodzeniem obwodowego neuronu ruchowego. Charakterystyczne objawy to: deformacje stawowo-mięśniowe, objawiające się zazwyczaj symetrycznymi przykurczami zgięciowymi i/lub wyprostnymi, stwierdzane bezpośrednio po urodzeniu dziecka, oraz wielostawowe ograniczenia ruchów z przykurczami w obrębie kończyn i/lub tułowia o różnym stopniu zaawansowania. Podział artrogrypoz na miogenne i neurogenne ilustruje przewagę objawów klinicznych i stopień uszkodzenia poszczególnych układów, ułatwiając dobór metod leczenia lub kolejność ich zastosowania. (IMT)

artrokinematyka - arthrokinematics; opisuje stosunki zachodzące pomiędzy powierzchniami stawowymi podczas ruchu. W tym przypadku można mówić o ruchach przetaczania i poślizgu dwóch sąsiednich powierzchni stawowych. (ES)

artromot - arthromot; to napędzane elektrycznie urządzenie o konstrukcji ? aparatu szynowo-opaskowego, służące do ? ćwiczeń biernych w określonych stawach, z zadaną częstotliwością i w określonym zakresie ruchu. (JN)

artropatia - arthropathy; to zmiany chorobowe przeważnie w obrębie dużych stawów, rozwijające się w przebiegu innych chorób, np. cukrzycy, dny, hemofilii czy niektórych chorób układu nerwowego. (JN)

artropatia cukrzycowa - diabetic arthropathy; występuje przeważnie w długotrwałej i lekoopornej cukrzycy, zwłaszcza u kobiet. Dotyczy przede wszystkim stóp, ale może występować też w obrębie kręgosłupa, bioder i kolan i jest spowodowana zmianami w układzie nerwowym i/lub naczyniowym. (JN)

artropatia dnawa - gout arthropathy; dotyczy przede wszystkim stóp, a zwłaszcza palucha (? dna moczanowa). (JN)

artropatie krwawiączkowe - hemophilic arthropathies; spowodowane są przede wszystkim wylewami krwi do stawów. Wylewy te początkowo ograniczają ruchomość stawu, ale z czasem mogą prowadzić nawet do włóknistego zarośnięcia stawu. Spowodowane wylewami ograniczenia ruchomości stanowią pewien problem, gdyż zbyt intensywne usprawnianie zagraża ponownym krwawieniem dostawowym. (JN)

artropatie neurogenne - neurogenes arthropathies; występują zwykle w ? jamistości rdzenia, mielodysplazji czy wiądzie rdzenia, ale mogą towarzyszyć też innym uszkodzeniom układu nerwowego, a ich przyczyną są przeważnie ? zaburzenia troficzne. (JN)

artroplastyka (resekcja częściowa, powierzchniowa, połowicza, całkowita) - arthroplasty (excision, hemiarthroplasty, resurfacing, total joint replacement); to zmiana kształtu stawu (joint changes shape) polegająca na operacyjnej naprawie lub wymianie części stawu lub całego stawu - najczęściej biodrowego i kolanowego, rzadziej stawu barkowego i najrzadziej stawu skokowego - w celu przywrócenia prawidłowego ruchu i funkcji stawu. (AB, AW)

artroskopia - arthroscopy; to ? endoskopowe oglądanie wnętrza stawu, należące do małoinwazyjnych technik chirurgicznych, wykonywane w celu diagnostyki i leczenia operacyjnego chorób i uszkodzeń chrząstki stawowej oraz struktur śródstawowych w obrębie stawów: barkowego (np. stabilizacja stożka rotatorów), kolanowego (np. rekonstrukcja więzadeł krzyżowych), biodrowego (np. konflikt udowo-panewkowy), rzadziej stawu skokowego czy promieniowo-nadgarstkowego. (AB, AW)

artroskopowe płukanie i oczyszczenie stawu - lavage, debridement; wykonuje się jako płukanie stawu (lavage) w celu usuwania resztek chrząstki, złogów krystalicznych oraz komórek zapalnych i ich produktów bądź jako czyszczenie stawu (debridement), polegające na większym lub mniejszym usunięciu zniszczonych tkanek chrzęstnych, łąkotek, błony maziowej lub wyrośli kostnych. (JW)

artrotomia - arthrotomy; to otwarcie stawu w celu kontroli i usunięcia patologicznych zmian w stawie lub wykonania zabiegów rekonstrukcyjnych uszkodzonych struktur wewnątrzstawowych. (JW)

artroza (choroba zwyrodnieniowa stawu, kostno-stawowe zapalenie, osteoartroza) - arthrosis (osteoarthrosis, arthritis, osteoarthritis); jest schorzeniem polegającym na uszkodzeniu chrząstki stawowej, sklerotyzacji kości w warstwie podchrzęstnej, tworzeniu wyrośli kostnych i torbieli podchrzęstnych oraz zmianach w obrębie błony maziowej. Inna definicja tego schorzenia określa je jako stan destabilizacji procesów syntezy i degradacji chrząstki stawowej oraz warstwy podchrzęstnej kości. Klinicznie choroba zwyrodnieniowa stawów objawia się różnie nasilonymi objawami, z których najważniejsze to: ból, zaburzenie funkcji i widoczne zniekształcenie stawu. Choroba ta występuje zwykle u osób w starszym wieku, ale również może dotyczyć ludzi młodych i często prowadzi do znacznego upośledzenia funkcji narządu ruchu. (JW)

artroza pierwotna, idiopatyczna - arthrosis primaria, idiopathica; jest artrozą, której przyczyna nie jest znana. (JW)

artroza wtórna - arthrosis secundaria; wywołana jest określonymi, znanymi czynnikami chorobotwórczymi. Mogą nimi być np.: bezpośrednie urazy chrząstki stawowej, złamania wewnątrzstawowe, złamania chrzęstnokostne, uszkodzenia mechaniczne w stanach zapalnych, przewlekłe przeciążenia stawu, nieprawidłowe mechaniczne obciążenie w stanach pourazowych, nieprawidłowe mechaniczne obciążenie w chorobach wrodzonych stawu, uszkodzenia podchrzęstnej warstwy kostnej lub zaburzenia w jej ukrwieniu itp. (JW)

arytmia - arrhythmia; dotyczy pracy serca. Może występować jako niemiarowość zatokowa lub skurcze dodatkowe - pochodzenia przedsionkowego bądź komorowego. (JN)

aseptyka - aseptics; to wyjaławianie, obejmujące wszystkie procesy zmierzające do całkowitej eliminacji drobnoustrojów z określonego środowiska. W tym celu stosuje się wysoką temperaturę (autoklaw), gazy chemiczne, promieniowanie gamma lub inne. Wyjaławianie to dotyczy materiałów i przedmiotów, a nie substancji biologicznych. (WD)

asocjacja - association; oznacza kojarzenie, powiązanie, związek. Terminem tym określa się proces polegający m.in. na powstawaniu połączeń funkcjonalnych pomiędzy ośrodkami korowymi oraz korowymi i podkorowymi, stanowiący podstawę mechanizmów uczenia się i kształtowania ? odruchów warunkowych. (JN)

asomatognozja - asomatognosis; to brak umiejętności rozróżniania stron (prawa/lewa). (JN)

astazja - astasia; oznacza niemożność utrzymania się w pozycji stojącej, będącą zwykle przyczyną ? abazji. (JN)

astenia - asthenia; oznacza ogólną niemoc, bezsilność, osłabienie, utratę sił i energii. Może dotyczyć całego ustroju bądź poszczególnych odcinków ciała. (JN)

astereognozja - astereognosis; ? agnozja dotykowa.

astma aspirynowa - aspirin-induced asthma; cechuje się występowaniem napadów astmy, często z towarzyszącym wyciekaniem wydzieliny z nosa, podrażnieniem spojówek oraz zaczerwienieniem skóry twarzy i szyi - w ciągu kilkunastu minut do kilku godzin po przyjęciu kwasu acetylosalicylowego (ASA). (RN)

astma atopowa - atopic asthma; to astma, w której skurcz oskrzeli wywołany jest reakcją na alergen. (ABW)

astma chwiejna - brittle asthma; ma niestabilny i nieprzewidywalny przebieg, często nie można ustalić czynników wyzwalających. (RN)

astma indukowana wysiłkiem fizycznym (astma wysiłkowa) - relating to effort asthma, exercise-induced asthma; charakteryzuje się krótkotrwałym zwężeniem oskrzeli wyzwalanym intensywnym wysiłkiem fizycznym lub hiperwentylacją. W większości przypadków (ponad 50%) dotyczy to osób z astmą atopową, jednak także powysiłkowy skurcz oskrzeli obserwuje się u ponad 10% ludzi niechorujących na astmę. Często dotyka też sportowców wyczynowych. Patogeneza astmy wysiłkowej nie została jednoznacznie określona. Drogą do rozpoznania są testy wysiłkowe. (ABW, RN)

astma nieatopowa - nonatopic asthma; jest chorobą, w której nie można udowodnić związku skurczu oskrzeli z reakcją alergiczną. (ABW)

astma oskrzelowa - bronchial asthma; jest przewlekłą chorobą dróg oddechowych, w której występuje nadreaktywność oskrzeli, prowadząca do napadów świszczącego oddechu, duszności, uczucia ściskania w klatce piersiowej i kaszlu, występujących szczególnie w nocy i nad ranem. Napadom tym zwykle towarzyszy rozlana ? obturacja oskrzeli. (RN)

astma wywołana przez czynniki drażniące (RADS) - reactive airways dysfunction syndrome, irritant-induced asthma; odpowiada pojęciu "astma niealergiczna". Czynnik drażniący uszkadza bezpośrednio nabłonek oskrzeli. Jeśli proces ten jest długotrwały, dochodzi do aktywacji makrofagów i degranulacji komórek tucznych, przewlekłego zapalenia i nadreaktywności oskrzeli. Zespół ten występuje rzadko. (ABW)

asymetryczny toniczny odruch szyjny - asymmetric tonic neck reflex; jeden z ? odruchów wczesnoniemowlęcych. U dziecka w pozycji supinacyjnej zwrot głowy w jedną stronę powoduje zmianę rozkładu napięcia mięśniowego - przewagę prostowników (wyprost) kończyn po stronie, w którą zwrócona jest twarz i przewagę zginaczy (zgięcie) po stronie przeciwnej. (KCz)

asynergia - asynergy; jeden z przejawów ? ataksji, polegający na swego rodzaju "dekompozycji ruchu", np. rozłożeniu go na fragmenty dotyczące poszczególnych jego wycinków. (JN)

ataksja - ataxia; określana też bywa mianem bezładu lub niezborności ruchów. Polega na upośledzeniu sprawnego wykonywania ruchów, zwłaszcza precyzyjnych, u chorych, u których nie ma niedowładów czy apraksji. Przejawia się ? dysmetrią, ? asynergią i ? adiadochokinezą. (JN)

ataksja móżdżkowa - cerebellar ataxia; ? ataksja będąca wyrazem uszkodzenia półkul móżdżku. Objawów tej ataksji nie da się złagodzić poprzez kontrolę wzrokową. (JN)

ataksja tylnosznurowa - backcord ataxia; ? ataksja będąca wyrazem uszkodzenia sznurów tylnych rdzenia, które przewodzą ? czucie głębokie. Objawy nasilają się po wyłączeniu kontroli wzrokowej ruchu. (JN)

ateletrauma - ateletrauma; stanowi część kompleksu respiratorowych uszkodzeń płuc, kiedy to w czasie otwierania się zapadniętych pęcherzyków płucnych powstają siły ścinające, uszkadzające pęcherzyki płucne. (ABW)

atetoza - athetosis; to powolne i arytmiczne ? ruchy mimowolne, głównie o charakterze robaczkowym, związane przyczynowo z uszkodzeniem jąder podstawy. Charakter tych ruchów wynika z równoczesnych skurczów antagonistycznych grup mięśniowych. Powolne ruchy mogą też być "zamrożone" wśród tego skurczu. Rozróżnia się atetozy: rotacyjną, z drżeniem, dystoniczną, tensyjną i nietensyjną oraz z "młóceniem" kończynami. (JN)

atonia - atony; utrata ? napięcia mięśni. (JN)

ATOS - asymmetric tonic neck reflex; ? asymetryczny toniczny odruch szyjny.

atrofia - atrophy; ? zanik.

atrofia mięśniowa - muscle atrophy; ? zanik mięśni. Termin używany w odniesieniu do zaników wtórnych (pochodzenia nerwowego). (JN)

atrofie mięśniowe postępujące - progressive muscle atrophy; ? rdzeniowe zaniki mięśni.

atrybucja - atribution; to przypisywanie odpowiedzialności za wystąpienie określonego zdarzenia. Ludzie mają tendencję do czynienia odpowiedzialnymi za sukcesy siebie (atrybucja wewnętrzna), a za porażki - innych ludzi lub przypadek (atrybucja zewnętrzna). W odniesieniu do osób niepełnosprawnych chodzi zwykle o subiektywne ustalenie przyczyny wystąpienia uszkodzenia organizmu. Z prowadzonych badań wynika, że stosowanie atrybucji wewnętrznej ułatwia włączenie się tych osób w proces rehabilitacji, ale jednocześnie w początkowym okresie po nabyciu niepełnosprawności utrudnia akceptację własnego stanu zdrowia. (SK)

auksologia - auxology; nauka o rozwoju osobniczym, o czynnikach, mechanizmach i rozwoju progresywnym człowieka w procesie ontogenezy (od chwili poczęcia do uzyskania dorosłości) oraz o sposobach umacniania zdrowia i metodach kontroli rozwoju biologicznego, psychicznego i społecznego. Łączy w sobie antropologię i medycynę wieku rozwojowego, stanowi naukową podstawę pediatrii. (IMT)

autoagresja - autoaggression; polega na niszczeniu tkanek, których składniki są przez własny układ odpornościowy traktowane jak antygeny. (JN)

auto-CPAP - autotitraiting continous positive airway pressure; jest doskonalszą formą zwykłego ? ciągłego dodatniego ciśnienia w drogach oddechowych (CPAP), znacznie lepiej tolerowaną przez chorych z bezdechem sennym. Dobór wielkości dodatkowego ciśnienia jest dobierany automatycznie, w zależności od aktualnego oporu górnych dróg oddechowych. Aparatura auto-CPAP jest często wyposażona także w systemy rejestracji, pozwalające śledzić przebieg leczenia. Tą drogą określa się też optymalne ciśnienia lecznicze w ramach diagnostyki ? polisomnograficznej, do dalszego stosowania w zwykłym CPAP. (ABW)

autoerotyzm - autoerotism; to praktyki odbywające się w samotności (lub przy biernym uczestnictwie partnera). Bazą praktyk autoerotycznych jest wyobraźnia seksualna. Autoerotyzm jest ważnym elementem ? rehabilitacji seksualnej osób, u których nastąpiły radykalne zmiany w ciele w zakresie wyglądu, funkcji i czucia. Praktyki autoerotyczne stanowią pierwszy krok w: poznawaniu swojego ciała, oswajaniu się ze zmianami anatomicznymi, w budowaniu nowego, adekwatnego obrazu i poczucia akceptacji własnego ciała. (AD)

autogenne lub allogenne przeszczepy chrzęstno-kostne - mosaicplasty; ? plastyka mozaikowa.

autograft - autograft; to przeszczep kostny od tego samego osobnika. (WW)

automasaż - self-massage; nie stanowi odrębnego pod względem techniki rodzaju ? masażu, aczkolwiek możliwości techniczne są tutaj w pewnym sensie ograniczone. Stanowi on rodzaj ? autoterapii, zwłaszcza w odniesieniu do osób, które same wykonują różne ćwiczenia w domu. Poinstruowany wcześniej pacjent może posługiwać się tylko najprostszymi technikami ? masażu klasycznego lub punktowego i to tylko w obrębie okolic ciała dostępnych dla jego rąk. W tym celu często wykorzystywane są dostępne na rynku proste urządzenia do ? masażu wibracyjnego. (JN)

automatyzacja czynności ruchowych - motor automation; jest ostatnim ogniwem w procesie nabywania i doskonalenia umiejętności ruchowych (? uczenia się czynności ruchowych), pozwalającym na automatyczne wykonywanie jakiejś czynności, tj. bez udziału świadomości. Klasycznymi przykładami są utrzymywanie postawy ciała oraz chód, niewymagające udziału świadomości - świadome jest tylko ich zainicjowanie. Zautomatyzowanie czynności ruchowych odgrywa znaczącą rolę w wykonywaniu wielu ? czynności życia codziennego. (JN)

automatyzm - automatism; oznacza proces zachodzący "sam przez się". W odniesieniu do człowieka oznacza on albo wykonywanie pewnych czynności bez udziału świadomości i konieczności koncentrowania na nich uwagi, albo proces zachodzący samoczynnie - bez bodźców zewnętrznych lub bez ciągłej kontroli o.u.n. (JN)

automatyzm pęcherza - automatism of urinary bladder; ? pęcherz automatyczny.

automatyzm ruchowy - motor automatism; stanowi ciąg złożonych reakcji odruchowych leżących u podstaw czynności ruchowych niewymagających ciągłego udziału świadomości. (JN)

automatyzm statokinetyczny - stato-kinetic automatism; to ? automatyzm ruchowy, oparty na ? odruchach równowagi, zapewniający kontrolę nad środkiem ciężkości ciała, dzięki odpowiedniemu współdziałaniu różnych odcinków ciała i harmonijnej współpracy różnych grup mięśniowych podczas wykonywania ruchów złożonych. (JN)

automatyzm statyczny - static automatism; to ? automatyzm ruchowy, oparty na ? odruchach postawy, zapewniający prawidłową pozycję ciała podczas wykonywania ruchów złożonych. (JN)

autoprzeszczep - autograft; to przeszczepianie własnej tkanki pacjenta w inne miejsce. Typowym przykładem jest przeszczep skóry, włosów itp. Pewną formą autoprzeszczepu jest rekonstrukcja narządu za pomocą przeszczepu tkanek z innych miejsc, np. rekonstrukcja lub chirurgia plastyczna twarzy. (WD)

autoredresje - self-redressions; są ? ćwiczeniami redresyjnymi wykonywanymi przez samego pacjenta, po uprzednim ? instruktażu, nieraz z wykorzystaniem drobnych przyborów. (ONC)

autoserwowentylacja (APSSV) - adaptive pressure support servoventilation; jest skomplikowaną i kosztowną metodą przeznaczoną do precyzyjnego dawkowania dodatniego ciśnienia u chorych z okresami bezdechów ośrodkowych (centralnych). Metoda jest jeszcze w trakcie obserwacji klinicznych. (ABW)

autoterapia - autotherapy; składowa programu terapeutycznego, polegająca na samodzielnym stosowaniu procedur leczniczych (najczęściej w domu), bez udziału terapeuty, po wcześniejszym ? instruktażu. (ONC)

autotopagnozja - autothopagnosis; to niemożność rozpoznania części własnego ciała. (JN)

autotransfuzja - autotransfusion; jest zabiegiem, którego istotą jest pobranie i podanie pacjentowi jego własnej krwi. Przewidując operację związaną ze znaczną utratą krwi, można pobierać ją od pacjenta i magazynować kilka tygodni/miesięcy przed zabiegiem. Inną formą autotransfuzji jest pobranie przed operacją do 20% krwi pacjenta, rozcieńczenie (hemodylucja) i podanie po operacji. Najrzadziej stosowaną formą autotransfuzji jest przetaczanie krwi uzyskanej w trakcie operacji, po zabezpieczeniu przed krzepnięciem i wyjałowieniu. (WD)

autyzm - autismus; nie oznacza konkretnego schorzenia, lecz ujawniające się we wczesnym okresie rozwoju dziecka zaburzenia w sferze zachowań społecznych, zaburzenia mowy ekspresyjnej, komunikacji niewerbalnej i wyobraźni oraz ograniczenia w zakresie repertuaru aktywności i zainteresowań. Zaburzenia te powstają w okresie niemowlęctwa lub wczesnego dzieciństwa, przed 3. rokiem życia, i zaliczane są do grupy rozległych zaburzeń rozwojowych (Pervasive Developmental Disorders - PDD). U dzieci autystycznych uwagę zwraca uboga mimika, brak kontaktu wzrokowego, pomijanie istnienia innych osób, unikanie kontaktu fizycznego, brak możliwości porozumiewania się, wydawanie dziwnych dźwięków, tworzenie nowych słów, echolalia, preferowanie zabaw w samotności, uporczywa zabawa przedmiotami niezgodnie z ich przeznaczeniem, stereotypowe ruchy rąk (trzepotanie, machanie, klaskanie) oraz całego ciała (kołysanie się, kręcenie), reagowanie agresją na próby ingerencji w stereotypie, a także reakcje lękowe na zmiany otoczenia. Dziecko autystyczne, które nie reaguje w ogóle na jedne bodźce, potrafi nadmiernie lub wręcz panicznie zareagować na inne. (KCz, IMT)

awulsja - avulsion; oznacza oderwanie fragmentu kości. (WW)

Autorzy

Część I

Dr hab., prof. nadzw. Aleksander Barinow-Wojewódzki [ABW]

Wydział Wychowania Fizycznego Sportu i Rehabilitacji AWF im. E. Piaseckiego w Poznaniu

Prof. dr hab. Tadeusz Bober [TB]

Wyższa Szkoła Fizjoterapii we Wrocławiu, Wydział Wychowania Fizycznego AWF we Wrocławiu

Dr n. med. Andrzej Bugajski [AB]

Wyższa Szkoła Fizjoterapii we Wrocławiu

Dr hab., prof. nadzw. Andrzej Czamara [ACz]

Wyższa Szkoła Fizjoterapii we Wrocławiu

Dr n. k. f. Krzysztof Czupryna [KCz]

Wydział Fizjoterapii Wyższej Szkoły Administracji w Bielsku-Białej

Dr Alicja Długołęcka [AD]

Wydział Rehabilitacji AWF J. Piłsudskiego w Warszawie

Prof. dr hab. med. Wociech Dyszkiewicz [WD]

Wydział Lekarski Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu

Dr hab., prof. nadzw. Wojciech Kasprzak [WK]

Wielkopolskie Centrum Pulmonologii i Torakochirurgii im. Zeylandów w Poznaniu

Prof. dr hab. med. Krzysztof Klukowski [KK]

Wyższa Szkoła Fizjoterapii we Wrocławiu, Wojskowa Akademia Techniczna w Warszawie

Prof. dr hab. Andrzej Kosmol [AK]

Wydział Rehabilitacji AWF J. Piłsudskiego w Warszawie

Prof. dr hab. Stanisław Kowalik [SK]

Wydział Wychowania Fizycznego Sportu i Rehabilitacji AWF im. E. Piaseckiego w Poznaniu

Dr hab. med., prof. nadzw. Krystyna Księżopolska-Orłowska [KKO]

Instytut Reumatologii im. E. Reicher w Warszawie

Dr hab., prof. nadzw. Jacek Lewandowski [JL]

Wydział Wychowania Fizycznego Sportu i Rehabilitacji AWF im. E. Piaseckiego w Poznaniu

Dr hab. med., prof. nadzw. Małgorzata Łukowicz [MŁ]

Wydział Rehabilitacji AWF J. Piłsudskiego w Warszawie

Dr n. med. Iwona Maciąg-Tymecka [IMT]

Wyższa Szkoła Fizjoterapii we Wrocławiu

Dr hab., prof. nadzw. Anna Marchewka [AM]

Wydział Fizjoterapii AWF w Krakowie

Dr hab., prof. nadzw. Bartosz Molik [BM]

Wydział Rehabilitacji AWF J. Piłsudskiego w Warszawie

Dr hab., prof. nadzw. Natalia Morgulec-Adamowicz [NMA]

Wydział Rehabilitacji AWF J. Piłsudskiego w Warszawie

Dr hab., prof. nadzw. Roman Nowobilski [RN]

Wydział Nauk o Zdrowiu Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Wydział Fizjoterapii Wyższej Szkoły Administracji w Bielsku-Białej

Prof. dr hab. Janusz Nowotny [JN]

Wydział Fizjoterapii Wyższej Szkoły Administracji w Bielsku-Białej

Prof. dr hab. med. Irena Ponikowska [IP]

Katedra i Zakład Balneologii i Medycyny Fizykalnej Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy

Dr n. k. f. Olga Nowotny-Czupryna [ONC]

Wydział Fizjoterapii Wyższej Szkoły Administracji w Bielsku-Białej

Dr hab., prof. nadzw. Edward Saulicz [ES]

Wydział Fizjoterapii AWF w Katowicach

Prof. dr hab. med. Jan Talar [JT]

Wydział Nauk o Zdrowiu Elbląskiej Uczelni Humanistyczno-Ekonomicznej w Elblągu

Prof. dr hab. med. Andrzej Wall [AW]

Wyższa Szkoła Fizjoterapii we Wrocławiu

Dr n. med. Wojciech Wawrzynek [WW]

Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej w Piekarach Śląskich

Prof. dr hab. med. Jerzy Widuchowski [JW]

Wyższa Szkoła Fizjoterapii we Wrocławiu

Dr hab. Jerzy Zawadzki [JZ]

Wydział Wychowania Fizycznego AWF we Wrocławiu

Dr n. o zdrowiu Beata Żuk [BŻ]

Instytut Reumatologii im. E. Reicher w Warszawie

Część II

Prof. dr hab. n. med. Krzysztof S. Klukowski [KK]

Wyższa Szkoła Fizjoterapii we Wrocławiu, Wojskowa Akademia Techniczna w Warszawie

Prof. dr hab. Janusz Nowotny [JN]

Wydział Fizjoterapii Wyższej Szkoły Administracji w Bielsku-Białej

Wstęp

W roku 1986 ukazał się "Encyklopedyczny słownik rehabilitacji" Państwowego Zakładu Wydawnictw Lekarskich pod redakcją prof. Tadeusza Gałkowskiego oraz prof. Jerzego Kiwerskiego. Była to pierwsza próba uporządkowania mianownictwa z zakresu rehabilitacji oraz autorskiego wyboru haseł i opracowania definicji. Od tego czasu nastąpił dynamiczny rozwój nauk związanych z fizjoterapią-rehabilitacją i zwyczaj upowszechniania wyników badań naukowych w czasopismach anglojęzycznych, o największym kręgu odbiorców międzynarodowych. Również czasopisma rodzime z zakresu fizjoterapii-rehabilitacji drukują jednocześnie tekst w języku angielskim lub zamieszczają abstrakty, słowa kluczowe, podpisy rycin i tabel w tym języku. Warto zaznaczyć, że słownik autorstwa T. Gałkowskiego, J. Kiwerskiego nie zawierał równoległych haseł i definicji w języku angielskim.

W Polsce w ostatnim okresie powstało kilkadziesiąt nowych szkół z kierunkiem fizjoterapii, powołano wiele nowych czasopism z zakresu rehabilitacji i fizjoterapii, opracowano nowe generacje przyrządów z medycyny fizykalnej i biomechaniki klinicznej oraz diagnostyki klinicznej. Wprowadzono także wiele nowych metod terapii. Wszystko to stworzyło potrzebę używania poprawnego terminologicznie i nowoczesnego języka komunikacji oraz konieczność ujednolicenia haseł i definicji z obszaru rehabilitacji, fizjoterapii oraz dziedzin pokrewnych.

Mówiąc o fizjoterapii, nie można zapominać o jej podstawowych korzeniach i związkach z kompleksową rehabilitacją, czego odzwierciedleniem jest konieczność współpracy specjalistów z wielu dziedzin medycyny i nauk pokrewnych (nauki o zdrowiu, kultura fizyczna itp.).

Rehabilitacja jest dziedziną interdyscyplinarną, gdyż konieczne jest rozwiązywanie wszystkich problemów osoby z niepełnosprawnością. Dlatego jedną z wiodących zasad rehabilitacji jest jej kompleksowość, natomiast kompleksowa rehabilitacja wymaga nie tylko zastosowania różnorodnych środków, ale i pozostawania chorego pod opieką wielu specjalistów jednocześnie, stosownie do ich kompetencji zawodowych. W związku z tym mówi się o tzw. zespole rehabilitacyjnym, aczkolwiek zespoły takie funkcjonują zwykle nieformalnie - zwłaszcza poza lecznictwem zamkniętym.

Dla zapewnienia skuteczności rehabilitacji funkcjonowanie zespołu rehabilitacyjnego wymaga pewnych uzgodnień dotyczących jednolitej linii postępowania podporządkowanej celowi rehabilitacji danej osoby. Dla uzgodnień takich niezbędne jest jednak, by cały zespół posługiwał się jednakowym językiem. Z przeglądu literatury oraz z doświadczeń zawodowych autorów wynika natomiast, że sfera ta wymaga pewnego uporządkowania. W praktyce bowiem często się zdarza, że te same rzeczy czy zjawiska są różnie nazywane i definiowane lub odwrotnie - pod jedną nazwą kryją się różne określenia. Rozwój medycyny, a w tym także rehabilitacji i fizjoterapii, spowodował również, że wiele metod i pojęć straciło już swą wartość i ma poniekąd znaczenie historyczne. Pomimo to wiele pojęć jest nadal w obiegowym użyciu, a nowsze nie są w pełni upowszechnione. Na dodatek, w obrębie poszczególnych składowych rehabilitacji medycznej funkcjonuje swego rodzaju "żargon zawodowy". Wszystko to nie ułatwia komunikacji i może stać się powodem nieporozumień, a nawet pewnych błędów. Dotyczy to przede wszystkim młodych adeptów rehabilitacji i fizjoterapii, niemających jeszcze pełnego rozeznania w tej złożonej problematyce. Nie wymaga więc specjalnego uzasadnienia stwierdzenie, że dla uniknięcia ewentualnych nieporozumień niezmiernie ważne jest zarówno posługiwanie się jednoznacznym nazewnictwem, jak i jednoznaczne rozumienie poszczególnych pojęć. W opracowaniu tym starano się przede wszystkim przedstawić zagadnienia, z jakimi fizjoterapeuci najczęściej spotykają się w dokumentacji medycznej (np. historiach choroby czy kartach informacyjnych) oraz w trakcie kontaktów z lekarzem prowadzącym bądź podczas dyskusji w zespołach rehabilitacyjnych.

Odrębnym niejako problemem jest - wynikająca z przeznaczenia i wspomnianej już interdyscyplinarności rehabilitacji i fizjoterapii - konieczność korzystania z opracowań dotyczących problematyki klinicznej. Te ostatnie są jednak adresowane (przeznaczone) do innych odbiorców - głównie lekarzy czy studentów medycyny. Z reguły zawierają one sporo treści i szczegóły niemające w fizjoterapii żadnego znaczenia, a istotne dla niej elementy są niejako "ukryte" w szerszej treści. Studenci fizjoterapii bądź początkujący fizjoterapeuci mają więc pewne trudności z "wyłowieniem" istotnych dla nich zagadnień i jak gdyby "odrzuceniem balastu" wiedzy bez znaczenia dla całokształtu postępowania fizjoterapeutycznego. W opracowaniu tym celowo nierówno potraktowano niektóre hasła. Ważniejsze dla fizjoterapii starano się przedstawić dokładniej, natomiast rzadsze i "mniej ważne" potraktowano skrótowo, odsyłając zainteresowanych Czytelników do specjalistycznego piśmiennictwa.

Interdyscyplinarność rehabilitacji narzuca też konieczność korzystania z opracowań z innych obszarów wiedzy, np. z zakresu nauk o kulturze fizycznej, pedagogiki, psychologii i innych, posługujących się typowym językiem i nazewnictwem - nie zawsze spójnym z nomenklaturą medyczną.

Niniejszy słownik ma być próbą wypełnienia przedstawionych powyżej luk i niedostatków. Zamierzeniem autorów nie było przy tym wyczerpujące przedstawienie całokształtu problematyki fizjoterapii, czemu przeczy zresztą objętość i leksykalny charakter tego opracowania. Dobierając hasła, starano się umieścić wśród nich również i takie, które mają ułatwić zrozumienie tej złożonej problematyki. Znalazły się w nim więc i niektóre hasła z zakresu fizjologii, patologii, medycyny klinicznej itp., gdyż w wielu opracowaniach znajdujemy do nich odwołanie, nie zawsze z pełnym ich objaśnieniem. Zadbano zwłaszcza o to, by prezentując kolejne hasła, wskazać raczej, co leży u ich podstaw oraz co jest ich istotą i jaki jest mechanizm rozwoju różnych zmian, odstępując od rozwinięcia niektórych zagadnień, których warto (a nawet należy) poszukiwać w innych opracowaniach. W tym celu, podając piśmiennictwo, skoncentrowano się na dostępnych opracowaniach książkowych i artykułach naukowych, zawierających pełniejsze opisy zawartych w słowniku haseł. Dla ułatwienia w wielu opisach zamieszczono odsyłacze, aby wskazać, które zagadnienia są ze sobą powiązane i tym samym ułatwić poruszanie się po słowniku. Ze względu na coraz większą dostępność anglojęzycznych opracowań poruszanej problematyki, słownik wzbogacono też o odpowiedniki w języku angielskim, co być może ułatwi jednoznaczne rozumienie opublikowanych tekstów.

Oddając Czytelnikowi ten słownik, należy wyrazić nadzieję, że będzie on pomocą i "drogowskazem" do studiowania i zrozumienia całokształtu zagadnień dotyczących rehabilitacji i fizjoterapii, ułatwiającym i inspirującym do korzystania z innych, monotematycznych źródeł, których nie zamierzano zastąpić tym opracowaniem. Mamy też nadzieję, że będzie on również pomocny dla studentów fizjoterapii w studiowaniu przedmiotów kierunkowych, w których to przedmiotach nieraz pojawiają się niezrozumiałe pojęcia czy zagadnienia, z którymi student zapozna się bliżej dopiero na dalszych etapach edukacji zawodowej. Dla praktyków zajmujących się rehabilitacją, głównie lekarzy i fizjoterapeutów, będzie on być może podręczną pomocą - zwłaszcza w sytuacjach trudnych do przewidzenia, natomiast na ile "Słownik fizjoterapii" spełni oczekiwania autorów - osądzą sami Czytelnicy. Będziemy wdzięczni za wszelkie uwagi dotyczące poprawy jego treści merytorycznej.

Autorzy

B

badania dodatkowe - additional examinations; to różnego rodzaju badania laboratoryjne bądź aparaturowe, ułatwiające rozpoznanie lub ustalenie przyczyny nieprawidłowości. (JN)

badania przesiewowe - screening; to okresowe badania całej ? populacji, ukierunkowane na możliwie wczesne wykrywanie różnych nieprawidłowości (dotyczących różnych układów). Mogą one służyć np. wczesnemu wykrywaniu ? dysplazji biodra, uszkodzeń o.u.n. u dzieci i związanego z tym rozwoju ? mózgowego porażenia dziecięcego czy też wczesnemu wykrywaniu ? wad postawy ciała. W odniesieniu do dzieci i młodzieży badania takie noszą też nazwę ? bilansów zdrowia. Badania przesiewowe nie służą precyzyjnej diagnostyce, lecz jedynie wyodrębnieniu z populacji osób, które m.in. takiej diagnostyki wymagają. (JN)

badania urodynamiczne - urodynamic trials; badania ciśnieniowo-przepływowe służące ocenie upośledzonej funkcji dolnego odcinka dróg moczowych, różnicujące choroby o zbliżonych objawach. Do badań tych należą różnorodne techniki wzajemnie się uzupełniające o różnym stopniu zaawansowania (? cystometria, ? wideocystometria). Przed wykonaniem badań urodynamicznych należy wykluczyć zakażenia dróg moczowych. (KK)

badanie dotykiem - touch examination; ? badanie palpacyjne.

badanie fizykalne - physical examination; ? badanie przedmiotowe.

badanie kliniczne - clinical trial; to badanie doświadczalne z udziałem ludzi, w którym postępowanie diagnostyczne, środki zapobiegawcze i terapeutyczne oraz procedury medyczne analizowane są pod kątem bezpieczeństwa i skuteczności. Wyróżnia się IV fazy badań klinicznych. Badanie I fazy (phase I clinical trial) obejmuje ograniczoną grupę zdrowych ochotników (zwykle mężczyzn), a celem jest ocena np. tolerancji leku lub środka fizykalnego; w badaniu II fazy (phase II clinical trial) uczestniczą pacjenci z określoną jednostką chorobową, ustala się dawkę leczniczą i schemat dawkowania; w badaniu III fazy (phase III clinical trial) uczestniczy od kilkuset do kilku tysięcy pacjentów z daną jednostką chorobową (badania wieloośrodkowe), ocenia się skuteczność leku (lub fizykoterapii) podczas krótkiego i długiego okresu podawania, stosuje się zasadę podwójnej ślepej próby (zarówno pacjent, jak i lekarz nie wiedzą, kto otrzymuje testowany lek czy aplikację danym środkiem fizykalnym); w badaniu IV fazy (phase IV clinical trial), z udziałem dużych liczebnie (badania wieloośrodkowe), zróżnicowanych grup pacjentów, ocenia się działania niepożądane leków (fizykoterapii) na dużych populacjach oraz opracowuje szersze dane na temat dokumentacji leku. (KK)

badanie na potrzeby ? metody PNF - evaluation for needs of Proprioceptive Neuromuscular Facilitation method; ma informować nie tylko o tym, które mięśnie są osłabione, lecz także w jakich ruchach (lub ich składowych) osłabienie to szczególnie się zaznacza (tzw. słabe komponenty wzorca). Ponadto ma ono wskazać, jakie istnieją dodatkowe przeszkody dla wykonywania ruchów (np. trudność w zapoczątkowywaniu ruchu, niemożność rozluźnienia określonej grupy mięśniowej, trudności dotyczące zmiany kierunku ruchu itp.). Istotne jest określenie zdolności wykonania konkretnych zadań ruchowych, a właściwie - ocena ewentualnych zaburzeń lub niedostatków (braków). Dla celów planowania terapii zaburzenie to nazwano "głównym problemem funkcjonalnym", a praca nad tą specyficzną dysfunkcją staje się celem terapii. (JN)

badanie pacjenta na potrzeby fizjoterapii - patient examination for physiotherapy needs; bazuje na elementach badania fizykalnego. Zasadnicze miejsce zajmują w nim ? pomiary oraz ? objawy, próby i testy, wskazujące na podłoże oraz mechanizm ? dysfunkcji. Identyfikacja tych ostatnich jest niezbędna dla doboru sposobu i środków terapii. Z tego też powodu dla większości współczesnych metod fizjoterapii wypracowano specyficzne metody badania. (JN)

badanie palpacyjne - digital examination; to badanie dotykiem będące składową ? badania przedmiotowego. Dotyk umożliwia ocenę ucieplenia, wilgotności i konsystencji skóry oraz oporu i ruchomości tkanek miękkich, a także lokalizacji miejsc wrażliwych na dotyk i ucisk oraz wrażliwości na bodźce bólowe. (AC)

badanie podmiotowe - subjective examination; ? wywiad.

badanie przedmiotowe - objective examination; nazywa się też badaniem fizykalnym. Składa się ono z oglądania, obmacywania (? badanie palpacyjne), opukiwania i osłuchiwania. Zwykle dzieli się je na badanie ogólne i miejscowe (odcinkowe). Zakres i przebieg badania dla potrzeb fizjoterapii zależy od rodzaju choroby (dysfunkcji) pacjenta. Celem takiego badania jest ujawnienie wszystkich objawów istotnych dla właściwego zaplanowania rehabilitacji, a zwłaszcza do określenia mechanizmów leżących u podstaw rozwoju dysfunkcji. Z tego powodu istotnymi składowymi badania są: ocena rozmaitych ? objawów oraz wykonywanie specjalnych testów. Powtarzane co jakiś czas badanie służy ocenie skuteczności zastosowanej terapii oraz postępu rehabilitacji. (AC, JN)

badanie w ? metodzie australijskiej - evaluation in Australian method; polega na palpacyjnej ocenie zdolności do napinania mięśnia poprzecznego brzucha oraz funkcji stabilizacyjnej głębokich mięśni brzucha ocenianej za pomocą specjalnie w tym celu skonstruowanej, nadmuchiwanej poduszki z manometrem (tzw. stabilizera). Oceny te wzbogaca się badaniem ultrasonograficznym powłok brzusznych oraz badaniem EMG głębokiego ? cylindra mięśniowego. (ES)

badanie według Butlera - evaluation acc. to Butler; jest elementem ? metody Butlera. Zastosowanie znajdują w nim testy oceniające czucie dotyku, bólu oraz propriocepcję. Ocenie poddawana jest również siła tzw. mięśni wskaźnikowych oraz odruchy mięśniowe. Istotne znaczenie ma zastosowanie 7 tzw. testów napięciowych - po trzy dotyczące kończyny górnej i dolnej oraz test zgięciowy całego tułowia, których wynik decyduje o wyborze odpowiedniej techniki zabiegowej. (ES)

badanie według Cyriaxa - evaluation acc. to Cyriax; jest elementem ? metody Cyriaxa. Przebiega ono według stałej sekwencji: wywiad - obserwacja - badanie funkcjonalne - ocena badanych struktur za pomocą dotyku. Część funkcjonalna obejmuje ocenę sprawności tkanek kurczliwych (za pomocą napięć izometrycznych) oraz niekurczliwych (za pomocą ruchów czynnych oraz biernych w pełnym zakresie ruchomości). Pojawienie się dolegliwości bólowych w obrębie stawu interpretuje się w zależności od sektora ruchomości, w którym ta dolegliwość się pojawiła. (ES)

badanie według Kaltenborna-Evjentha - evaluation acc. to Kaltenborn-Evjenth; jest elementem ? metody Kaltenborna-Evjentha. Obejmuje ono jakościową oraz ilościową ocenę: ruchów czynnych i biernych, tzw. czucia końcowego ruchu, ruchu czynnego z dociskiem oraz ruchu bocznego sprężynowania, oddalania powierzchni stawowych (trakcja), zbliżania powierzchni stawowych (kompresja), ruchów translatoryjnych (równoległego przesuwania powierzchni stawowych we wszystkich kierunkach) oraz ruchów czynnych z oporem. Kaltenborn wyróżnia siedem stopni ruchomości stawowej i sześć odmian patologicznego czucia końcowego ruchu. (ES)

badanie według Maitlanda - evaluation acc. to Maitland; jest elementem ? metody Maitlanda. Cechuje je niezwykła drobiazgowość diagnostyczna. Charakterystyczne dla metody są: tzw. ? kwadranty ruchu i ? diagramy ruchu oraz czterogrupowa ? kwalifikacja do mobilizacji, na podstawie której kwalifikuje się pacjenta do jednego z pięciu ? stopni mobilizacji. (ES)

badanie według Mc Kenziego - evaluation acc. to Mc Kenzie; jest elementem biomechanicznej diagnostyki według Mc Kenziego. Polega ono przede wszystkim na wyodrębnieniu ? rodzaju dolegliwości bólowych kręgosłupa, kierunkowej preferencji oraz możliwości swoistego sterowania ? fenomenem centralizacji i ? zjawiskiem peryferyzacji oraz śledzeniu w przebiegu terapii zmienności objawów. (ES)

badanie według Menella - evaluation acc. to Menell; jest elementem ? metody Menella. Polega ono na dokładnej ocenie tzw. ? gry ślizgu stawowego. (ES)

badanie według Mosberga i wsp. - evaluation acc. to Mosberg et al.; stanowi element ? metody SET. Polega ono na analizie przyczyn prowadzących do zaburzeń stabilizacji i wykrywaniu tzw. słabych ogniw ? łańcucha biokinematycznego (staw, grupa mięśniowa itp.). (ES)

badanie według Mulligana - evaluation acc. to Mulligan; jest elementem ? metody Mulligana. Ocenie poddaje się zakres ruchu czynnego i biernego oraz jakość ? czucia końcowego. Określa się też jakość ślizgu powierzchni stawowych, siłę i elastyczność mięśni. Ważnym elementem badania jest określanie kierunku ruchu bolesnego, wraz z próbą korekcji ustawienia dwóch członów stawu, poprzez wykonanie nieznacznego równoległego ich przesunięcia, co pozwala wyznaczyć kierunek niebolesnego toru ślizgu powierzchni stawowych i strategię leczenia danego stawu. (ES)

badanie według Upledgera - evaluation acc. to Upledger; jest elementem ? metody Upledgera. Polega ono omal wyłącznie na specyficznej, delikatnej palpacji poszczególnych elementów systemu ? połączeń półścisłych i próbie wyczucia zmian tzw. ? rytmu kraniosakralnego (tzw. fazy zgięciowej i wyprostnej, towarzyszących wdechowi i wydechowi) oraz lokalizacji miejsc o wygórowanym napięciu. (ES)

balizm - balismus; to ? ruchy mimowolne o charakterze obrotowym, obejmujące kończyny i tułów. Może dotyczyć też jednej połowy ciała (hemibalizm). (JN)

balkonik ułatwiający chodzenie - balcony make gait easier; to różne w swej konstrukcji mobilne urządzenia, ułatwiające utrzymanie równowagi i chodzenie dzięki ? dodatkowym punktom podparcia, przemieszczane w miarę kroczenia. Mogą być wykorzystane zarówno do nauki chodzenia, jak i jako codzienna pomoc dla osób mających problemy z przemieszczaniem się. (ONC)

balneologia - balneology; dziedzina wiedzy medycznej zajmująca się badaniami i praktycznym stosowaniem naturalnych metod leczniczych wykorzystujących wody mineralne, gazy i peloidy. Balneologia wykorzystuje postępy wiedzy z zakresu medycyny klinicznej, fizjologii, chemii, mikrobiologii, geologii, fizyki i innych dziedzin. Jest częścią specjalizacji lekarskiej - balneologia i medycyna fizykalna. Współczesna balneologia uwzględnia osiągnięcia balneologii tradycyjnej oraz medycyny klinicznej i postępu technicznego. Metody balneologiczne stosowane są głównie w lecznictwie uzdrowiskowym u pacjentów z chorobami przewlekłymi. W zakresie działania ogólnoustrojowego są często metodami z wyboru, poza tym odgrywają rolę wspomagającą, uzupełniającą inne metody medycyny zachowawczej i zabiegowej. Cechą charakterystyczną tej dziedziny jest nieinwazyjność, holistyczne podejście do pacjenta oraz integracja z innymi metodami, w tym z farmakoterapią. (IP)

balneologia i medycyna fizykalna - balneology and physical medicine; naukowa dziedzina medycyny i specjalizacja lekarska zajmująca się badaniami i praktycznym wykorzystaniem własnych metod do leczenia, profilaktyki, rehabilitacji i diagnostyki chorób, zgodnie ze wskazaniami leczniczymi. Wykorzystuje postępy wiedzy klinicznej, fizjologii, chemii, fizyki. Do metod leczniczych stosuje się naturalne surowce lecznicze, wodę zwykłą, czynniki klimatyczne, wysiłek fizyczny oraz czynniki fizyczne (energie). W skład balneologii i medycyny fizykalnej wchodzi balneoterapia, hydroterapia, klimatoterapia, kinezyterapia, fizykoterapia, masaż leczniczy, balneochemia, balneogeologia, balneomikrobiologia. Najpełniej jest realizowana w lecznictwie uzdrowiskowym. Istotą balneologii i medycyny fizykalnej jest bodźcowe działanie czynników balneologicznych i fizykoterapeutycznych odpowiednio dawkowanych, co pozwala na uzyskiwanie reakcji zdrowotnych poprawiających funkcjonowanie organizmu. Poza działaniem ogólnym na organizm uzyskuje się efekty miejscowe - objawowe, takie jak zmniejszenie lub ustąpienie bólu, zmniejszenie lub zwiększenie napięcia mięśniowego, poprawę ukrwienia itp. Zabiegi balneofizykalne stosuje się w odpowiednich seriach, co wymaga systematycznego leczenia przez kilka tygodni. Prawidłowo zastosowane i kontrolowane metody lecznicze balneologiczne nie wywołują u osób leczonych skutków ubocznych. (IP)

balneoterapia - balneotherapy; zespół metod leczniczych, które wykorzystują naturalne wody mineralne, gazy i peloidy. Metody balneologiczne mają zastosowanie do leczenia, profilaktyki i rehabilitacji większości chorób przewlekłych. Balneoterapia obejmuje zabiegi z wód mineralnych (balneohydroterapia) gazów (balneogazoterapia) i peloidów (peloidoterapia). Z wód mineralnych w balneoterapii stosuje się: kąpiele lecznicze, inhalacje, irygacje jam ciała oraz kurację pitną wodami leczniczymi. Do zabiegów balneologicznych z gazów stosowany jest: dwutlenek węgla, siarkowodór, radon, ozon. W formie skroplonej azot, dwutlenek węgla i powietrze stosuje się do zabiegów krioterapeutycznych. Z peloidów stosowane są zabiegi z borowiny tradycyjnej, pasty borowinowej, fango, parafango, glinki, gytie. Balneoterapia ma główne zastosowanie w leczeniu wielu chorób przewlekłych w warunkach uzdrowiskowych. (IP)

bandażowanie - bandaging; w fizjoterapii stosowane jest głównie w celu podtrzymania efektów ? ręcznego drenażu limfatycznego lub ? kształtowaniu kikuta. (AC, JN)

bania parowa (ruska) - Russian bath; to zabieg higieniczny stosowany tradycyjnie w Rosji rodzinnie. W pojedynczym pomieszczeniu uzyskuje się gorącą parę poprzez polewanie rozżarzonych kamieni wodą. Sprzyja to oczyszczeniu powłok skórnych i błon śluzowych. (WK)

bariery architektoniczne - architectural barriers; to powszechnie używana nazwa przeszkód, jakie napotykają osoby niepełnosprawne w codziennym życiu, zwłaszcza w budynkach użyteczności publicznej, urzędach i komunikacji publicznej. Gama tych przeszkód jest szeroka, np. brak podjazdów dla wózków, brak wind, zbyt wysokie krawężniki i stopnie w środkach komunikacji, zbyt wąskie drzwi, nieprzystosowane sanitariaty, brak sygnalizacji dźwiękowej na przejściach dla pieszych itp. (JN)

bariery środowiskowe - environmental barriers; wszelkie utrudnienia cywilizacyjne, które uniemożliwiają, utrudniają, ograniczają dostęp osób niepełnosprawnych do różnych dóbr niezbędnych do pełnego uczestnictwa w życiu społecznym. Rozróżnia się bariery fizyczne (najczęściej architektoniczne) oraz społeczne (najczęściej edukacyjne i zatrudnieniowe). (SK)

bark - shoulder; to pojęcie kliniczne, funkcjonalne, jako że bark nie jest strukturą anatomiczną. W ujęciu anatomicznym składa się on z trzech połączeń stawowych: mostkowo-obojczykowego, barkowo-obojczykowego i ramiennego. Dzięki swym dwóm połączeniom poślizgowym (powierzchnia barkowo-ramienna, powierzchnia pomiędzy łopatką a klatką piersiową) zapewnia największy zakres ruchów w organizmie człowieka. W obrębie barku znajduje się splot ramienny oraz naczynia podobojczykowe i pachowe. (JL)

bark w niedowładach połowiczych - shoulder in hemiplegia; stwarza specyficzne problemy, które dotyczą m.in. ograniczenia ruchomości, podwichnięć oraz bólu. Pierwsze z nich wiążą się z depresją i retrakcją barku oraz zewnętrzną rotacją łopatki i wymagają wczesnych mobilizacji dla przywrócenia właściwej gry stawowej. Drugie wymagają zabezpieczenia przedmiotem ortopedycznym, np. aparatem odwodzącym lub dynamicznym temblakiem. Ból z kolei pojawia się przede wszystkim podczas ruchów ramienia przy ustabilizowanej łopatce i z czasem staje się jednym z najbardziej kłopotliwych objawów utrudniających dalsze usprawnianie, gdyż powoduje immobilizację, a ta prowadzi do: ? zaników z bezczynności, przykurczy i osteoporozy, a nawet "zamrożenia" barku. (JN)

bark zamrożony - frozen shoulder, adhesive capsulitis; charakteryzuje się ograniczeniem zakresu ruchów czynnych i biernych w stawie barkowym, głównie w zakresie rotacji zewnętrznej. Występuje po niewielkim urazie lub po unieruchomieniu, u osób w średnim wieku, zwłaszcza z ? chorobą niedokrwienną serca i ? cukrzycą. (AB, AW)

baroreceptory - baroreceptors; rodzaj ? mechanoreceptorów, zlokalizowanych w ścianach dużych tętnic, wrażliwych na wzrost ciśnienia tętniczego krwi, ważnych dla regulacji tego ciśnienia. (JN)

bateria testów Becka (BBT) - Beck Battery Tests; opracowana przez Abu Yilla, służy do oceny sprawności specjalnej zawodników w rugby na wózkach. Składa się z 5 prób (1 - zdolność poruszania się z piłką w czasie 30 s, 2 - rzut do celu, 3 - blokowanie przez zderzanie, 4 - jazda na dystansie 20 m, 5 - rzut piłką na odległość). (NMA, BM, AK)

bateria testów sprawności fizycznej Brockport (BPFT) - Brockport Physical Fitness Test; opracowana przez Winnicka i Shorta, służy do oceny sprawności fizycznej dzieci i młodzieży z różnymi rodzajami dysfunkcji, należy do grupy testów ukierunkowanych na zdrowie (H-RF), składa się z 27 prób, z których wybiera się 4-6 prób możliwych do wykonania przez badanego. Ocena w teście obejmuje: sprawność krążeniowo-oddechową, mięśniowo-szkieletową (siła i wytrzymałość mięśni oraz gibkość i zakresy ruchów) i skład ciała. (BM, AK, NMA)

bezczynność ruchowa - motor idleness (inactivity); ? akinezja.

bezdech - apnea; ustanie rytmicznej czynności oddechowej z przyczyn mechanicznych, zaburzeń pracy ośrodków nerwowych, zatrucia itp., w efekcie następuje hiperkapnia i hipoksja. (KK)

bezdech obturacyjny w czasie snu (OBPS) - obstructive sleep apnea (OSA); w jego przebiegu występują w czasie snu okresy zamknięcia lub zwężenia dróg oddechowych w części proksymalnej, gardłowej. Epizod trwa kilkadziesiąt sekund i kończy się w czasie powrotu drożności głośnym chrapaniem. Funkcja mięśni oddechowych jest prawidłowa. Dochodzi wówczas zwykle do czasowego przerwania snu. (ABW, RN)

bezdech senny ośrodkowy (OBCS) - central sleep apnea; nie jest jednolitą jednostką chorobową. Prowadzi do niego wiele różnych chorób i stanów, w których występuje upośledzenie przewodzenia nerwowego na linii ośrodkowy układ nerwowy - unerwienie mięśni oddechowych. Może występować w ? oddechu Cheyne'a-Stokesa, po przemieszczeniu się chorego w krótkim czasie na duże wysokości, po niektórych lekach lub mieć charakter idiopatyczny. (ABW)

bezład móżdżkowy - cerebellar ataxia; ? ataksja móżdżkowa.

bezmocz - anuria; oznacza ustanie czynności wydalniczej nerek lub brak moczu w pęcherzu spowodowany zatkaniem moczowodów. (JN)

beztroska - carefreeness; jest przeciwieństwem ? troski i polega m.in. na rezygnacji z zachowań prozdrowotnych i samodzielnego zaspokajania własnych potrzeb. (SK)

bezwład - paralysis; to całkowita niemożność wykonywania ruchów (paraliż). (JN)

biblioterapia - bibliotherapy; jest składową ? terapii zajęciowej. Jest to działanie terapeutyczne wykorzystujące różne formy literackie jako środek wspierający proces terapeutyczny, łagodzący zaburzenia emocjonalne. W odniesieniu do osób z niepełnosprawnością biblioterapia wykorzystywana jest dodatkowo do aktywizacji życiowej, a także wypełniania czasu wolnego. (AM, SK)

bicze szkockie - Scottish chips (hydromassages); ? natryski ruchome.

bieg - run, running; to szybsza od ? chodu forma ? lokomocji człowieka; forma ruchu w wielu dyscyplinach sportowych. Podczas biegu nie ma ? okresu podwójnego podporu (? fazy chodu), jest za to faza lotu (co zasadniczo różni bieg od chodu). W biegu nie ma też okresu obciążenia pięty, występuje w nim natomiast tzw. faza dopadania, podczas której po fazie lotu przenoszona kończyna od razu styka się z podłożem całą stopą, a podczas szybkiego biegu (sprintu) tylko przodostopiem. W związku z tym nie ma też pełnego ? przekolebania stopy. W fazie podporu kończyna dolna początkowo spełnia funkcję amortyzującą, a następnie napędową. Proporcje czasowe fazy podporu do fazy lotu zmieniają się - im szybszy bieg, tym krócej trwa faza podporu, a wydłuża się faza lotu i krok. (JZ, ONC, TB)

bieg w pozycji siedzącej - sit-ski course; konkurencja w narciarstwie biegowym osób z dysfunkcją kończyn dolnych rozgrywana na specjalnych saneczkach wyposażonych w płozy oraz kije, którymi zawodnik się odpycha. (NMA, BM, AK)

bieżnia mechaniczna dla wózków - wheelchair treadmill ergometer; sprzęt używany do badań naukowych w grupie osób poruszających się na wózkach. Specjalnie zaadaptowana bieżnia mechaniczna (szersza, z podjazdem i mechanizmem wyhamowującym wózek), po której badany porusza się na wózku. Wykorzystanie bieżni umożliwia m.in. ocenę wydolności fizycznej oraz techniki napędzania wózka. (BM, NMA, AK)

bieżnia ruchoma - treademill, running track; jest stosowana w ? próbach wysiłkowych. Pozwala na precyzyjne dozowanie wysiłku fizycznego poprzez wymuszenie odpowiedniej prędkości chodu i/lub biegu oraz zmianę kąta nachylenia powierzchni bieżni w stosunku do poziomu. Sumaryczny wysiłek określa się w watach (W) lub w ? równoważnikach metabolicznych (MET). (ABW)

bilans zdrowia - health balance; to badania dzieci i młodzieży wykonywane w określonym wieku, ukierunkowane m.in. na wczesne wykrywanie różnych ? dysfunkcji. Stałym elementem bilansów zdrowia jest m.in. wykrywanie chorób układu kostno-stawowego i wad postawy. Podczas tych badań powinny zostać wyodrębnione dzieci wymagające obserwacji lub konsultacji (opieki biernej), postępowania korekcyjnego czy nawet rehabilitacji (opieki czynnej). Bilanse zdrowia, podobnie jak ? badania przesiewowe, nie służą precyzyjnej diagnostyce, lecz jedynie wyodrębnieniu z populacji osób, które m.in. takiej diagnostyki wymagają. (KCz)

bilobektomia - bilobectomy; to anatomiczna resekcja chirurgiczna dwu płatów płuca. (WD)

biodoza - biodosis; jest określaną indywidualnie dla pacjenta biologiczną dawką ? promieniowania ultrafioletowego. Jest to dawka progowa promieni UV, jednostka dawkowania biologicznego tego promieniowania. Konieczność jej określenia wynika z tego, że ? odczyn zależy od wrażliwości osobniczej pacjenta i od dawki, a ta z kolei zależy od intensywności źródła promieniowania (zależność prosta), odległości tego źródła od powierzchni naświetlanej (zależność odwrotna - proporcjonalna do kwadratu odległości) oraz czasu naświetlania (zależność prosta). Odczyn - zwłaszcza ogólny - zależy również od wielkości naświetlanego pola. Jedna biodoza (1 bio) jest dawką, która przy użyciu danego źródła promieniowania powoduje wyzwolenie ? odczynu progowego. Odczyn ten charakteryzuje się nieznacznym zaróżowieniem skóry, które pojawia się w 4-6 godzin po naświetlaniu, osiąga maksymalne nasilenie po 8 godzinach i zanika do 12 godzin po naświetlaniu. Czas naświetlania, który wywołuje taki odczyn (1 bio), stanowi punkt wyjścia do wyliczenia czasu naświetlania potrzebnego do uzyskania odpowiednio nasilonego ? odczynu rumieniowego (E). Do oznaczenia dawki progowej promieni nadfioletowych służy tzw. rumieniomierz. (WK, MŁ, JN)

biodro koślawe - valgus hip; to zniekształcenie stawu biodrowego spowodowane zwiększeniem kąta szyjkowo-trzonowego do wartości ponad 125°. (WW)

biodro płaskie - coxa plana; to spłaszczenie głowy kości udowej, np. w ? chorobie Perthesa. (WW)

biodro przeskakujące - snaping hip, clincing hip; objawia się widocznym, wyczuwalnym dotykiem, a niekiedy słyszalnym prześlizgiwaniem się ścięgna mięśnia naprężacza powięzi szerokiej uda przez szczyt krętarza większego kości udowej podczas zgięcia w stawie biodrowym i przywodzenia lub rotacji uda do wewnątrz. Ograniczenie zakresu ruchu w stawie biodrowym, niekiedy bóle są wskazaniem do leczenia operacyjnego. (AB, AW)

biodro szpotawe - varus hip; to zniekształcenie stawu biodrowego spowodowane zmniejszeniem kąta szyjkowo-trzonowego kości udowej poniżej 125°. (WW)

bioelektryczna aktywność - bioelectrical activity; charakteryzuje żywe komórki, tkanki i narządy. Wynika ona z różnicy potencjałów po obu stronach błony komórkowej w spoczynku i zmianie (odwróceniu) polaryzacji podczas pobudzenia, czego skutkiem jest ? prąd czynnościowy. (JN)

biofeedback - biofeedback; metoda kontrolowania własnego stanu (w tym także ruchów) w oparciu o ? zastępcze sprzężenie zwrotne. (JN)

biofizyka - biophysics; dyscyplina z pogranicza biologii i fizyki, zajmująca się podstawami fizycznymi procesów zachodzących w komórkach, tkankach i całych organizmach żywych oraz wpływem czynników fizycznych na te układy. (JN)

bioinżynieria - bioengineering; inżynieria biologiczna i medyczna, której celem jest m.in. wykorzystanie współczesnej techniki dla potrzeb człowieka z niepełnosprawnością. (JN)

biomanipulator - biomanipilator; urządzenie techniczne wykonujące niektóre funkcje ruchowe, wykorzystujące ? biopotencjały mięśniowe jako źródło sterowania. (JN)

biomaszyna - biomachine; organizm ludzki w ujęciu systemowym, w którym można wyróżnić układ ruchu, zasilania i sterowania, funkcjonujące w układzie ? sprzężeń zwrotnych. Efektem funkcjonowania takiego układu jest praca. (JN)

biomechanika - biomechanics; nauka o ruchach i siłach działających w żywym organizmie w warunkach statyki i dynamiki, która za pomocą zasad i wielkości fizycznych opisuje i bada przyczyny i skutki czynności ruchowych organizmów żywych. (JN)

biomechanika kliniczna - clinical biomechanics; ? patobiomechanika.

biomechanizm - biomechanism; pojęcie zaczerpnięte z nauk technicznych, traktujące kości jako człony sztywne, stawy jako ? pary biokinematyczne odpowiednich klas, a mięśnie szkieletowe jako napędy o działaniu jednostronnym (? moment siły mięśniowej). (JN)

biometria - biometrics; nauka badająca zmienność populacji. Jest także wykorzystywana w pomiarach istot żywych. Wyniki pomiarów biometrycznych podlegają opracowaniu metodami statystyki matematycznej. Stosowane są w różnych dziedzinach nauk biomedycznych: antropologii, fizjologii, medycynie, fizjoterapii. (KK)

bionika - bionics; dyscyplina cybernetyczna z pogranicza techniki i biologii, wykorzystująca m.in. obserwacje nad funkcjonowaniem organizmów żywych do rozwiązań technicznych (np. do konstrukcji protez). (JN)

biopotencjał - biopotential; potencjał elektryczny ? bioprądu. Jego odmianą jest mający zdolność rozprzestrzeniania się ? potencjał czynnościowy, powstający w wyniku pobudzenia komórki. (JN)

bioprąd - biocurrent; to prąd elektryczny generowany w organizmach żywych. (JN)

biopsja - biopsy; to nakłucie narządu igłą w celu uzyskania materiału do badania mikroskopowego. Jeśli igła jest bardzo cienka, traumatyzacja tkanek, przez które przechodzi, jest niewielka, jednak uzyskany materiał nadaje się jedynie do oceny cytologicznej rozmazu. Grubsze igły pozwalają uzyskać walec tkanki, który po utrwaleniu może być poddany ocenie histopatologicznej. (WD)

biopsja płuca w wideotorakoskopii - lung-biopsy in videothoracoscopy; jest szczególnym rodzajem biopsji w obrębie klatki piersiowej, pod kontrolą wzroku i toru wizyjnego. Pozwala na pobranie wycinka z określonego miejsca, znacznie bezpieczniej, bez zagrożenia nieprzewidzianym krwawieniem lub odmą opłucnej. (WD)