Wstęp
Naród żydowski to naród wybrany, to pierwsi wyznawcy religii monoteistycznej, naród ciemiężony i uciskany. Jego historia nieustannie związana jest z walką, którą toczył on na długo przed powstaniem chociażby państwa polskiego czy nawet narodzinami Chrystusa. W XIII w. p.n.e. Mojżesz uwolnił naród Izraela spod jarzma Egipcjan[1], w VIII w. p.n.e. Asyryjczycy zniszczyli Samarię, zaś w VI w. p.n.e. Babilończycy podbili państwo żydowskie i zburzyli świątynię w Jerozolimie[2]. Naród zamieszkały na terenie Kanaanu[3], od momentu rozpadu państwa w I w. n.e. na prawie 2000 lat, zmuszony był do opuszczenia swojego kraju w poszukiwaniu nowej ojczyzny.
Żydzi obecni byli głównie na Bliskim Wschodzie, w północnej Afryce i Europie. Żydowscy kupcy przemierzali zamieszkałe tereny Europy, w tym Polski. Wraz z pojawieniem się kupców zaczęli pojawiać się osadnicy, lecz niemożliwością jest stwierdzić, czy osiedlali się jeszcze przed chrztem Polski.
W poszczególnych państwach coraz liczniejsze grupy osadników sprzyjały powstawaniu więzi, umacnianiu poczucia wspólnej tożsamości, tradycji oraz kultury. Rozrastająca się diaspora tworzyła w miejscu zamieszkania wszelkie potrzebne do egzystencji obiekty sakralne, miejsca pochówku, instytucje oraz budynki mieszkalne.
W okresie średniowiecza prześladowani i wypędzani z dotychczasowych miejsc szukali nowego schronienia między innymi w Rzeczypospolitej. Na terenie Polski naród żydowski miał sprzyjające warunki egzystencji w porównaniu z resztą państw europejskich. Liberalna polityka polskich królów oraz właścicieli miast spowodowała szybki wzrost liczby obywateli wyznania mojżeszowego. W XIX i XX w. wśród polskich Żydów widoczny był wyraźny podział na trzy grupy:
- asymilacyjną, dążącą do współpracy i przystosowania się do miejscowej społeczności;
- ortodoksyjną, szczególnie kultywującą własne tradycje;
- syjonistyczną, dążącą do odrodzenia państwa żydowskiego.
Zabytki kultury żydowskiej pojawiały się równocześnie z zabytkami innych kultur, w tym kultury polskiej. Obiekty i eksponaty o niebagatelnej dziś wartości historycznej powstały w czasie minionych wieków. Materialny i duchowy dorobek Żydów był gromadzony, a następnie przekazywany z pokolenia na pokolenie. Każda społeczność, bez wyjątku, tak postępująca silnie utrwalała i wzbogacała swój dotychczasowy dorobek kulturalny. Świadome lub nieświadome zachowania sprzyjające jej tworzeniu powodowały umacnianie nagromadzonego na przestrzeni dziejów dorobku.
Przedwojenny Białystok to zupełnie inny świat, miasto było bowiem zamieszkiwane głównie przez ludzi o odmiennej narodowości i wierze niż tylko narodowość polska i religia rzymskokatolicka. Chciałbym, aby każdy, kto zetknie się z tą książką, miał świadomość, że dawny Białystok to była zupełnie inna rzeczywistość, inni ludzie i inna historia, że historię Białegostoku tworzyli jego mieszkańcy, w tym również Żydzi.
Podsumowując, książka zawiera treści dotyczące historii Żydów polskich, a w szczególności białostockich, oraz opisy istotnych miejsc i zabytków kultury żydowskiej.
[1] E. Wiszniewicz, Z Polski do Izraela, Karta, Warszawa 1992, s. 80.
[2] D. Tollet, Historia Żydów w Polsce od XVI wieku do rozbiorów, PWN, Warszawa 1999, s. 12.
[3] B. Rudnicki, op. cit., s. 32.
[4] J. Attali, Żydzi, świat, pieniądze, Cyklady, Warszawa 2003, s. 160.
[5] Brakteaty hebrajskie Mieszka III., Rzecz o monetach, https://monetyhistoryczne.pl/brakteaty-hebrajskie-mieszka-iii/ (dostęp: 16.03.2023)
[6] J. Attali, op. cit., s. 161.
[7] D. Tollet, op. cit., s. 14.
[8] Ibidem, s. 14.
[9] J. Attali, op. cit., s. 185.
[10] Ibidem, s. 186.
[11] Ibidem, s. 186.
[12] D. Tollet, op. cit., s. 52.
[13] J. Attali, op. cit., s. 187.
[14] D. Tollet, op. cit., s. 17.
[15] B. Rudnicki, op. cit., s. 33.
[16] J. Attali, op. cit., s. 188.
[17] D. Tollet, op. cit., s. 18.
[18] Ibidem, s. 20.
[19] J. Attali, op. cit., s. 188.
[20] Ibidem, s. 188.
[21] Ibidem, s. 188.
[22] dr hab. Adam Kopciowski, Historia lubelskich Żydów, portal Teatr NN, https://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/historia-lubelskich-zydow/ (dostęp: 19.03.2023).
[23] J. Attali, op. cit., s.189.
[24] D. Tollet, op. cit., s. 24.
[25] H. Węgrzynek, "Czarna legenda" Żydów. Procesy o rzekome mordy rytualne w dawnej Polsce, Wydawnictwo Bellona, Wydawnictwo Fundacji Historia Pro Futuro, Warszawa 1995, s. 16.
[26] Ibidem, s. 19.
[27] Ibidem, s. 22.
[28] Pesach - najstarsze i zarazem najważniejsze święto dla wyznawców mojżeszowych. Obchodzone jest na pamiątkę wyjścia z niewoli egipskiej pod przewodnictwem Mojżesza. Pierwszy wieczór jest najbardziej uroczysty. Tego dnia zasiada się z rodziną do kolacji, podczas której czyta się Hagadę, mówiącą o okolicznościach wyjścia z niewoli. Wypija się cztery kieliszki wina z uwagi na cztery nazwy pamiętnego wyzwolenia. Następnie odczytuje się psalmy Hallelu. Należy pamiętać, że towarzyszące kolacji czynności są rytuałami, które muszą być czynione w odpowiedniej kolejności. Domownicy jeden oddzielny kielich wina nalewają dla proroka Eliasza, który uprzednio jest zapraszany na wieczerzę i według wierzeń najprawdopodobniej przybywa i uczestniczy w niej. W trakcie wieczoru wino dziesięciokrotnie ulewa się na pamiątkę plag egipskich. Fundamentalną kwestią podczas Święta Przaśników jest kategoryczny zakaz spożywania, a nawet posiadania w domu tradycyjnego chleba. Specjalnie na tę okazję wypieka się macę, czyli placek sporządzony jedynie z mąki oraz wody. http://pl.wikipedia.org (dostęp: 09.06.2006).
[29] H. Węgrzynek, op. cit., s. 91.
[30] Dzieje Żydów w Polsce - Średniowiecze, http://www.izrael.badacz.org/ zydzi_w_polsce/ dzieje.html (dostęp: 15.04.2023)
[31] H. Węgrzynek, op. cit., s. 95.
[32] Ibidem, s. 100.
[33] Ibidem, s. 102.
[34] Ibidem, s. 112.
[35] D. Tollet, op. cit., s. 40.
[36] J. Attali, op. cit., s. 190.
[37] D. Tollet, op. cit., s. 29.
[38] Ibidem, s. 22.
[39] Ibidem, s. 17.
[40] J. Attali, op. cit., s. 190.
[41] D. Tollet, op. cit., s. 95.
[42] Ibidem, s. 19.
[43] Ibidem, s. 110.
[44] Robert Szuchta, 1000 lat historii Żydów polskich, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa 2015, s. 66.
[45] J. Attali, op. cit., s. 190.
[46] Ibidem, s. 218.
[47] Ibidem, s. 219.
[48] D. Tollet, op. cit., s. 104.
[49] J. Attali, op.cit., s. 219.
[50] Ibidem, s. 220.
[51] Andrzej Żbikowski, Żydzi, Wydawnictwo Dolnośląskie Sp. Z o.o., Wrocław 1997, s. 53.
[52] D. Tollet, op. cit., s. 95.
[53] J. Attali, op. cit., s. 220.
[54] Andrzej Żbikowski, op. cit., s.65.
[55] Robert Szuchta, op. cit., s. 111.
[56] Andrzej Żbikowski, op. cit., s.65.
[57] J. Attali, op. cit., s. 275.
[58] Ibidem, s. 277.
[59] http://www.izrael.badacz.org/, (dostęp: 02.02.2006).
[60] J. Attali, op. cit., s. 277.
[61] Ibidem, s. 278.
[62] Andrzej Żbikowski, op. cit., s. 96.
[63] J. Attali, op. cit., s. 278.
[64] Ibidem, s. 279.
[65] Robert Szuchta, op. cit., s. 152.
[66] J. Attali, op. cit., s. 285.
[67] Robert Szuchta, op. cit., s. 141.
[68] J. Attali, op. cit., s. 280.
[69] Robert Szuchta, op. cit., s. 124.
[70] J. Attali, op. cit., s. 317.
[71] Ibidem, s. 323.
[72] W. Jemielity, Ośrodki religijne i ludność wyznania mojżeszowego we wschodnim rejonie Królestwa Polskiego, Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów, Łomża 2001, s. 3.
[1] A. Leszczyński, Żydzi ziemi bielskiej od połowy XVII w. do 1795 r., Ossolineum WPAN, Wrocław 1980, s. 93.
[2] A. Markowski, W. Śleszyński, Sztetł - wspólne dziedzictwo. Szkice z dziejów ludności żydowskiej Europy Środkowo-Wschodniej, Instytut Historii Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 17.
[3] A. Markowski, W. Śleszyński, op. cit., s. 18.
[4] Ibidem, s. 20.
[5] D. Tollet, op. cit., s. 122.
[6] Ibidem, s. 124.
[7] Encyklopedia PWN, Warszawa 1996, s. 237.
[8] D. Tollet, op. cit., s. 125.
[9] D. Tollet, Żydzi w Polsce od XVI do XX wieku, "Studia Podlaskie" 1995, t. 5, Instytut Historii Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku s. 43.
[10] http://pl.wikipedia.org/, Jakub Frank, (dostęp: 05.04.2023)
[11] A. Markowski, W. Śleszyński, op. cit., s. 33.
[12] Ibidem, s. 34.
[13] Ibidem, s. 36.
[14] Ibidem, s. 28.
[15] D. Tollet, Historia..., op. cit., s. 126.
[16] A. Markowski, W. Śleszyński, op. cit., s. 39.
[17] Ibidem, s. 40.
[18] Encyklopedia popularna PWN, Warszawa 1996, s. 131.
[19] D. Tollet, Historia..., op. cit., s. 129.
[20] Encyklopedia popularna PWN, op. cit., s. 118.
[21] A. Markowski, W. Śleszyński, op. cit., s. 24.
Kryzys w judaizmie
Religia w każdej społeczności odgrywa fundamentalną rolę, w mniejszym lub większym stopniu wpływając na codzienne życie jej wyznawców. Podobnie było w przypadku wyznawców mojżeszowych, Judaizm wyznaczał nakazy, zakazy i obowiązki swym wiernym, często będąc jedynym przewodnikiem, jedyną istotą i mądrością życia. "Trzeba być Żydem urodzonym w ucisku, by znosić obelgi za cenę życia w nędzy"[1]. Jednak mimo to judaizm w XVII w. przechodził swego rodzaju kryzys.
Wraz z końcem potopu szwedzkiego nastały gorsze czasy w stosunkach pomiędzy wyznawcami rzymskokatolickimi a resztą społeczeństwa polskiego. W głównej mierze zjawisko nietolerancji dotyczyło ludności żydowskiej, prawosławnej oraz protestanckiej. W omawianym okresie Żydzi, w wyniku działań wojennych, często byli pozbawiani swych majątków. Dla wielu z nich, pozostających w ubóstwie, religia stawała się jedynym sensem doczesnego życia. Chęć osiągnięcia szczęścia materialnego zastępowano dążeniem do szczęścia duchowego, jednak wielu wyznawców uważało, że droga do jego osiągnięcia była zbyt trudna i dlatego oczekiwano zmian w skostniałym i rygorystycznym judaizmie.
W drugiej połowie XVII w. wśród Żydów coraz mocniej uwidaczniał się niepokój w sferze religijnej. Do głosu zaczęli dochodzić liczni mesjasze, którzy swymi naukami burzyli dotychczasowe doktryny judaizmu.
Jednym z nich był Sabbataj Cwi, który w 1648 r. w Smyrnie (dzisiejszy Izmir, Turcja) ogłosił się mesjaszem i zapoczątkował nowy ruch mesjańsko-mistyczny z wątkami kabalistycznymi. Pierwszej klątwy oraz wygnania z miasta doświadczył już w 1651 r., by w 1663 r. zostać publicznie ogłoszony mesjaszem. Na 1666 r. Sabbataj wyznaczył powrót do ziemi obiecanej i tym samym wybawienie Żydów spod jarzma innych władców. Jednak w 1666 r. Sabbataj trafił do aresztu i wkrótce sułtan Mehmed IV wymusił na nim i współtowarzyszącym jemu trzem rabinom zmianę wiary na islam. Zmarł 17 września 1676 r. w Albanii[2]. Głoszone przez niego nauki były oczywiście poddawane krytyce ze strony ortodoksyjnych rabinów. Po śmierci Sabbataja jego zwolennicy dążyli do ukrycia swych przekonań i wierzeń przed innymi Żydami. Według Gershoma Scholema (urodzonego 5 grudnia 1897 r. w Berlinie, a zmarłego 20 lutego 1982 r. w Izraelu) niewykluczone jest, że Sabbataj mógł być nawet chory psychicznie, a wskazywać na to miały jego skłonności do praktyk antynomijnych[3]. Pomimo tylu kontrowersji to ten odłam judaizmu dał podwaliny pod powstanie kolejnych znaczących nurtów, jak frankizm oraz chasydyzm. W ich obrzędach występował taniec, dozwolona była swoboda seksualna, zezwalali kobietom na uczestnictwo w uroczystościach religijnych[4]. Poza przedstawionymi radosnymi rytuałami każdy wierny musiał przestrzegać surowej ascezy. Według rabinów i wiernych powyższe odmienne orientacje przynosiły judaizmowi szkody. Reakcja nastąpiła w 1670 r. i w 1671 r., kiedy to Waad, widząc poczynania sabbataistów oraz chcąc utrzymać stary porządek, rzucał klątwy na heretyków, chcących zaszkodzić judaizmowi[5]. Wyznawcy Sabbataja głosili otwartość na innowacje i łamanie podstawowych zasad wiary mojżeszowej. Reakcją na tego typu poczynania innowierców było to, że Sejm Czterech Ziem zmuszony był do ponowienia klątwy, co nastąpiło w 1722 r.[6]
Kontynuacją sabbataizmu, który trwał do połowy XVIII w., był frankizm. Frankizm to ruch mistyczno-mesjański zapoczątkowany w 1754 r., którego pomysłodawcą był Jakub Frank, polski Żyd[7]. Frankiści, podobnie jak ich poprzednicy, wyznawali między innymi swobodę seksualną, zezwalali kobietom na przebywanie w jednym pomieszczeniu wraz z mężczyznami podczas modlitwy i tym samym nie uznawali funkcji, jaką pełnił babiniec. Radykalizm frankistów przybierał na sile i w 1756 r. zerwali oni więzi z judaizmem[8]. Doszło wówczas do niecodziennej sytuacji, jaką była zmiany wiary, kiedy to w 1758 r. frankiści przyjęli chrzest w Kościele rzymskokatolickim, tłumacząc swe zachowanie obroną własnych poglądów i wierzeń[9]. Dnia 7 stycznia 1760 r. Jakub Frank został aresztowany, a następnie więziony w kościele Bernardynów. Było to rezultatem szerzonych przez niego herezji i dalszej praktyki judaizmu pomimo przyjęcia chrztu. Orzeczeniem sądu kolejne 13 lat spędził więziony w klasztorze jasnogórskim[10]. W 1765 r. wysłannicy Franka prosili duchownych prawosławnych o pomoc w uwolnieniu swego mistrza w zamian za przejście na prawosławie[11]. Rok 1773 przyniósł Frankowi upragnioną wolność, a otrzymał ją za sprawą Rosjan, którzy 21 stycznia zdobyli Częstochowę. W marcu tego też roku emigrował z Polski do Brna Morawskiego[12]. W 1786 r. Frank, dzięki przychylności księcia Isenburga Wolfganga Ernesta II, zakupił od niego zamek w Offenbachu i otrzymał zezwolenie na tytułowanie siebie mianem barona[13]. Frankiści w swym postępowaniu nagminnie łamali zasady prawa Mojżeszowego. Sam ich przywódca, na znak połączenia sfery ziemskiej z duchową, dokonywał "połączenia" z kobietą wybraną z grona jego wyznawców, a czasem do ceremonialnych stosunków typował inne pary[14]. Kolejną rewolucyjną koncepcją Franka było odrzucenie odwiecznego dążenia do powrotu do Palestyny. Tym samym chciał Palestynę zastąpić Polską, czyniąc z niej ziemię obiecaną[15]. Przedsięwziął starania, aby w Polsce otrzymać na pewnym obszarze autonomię. Jakub Frank próbował w ten sposób stworzyć w Polsce swoiste quasi-królestwo - tak śmiałe pomysły miały rację bytu z uwagi na panującą w Polsce swobodę religijną. Jakub Frank zmarł 10 grudnia 1791 r. Po jego śmierci wierni Franka wyrażający chęć powrotu do łask judaizmu nie mieli już takiej możliwości. Panowała w stosunku do nich ogólna niechęć i odraza z uwagi na wcześniejsze poczynania i wyznawane herezje[16]. Według Heinricha Graetza (urodzonego 31 października 1817 r. w Książu Wielkopolskim historyka, dziennikarza, nauczyciela, a od 1869 r. profesora, zmarłego 7 września 1891 r. w Monachium) frankizm w Polsce istniał do około 1870 r.[17]
W połowie XVIII w. zapoczątkowany został przez Izraela Ben Eliezera Baal Szem Towa chasydyzm[18]. Chasydyzm miał głównie posłuch wśród uboższych Żydów, którzy podążać do Boga chcieli prostszą drogą, taką, jak rysował przed nimi Beszt. Nurt ten, można by rzec, był kontynuacją sabataizmu i reakcją na niewzruszone zasady judaizmu. Według propagowanej wizji chasydyzm do wiary i szczęścia pozagrobowego podchodził mniej rygorystycznie. Nie nakazywano studiowania Talmudu, umartwiania się ani chociażby restrykcyjnego przestrzegania postów[19]. Według dogmatów chasydyzmu Bóg powinien być wciąż obecny w życiu człowieka, a możliwe to było do osiągnięcia poprzez gorącą modlitwę, tańce, śpiewy i świętowanie. Na takie podejście do wiary i jej rozumienie miała niewątpliwie wpływ również kabała. Ważną rolę w życiu tejże społeczności spełniał cadyk, który pełnił rolę łącznika pomiędzy Bogiem a wiernymi - przez współwyznawców obdarzony bardzo dużym szacunkiem i zaufaniem[20]. Chasydzi organizowali się w odrębne grupy, zaś swe modły wznosili poza synagogą, tworząc niejako odrębną gminę. Podczas tych rytuałów modlitwie towarzyszyły ruchy rękoma, a nawet całym ciałem. Co interesujące, osoby bardziej "ruchliwe" w swych poczynaniach mogły nawet stwarzać zagrożenie dla innych wiernych[21]. Ortodoksyjny judaizm nagminnie krytykował wyznawców chasydyzmu, a to, między innymi, przyczyniło się do połączenia ich z ruchem zwanym haskala.
[1] http://pl.wikipedia.org/, (dostęp: 07.03.2006).
[2] A. Dobroński, Białystok historia miasta, Zarząd Miasta Białegostoku, Białystok 2001, s. 8.
[3] http://www.bstok.pl /, (dostęp: 07.03.2006).
[4] Marlena Brzozowska, Eryk Kotkowicz, Mień - mała miejscowość z wielką historią w tle, https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/14826/1/Stud_Podl_30_2022_M_Brzozowska_E_Kotkowicz_Mien.pdf, (dostęp: 16.04.2023).
[5] A. Dobroński, op. cit., s. 10.
[6] Mikołaj Bakalarowicz, https://pl.wikipedia.org/wiki/Miko%C5%82aj_Bakalarowicz, (dostęp: 17.04.2023).
[7] Historia Parafii, http://www.katedrabialostocka.pl/historia, (dostęp: 16.04.2023).
[8] http://www.bstok.pl/, (dostęp: 07.03.2006).
[9] http://www.miastojutra. pb. bialystok. pl/, (dostęp: 30.03.2006).
[10] https://pl.wikipedia.org/wiki/Krzysztof_Wiesio%C5%82owski, (dostęp: 19.04.2023).
[11] A. Dobroński, op. cit., s.17.
[12] Leonarda Dacewicz, Antroponimia Białegostoku w XVII-XVIII wieku, https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/13778/1/L_Dacewicz_Antroponimia_Bialegostoku_w_XVII_XVIII_wieku.pdf, (dostęp: 20.04.2023).
[13] A. Dylewski, Śladami Żydów polskich, Wydawnictwo Pascal, Bielsko-Biała 2002, s. 93.
[14] A. Dobroński, op. cit., s. 17.
[15] A. Dylewski, op. cit., s. 93.
[16] http://www.kirkuty.xip.pl/, (dostęp: 06.04.2006).
[17] A. Dobroński, op. cit., s. 21.
[18] Ibidem, s. 22.
[19] Leonarda Dacewicz, op. cit., s. 14.
[20] Ewa Narolewska, Ratusz w Białymstoku - dzieje i przeobrażenia, w: Biuletyn Konserwatorski Województwa Białostockiego, 1, 1995, s. 28.
[21] A. Dobroński, op. cit., s. 35.
[22] http://www. miastojutra.pb.bialystok.pl/, (dostęp: 30.03.2006).
[23] D. Tollet, Historia..., op. cit., s. 103.
[24] A. Dobroński, op. cit., s. 28.
[25] Ibidem, s. 29.
[26] 200 lat od śmierci Izabeli Branickiej, https://bialystok.wyborcza.pl/bialystok/7,35241,4919480.html, (dostęp: 20.05.2022).
[27] Jan Klemens Branicki (hetman), https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Klemens_Branicki_(hetman), (dostęp: 17.03.2023).
[28] Łukasz Baranowski, Pobicia i czary, czyli o co oskarżali sąsiadów osiemnastowieczni białostoczanie, https://pcr.uwb.edu.pl/JSH/files/JSH_2016_1_006.pdf, s. 25, (dostęp: 18.05.2023).
[29] A. Dobroński, op. cit., s. 34.
[30] 200 lat od śmierci Izabeli Branickiej, https://bialystok.wyborcza.pl/bialystok/7,35241,4919480.html, (dostęp: 20.05.2022).
[31] A. Dobroński, op. cit., s. 38.
[32] http://www.miasta.gazeta.pl/, (dostęp: 06.04.2006).
[33] D. Tollet, op. cit., s. 106.
[34] Cech Rzemiosł Różnych i Przedsiębiorczości, http://www.cech-bialystok.rzemioslo.bialystok.pl/pl/indeks.php?m=150, (dostęp: 18.05.2023).
[35] Ewa Zalewska, 260 rocznica ponowienia praw miejskich Białegostoku, https://www.bialystok.ap.gov.pl/arch/b260.html., (dostęp: 28.04.2023).
[36] A. Dobroński, op. cit., s. 50.
[37] Ibidem, s. 50.
[38] Ewa Zalewska, op.cit.
[39] Ibidem.
[40] A. Dobroński, op. cit., s. 59.
[41] https://pl. wikipedia.org /wiki/ Ludno%C5%9B%C4%87_ Bia%C5%82egostoku, (dostęp: 20.05.2023).
[42] A. Dobroński, op. cit., s. 60.
[43] http://www.bstok.pl/, (dostęp: 07.03.2006).
[44] A. Dobroński, op. cit., s. 62.
[45] Ibidem, s. 63.
[46] http://www. miasta.gazeta.pl/, (dostęp: 06.04.2006).
[47] A. Dobroński, op. cit., s. 65.
[48] Magdalena Grassmann, Historia Pałacu Branickich - Okres zaborów. Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, https://www.umb.edu.pl/palac_branickich/historia_palacu_branickich/okres_zaborow, (dostęp: 28.04.2023).
[49] http://www.miasta.gazeta.pl/, (dostęp: 06.04.2006).
[50] A. Dobroński, op. cit., s. 73.
[51] Ibidem, s. 74.
[52] http://www.izrael.badacz.org/, (dostęp: 09.04.2006).
[53] Radosław Poczykowski i Katarzyna Niziołek, Szlak Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku (Miejsca), http://szlak.uwb.edu.pl/miejsca.html., (dostęp: 22.05.2023).
[54] A. Dobroński, op. cit., s. 77.
[55] Ibidem, s. 79.
[56] http://www.dziedzictwo.polska.pl/, (dostęp: 09.04.2006).
[57] A. Dobroński, op. cit., s. 95.
[58] http://www.wikipedia.org/, (dostęp: 07.03.2006).
[59] A. Dobroński, op. cit., s. 84.
[60] Ibidem, s. 85.
[61] Ibidem, s. 86.
[62] Mariusz Sokołowski, Historia białostockich Żydów 1658-1943 w: Szlak Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku, http://szlak.uwb.edu.pl/historia.html, (dostęp: 22.05.2023).
[63] Ibidem.
[64] A. Dobroński, op. cit., s. 99.
[65] http://www.miasta.gazeta.pl/, (dostęp: 06.04.2006).
[66] http://www.bstok.pl/, (dostęp: 07.03.2006).
[67] A. Dobroński, op. cit., s. 91.
[68] Ibidem, s. 94. "W materiałach spisu powszechnego 1897r. [...] podałem informacje o białostoczanach z pominięciem roczników 20-29 lat, ponieważ w tej grupie wiekowej mieścili się żołnierze".
[69] A. Dylewski, op. cit., s. 93.
[70] H. Majecki, Oświata żydowska na Białostocczyźnie w okresie międzywojennym, w: Białostocczyzna 1/1998, Białostockie Towarzystwo Naukowe oraz Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego w Białymstoku, Białystok 1998, s. 51.
[71] http://www.miasta.bialystok.pl/, (dostęp: 06.04.2006).
[72] Cmentarz żydowski w Białymstoku (ul. Wschodnia), Wirtualny Sztetl, https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/b/397-bialystok/114-cmentarze/7074-cmentarz-zydowski-w-bialymstoku-ul-wschodnia, (dostęp: 28.04.2023).
[73] A. Dobroński, op. cit., s. 98.
[74] http://www.miasta.bialystok.pl/, (dostęp: 06.04.2006).
[75] Łukasz Danowski, Hotel Ritz - próba kategoryzacji na podstawie analizy porównawczej, https://pcr.uwb.edu.pl/JSH/files/JSH_2017_2_012.pdf, s. 116, (dostęp: 18.05.2023).
[76] A. Dobroński, op. cit., s. 110.
[77] Ibidem, s. 111.
[78] http://www.bialystok.pl/, (dostęp: 07.04.2006).
[79] Radosław Poczykowski, Katarzyna Niziołek, Miejsca w: Szlak Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku, http://szlak.uwb.edu.pl/miejsca.html., (dostęp: 22.05.2023).
[80] A. Dobroński, op. cit., s. 114.
[81] Ibidem, s. 115.
[82] http://www.bialystok.pl/, (dostęp: 07.04.2006).
[83] A. Dobroński, op. cit., s. 119.
[84] Ibidem, s. 122.
[85] Ibidem, s. 123.
[86] H. Majecki, op. cit., s. 51.
[87] Ibidem, s. 52.
[88] A. Dobroński, op. cit., s. 146.
[89] Mariusz Sokołowski, Historia białostockich Żydów 1658-1943 w: Szlak Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku, http://szlak.uwb.edu.pl/historia.html., (dostęp: 22.05.2023).
[90] A. Dobroński, op. cit., s. 152.
[91] Ibidem, s. 129.
[92] Ibidem, s. 145.
[93] M. Sokołowski, op. cit.
[94] A. Dobroński, op. cit., s. 148.
[95] M. Sokołowski, op. cit.
[96] http://www.bstok.pl/, (dostęp: 07.03.2006).
[97] http://www.geocities.com/, (dostęp: 08.04.2006).
[98] A. Dobroński, op. cit., s. 142.
[99] Ibidem, s. 153.
[100] M. Dajnowicz, Struktura zawodowa woj. białostockiego w dwudziestoleciu międzywojennym na podstawie spisów z 1921i 1931 r., "Studia Podlaskie" 2002, t. 12, s. 248.
[101] A. Dobroński, op. cit., s. 149.
[102] Ibidem, s. 93.
[103] http://www.1939.pl/, (dostęp: 11.04.2006).
[104] Kamila Bogacewicz, Rocznica - getto w Białymstoku, Bialystok.pl. https://www.bialystok.pl/pl/wiadomosci/aktualnosci/rocznica-getto-bialostockie.html, (dostęp: 28.04.2021).
[105] M. Sokołowski, op. cit.
[106] http://www.izrael.badacz.org/, (dostęp: 09.04.2006).
[107] https://pl.wikipedia.org/wiki/Ludno%C5%9B%C4%87_Bia%C5%82egostoku, (dostęp: 20.05.2023).
[108] M. Sokołowski, op. cit.
[109] A. Dobroński, op. cit., s. 203.
[110] Ibidem, s. 213.
[1] A. Dobroński, op. cit., s. 89.
[2] http://www.gazeta.pl/, Rynek Sienny: bigos-chińszczyzna, (dostęp: 13.04.2006).
[3] https://podlaskie.tv/krakowska-1-bialystok-kamienica-ginzburga/, (dostęp: 30.04.2023).
[4] Społeczne Muzeum Żydów Białegostoku i regionu, https://www.jewishbialystok.pl/Szeftel-Ginzburg,5400,4325, (dostęp: 02.06.2023).
[5] https://podlaskie.tv/krakowska-1-bialystok-kamienica-ginzburga/, (dostęp: 30.04.2023).
[6] https://pl.wikipedia.org/wiki/Kamienica_Ginzburga_w_Bia%C5%82ymstoku
[7] Społeczne Muzeum Żydów Białegostoku i regionu, https://www.jewishbialystok.pl/Szeftel-Ginzburg,5400,4325, (dostęp: 02.06.2023).
[8] Zaczął Moes, zwyciężył Kraków, "Gazeta Wyborcza (Białystok)", nr 97.5105.
[9] Anna Dąbrowska, Christian August Moes - sylwetka choroskiego fabrykanta, https://gazeta.choroszcz.pl/?p=53095, (dostęp: 02.06.2023).
[10] Zaczął Moes, zwyciężył Kraków, "Gazeta Wyborcza (Białystok)", nr 97.5105.
[11] Kamienica Zabłudowskich, https://podlaskie.tv/kamienica-zabudowskic/, (dostęp: 02.06.2023).
[12] http://www.gazeta.pl/, Kasyno u Izaaka, (dostęp: 13.04.2006).
[13] 77 damskich..., op. cit.
[14] Ibidem.
[15] http://www.zchor.org/bialystok/telephone.htm, (dostęp: 16.02.2007).
[16] 77 damskich..., op. cit.
[17] A. Dobroński, op. cit., s. 97.
[18] Jankiel piekł bułki pod dwójką, tam też przybywali samobójcy, "Gazeta Wyborcza (Białystok)", nr 50.5058.
[19] Ibidem.
[20] Ibidem.
[21] Sukiennicy mieli tu swoją bazę, "Gazeta Wyborcza (Białystok)", nr 2.5009.
[22] Ibidem.
[23] Ibidem.
[24] http://www.zchor.org/bialystok/telephone.htm, (dostęp: 16.02.2007).
[25] Sukiennicy..., op. cit.
[26] Ibidem.
[27] http://www.miasta.gazeta.pl/bialystok/, (dostęp: 08.06.2006).
[28] Ze stawu..., op. cit.
[29] Ibidem.
[30] A. Dobroński, op. cit., s. 171.
[31] Po ogrodach już tylko wspomnienie, "Gazeta Wyborcza (Białystok)", nr 62.5070.
[32] Ibidem.
[33] http://www.gazeta.pl/, Żacy od ekspijara, (dostęp: 13.04.2006).
[34] R. Poczykowski i K. Niziołek, op. cit., (dostęp: 22.05.2023).
[35] http://www.gazeta.pl/, Warszawska 63 - czyli dawna kamienica Trembeckiego, (dostęp: 13.04.2006).
[36] Zaczął Moes..., op. cit.
[37] R. Poczykowski i K. Niziołek, op. cit., (dostęp: 22.05.2023).
