KREW I NACZYNIA KRWIONOŚNE
Choć gołym okiem nie sposób tego dostrzec, krew nie jest substancją całkowicie płynną, lecz zawierającą wiele różnych komórek. Najliczniejsze są krwinki czerwone, czyli erytrocyty. W każdym milimetrze sześciennym krwi pobranej od zdrowego człowieka znajduje się około 5 mln erytrocytów. Zawierają one substancję, zwaną hemoglobiną, która wiąże tlen i dostarcza go tkankom organizmu. Po odłączeniu tlenu hemoglobina wiąże dwutlenek węgla i przenosi go do płuc, gdzie zostaje on wydalony z organizmu wraz z wydychanym powietrzem. Hemoglobina może wtedy ponownie związać tlen, dostarczany do płuc we wdychanym powietrzu. Wynikiem zmniejszenia liczby krwinek czerwonych i obniżenia zawartości hemoglobiny jest niedokrwistość, której najbardziej charakterystycznymi objawami są bladość skóry i osłabienie. Przyczyną niedokrwistości może być na przykład krwotok.
Ryc. 1. Komórki krwi obwodowej człowieka.
Na powierzchni erytrocytów znajdują się wyspecjalizowane obszary, które określa się mianem antygenów. Istnieje wiele rodzajów antygenów krwinek czerwonych, spośród których najważniejsze to: A, B, 0 i Rh. W zależności od obecnego na erytrocytach antygenu, ludzką krew można podzielić na kilka grup, określanych jako A, B, AB, 0 oraz Rh+ i Rh-. Jeżeli w celu wyrównania niedokrwistości konieczne jest przetoczenie krwi, należy użyć krwi takiej samej grupy, jaką ma pacjent. Na przykład osobie z grupą krwi B należy przetoczyć krew grupy B. Gdyby bowiem osobie z grupą krwi B przetoczono krew grupy A, organizm biorcy rozpoznałby obcy antygen A i zniszczył przetoczone krwinki czerwone, wywołując groźną dla zdrowia i życia reakcję poprzetoczeniową.
Ryc. 2. Schemat wymiany gazowej w płucach.
Drugi rodzaj komórek obecnych we krwi zdrowego człowieka w liczbie około 4000-10 000/?l to krwinki białe, czyli leukocyty. Ich podstawowym zadaniem jest ochrona organizmu przed zakażeniami, m.in. bakteryjnymi i wirusowymi. Trzecim rodzajem komórek występujących w ludzkiej krwi są płytki krwi, które odgrywają zasadniczą rolę w procesach hamujących krwawienie.
Zarówno krwinki czerwone, białe, jak i płytkowe są wytwarzane głównie w szpiku, znajdującym się w kościach. U dorosłego człowieka objętość szpiku wynosi około 3000 ml. O ile u noworodka cały szpik odgrywa czynną rolę (tzw. szpik czerwony), to u osoby w wieku dojrzałym jedynie 50% szpiku wytwarza krwinki, podczas gdy pozostałe 50% ulega przekształceniu w nieczynny szpik żółty, zbudowany głównie z komórek tłuszczowych.
Erytrocyty, leukocyty i płytki krwi są zawieszone w płynnym osoczu. Zawiera ono wiele białek, odpowiadających m.in. za krzepnięcie krwi, oraz ich inhibitory, gwarantujące prawidłowy przebieg procesów krzepnięcia, jak również immunoglobuliny, chroniące organizm przed inwazją chorobotwórczych drobnoustrojów. Osocze utrzymuje także stałość środowiska wewnętrznego (pH, temperaturę, ciśnienie osmotyczne itd.) oraz umożliwia przemieszczanie się różnych substancji (hormonów, witamin, elektrolitów i innych) między tkankami organizmu. U zdrowego człowieka osocze stanowi około 55% objętości krwi, zaś pozostałe 45% przypada na wymienione wyżej rodzaje komórek.
Prawie wszystkie tkanki w organizmie człowieka wymagają dla sprawnego funkcjonowania tlenu i składników odżywczych przenoszonych przez krew. Dociera ona do tych tkanek przez naczynia krwionośne, a stałe jej krążenie zapewnia praca serca. Narząd ten jest pompą mięśniową, podzieloną na stronę prawą i lewą. Prawa przyjmuje krew powracającą z tkanek organizmu i przepompowuje ją do płuc, gdzie następuje wydalenie dwutlenku węgla i przyłączenie tlenu przez hemoglobinę. Bogata w tlen krew wraca do lewej części serca, która następnie pompuje ją do tkanek.
Naczynia krwionośne, którymi krew płynie od serca, noszą nazwę tętnic, zaś naczynia krwionośne, którymi krew płynie do serca, określa się mianem żył. Ściany tętnic zawierają liczne włókna mięśniowe i elastyczne, dzięki czemu są przystosowane do przepływu krwi pod dużym ciśnieniem (ponad 100 mm Hg). Ciśnienie panujące w żyłach jest znacznie mniejsze niż w tętnicach, dlatego ściany żył mogą być o wiele delikatniejsze. Dodatkowo w żyłach znajdują się zastawki, które zabezpieczają przed cofaniem się strumienia krwi.
Ryc. 3. Naczynia włosowate (kapilary) oplatające komórki (a). Przez ściany kapilar przenikają tlen i dwutlenek węgla (b).
Największą tętnicą w organizmie człowieka jest aorta. Odchodzi ona od serca i rozgałęzia się na coraz mniejsze tętnice, które doprowadzają bogatą w tlen krew do poszczególnych narządów. Końcowymi rozgałęzieniami tętnic są naczynia włosowate, tworzące sieć oplatającą tkanki i komórki. Przez cienkie ściany naczyń włosowatych tlen i składniki odżywcze z łatwością przenikają z krwi do komórek. W odwrotną stronę przechodzą zaś dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii. Sieć naczyń włosowatych tworzy naczynie żylne; drobne naczynia żylne łączą się w coraz większe żyły i w końcu docierają do prawej części serca.
Naczynia krwionośne najczęściej ulegają uszkodzeniu pod wpływem urazów mechanicznych. Jeśli uraz spowoduje przerwanie ściany naczynia krwionośnego, krew zacznie wypływać na zewnątrz. Zjawisko to jest określane mianem krwawienia. Z chwilą przerwania ściany naczynia krwionośnego uruchamiane są procesy fizjologiczne mające na celu zahamowanie krwawienia. Procesy te noszą nazwę hemostazy.
