Sezon. Jak przetrwać w niższych ligach - Jakub Olkiewicz

PROLOG

Większą część swojego życia spędziłem, przegrywając. Gdyby moje życie było piłkarskim meczem, dostałbym kilka bramek jakoś w pierwszym kwadransie, pozostałą część spotkania niby bym atakował, niby starał się zmniejszyć rozmiary porażki, ale ostatecznie, zamiast zbliżać się do odrobienia strat, klęska byłaby tylko coraz wyraźniejsza.

Oczywiście, obiektywnie rzecz ujmując, wiele rzeczy mi się udało - jestem szczęśliwym człowiekiem, być może nawet jednym z najszczęśliwszych, jacy przyszli na świat na Bałutach. Przyczyny tego stanu rzeczy nie były jednak nigdy związane z nieznaną mi słodyczą zwycięstwa. Mam cudowną rodzinę: synów, żonę, rodziców, teściów, dziadków i babcie, mam genialny zestaw kuzynów, kuzynek, wujków i ciotek. Ale przecież żadnej z tych osób nie wygrałem. Dobra praca, oddani przyjaciele, ukochane miasto - to wszystko filary mojego dobrego samopoczucia, to są medale, które gęsto zdobią moją pierś, sprawiając, że idę przez życie dumny i wyprostowany, ale pod nosem nieustannie szepczę słowa modlitwy: "Boże, dziękuję za te dary".

Dla każdego dziecka jest wszak jasne, że czym innym jest medal uśmiechu, który przypinają sobie wszyscy przedszkolacy 1 czerwca, a czym innym medal za wygraną w konkursie recytacji. Ten pierwszy dostajesz, bo jesteś wesoły przedszkolaczek, nie narzekam i nie płaczę. Ten drugi - bo jesteś dobry. Bo wygrałeś. Bo kogoś w czymś pokonałeś, udowodniłeś nad kimś swoją wyższość.

O ile więc stoję na pierwszym stopniu podium wraz z tysiącami szczęśliwych ojców, mężów, synów, wnuczków, z milionami ludzi spełnionych w pracy i żyjących w miejscu, które kochają, o tyle tego miejsca z nikim nie wygrałem. To nie jest owoc rywalizacji, moje wygrane nie wiążą się z końcowym gwizdkiem sędziego, który oddziela przegranych od zwycięzców.

Gdy bowiem tylko wchodziłem na drogę rywalizacji, nieodmiennie przegrywałem. Przegrywałem często, wyraźnie, przegrywałem z rozmachem, przegrywałem w ciszy, czasem przegrywałem wysoko, a czasem o włos, niekiedy pechowo, a niekiedy czując nawet coś w rodzaju ulgi, że porażka nie zamieniła się w dewastację. Pamiętam przegrane w meczach klasowych - nasza klasa A, kujony, często przegrywała z klasą B, w której uczyły się łobuziaki. Mieliśmy jakieś 12 czerwonych pasków więcej, ale w turniejach szkolnych objeżdżali nas, jak chcieli. A chyba nie ma wątpliwości, co było wtedy w życiu ważniejsze...

Przegrywałem też w meczach osiedlowych, bo tak się składa, że na moim osiedlu w moich rocznikach dwóch typów przebiło się na poziom Ekstraklasy i I ligi. Oczywiście przegrywałem więc w rywalizacji z nimi i pozostawało mi tylko podziwiać ich kunszt. Ale żeby być sprawiedliwym - przegrywałem też z randomowymi dzieciakami, które wpadały na szkolne boisko.

Przegrywałem w kolejnych klubach, w których grałem, po drodze oczywiście przegrywając też rywalizację o miejsce w składzie, jeśli akurat do niej dochodziło. Przegrywałem z ojcem w szachy, teraz zresztą przegrywam w szachy z synem. Kiedy pewnego razu zagrałem z Leszkiem Milewskim i Julkiem Sipiką w tysiąca, to najszybciej dotarłem do 940 punktów, a przy odważniejszej licytacji mogłem nawet zamknąć grę. No ale potem wszystko potoczyło się jak zawsze - przegrałem.

Nie jest wstydem, że przegrałem z Marcinem Gortatem w koszykówkę, że w swoim debiucie na ławce trenerskiej okazałem się gorszy od Zdzisława Leszczyńskiego, legendy ŁKS-u. Nie jest również wstydem, że przegrywam każdą siłową walkę o piłkę z Janem Ciepłowskim, moim kumplem z Limanki, który, w co głęboko wierzę, niedługo będzie walczył w UFC. Chociaż... chyba generalnie nie jest wstydem przegrać, bo skoro od 35 lat głównie przegrywam, to pewnie już jakiś czas temu musiałoby dojść do tego słynnego "spalenia się ze wstydu".

Ale tak czy inaczej - bez wątpienia przez większą część życia po prostu przegrywałem. Przez pozostałą część zaś byłem przekonany, że jest już dla mnie za późno.

Nie wiem dokładnie, jak do tego doszło, ale gdy miałem jakieś osiem czy dziewięć lat, tata chciał mnie zapisać na ŁKS. Uznałem wtedy, że to trochę za wcześnie, a choć piłkę ubóstwiałem, doszedłem do wniosku, że mam z nią kontakt wystarczająco często. FIFA 98 nie miała już wówczas dla mnie żadnych tajemnic - potrafiłem przebić się przez trudne eliminacje reprezentacją Walii, a potem jeszcze zrobić z mojego ulubionego Ryana Giggsa króla strzelców turnieju finałowego. Do tego tata zabierał mnie coraz częściej na stadion przy Alei Unii 2, gdzie mogłem podziwiać, jak grają najlepsi piłkarze w Polsce: Marek Saganowski, Mirosław Trzeciak czy Grzegorz Krysiak. Całkiem przypadkiem okazało się, że w moich oczach wszyscy najlepsi grają w ŁKS-ie - i tak już pozostanie w moim życiu do samego końca.

FIFA 98, trybuny wysłużonego stadionu, do tego okazjonalnie mecze międzyklasowe - gdzie mi tam jeszcze było potrzebne jakieś trenowanie. W tym przeświadczeniu żyłem jakieś trzy lata, po czym w czwartej klasie szkoły podstawowej połowa mojej ekipy zapisała się na pobliski Energetyk. Na ŁKS było już za późno - chłopcy stamtąd grali tak, że my mogliśmy co najwyżej kibicować im w meczach międzyszkolnych. Odkąd pamiętam, byłem dzieckiem, które kierowało się niezłomną logiką, więc szybko się połapałem, że skoro na ŁKS jest dla mnie za późno, to jest dla mnie za późno na cokolwiek, bo tylko ŁKS w życiu się liczy.

Trochę później (ale niestety - za późno) zorientowałem się jednak, że paradoksalnie trenując coraz więcej, coraz więcej potrafię. Do tej pory sądziłem, że ponieważ rozpocząłem przygodę z piłką nożną jako jedenastolatek, to z miejsca byłem skazany na bylejakość (a utwierdzały mnie w tym przekonaniu wspomniane wcześniej liczne porażki). Gdy zatem pojawiła mi się w głowie myśl, że mogę być chociaż najlepszą wersją siebie, zacząłem tyrać. Trenowałem ciężko, odpuściłem szkolne dyskoteki gimnazjalne, przestałem być nawet gruby (a bycie grubym było związane ze mną niemal tak mocno jak przegrywanie i przekonanie, że jest już za późno). Trenowałem jednak w kiepściutkim klubie, z trenerem, który na obozach sportowych najbardziej cenił możliwość smakowania lokalnej kuchni i - zwłaszcza - lokalnego kredensu. Że w takich okolicznościach będzie ciężko się rozwinąć, zorientowałem się, a jakże, za późno.

Na początku liceum wreszcie zamieniłem swój kiepściutki klub na całkiem solidną szkółkę Startu. Było już oczywiście za późno, bym uratował swoją karierę piłkarską, ale tym razem zabrałem się do sprawy metodycznie, szybko nadrabiając braki i godzinami szlifując to, co koledzy, którzy zaczęli trenować wcześniej, potrafili od podstawówki. Bez fałszywej skromności - przepaść, którą wtedy zasypałem pracą i determinacją, mogłaby się okazać zbyt głęboka dla niejednego mocniejszego charakteru. Gdy przychodziłem do Startu, pewien młody piłkarz tej drużyny nadał mi ksywkę "Flafi" - wytłumaczył, że ma niepełnosprawnego kolegę o tym pseudonimie, a ja na boisku wyglądam bardzo podobnie. On wkrótce zerwał więzadła, a ja, trochę z braku innych chętnych, zadebiutowałem w dorosłej piłce.

Zdołałem jakoś doskoczyć do tych seniorów, zagrałem ze trzy sezony na szczeblu okręgówki, byłem nawet na testach w czterech IV-ligowych klubach. To było moje make or break, wóz albo przewóz. Wszystkie sprawdziany oczywiście oblałem. W jednym ze zgierskich klubów trener poprosił, żebym pożonglował sobie piłką obok boiska, a po 60 minutach tego żonglowania podziękował mi za chęci i polecił poszukać sobie klubu z powrotem w okręgówce. W końcu do mnie dotarło, że jest już naprawdę trochę za późno. Uznałem piłkę za zamknięty rozdział. W moich oczach te kilka sezonów w szóstej i siódmej lidze to był mój maks, który i tak dość mnie satysfakcjonował, zważywszy na to, jak późno zacząłem na serio trenować w solidnym klubie i jak późno nadrobiłem braki z pierwszych etapów futbolowej edukacji.

Miałem jakieś 20 lat, byłem na studiach sportowych, uczyłem się błyskawicznie, w lot pojmowałem przekazywaną wiedzę. Na roku tylko pięć osób miało piątkę z koszykówki, bo pani Elżbieta Nowak (kiedyś Trześniewska, mistrzyni Polski z ŁKS-em) miała zasadę: piątkę dostają tylko trenujący kosza w klubach. Więc padło na trzech koszykarzy, koszykarkę i... na mnie, bo w trakcie paru miesięcy nauczyłem się naprawdę dużo - i wkładałem w to tyle serca, co w każdą inną rywalizację sportową.

Dziś myślę sobie, że mogłem to jakoś połączyć - skoro jako nieopierzony student nauczyłem się grać w koszykówkę, to może jednak nie było jeszcze za późno na naukę futbolu? Skoro wyróżniła mnie legenda łódzkiej koszykówki, to znaczy, że mój organizm wciąż się rozwija, że staję się coraz lepszy, szybszy, bardziej skoordynowany? Ale wiadomo - zrozumiałem to jakoś niedawno, czyli o 15 lat za późno.

Do napisania tej książki nakłonił mnie Leszek Milewski, a stało się to po sezonie klasy B, w którym moja drużyna wygrała 17 z 20 spotkań. Strzeliłem trzy gole, zaliczyłem siedem asyst, wielokrotnie schodziłem z boiska jako zwycięzca. Ba, po 34 latach przegrywania wygrałem od razu całą ligę. Wraz z Teofilkiem Łódź awansowałem w pewnym stylu z ósmej do siódmej klasy rozgrywkowej. A świętowałem awans, mając na karku 34 lata i 9 miesięcy. Jako prawie 35-letni zgred (raz na orliku koledzy wołali na mnie "dziadek"), dla którego naprawdę powinno być już za późno.

Najbardziej zabawna wydaje mi się świadomość, że książka powinna opisywać sezon, w którym wreszcie coś wygrałem i awansowałem. Bo przecież wtedy odmieniłem los, na który sam siebie skazałem w drugiej klasie podstawówki. Ale na to jest już za późno, więc skoncentruję się na sezonie 2025/26. Gdy piszę te słowa, jesteśmy przed test-meczem, który rozpoczyna przygotowania do rozgrywek klasy A. Coś czuję, że spierdolimy się z tej ligi z hukiem.

Rozdział 1

TEST-MECZ

TEOFILEK ŁÓDŹ - TEOFILEK ŁÓDŹ

37 osób. Ja - dwie asysty i osiem kilometrów na zegarku.

Zanim ludzkość zaczęła analizować dokładniej ruchy słońca, zarówno podczas dnia, jak i na przestrzeni dłuższych okresów, zanim w sprawę upływu czasu zaczęli się mieszać egipscy uczeni, greccy, potem rzymscy rachmistrzowie, a wreszcie i papieże, rytm roku wyznaczały rytuały klubów z niższych lig. Gdy na treningach zjawia się powyżej 20 osób, bociany dumnie spoglądają na Polskę z wysokości swoich gniazd, ufne, że do rozpoczęcia ich wielkiej wędrówki jest jeszcze dużo czasu, że lato dopiero nabiera mocy, że gdyby nie okres urlopowy, ziściłyby się najpiękniejsze sny trenerów - i dałoby się zrobić na treningu gierkę 11 na 11. Lato jednak, podobnie jak wszystko, co nie jest cierpieniem, przemija bardzo szybko. A co po nim następuje? Dziś powiemy krótko: jesień. Ale zanim astrologia, meteorologia oraz językoznawcy doszli do chwiejnego konsensusu, niższoligowcy nieśli brzemię wyznaczania czasu na swoich wątłych barkach. To czas gierek sześciu na sześciu, czasem siedmiu na siedmiu - już minęły ciepłe dni, gdy z 34-osobowej kadry zespołu udawało się ściągnąć na zajęcia ponad połowę zawodników, ale jeszcze nie nastała smuta krótkich dni, kiedy trudno się właściwie połapać, czy trening jest, czy też zostaje odwołany z uwagi na obfite opady śniegu, deszczu albo po prostu ciemność.

To pierwsze półrocze, tradycyjnie prostsze w odczycie. Rolnik, który chciał mieć pewność, że sadzi rośliny zgodnie z przyjętymi normami, szedł na lokalny LKS Beklasowo albo inny LZS Aklasowice. Zakładał okulary, wyciągał notes i skrzętnie zapisywał - tego dnia na treningu było tylu a tylu, co oznacza, że pszenicę musimy zasiać najpóźniej przed najbliższą kolejką ligową. Analogicznie postępowały oczywiście zodiakary, które widząc coraz bardziej pustoszejące boiska, domyślały się, że za moment zaczną rodzić się Koziorożce, Wodniki i Strzelce. Z historii znane są przypadki absurdalnych pomyłek - niektórzy dowódcy wojenni państw szeroko rozumianej Europy Zachodniej wpadali na treningi, czy to lokalnego Olympique, czy swojej Borussii. Było dużo ludzi na treningu, więc dochodzili do wniosku, że do śniegu daleko, po czym ruszali na wschód. Ale zanim domaszerowali do Moskwy, to ludzie przestawali uczęszczać na treningi, spadał śnieg, konie czy tam czołgi utykały na trasie i tyle było z podbojów.

Rytm drugiego półrocza wyznacza frekwencja na treningach - najwyższa latem, najniższa pod koniec, gdy po parkach biegają samotni desperado, czyli najwytrwalsi spośród B-klasowców. Ale pierwsze półrocze? O, wtedy jest ciężej. Ludzi do grania nie ma zimą. Ani wczesną wiosną. Ani w kwietniu. W maju zaczynają się komunie, w czerwcu śluby i wesela, a przecież niektórzy startują z zawieraniem związków małżeńskich już w marcu. Rolnicy i zwierzchnicy sił zbrojnych musieli wymyślić kalendarz, miesiące, godziny i inne tego typu pierdoły, bo z frekwencji w niższych ligach już nic nie dało się poprawnie odczytać. Poza jednym. Poza test-meczem.

Gdyby liczba ludzi na zajęciach była funkcją, widzielibyśmy stopniowy spadek, od tych 20, czasem 24 osób w lipcu, aż do 10 zimą i 0 w końcówce ligi, gdy są święta wielkanocne, długi weekend majowy oraz całe watahy kobiet, które ciągną mężów nad wodę, bo jest ŁADNA POGODA. Następnie, po długim okresie szorowania po dnie, następuje połowa czerwca. Noc Kupały. Noc Świętojańska. Najkrótsza noc, najdłuższy dzień. Połowa roku, początek wakacji. I mecz testowy dla wszystkich chętnych, którzy chcą wzmocnić zespół w nowych rozgrywkach. Chętnych liczymy w dziesiątkach, czasem setkach. Organizm ludzki jest skonstruowany w taki sposób, że w połowie czerwca próbuje przekonać mózg, że niemożliwe nie istnieje. Skoro natura jest tak silna, że potrafi wypędzić ze świata resztki listopada, to i ja, człowiek, jestem silny. Skoro drzewa jakoś dźwignęły się z niebytu, jeśli niedźwiedzie obudziły się ze snu zimowego, to i ja, człowiek, mogę wszystko, nawet regularnie chodzić na treningi w niższych ligach. Żona? Wybaczy. Rodzina? Zrozumie. Kolana? Przetrwają. Zresztą są wakacje, dzieci zostawi się z babcią, żona sobie posiedzi na działce i jakoś to będzie. Liczba osób, które wyobrażają sobie, że następne dziesięć miesięcy spędzą w ścisłym reżimie treningowym A-klasowej drużyny, znacznie przewyższa liczbę zawodników wciąż kopiących piłkę w połowie września. Kojarzycie siłownię w pierwszym tygodniu stycznia, gdy postanowienia noworoczne zmuszają ludzi do nierównej walki z bieżnią i rowerkiem? Styczniem niższych lig są czerwcowe test-mecze.

My w Teofilku też taki rozegraliśmy - 26 czerwca w czwartek o 20.00. To nasze pierwsze zajęcia, które nie są meczem, od czasu ostatniego treningu sezonu 2024/25, który odbył się jakoś w lutym. Tak, w marcu, kwietniu, maju i czerwcu 2025 roku, w czasie, gdy kroczyliśmy od zwycięstwa do zwycięstwa, nie trenowaliśmy wcale. Wcześniej jedna jednostka w tygodniu, w piątki. Raz wypadło jednak w walentynki, raz w dzień ważnego meczu ŁKS-u. Prezes, Radek Surowiec, stwierdził, że nie będzie wiecznie odwoływał zajęć, zwłaszcza jeśli są raz w tygodniu, a i tak się nie odbywają. Szczególnie że wynajem boiska kosztuje niemało, nawet jeśli stoi potem puste. Na tym skończyła się nasza przygoda z treningami w sezonie 2024/25. To o tyle ciekawe, że te nieznośnie szybkie i wybiegane dzieciaki z rezerw Łódzkiej Akademii Futbolu (ŁAF-u II) i SMS-u III - ligowa konkurencja - trenowały dzień w dzień, czasem nawet częściej, bo poza piłkarskimi treningami miały przecież swój szkolny WF. Do dzisiaj nie wiem, jak wyprzedziliśmy ich w tabeli. Moglibyście o tym przeczytać w książce o poprzednim sezonie, ale wziąłem się do niej za późno, o czym już przecież informowałem lojalnie na samym wstępie. Tak czy owak, treningów nie mieliśmy od pół roku, za to przydarzył się test-mecz.

W mojej piłkarskiej przygodzie test-mecze są zdecydowanie najważniejsze - bo jedynie w nich udało mi się kiedykolwiek liznąć choć odrobinę poważniejszej piłki. To moment, w którym powinniście złapać za ramię kolegę wyrywającego się do pytania: a udało ci się kiedyś zrobić wrażenie na trenerze tej ekipy z wyższej ligi podczas takiego sprawdzianu? No ale nie złapaliście, kolega zadał pytanie, a ja spieszę z odpowiedzią: nie, nigdy.

Nigdy.

Rys historyczny jest dość ważny, więc pozwólcie, że zwięźle go tu nakreślę. Około 17. roku życia awansowałem z drużyny juniorskiej Startu Łódź do seniorskiej ekipy występującej w lidze okręgowej, a więc na szóstym poziomie rozgrywkowym. W Starcie działacze wciąż żyli przeszłością (robią to do dziś, choć nie mają już ani jednego zespołu seniorskiego i juniorskiego, za to mają giełdę kwiatów), więc sądzili, że to tylko kwestia czasu, gdy my, juniorki, okrzepniemy na tyle, by spróbować nas, juniorków, w ataku na IV ligę. Skoro Start grał kiedyś na zapleczu Ekstraklasy, to nie wypadało mu się przecież błąkać po okręgówkach. Niestety, okazało się, że wrzucenie 15 nastolatków do ligi, w której najniższy stoper ma dwa i pół metra oraz 132 kilogramy, nie jest najlepszym pomysłem. Walczyliśmy o utrzymanie chyba trzy sezony. Raz skutecznie, raz zajęliśmy miejsce spadkowe. Ale ówczesny Łódzki Związek Piłki Nożnej nie pozwalał tak zasłużonym klubom na nieuzasadnione spadki, a przynajmniej niewystarczająco uzasadnione spadki, a za taki uznano najwidoczniej spadek zaledwie sportowy, i to nie z ostatniego miejsca. Za trzecim razem już się nie udało - spadliśmy, a zespół seniorów uległ rozwiązaniu.

Musiałem poszukać sobie nowego klubu. Byłem wówczas na studiach związanych z aktywnością fizyczną, znajdowałem się w życiowej formie, więc pomyślałem, że albo teraz załapię się gdzieś do IV ligi, albo trzeba będzie sobie dać z tym wszystkim spokój.

Najpierw nasz trener ze Startu, zasłużony łódzki szkoleniowiec Paweł Zawadzki, nagrał kilku zawodnikom test-mecz w IV-ligowym zespole Zryw Dąbie, gdzieś na granicy województwa, gdzie szkoleniowcem był Włodzimierz Tylak. Miało jechać dwóch moich dobrych kolegów i ja, trochę na doczepkę, bo w sumie przecież nikt mi wprost nie powiedział, że to bez sensu. Zagrałem 30 minut, piłkę miałem może ze dwa razy, a na koniec trener powiedział: "Naprawdę fajna ta dwójka ze Startu". Nigdy więcej nie miałem przyjemności obejrzeć miejscowości Dąbie na żywo.

Zostałem sam, więc sprawdziłem jeszcze Włókniarza Zgierz. I tu warto zatrzymać się na nieco dłużej, bo to chyba najbardziej niższoligowy ze wszystkich niższoligowych klubów w Polsce. Włókniarz ma stały modus operandi, coś w rodzaju powtarzającego się cyklu życia. Ten rozpoczyna się od reaktywacji od klasy B, gdy grupa lokalnych sponsorów postanawia przywrócić klubowi dawny blask. Działacze ściągają wówczas wszystkich weteranów łódzkich boisk, którzy zazwyczaj przewyższają te najniższe klasy o parę poziomów. Błyskawiczne awanse, efektowna gra, zespół dojeżdża do IV ligi albo okręgówki, a wtedy... grupa lokalnych sponsorów przestaje robić finansową różnicę. I koło życia się domyka: klub wraca wówczas do punktu "Reaktywacja od klasy B". Takich zespołów/drużyn/klubów znajdziecie w niższych ligach na pęczki, każdy wyjadacz z pamięci wymieni wam ze trzy, cztery tylko ze swojej "kariery zawodniczej". Ja do Włókniarza chciałem się wepchnąć jeszcze jako młodzieżowiec, tuż po awansie drużyny do IV ligi. Trenowałem ze dwa tygodnie, nawet mało się tam ze mnie śmiali, ale czułem, że nikt nie traktuje mnie poważnie - wówczas jeszcze nie byłem świadomy, jak wiele dzieli mnie od poziomu IV ligi. Zacząłem się w tym orientować dopiero po sąsiedzku, w MKP Zgierz. Tam znowu nadziałem się na legendę łódzkiego środowiska trenerskiego. Trener Wiesław Nabiałek (bo chyba to był on) na pierwszym treningu kazał mi żonglować sobie z boku boiska i robić okrążenia. Drugiego treningu nie było.

Pół roku spędziłem więc w Kolejarzu Łódź, nadal w okręgówce, trochę grając, trochę studiując, trochę pracując, a trochę planując jeszcze swój ostatni skok w świat futbolu. Zimą podbiłem do rezerw Łódzkiego Klubu Sportowego, które też grały w IV lidze. Nie było tam pieniędzy - bo i w pierwszym zespole ich nie było. Nie było też szalonych ambicji - bo klub walczył o byt i przetrwanie. Byli za to znajomi, którzy mogli mi pomóc w pierwszych tygodniach, i trzy magiczne litery, które od 1994 roku mam wytatuowane głęboko w sercu. To były naprawdę czarodziejskie dwa tygodnie. Do dziś nie mogę uwierzyć, w jaki sposób to wszystko się odbyło. Trafiłem pod skrzydła trenerów Marcina Pyrdoła i Jarosława Dziedzica - ten pierwszy prowadził później nawet pierwszy zespół ŁKS-u. W drużynie występowało kilku porządnych piłkarzy, choćby Piotr Piotrowicz, który potem wyjechał do Szwecji, czy Dominik Dyhdalewicz, który później pograł w Odrze Wodzisław Śląski. W przeciwieństwie do poprzednich IV-ligowców nikt nie dał mi odczuć, że jestem o kilka poziomów za słaby.

Co więcej, zagrałem nawet w test-meczu! I to nie byle jakim. Pierwszy zespół miał się zmierzyć z rezerwami, a że został solidnie przetrzebiony grypą, ogółem na spotkaniu zameldowało się jakieś 25 osób. Trenerzy uznali, że trochę przemieszają i dwóch najsłabszych z rezerw pójdzie uzupełnić skład "jedynki". Ten drugi wszedł jakoś w przerwie, ale zaraz potem doznał urazu i musiałem pojawić się na boisku ja. Maciej Bykowski, Dariusz Kłus, Michał Łabędzki, Marcin Smoliński. I ja, Jakub Olkiewicz.

Miałem grać na lewym skrzydle, ale Adrian Woźniczka, ówczesny lewy obrońca ŁKS-u, a potem menedżer m.in. Przemysława Frankowskiego, ustawił mnie z tyłu: "Młody, asekuruj, ja sobie pójdę do przodu". Kurczę, nawet dobrze mi się grało, a przede wszystkim - zagościłem na 90minut.pl, i to zarówno w składzie z tego sparingu, jak i w rubryczce "przymierzani do ŁKS-u". Oczywiście tydzień później trenerzy Pyrdoł i Dziedzic mi podziękowali, a ja uznałem, że nigdy już w IV lidze nie zagram i trzeba sobie poszukać innego pomysłu na życie. Został mi jednak wpis na 90minut, spełnione w pokraczny sposób marzenie o występie w barwach ŁKS-u oraz legendarny komentarz kolegi z podwórka: "Olkiewicz to zawodnik Startu... grałem z nim wiele razy w piłe i powiem krótko... Czy to jakis zart:/? Przeciez on jest cienki jak sik węża a chłopaki ze Startu śmieja się że trener go trzyma w druzynie żeby składki płacił haha skoro on jest testowany w ŁKSie to bardzo prosze trenera Pyrdoła o to żeby mnie tez przetestował bo mam dużo większe umiejetnosci niz ten typ hehe. A dla mnie może byc to super przygoda ŁKS ŁÓDŹ POLSKA!!!" [pisownia oryginalna]. Dla mnie to też była super przygoda, nie przeczę. I nikt mi już nigdy nie powie, że koło poważnego piłkarza nawet nie stałem.

A test-mecz Teofilka? Nikomu nie podziękowaliśmy, wszyscy dostali zaproszenie, by trenować i z nami grać. Trzy tygodnie później zostało nas... Dobra, przejdźmy do następnego rozdziału.

Rozdział 2

SPARING Z LEPSZYM ZESPOŁEM

TEOFILEK ŁÓDŹ - EKOLOG WOJSŁAWICE 1:4 (0:3)

16 osób. Popularne ciężary. Ja 90 minut, pięć myśli o tym, że jednak nie jestem taki szybki, jak sądziłem, trzy momenty zwątpienia, czy jeszcze się do tego nadaję. Jedna ruleta.

Każdemu zespołowi z niższych lig zdarza się to przynajmniej raz w przerwie między sezonami. Niby wszyscy podskórnie czują, że podział na ligi nie jest podyktowany wyłącznie względami geograficznymi, niby wszyscy się domyślają, że opłacani i regularnie trenujący zawodnicy przeważają nad amatorami, którzy zbierają się raz w tygodniu (o ile w ogóle się zbierają). A jednak raz na jakiś czas zespół walczący o awans do III ligi postanawia zagrać z drużyną środka ligi okręgowej. Potężny A-klasowy Bayern jedzie do Wólki Mniejszej, by skrzyżować rękawice z zespołem aspirującym głównie do utrzymania w klasie B. Swoją drogą, w klasie B wprawdzie spadków nie ma, więc to niby tylko żart, ale tak naprawdę drużyny z końca ostatniej ligi de facto walczą o utrzymanie. Utrzymanie 11 ludzi w składzie do końca ligi, utrzymanie 11 osób chętnych do gry w kolejnym sezonie, utrzymanie budżetu na poziomie gwarantującym wynajem boiska na te osiem czy dziewięć domowych meczów. Być może nawet trudniej jest utrzymać się w klasie B niż choćby w lidze okręgowej czy wyżej.

Tak czy owak, myśl o tym, by zmierzyć się z zespołem z niższej klasy rozgrywkowej, zakiełkowała w głowach działaczy Ekologa Wojsławice. To o tyle ciekawe, że o Pogoni-Ekolog Wojsławice od czasu do czasu mówił też Leszek Milewski, który pochodzi z tamtych stron. W jego opowieściach Wojsławice jawiły się jako ta miejscowość koło Łasku, gdzie swego czasu zagościła nawet IV liga. Pogoń, Ekolog, Wojsławice, Zduńska Wola - w różnych kombinacjach przewijały się w kontekście występów na poziomie "wyższym wojewódzkim" przez większość mojego życia. Raz się te nazwy łączyły, raz pojawiały osobno, raz Ekolog Wojsławice grał u siebie w Wojsławicach, raz Pogoń-Ekolog Wojsławice grał w Zduńskiej Woli. Generalnie było to na tyle daleko od Łodzi, bym nie śledził tego wnikliwie, ale dobrze zapamiętałem, że grałem przeciwko Pogoni-Ekolog Zduńska Wola jako junior, a w feralnym sezonie 2013/14, gdy ŁKS rozpoczynał od IV ligi odbudowę klubu po bankructwie, zespół ten stanął na drodze Rycerzy Wiosny.

By dopełnić charakterystyki Ekologa Wojsławice, trzeba powiedzieć, że mają spinkę na awans do IV ligi. Ostatni sezon zakończyli na podium, a kto w niższych ligach trochę pograł, ten wie - szczyty ligi okręgowej to dobrze opłacani piłkarze, którzy kiedyś pograli w wyższych ligach, oraz młodzi ludzie, którzy nie przebili się na wyższy poziom, ale jeszcze nie porzucili marzeń o zarabianiu na grze w piłkę.

Po drugiej stronie zaś my. Powiedzieliśmy sobie przed meczem szczerze: "Żeby tu nam tylko dychy nie wjebali". Uczciwie muszę jednak przyznać, że gdyby rywale wykorzystali wszystko, co mieli do wykorzystania, być może zakręciłoby się koło sześciu, siedmiu goli. Najważniejsza natomiast jest inna rzecz. W test-meczu trzy tygodnie wcześniej grało nas 37. Na sparing wpadło już tylko 16. W trwającej trzy tygodnie trasie od test-meczu do sparingu zagubiło się 21 osób. Część dała sobie spokój, część wybrała inne kluby, część czuła, że nie wytrzymuje tempa. W końcówce jeden kumpel miał zawroty głowy, drugi stwierdził, że chyba zacznie normalnie trenować, a ja po raz pierwszy od dwóch lat poczułem, że jestem naprawdę zmęczony.

Nie powiem, że nie było plusów. Zagrałem pełne 90 minut na rywala z okręgówki i chociaż ze trzy razy dałem się objechać jak dziecko, parę razy też coś ogarnąłem z przodu. Inna sprawa, że gdybyśmy tak zmotywowani, zdeterminowani i waleczni byli w meczach z rywalami w klasie B, pewnie skończylibyśmy ligę bez straty punktu. Niesamowita jest ludzka konstrukcja, zdolna do wyjątkowej napinki, gdy przeciwnik jest mocniejszy.

Swoją drogą, często po takich meczach przeciwnicy schodzą, rozmawiają między sobą i się zastanawiają: po chuj było to w ogóle grać? Tym razem nic takiego się nie wydarzyło i gdybym nie był urodzonym pesymistą, pomyślałbym, że może w tej klasie A wcale nie będzie tak źle. Zweryfikujcie mnie w dalszej części książki.

Cud w niższych ligach

przedmowa leszka milewskiego

Jedną z najlepszych książek, których nigdy nie przeczytałem, jest The Miracle of Castel di Sangro. Znam ją jednak na tyle dobrze - choć nie znam jej wcale - że autor, Joe McGinniss, to według mnie prawdziwy akuszer Sezonu Kuby.

McGinniss był cudownym dzieckiem literatury amerykańskiej. Jego reportażowy debiut, The Selling of the President (1968), poruszył cały kraj, bo cały kraj poruszały wtedy chwyty zastosowane przez prezydenta Nixona w kampanii wyborczej. Dalej przyszła trylogia true crime, która stała się zekranizowanym na poziomie nagród Emmy fenomenem popkulturowym. McGinniss szedł torem klasycznym dla obywatela Ameryki - czego się nie tknął, robił to wspaniale. Zaliczał kolejne questy życia. Zbierał znajdźki. Śrubował wynik.

Ale każde cudowne dziecko musi mieć swoją banalną dorosłość. W 1993 roku został posądzony o plagiat w zmiażdżonej przez krytyków książce o Tedzie Kennedym. W 1995 zainkasował milion dolarów zaliczki za książkowy reportaż o procesie O.J. Simpsona, a wydawca załatwił mu nawet miejsce siedzące na każdej rozprawie. To miał być wielki powrót, mało tego - to miał być wpis do historii literatury non-fiction XX wieku. McGinniss połaził jednak po sądach, po czym zaliczkę zwrócił, bo nie wiedział, jak to, co się tam działo, napisać. Nie mówimy więc tylko o klęskach, ale o klęskach na własnych podwórkach. O klęskach poniesionych tam, gdzie czuł się najmocniejszy, w tematach, które uczyniły go tym, kim był.

W takich okolicznościach, sprzyjających zadumie nad losem, samym sobą, a trochę chęci ucieczki przed losem, samym sobą, wyjechał do Włoch. Tak po prostu, na nieokreślony czas, bo taki był i jest przywilej bycia cudownym dzieckiem literatury amerykańskiej - nawet jak nie idzie, możesz wybrać sobie dowolne włoskie miejsce i zaszyć się tam na tyle, na ile chcesz.

To, że ze wszystkich włoskich miejsc trafił akurat do liczącego pięć tysięcy mieszkańców Castel di Sangro, jest jednym z najmocniejszych dowodów na istnienie futbolowych bogów. McGinniss, akurat w takim momencie swojej blaknącej kariery, na tym zakręcie życia, trafia nigdzie. Ale w tym nigdzie akurat dzieje się wszystko, bo dzieje się historia mająca to miejsce na zawsze zdefiniować. Zobaczcie, jak tu widać rządy przypadku - miał wystawionego gotowca ze swojej dziedziny, true crime stulecia, a odbicie znalazł na maleńkim abruzyjskim stadioniku, gdzie uprawiano sport, który wcześniej nic go nie obchodził.

Opowieść klasyczna - miejscowy klub miał walczyć o utrzymanie w Serie C, ale trafia do baraży. Przegrywa barażowy półfinał, w rewanżu trener wpuszcza zawodnika na ostatnią minutę, ten zawodnik rzecz jasna przesądza o wszystkim. W finale na karne wstawiony zostaje bramkarz, który nie zagrał w sezonie ani minuty. Łapie świetnie wykonany strzał w ósmej serii bezbłędnie do tej pory wykonywanych jedenastek i Serie B staje się faktem.

Sezon 1996/97, zapewne najlepszy z sezonów; jest wśród rywali Torino, jest Bari, jest nastoletni Andrea Pirlo w Brescii. Zespół Castel di Sangro, oczywiście, do grudnia gra same wyjazdy, bo jego stadionik nie nadaje się do wpuszczania poważnych panów piłkarzy. W grudniu, gdy obiekt się otwiera, murawa jest zamarzniętym błotem, na którym rozgrywanie czegokolwiek, co nie jest zimową dyscypliną olimpijską, zagraża zdrowiu.

I tak dalej, i tak dalej. Od każdej strony przygoda.

Jeden z zawodników Castel di Sangro trafia na 22 tygodnie do więzienia za udział w przemycie. Odbywa się prawdziwa saga transferowa z Joem Addo z oberligowego FSV Frankfurt, kapitanem ghańskiej drużyny olimpijskiej. Zdarza się fatalny wypadek, jest pogłoska o ustawce na finiszu. A na końcu jest cudowne utrzymanie, którego nie powinno być, bo tak skazanej na pożarcie drużyny ta liga zapewne nigdy nie widziała. A temu wszystkiemu przez cały czas przypatruje się McGinniss. Węszy po stadionie. Łazi po mieście. Zaprzyjaźnia się z pracownikami i piłkarzami, by móc ich potem porządnie obsmarować w książce.

Historia Castel di Sangro była dla mnie zawsze zawodowym drogowskazem w dziennikarstwie sportowym. Bo nie zdarzyło się tam ostatecznie nic obiektywnie ważnego. Ta ekipa nie zapisała się w annałach światowej piłki. W tym miasteczku nie zdobywał trenerskich szlifów Guardiola, nie miał szalonego epizodu Romário. Ta opowieść nie była też przyczynkiem do debaty o stanie szkolenia, nie było w niej piłkarza hulaki, który roztrwonił talent i poniewczasie zrozumiał swoje błędy. Nie, z perspektywy klasycznych pułapów futbolowych książek, tych wszystkich mundiali, gwiazdorskich karier, to była awantura w kurniku. Piętnasty zespół drugiej ligi włoskiej, który utrzymał się tylko po to, żeby rok później spaść do Serie C.

Tyle że dobra historia w piłce ignoruje tabele, wyniki, poziom sportowy. Ignoruje myślenie o futbolu zawężone do głośnych nazwisk, ważnych meczów, tradycyjnie rozumianych wielkich stawek. Dobra historia jest w piłce nożnej, podobnie jak w literaturze, najważniejsza, a wyjątkowo żyzna gleba, na której wyrasta, zdarza się często daleko od głównych traktów, nie mówiąc o jakichkolwiek światłach.

Aby poznać siłę niższych lig, polski zjadacz chleba nie musiał szukać tak daleko, bo wszyscy żyliśmy życiem zastępczym dzięki kanałowi Kartofliska. Miałem znajomych, którzy w ogóle nie interesowali się piłką nożną, nie wiedzieli nawet, że Polacy właśnie grają na Euro, lecz z zapartym tchem czekali na kolejne odcinki Ósmej Ligi Mistrzów. A sam na Weszło widziałem, o ile szerzej potrafi nieść się wywiad z upadłą gwiazdą okręgówki niż z reprezentantem Polski. Jak wyjazd do Stolca na derby gminy okazuje się reportażowo nośniejszy niż mecz o mistrzostwo Polski.

Tak, potencjał niższych lig, ich autentyczność, był dla mnie zawsze jasny. Niższe ligi mówią, zdaje mi się, łatwiejszym do przetłumaczenia językiem niż wysoki futbol; łatwiej go opowiedzieć tym, którzy nie jadą z nami na pokładzie piłkarskiego fanatyzmu.

Sam byłem w tym świecie tylko turystą. Owszem, szczerze dumnym z dwutygodniowych zakwasów po zagraniu jednego oficjalnego meczu w B-klasowym Sokole Skromnica, ale obcym na tej planecie. Kuba natomiast jest autochtonem. Kuba tam i tym żyje.

I choć trzeba przyznać, że sporo spraw ułożyło się szczęśliwie w przypadku powstawania The Miracle of Castel di Sangro, to wciąż przecież stać nas na eksperyment myślowy: co mogłoby sprawić, żeby ta książka była lepsza? I istnieje odpowiedź na to pytanie.

Od początku to była moja strategia przekonywania Kuby: sytuacja jedyna w swoim rodzaju, wyjątkowa na skalę pisania nie tylko nad Wisłą, ale pisania w ogóle. Bez hiperboli, bo opisać niższe ligi może każdy, byle McGinniss. Ale mieć znakomite pióro, a zarazem łączyć to z grą, faktycznym doświadczeniem z niższych lig? No nie, tyle to nie, McGinniss nie grał na wahadle przeciwko Dario Hübnerowi. A Kuba ciągle gra w niższych ligach, i to od wielu lat. Dlatego gdy zwracałem uwagę, że takiej książki nie może stworzyć nikt inny, że to wyjątkowa koniunkcja planet, Kuba, który zwykle prezentuje głęboką rezerwę wobec wszelkich swoich działań, nie znalazł kontrargumentów. Tak, może i ktoś lepiej pisze, może i istotnie tak bywało, choć moim zdaniem o wiele rzadziej, niż sam uważa. Ale wśród grających? Stale, przez większość życia? Tu fikołka - wróć, przewrotu w przód - zrobić się nie da.

Zawsze imponowało mi podejście Kuby do uprawiania piłki nożnej. Widziałem bardzo wielu gwiazdorów meczu na plecaki, którzy za dzieciaka, a może jeszcze za nastolatka, byli przekonani, że podbiją piłkarski świat. Może nawet sam z niejakim szokiem przyjąłem, że skoro w wieku 13 lat zostałem odpalony z juniorów Korabu Łask, to moja ścieżka do reprezentacji Polski będzie bardziej kręta, niż mi się wydawało. Ale Kuba szybko zrozumiał, że nie będzie żadnych mundiali, żadnych ekstraklas, żadnych nawet drugich lig. Szokująco dojrzale podchodził do czegoś tak emocjonalnego, tak podatnego na złudzenia jak własna pasja. Zdecydował się, co podkreślał wielokrotnie, na marzenie o zostaniu czwartoligowcem. Zapewne, znając Kubę, solidnym, ale nic więcej. I oczywiście żadnym zawodowcem - to miało być tylko dorabianie do pensji nauczycielskiej. Co wam będę mówił: kariera w czwartej lidze rzadko wygrywa w rankingach marzeń w przedszkolach i początkowych klasach podstawówki. Jest tuż, tuż, ale jednak za zawodem strażaka.

I tutaj, zdawałoby się, w grę wchodzą stare, dobre ciężary. Bo ile razy starasz się podejść do tematu szczerze i nie oszukiwać samego siebie, mierzyć zamiary na siły, to i tak poprzeczka wisi za wysoko. Sam dobitnie przeżywałem to choćby na poletku pisania. Ale w przypadku Kuby w tym właśnie miejscu pojawia się wgląd, wnikliwość, znajomość tematyki piłki niższoligowej, która sprawia, że w jego książce nie ma jojczenia, tylko poszerzanie widnokręgu. Bo choćby fiasko skrojonego na miarę marzenia - Kuba zawsze mówi, że nie ma bardziej niedocenianej ligi niż III liga. Słowo "trzecioligowiec" brzmi dość pogardliwie, ponieważ dyskurs wyznaczają kluby najbardziej medialne. Przez to mało kto wie, ile trzeba się namachać i jak trzeba być dobrym, by w takiej III lidze się załapać.

A przecież w III czy IV lidze dochodzą jeszcze kwestie finansowe, które sprawiają, że masz zewnętrzną motywację do kopania. Wymierną, dającą się przetłumaczyć postronnym korzyść. Kuba jednak zaprasza do świata poniżej tych rubieży. Do świata, w którym dopłacasz do możliwości gry zaskakująco duże kwoty. Do świata, w którym w każdym meczu ryzykujesz zdrowie - niedowiarkom przypomnę, że akcja książki Kuby dzieje się w czasach, gdy łódzki oddział NFZ błagał już Marcina Gortata o nieorganizowanie kolejnych meczów na orliku. Do świata, dla którego musisz poświęcić mnóstwo czasu, w dodatku jakościowego czasu weekendowego, kosztem licznych obowiązków i prac, kosztem żon i dzieciaków.

Możliwość gry w średniaku klasy B czy klasy A to dobro luksusowe. Zapewne trzeba pójść na wiele kompromisów, by zagrać taki mecz.

I tu pojawiają się kolejne pytania:

Dlaczego więc grać?

Po co to wszystko, cały ten trud?

Ja wiem.

Trochę dlatego, że w tych ligach zagrałem.

Trochę dlatego, że choć po tylu latach poznałem piłkę nożną od każdej strony, szczerze ją kocham i wiem, że każdego dnia ubogaca moje życie, to nie ma tygodnia, bym nie tęsknił do boiska przy Lipowej, gdzie graliśmy przez kilka lat, kiedy się tylko dało, od rana do wieczora, wyznaczając składy na tip-topy. I po dziś dzień uważam, że najlepsze w piłce jest jej uprawianie.

Ale znam odpowiedź na powyższe pytania również dlatego, że przeczytałem Sezon Jakuba Olkiewicza. I wy, nim ostatnia strona zostanie przerzucona, zrozumiecie coś, co dla mnie jest już niepodważalne: że Kuba żałuje w życiu niewielu rzeczy, bardzo rzadko oglądając się wstecz, ale absolutnie żałując, że przez kilka lat nie grał w ogóle.

Uwielbiam to, że próbując zdobyć się na szerszą refleksję, Kuba ocalił graniem coś tak bardzo własnego, osobistego, tylko swojego. Nie zrezygnował przy rozgałęzianiu się życiowych wydatków energetyczno-logistycznych z piłki nożnej, choć może tak nakazywała logika, może nawet świat. Jest to piękna inspiracja, by walczyć o siebie, cokolwiek to "ja" by dla osaczającej rzeczywistości oznaczało, jak czasem niewiele; jest dla mnie ważne, więc jest ważne, koniec, kropka. "Nie robię tego dla synów, dla rodziny, dla dumnego kuzyna czy taty, robię to, żeby pochwalił mnie kiedyś jakiś piłkarz z II ligi" - pisze Kuba i jest w tym czysta szczerość, ale i troska o siebie.

Uwielbiam to, że zanurzenie w ten świat jest pełne. Do tego stopnia, że jedną z moich ulubionych postaci jest bezimienny prawy obrońca Jagiellonii Tuszyn, z którym Kuba przecina się na boiskach od 20 lat. Łącznie zamienili ze sobą przez te dwie dekady ze trzy słowa, ale dalej się przecinają i przecinać będą. Jest w tym relacja, bo ja wiem, odległych drzew w gęstym lesie, pewna stałość, która mnie fascynuje.

Uwielbiam opowieści o okręgowym Pucharze Polski, o tej ziemi wyklętej, niechcianej, walkowerami usłanej. Z jednej strony Kuba tłumaczy, że grając tam, zawsze możesz powiedzieć, że byłeś zaledwie 2700 minut od zdobycia trofeum w europejskich pucharach. Z drugiej zaś twierdzi, że nikt w klubach z niższych lig nie wie, co z tymi pucharowymi meczami zrobić, bo gra w środku tygodnia to koszmar, a wygrać i tak się nie wygra, bo ostatecznie główną nagrodę zgarną przecież rezerwy pierwszoligowca. Jest w tej opowieści również historia osobista, bo i jego, jako juniora, wysyłano na te mecze, a jeśli drużyna przegrała, to miał sezon z głowy. I jest realizm - bo ostatecznie, choć tyle jest w tym pucharze osobistego ciężaru, kompletnie się to nie opłaca.

Uwielbiam to, jak książka jest napisana. Gdy podaje wzór na liczebność zawodników na zbiórce, zależnie od momentu sezonu. Gdy zauważa, że nikt w drugiej rundzie okręgowego Pucharu Polski nie liczy expected assists. Gdy zaprasza do szatni, żartującej bezlitośnie z kogoś, kogo zwolniono z pracy, a także z trenera witającego się z byłym podopiecznym: "No cześć, zdrajco!". Gdy opisuje świat rywalizacji międzypokoleniowej, bo Teofilek to popularne "stare ludzie", które w co drugim meczu wychodzą rywalizować z młodzieżą. Gdy dostajemy do rąk poradnik efektywnego otrzymywania kartek za dyskusje z arbitrami.

Ale uwielbiam też tę książkę od strony czysto literackiej, bo sam Jerzy Pilch, koneser pierwszych zdań w książkach, zapewne mogący czytać tylko je i zamykać książki z poczuciem, że wie już o nich wszystko, musiałby docenić tę sentencję: "Większą część swojego życia spędziłem, przegrywając".

Jedyne, czego się obawiałem w kontekście książki Kuby i Miracle of Castel di Sangro, to scenariusza, który wyznaczy sam sezon, tabela. Tu, trzeba przyznać: Amerykaninowi, jak to Amerykaninowi, trafiło się ładnie. Zakładałem, że szanse na niesamowity fabularnie sezon są nikłe, ale sama opowieść przekrojowa i tak będzie wyjątkowa. Kolejny raz nie doceniłem jednak siły piłki nożnej, choć już tyle razy była okazja się nauczyć, żeby nigdy jej nie lekceważyć. Wiedząc bowiem wszystko to, czego wy się dopiero dowiecie, a także pamiętając, że nawet kierownik w Castel di Sangro miał na nazwisko Petrarka, czysto fabularnie losy Teofilka w klasie A to lepsza historia. Może teraz jeszcze nie wierzycie, ale wspomnicie moje słowa.

Leszek Milewski

PS. Tak, McGinniss na dobre złapał bakcyla. Michael Hahn pisał w "Guardianie", że gdy po latach zrobił wywiad z McGinnissem, ten był wkręcony w oglądanie włoskiej młodzieżówki i wysyłanie kartek urodzinowych do Roberto Baggio. Piłka jest potężna.