Od 1888 r. Towarzystwo National Geographic sfinansowało ponad 14 000 projektów naukowych, ochroniarskich, edukacyjnych oraz literackich na świecie. Partnerzy National Geographic przekazują część funduszy pozyskanych ze sprzedaży niniejszej pozycji na rzecz Towarzystwa National Geographic, podtrzymując działania na rzecz ochrony zwierząt i ich siedlisk.
National Geographic Partners, LLC
1145 17th Street NW
Washington, DC 20036-4688 USA
Poznaj bliżej badaczy i fotografów National Geographic i połącz się z naszą społecznością na całym świecie. Dołącz do nas już dzisiaj na nationalgeographic.org/joinus
Pytania w sprawie praw autorskich lub zgody na wykorzystanie materiałów powinny być skierowane do National Geographic Books Subsidiary Rights: bookright@natgeo.com
Dane oryginału:
Secrets of the Octopus by Sy Montgomery
Originally published in the United States and Canada by National Geographic Partners, LLC as Secrets of the Octopus. This translated edition published by arrangement with National Geographic Partners, LLC
Text copyright ? 2024 Sy Montgomery. Compilation copyright ? 2024 National Geographic Partners, LLC. All rights reserved. Reproduction of the whole or any part of the contents without written permission from the publisher is prohibited
Tłumaczenie Łucja Fostowicz
Projekt okładki, stron tytułowych Anna Kulikowska
Ilustracja na okładce Nadya Dobrynina/Shutterstock
Wydawca Katarzyna Włodarczyk-Gil
Koordynator ds. redakcji Renata Ziółkowska
Redakcja Maria Niemczura
Korekta Anna Marecka
Koordynator produkcji Adam Krajewski
Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło.
A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.
Szanujmy cudzą własność i prawo.
Więcej na www.legalnakultura.pl.
Polska Izba Książki
Copyright ? for a Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r.
Warszawa 2026
ISBN 978-83-01-25255-7
Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288
infolinia 801 33 33 88
e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl
www.pwn.pl
Przedmowadr ALEX SCHNELL
O ile ocean zawsze mnie fascynował, o tyle pierwsze spotkanie z ośmiornicą podbiło moje serce, a później zainspirowało, by zostać biologiem morza.
Tamtego dnia niebo było czyste, a ocean gładki niczym lustro. Chciałam zbadać, co kryje się w basenie pływowym, ale nie widziałam niczego poza własnym odbiciem. Byłam wtedy pięciolatką i niczego się nie bałam. Zanurzyłam dłoń w poszukiwaniu stworzeń - rozgwiazd, raków pustelników, ślimaków pobrzeżek - aż nagle poczułam coś miękkiego i śliskiego. Czy to ślimak morski? To było dziwne uczucie. Nie widziałam, jakie stworzenie wędrowało po mojej skórze, ale było wyraźnie zaciekawione. Malutkie przyssawki delikatnie, niemal pieszczotliwie przemieszczały się po wnętrzu mej dłoni. Z perspektywy czasu widzę, że to był nasz pierwszy kontakt: moja chwila z E.T., pierwsze spotkanie dwóch zaciekawionych istot z różnych światów.
Powoli uniosłam dłoń, podziwiając ramię stworzenia. Leżała na niej wydłużona, mała, pozbawiona kości kończyna czerwonawego koloru, pokryta setkami przyssawek. Żądna wiedzy, mrużąc oczy i skupiając wzrok, usiłowałam zajrzeć pod błyszczącą powierzchnię wody. Na podobieństwo wizerunku ukrytego w stereoskopowym obrazie zaczął wyłaniać się dziwny kształt. Ramię w mojej dłoni zdawało się przytwierdzone do czegoś, co przypominało balonik z wodą i miało wielkość pomarańczy. Nie potrafiłam rozpoznać tego kształtu, więc szukałam wzrokiem czegoś znajomego. Zatrzymałam się na dwóch niezwykle dużych oczach na szczycie balonika. Z osobliwej i wyjątkowej głowy spoglądały na mnie niezwykłe, prostokątne źrenice ośmiornicy.
Wyciągnęła kolejne dwa ramiona, aby zbadać moją dłoń, i w tej chwili kolor oraz faktura jej skóry uległy magicznej przemianie. Szybkość tej zmiany zachwyciła moją dziecięcą wyobraźnię, ale dopiero później dowiedziałam się, że miała też o wiele głębsze znaczenie. Takie zmiany zachodzące w skórze ośmiornicy to coś na podobieństwo reakcji emocjonalnych człowieka, jak zmarszczenie brwi, uśmiech czy rumieniec. Ośmiornica była rozbawiona, zmieszana czy zdziwiona? A może czuła coś zupełnie innego? (Istnieją przekonujące dowody na to, że ośmiornice naprawdę odczuwają w opisany sposób).
Tamtego dnia ocean zdradził mi tajemnicę: jedni z jego najbardziej dziwacznych i tajemniczych mieszkańców są zarówno łagodni jak i ciekawscy. Oto ośmiornica w swym naturalnym otoczeniu - samotny, zaciekły i inteligentny drapieżnik - jednocześnie na tyle dociekliwa, że chętnie weszła w interakcję z obcym stworzeniem (ze mną).
OD TAMTEGO PIERWSZEGO SPOTKANIA miałam szczęście wielokrotnie stykać się z różnymi ośmiornicami. Każde spotkanie jest niezapomniane, cudownie dziwne i zadziwiająco ulotne. Często zostaje we mnie głębokie poczucie, że obcowałam z innym niż ludzki inteligentnym umysłem, co rodzi więcej pytań niż odpowiedzi.
Nie jestem w tym osamotniona. Ludzie, którzy spotkali ośmiornicę, często opisują to zdarzenie w podobny sposób: jako intymne, a jednocześnie dziwne, sprawiające, że chce się odkryć więcej jej tajemnic.
Sekrety ośmiornic dają wgląd w życie tych tajemniczych stworzeń. W tej urzekającej książce Sy Montgomery, amerykańska przyrodniczka i entuzjastka głowonogów, ujawnia niezwykłe zachowania i osobnicze dziwactwa ośmiornic.
Opowieść zaczyna się od odkrywania tajemnic "magicznej" skóry ośmiornicy. Ośmiornice są wyrafinowanymi zmiennokształtnymi, którzy potrafią błyskawicznie przemienić się tak, aby upodobnić się do kolczastego kawałka koralowca, fragmentu plechy glonu, a nawet zwykłej kupki piasku. Niektóre gatunki są prawdziwymi mistrzami kamuflażu, wznosząc tę umiejętność na wyższy poziom dzięki naśladowaniu kształtu i ruchu innych zwierząt.
Jednakże prawdopodobnie najbardziej zaskakującą część tej książki stanowi opisana podróż emocjonalna. Montgomery łączy naukę z anegdotami, opowiadając zarówno o swoich doświadczeniach, jak i innych osób. Te informacje pozwalają nam wyobrazić sobie, jak ośmiornice doświadczają świata, co je motywuje oraz że nawet pojedyncze osobniki mają własną osobowość i idiosynkrazje. Dzięki tym opowieściom mamy okazję ujrzeć zadziwiające podobieństwa, które łączą te stworzenia o miękkim ciele z innymi wyrafinowanymi umysłami, nawet naszymi.
Takie chwile olśnienia potwierdzają, że ośmiornice wykazują zachowania zazwyczaj przypisywane ptakom i ssakom o dużych mózgach, zwłaszcza wronom, szympansom, wielorybom i słoniom. W szczególności ośmiornice używają narzędzi, angażują się w zachowania zabawowe, uczą się na podstawie różnych doświadczeń, a nawet wchodzą w zaskakujące układy z innymi gatunkami zwierząt.
Tym, co zadziwia mój umysł naukowca najbardziej, są związki, jakie ośmiornice tworzą z ludźmi. Te bezkręgowce są przeważnie znacznie mniejsze od nas; nie mają ochronnego pancerza, a jednak zarówno ciekawość, jak i chęć spotkania z człowiekiem powodują, że często przezwyciężają wszelki lęk, jaki mogą odczuwać.
Wcześni filozofowie przyrody, na przykład Arystoteles (384-322 p.n.e.) i Pliniusz Starszy (23-79), rozważając ciekawską naturę ośmiornic, uznali je za głupie i ograniczone. Jednak wieloryby i delfiny nie były wyśmiewane, kiedy wykazywały taką samą ciekawość w stosunku do ludzi. Czy ten zakorzeniony w historii brak empatii względem ośmiornic wynika z ich małych rozmiarów lub dziwacznej budowy w porównaniu z waleniami, czy też chodzi o coś więcej?
NASZA PLANETA JEST DOMEM dla milionów różnorodnych gatunków. Nie wszystkie wzbudzają silne emocje u ludzi. Uczucie empatii wydaje się silniejsze w stosunku do gatunków bliżej z nami spokrewnionych. Gatunki bardziej odległe filogenetycznie zwykle wywołują mniej pozytywnych emocji.
Badania wykazują, że nasze odczucia empatii zależą od wiedzy, jaką uzyskaliśmy o danym gatunku. Nowe odkrycia naukowe dowiodły, że gatunki zwierząt odlegle z nami spokrewnione są do nas podobne o wiele bardziej, niż kiedyś sądzono. Na przykład pszczoły używają narzędzi, homary czują ból, a czyściciele (niewielkie niebiesko ubarwione ryby) wydają się rozpoznawać siebie w lustrze.
Takie ustalenia na temat różnych umysłów zwierzęcych zmieniają nasze spojrzenie, pomagają usunąć barierę "inności" i pozwalają nam nawiązać więź emocjonalną z odmiennymi formami życia.
Myślę o tej zmianie perspektywy poznawczej jak o zmianie rewolucyjnej, bardzo podobnej do odkrycia opublikowanego przez Mikołaja Kopernika w 1543 r., które przeobraziło nasz sposób patrzenia na świat i, co najważniejsze - na nasze w nim miejsce. Przez stulecia wierzyliśmy, że Ziemia jest nieruchomym punktem, wokół którego krążyły Słońce, Księżyc, gwiazdy i inne planety. Kopernik wyłożył szczegółową alternatywę, Ziemię zastępując Słońcem jako centrum. Jego odkrycie zapoczątkowało rewolucję w postrzeganiu ruchu ciał niebieskich. Ziemia została zdetronizowana jako centrum kosmosu i narodziła się nowożytna astronomia.
Wierzę, że stoimy u progu podobnej rewolucji. Zaczynamy uświadamiać sobie, że ludzie nie są jedynymi istotami o wyrafinowanych umysłach. Przejawy złożoności zachowań poznawczych i emocjonalnych obserwujemy wszędzie wokół nas, nawet u tych gatunków, u których byśmy się tego najmniej spodziewali. Ta ogromna zmiana perspektywy wprowadza radykalnie nowe spojrzenie na różnorodne umysły zwierzęce. Pozwala nie tylko zmienić sposób naszego myślenia o zwierzętach takich jak ośmiornica, ale także zmienić to, jak je traktujemy.
Im więcej tajemnic ośmiornicy odkryjemy, tym więcej odczucia empatii będzie nam dane, co z kolei napędzi potrzebę ochrony tych zagadkowych stworzeń i ich zagrożonych ekosystemów. Sekrety ośmiornicy to doskonały przewodnik w tej przemieniającej serce człowieka podróży.
