Nim wyszły na jaw okoliczności śmierci, pojawiły się różne przypuszczenia. Gombrowicz pisał o śmierci Schulza w obozie: "Takim zahukanym nauczycielem z prowincji pozostał aż do tragicznej śmierci w niemieckim obozie...". Gustaw Herling-Grudziński przyrównywał śmierć Schulza do śmierci Mandelsztama: "Nie wiadomo dokładnie, jak zginął Schulz. Może przed śmiercią wałęsał się [...] po ulicach miasteczka, brudny, zarośnięty siwymi włosami, z długą brodą, w łachmanach. Może drohobyckie straszydło wzbudziło wstręt w umytym i krótko ostrzyżonym gestapowcu? Jedna z licznych wersji głosiła, że kulę poprzedził spuszczony ze smyczy i poszczuty wilczur".

Zarówno Herling-Grudziński, jak i Gombrowicz odcięci byli od wiadomości z kraju, od tego, co ustalił Ficowski. Ich oddalenie - Gombrowicz w Argentynie, Grudziński we Włoszech - usprawiedliwia powyższe Gombrowiczowskie "w niemieckim obozie" i "drohobyckie straszydło" Herlinga.

Jeszcze inną wątpliwą, lecz już bliższą prawdy, wersję śmierci Schulza podał pod koniec lat siedemdziesiątych w dodatku literackim "Le Monde" Edgar Reichman, autor publikacji "Meteor, który zwał się Bruno Schulz". Reichman przytoczył opowieść Marii Craipeau, byłej uczennicy Schulza, znanej z tłumaczenia jego listów na język francuski. Według niej pisarz, jak wszyscy Żydzi, musiał nosić opaskę z żółtą gwiazdą. Pewnego dnia wyszedł z domu, zapomniawszy opaski. Gestapowiec zauważył to, podszedł i zapytał z ironią: "Panie profesorze, jakże to, bez gwiazdy dzisiaj? Niech się pan odwróci". Zawsze łagodny Bruno posłusznie odwrócił się i dostał kulę w plecy.

Chleb na drogę

Znamy kilka podobnych relacji z drugiej czy n-tej ręki. Taką na przykład zasłyszaną opowieść opublikował w 1992 roku "Tygodnik Powszechny". Autor, Edward E. Śmiłek, powołuje się na czyjąś rozmowę z Tadeuszem Smolnickim, nauczycielem chemii w drohobyckim gimnazjum, który miał powiedzieć, że: "Schulz idąc chodnikiem karmił chlebem gołębie na ulicy. Stojąc na krawężniku - a Żydom wolno było poruszać się tylko po jezdni - swoim nieposłuszeństwem sprowokował gestapowca. Zginął na miejscu od kuli".

Krążyły też wieści, że Schulz wcale nie zginął. Że cudem ocalał i zmarł po wojnie w latach czterdziestych w Związku Radzieckim. Opowiada Jerzy Linder, syn Tadeusza Lindera, ucznia Schulza:

- Pierwszy raz słyszałem to od kogoś w Warszawie, w kawiarni "Izabella" przy Teatrze Żydowskim, w 1974 lub 1975 roku. W 1976 byłem w Lesku, robiłem tam film amatorski z kirkutu i widzę, jakaś kobieta 60-65-letnia porządkuje groby. Przyniosła kwiaty. Zagadnęła, dlaczego filmuję ten cmentarz, spytała, czy interesuję się zabytkami żydowskimi. Mówiła po polsku z obcym akcentem, jak ktoś, kto dawno nie był w kraju. Interesuję się - mówię - twórczością Schulza, mojego ojca Schulz uczył w Drohobyczu. I tak zgadało się o Schulzu... Powiedziała, że osobiście Schulza nie znała, ale pochodzi z okolic Drohobycza i ktoś z jej rodziny mówił, że Schulz zmarł dużo później, po wojnie, w ZSRR...

Podobnie kilka rozbieżnych wersji dotyczy pochówku Schulza. Sporego zamieszania narobiło domniemanie Henryka Grynberga, objawione najpierw w postaci wywiadu dla "Życia" (6 V 1997), następnie zaś w formie opowieści, napisanej na kanwie wspomnień Leopolda Lustiga w książce "Drohobycz, Drohobycz". Już wybite w gazecie twierdzenie Grynberga, że jego opowiadanie "może przyczynić się do tego, że ciało Brunona Schulza zostanie znalezione i że będzie on wreszcie należycie pochowany" - równie wiele obiecywało, co budziło wątpliwości, ale przede wszystkim raziło całą taką pewnością. "Życie" nie tylko tę wypowiedź sensacyjnie umieściło w nadtytule, ale jeszcze rzecz wzmocniło, pisząc w słowie od redakcji, iż Grynberg przedstawia nową wersję pochówku Brunona Schulza, znacznie różniącą się od tej, którą wcześniej Jerzy Ficowski podał za Izydorem Friedmanem.

Co ustalił Ficowski? Przede wszystkim datę i miejsce śmierci. Stało się to na skrzyżowaniu ulic Mickiewicza i Czackiego, około południa, w czwartek 19 listopada 1942 roku, podczas "dzikiej akcji" gestapo na drohobyckie getto.

Fakty te wyjawił w listach z 1948 Izydor Friedman:

"Byliśmy przypadkowo w getcie, aby zaopatrzyć się w żywność - pisał. - Gdy usłyszeliśmy strzelaninę i zobaczyliśmy uciekających Żydów, i my rzuciliśmy się do ucieczki. Słabszego fizycznie Schulza dopadł gestapowiec Günther i przytrzymał Go, po czym przyłożył Mu rewolwer do głowy i strzelił dwukrotnie".

W nocy Friedman - jak sam twierdzi - znalazł trupa, obszukał kieszenie, a znalezione dokumenty oraz jakieś zapiski dał siostrzeńcowi Schulza, Zygmuntowi Hoffmanowi, który zginął miesiąc później. Nad ranem pochował Schulza na cmentarzu żydowskim. Grobu tego nie zdołał rozpoznać po oswobodzeniu Drohobycza w 1944 roku, jako że wszystko już tam było inaczej... Zresztą on sam z trudem chodził, po wyjściu z kryjówki miał zrujnowane zdrowie, a ludzie ledwo go poznawali. Henryk Hoffman wspomina, że kilka dni po powrocie do Drohobycza zauważył siedzącego na stopniach dawnej restauracji bladego człowieka z dużą rudą brodą, opartego o laskę. "Dopiero, kiedy chcieliśmy przejść nie zatrzymując się, zawołał na nas i wtedy poznaliśmy w nim Izia Friedmana, który ukrywał się prawie 20 miesięcy w ciężkich warunkach".

2. Bruno Schulz "Swawolne kobiety", 1916.

Friedman zamieszkał po wojnie w Gliwicach i pod zmienionym nazwiskiem, jako Tadeusz Lubowiecki, adwokat, zginął pod koniec lat czterdziestych w tajemniczych, nie do końca jasnych okolicznościach, zastrzelony - jak podaje Ficowski - na ulicy przez jakiegoś jakoby psychopatę...

Henryk Grynberg podważa wersję Friedmana i twierdzi, że Ficowski wziął za dobrą monetę to, co naopowiadał mu "niejaki Izydor Friedman". Wygląda na to, że jest odwrotnie - to Grynberg bierze za dobrą monetę, co mu niejaki Lustig naopowiadał. Nie ma powodu, by nie dać wiary Friedmanowi. A że w szczegółach się myli czy też wyraził się był nieprecyzyjnie. Po tym wszystkim, co przeżył... Przecież nie pomylił Schulza z kimś innym. Za dobrze go znał. Byli razem, gdy to się stało.

Mogło być tak: szli rano, czy też przedpołudniem, do Judenratu. Schulz po chleb na drogę - zdecydował się w końcu na ucieczkę z miasta, co mu już dawno proponowali znajomi literaci. A więc szedł po chleb czy też po kartki na chleb - miał już aryjskie papiery i pieniądze na podróż - gdy od ulicy Mickiewicza nadbiegł gestapowiec Günther z damskim (sic!) pistoletem w ręku. Friedman uciekł, a Schulz - nie. Może wierzył, że nic złego mu się nie stanie. Miał przecież ważnego protektora, gestapowca Landaua, który się nim "opiekował". Albo był zbyt słaby fizycznie, by uciec... Günther podbiegł, krzyknął, żeby Schulz się odwrócił (według E. Górskiego[6]: Dreh dich um! - Odwróć się!), i strzelił dwa razy w tył głowy.

Friedman, jak mówił, wyjął z kieszeni dokumenty Schulza i pochował go, gdy to było możliwe, nazajutrz po "dzikiej akcji" gestapo.

U Grynberga czytamy, że Schulz leżał na chodniku koło Judenratu. Leżał na wznak w ciemnoszarym ubraniu, twarz miał spryskaną krwią.

Lustig - informator Grynberga - widział go dopiero na cmentarzu, już bez butów i bez marynarki, w spodniach z ciemnoszarego tenisu i białej koszuli w prążki. "Czaszkę miał otwartą z jednej strony i krew w ustach. Obok niego leżał Hauptman, też bez butów i bez marynarki. Jego czaszka nie była tak rozbita, miał rude włosy. Leżeli przy murze, od wejścia w prawo, i tam zakopaliśmy ich w jednym grobie"...

"I zostało utrwalone - konkluduje pewny swego Grynberg - że ten człowiek [Friedman] zaniósł w nocy Schulza na cmentarz i pochował go". Jako dowód, że tak nie mogło być, Grynberg podaje taki oto argument: "Cmentarz znajdował się trzy kilometry od miejsca, gdzie Schulz został zabity. Po godzinie policyjnej jeden człowiek nie mógł nieść trupa trzy kilometry" - pisze i ciągnie wywód: "Człowiek martwy waży o wiele więcej niż człowiek żywy. Ja wierzę mojemu narratorowi, którego wezwano, żeby zakopał Schulza, gdy ten leżał już na cmentarzu". To są nowe informacje - twierdzi Grynberg, a czytelnik ma wątpliwości, gdyż Friedman wcale nie musiał Schulza nieść! Być może też ktoś mu w tym pomagał. Mógł to być na przykład mecenas Rottenberg, który - jak się zdaje - wojny nie przeżył i świadczyć nie mógł. Być może, że razem go zanieśli lub - co prawdopodobniejsze - zawieźli wraz z kilkoma jeszcze zwłokami na cmentarz żydowski i tam pochowali czy tylko złożyli, a pochówkiem zajął się kto inny.

Ponadto: skąd w ogóle wiadomo, że miało to miejsce w czasie godziny policyjnej? Upada też argument odległości.

Tak samo dziwne w relacji Lustiga wydaje się to, że obu "podopiecznych", Schulza i Hauptmana, rzemieślnika artystę, który pracował dla Günthera, a którego zastrzelił wcześniej Landau, pogrzebano akurat razem, skoro zginęli w innym miejscu i czasie. To również budzi wątpliwości! Ale Grynberg jest święcie przekonany. "Wierzę, że tak było" - pisze, a na pytanie "Życia", czy nie boi się, że poszukiwanie szczątków Schulza może skończyć się tak jak w przypadku Witkacego[7], odpowiada: "Nie, jest za wiele danych. Mianowicie jest dwóch mężczyzn, obaj dostali postrzał w głowę... Poza tym wiadomo - ciągnie dalej - jakiego wzrostu był Schulz. Niemal filigranowy... Jeśli znajdzie się ich, to już nie będzie wątpliwości".

Jeśli się znajdzie...[8]

Informator Grynberga nie jest zresztą jedynym, który opowiadał, że chował Schulza.

- Był taki stary Żyd nazwiskiem Hauptman, uczyłam niegdyś jego syna - mówi Dora Kacnelson[9]. - Ów Hauptman twierdził, że Friedman wcale nie pochował Schulza. Opowiadał, że był właśnie w Judenracie, gdy rozległ się dzwonek telefonu. "Zabierajcie - usłyszał - swoich nieboszczyków, bo nam (Niemcom) psują powietrze". Hauptman mówił, że Schulz jeszcze wtedy tam leżał, gdzie zginął. Znał Schulza dobrze - gimnazjalnych nauczycieli wszyscy znali w mieście - i o pomyłce mowy być nie może... Leżał tak już prawie trzy dni i nikt nie śmiał podejść. Czekano na rozkaz. To nie takie proste - podejść i pochować. Żydzi z głodu wycieńczeni; transportu nie ma. No i bali się go ruszyć. Wszystkiego się bali... Ale jak Niemcy kazali pozbierać trupy, "które im psuły powietrze", to pozbierali.

Hauptman niechętnie wspominał. Ciągle siedział w ogródku koło kościoła i milczał. Nie lubili go w mieście, bo był w Judenracie.

- Nie był rozmowny, ale ze mną rozmawiał - mówi Dora Kacnelson. - Ja temu Hauptmanowi wierzę, przecież nikt nie mógł ot tak sobie podejść do żydowskiego trupa i zabrać ciało. Wszystko robiono na rozkaz... Wziął furę i pojechał zbierać trupy. Ciało Schulza, które według Hauptmana już miało nieprzyjemny zapach, wraz z innymi zawieźli naprzeciw synagogi (obok cmentarza? - podkr. W.B.), wykopali dół i pochowali we wspólnej mogile.

Jak przyszli bolszewicy - ścięli drzewa, zrównali wszystko z ziemią i w latach pięćdziesiątych wybudowali w tym miejscu bloki. Biegnie tam teraz ulica Orlika (za Sowietów Hercena).

Żadnego śladu...

Dzika akcja

Przyjrzyjmy się z kolei, co zdarzyło się owego feralnego dnia z rana. Przede wszystkim akcja gestapo różniła się od poprzednich tym, że nie wzywano Żydów jak zwykle do punktu zbornego, lecz strzelano po ulicach. Hitlerowcy urządzili polowanie na Żydów. Powiadano, że powodem był jakiś błahy incydent - Żyd, który broniąc się zadrasnął gestapowca... Wedle ustaleń Ficowskiego pretekstem do tego masowego mordu stało się następujące zdarzenie: "Aptekarz Kurtz-Reines, postanowiwszy uciec na Węgry, zaopatrzył się w broń. Hitlerowiec Hübner zatrzymał go na ulicy, a wtedy aptekarz strzelił raniąc jakoby Niemca w palec. W odwecie zarządzono dziką akcję, esesmani wyruszyli na polowanie. Rozpoczęła się nagła strzelanina [...]. Niczego się nie spodziewający przechodnie wpadli w popłoch i poczęli chaotycznie uciekać. Niektórzy esesowcy, upatrzywszy sobie jakąś przypadkową ofiarę, puszczali się w pogoń za uciekającym, zapędzając się za nim nieraz na klatki schodowe, na piętra, aby wreszcie na jakimś korytarzu dopaść uciekiniera i zastrzelić".

Podobnie przyczyny dzikiej akcji opisał Samuel Rothenberg, który liczbę zabitych w tym dniu ocenia na dwieście trzydzieści[10].

Akcja była zupełnie niespodziewana i zaczęła się wcześnie rano. Tak wcześnie, że Alfred Schreyer, który zaczynał pracę o dziewiątej rano, jeszcze nie zdążył wyjść z domu. I na pewno było to przed dziewiątą, gdy usłyszał w mieście pierwszą strzelaninę. Na wszelki wypadek został więc w domu. "Nie zdążyłem wyjść i całą tę dziką akcję przesiedziałem z matką" - mówi[11]. Podobnie, jego zdaniem, mógł zachować się Schulz: nie stałby na ulicy, aż go ktoś zastrzeli...

Abraham Schwarz już o szóstej wiedział, że coś się dzieje. Schwarz wątpi, by Schulz nic nie słyszał i wyszedł, nie zdając sobie sprawy, co się stało. A jeśli wyszedł, to wyszedł do pracy - wszyscy Żydzi byli zarejestrowani, pilnowano tego...

O ósmej Schulz miał być u gestapowca, dla którego ze Schwarzem wykonywali prace, a gestapowcem tym jest Landau. Ale do pracy nie dotarł!

Więc kiedy tego strasznego dnia, w ów czarny czwartek, Żyd Schwarz zjawił się u gestapowca, ten od razu zapytał, gdzie Schulz. "Wo ist der Bruno?", nie powiedział Bruno Schulz czy Schulz, lecz Bruno... Schwarz na to, że nie wie, i dodał, że w getcie jest akcja gestapo... Wtedy tamten odparł: "A, tak, tak, wiem, wiem (ich weiss, ich weiss). Muszę tam iść, zobaczyć..." Wiedział, co się dzieje...

Nagle wpadł Günther, zadowolony z siebie, bo zastrzelił Schulza! "Zastrzeliłem twojego Żyda!... Ty zastrzeliłeś wczoraj mojego, ja twojego dzisiaj. Zastrzeliłem twojego przyjaciela (Ich habe deinen Freund erschossen)", dodał drwiąco. Landau zmartwiony: "Zobacz, coś narobił, kto teraz skończy mi robotę". Wedle relacji Schwarza: "Popatrz, coś ty zrobił: mam tę robotę, która jest w połowie, i kto ją teraz dokończy?". Na to Günther: "Idź do mego mieszkania i spójrz, na czym ja śpię. Ty zastrzeliłeś mojego Żyda, który miał mi zrobić łóżko! Ja teraz śpię na ziemi, nie mam łóżka!".

Landau i Günther byli w tym samym wieku i rywalizowali o wszystko. Trwała między nimi od dawna ostra animozja. Landau strzelał do "ludzi Günthera". Zastrzelił znanego drohobyckiego dentystę Löwa, który leczył Güntherowi zęby; a był protegowanym Günthera i jego niewolnikiem. Günther w opowiadaniu Grynberga ma szeroką twarz, kostropatą po trądziku młodzieńczym, i sękate robotnicze dłonie... Żydem Günthera był także wspomniany wcześniej Hauptman, stolarz artysta, który wedle relacji Lustiga robił fenomenalne intarsje, mozaiki z różnorakich odmian drewna, drohobyckie panoramy itp. Kiedy Landau zauważył, że Günther wysyła intarsje do Reichu, przywołał Hauptmana na stronę i strzelił mu w kark. A Günther w rewanżu zastrzelił Schulza. Ty zabiłeś mego Żyda, ja zabiłem twego!

Towarzysze śmierci

Obydwaj "towarzysze śmierci" Schulza, Schreyer i Schwarz, z którymi rozmawiała Małgorzata Kitowska ("Kresy" 14/1993), są zgodni, że śmierć dopadła Schulza wcześniej niż koło południa, jeszcze przed jedenastą.

3. "Zabawy w ogrodzie", z cyklu "Xięga Bałwochwalcza" (1920-1922).

To wydaje się nieprawdopodobne, ale są ślady, że Schulz tego dnia - mimo śmiertelnego zagrożenia - "krążył" po mieście. We wspomnieniach pojawia się w co najmniej trzech różnych miejscach, nim zginął. Dlaczego nie poszedł do pracy? Dlaczego chodził po mieście, zamiast "siedzieć cicho"? Już samo to, że był w mieście w czasie akcji, jest dziwne. Przecież się bał. Wszystkiego się bał. Może poczuł się właśnie bezpieczny - bezpieczniejszy niż zwykle, bo z jednej strony aryjskie papiery, które już miał, i możliwość ucieczki, na co się wreszcie zdecydował... A może - z drugiej - sądził, że Günther go nie ruszy. Musiało być coś, co osłabiło czujność, uśpiło instynkt samozachowawczy, kazało wyjść, gdy trzeba było kryć się. Kto wie... Czy w ogóle można sobie wyobrazić, co ci ludzie przeżyli?!

Tak czy inaczej, zdecydował się uciekać i tego strasznego dnia, w czwartek 19 listopada przed południową porą, zjawił się u Emila Górskiego, w jego miejscu pracy, by się pożegnać. "Wyglądał bardzo źle, twarz miał chudą i sczerniałą - oczy zapadnięte, już bez blasku, wyrażały niepokój. Był bardzo zdenerwowany. Przyszedł się ze mną pożegnać, gdyż dostał z AK aryjską kenkartę i ma pojechać pociągiem do Warszawy. "Boję się, że mnie rozpoznają i na jakiejś małej stacyjce wywloką z pociągu i zastrzelą w najbliższym lesie" - mówił, dodając ze smutkiem: "Słyszałem o tym, to się często zdarza"". Żegnając się z Górskim, miał powiedzieć, że idzie do Judenratu po chleb na drogę, bo jako "Żyd potrzebny" miał prawo do chleba... Wyszedł wolnym krokiem, pełen niepokoju i najgorszych przeczuć związanych z ucieczką, która najpewniej jeszcze tego dnia miała nastąpić.

"Wiadomość o jego śmierci - wspomina Górski - doszła do mnie bardzo szybko, może w godzinę po naszym pożegnaniu". Zginął od kuli gestapowca na rogu Mickiewicza i Czackiego, obok szkoły, do której chodził...

Żydowski generał

Schulz padł ofiarą porachunków między gestapowcami. Co do zbrodniczej rywalizacji Landaua z Güntherem nie ma wątpliwości: Alfred Schreyer pamięta pewne zdarzenie z budowy tzw. Gärtnerei przy ulicy św. Jana. Pracami kierował inżynier Backenroth[12], ale za roboty z ramienia gestapo odpowiedzialny był Günther. Landau mieszkał naprzeciwko. Obserwował budowę z balkonu, na którym opalał się razem ze swą przyszłą drugą żoną. Pewnego razu zobaczył trzy dziewczyny, które przerwały pracę. Wziął karabin i je zastrzelił. Były to prawdopodobnie: Sternbach, Zuckerman i Oherówna. Dwudziestu Żydów ze strachu - jak podaje informator Grynberga - nie przyszło następnego dnia do pracy, więc kazał zastrzelić dwudziestu. Sam palcem wskazał: "du, du, du und du!" Podobnie z jego rąk zginął Fliegner, starszy Żyd, który dwa razy w ciągu godziny przerwał kopanie.

W Yad Vashem znajduje się opis zdarzenia, w którym - również w charakterze mordercy - bierze udział Landau (cyt. za S. Rothenberg, "List o zagładzie..."):

"Dnia 22 lipca [1941] zdarzył się następujący wypadek: 17 Żydów, usłyszawszy, że w Sipo (Sicherheitspolizei pod numerem 40 przy ulicy Mickiewicza) biją, uciekło z oddziału zdążającego tam do pracy. Żyd prowadzący oddział zameldował o tym jednemu z sipowców natychmiast po przybyciu na miejsce. Myślał, że postępując tak lojalnie, ochroni ogół drohobyckiego żydostwa przed odpowiedzialnością. Skutek był jednak wręcz przeciwny. SS-Hauptscharführer Landau (rodem z Wiednia, oskarżony swego czasu o udział w zamachu na Dollfussa, otrzymał po zajęciu Austrii osobiste podziękowanie Hitlera) wpadł w godzinach rannych do Komitetu Żydowskiego, pobił tam do krwi 22-letniego M.G., czekającego na przydział do pracy, po czym zażądał od prezydium, grożąc rewolwerem, aby w przeciągu pół godziny stu Żydów stawiło się w Sipo. Z braku robotników poszedł prawie cały Komitet. Na przywitanie oddziału jeden z członków Sipo wystrzelił w powietrze, po czym bawiąc się rewolwerem, wygłosił krótkie przemówienie na temat niesubordynacji. Zebranych nie molestowano. Pracowali do piątej wieczorem przy noszeniu cegieł. Niezależnie od tego wpadł wyżej wspomniany szef SS Feliks Landau [nieścisłość: Landau nie był nigdy "szefem SS" - przyp. W.B.] około 5.30 wieczorem do Komitetu, gdzie przy pomocy kilku innych sipowców porwał około 20 osób, znajdujących się w gmachu. Unikano przy tym członków Komitetu. Znany syjonista dr Barchasz, który w przerażeniu oświadczył, że nie pracuje w Komitecie, został również porwany. Oddział uprowadzonych stał na baczność na podwórzu Sipo do godziny ósmej wieczorem. Około 10 osób zwolniono. Reszta, jak podało oficjalnie Sipo, została rozstrzelana (między innymi dr Barchasz). Landau chwalił się potem, że zabił ich własnoręcznie".

Może to zdarzenie w Gärtnerei, kiedy to Landau strzelał do "niewolnic Günthera", rozwścieczyło tegoż, wzmogło antagonizm, w wyniku czego zginął Schulz. Ktoś nawet twierdził wprost, że to za te Żydówki Günther zastrzelił Schulza. Być może też Schulz nie zdawał sobie w pełni sprawy z zagrożenia, że Günther, który miał swoje ogrodnicze biuro naprzeciw "willi Landaua", na niego poluje, że szuka tylko odpowiedniej okazji, by go zabić. Aż nadszedł "krwawy czwartek"...

Günther ponoć bardzo się ucieszył, gdy pierwszym Żydem, na jakiego się natknął, był właśnie Schulz. Zobaczywszy Schulza, miał nawet krzyknąć, że już nic go teraz nie uchroni, bo komendant, czyli Landau, wyjechał[13], a rozkaz o akcji właśnie nadszedł ze Lwowa i on, Günther, w "majestacie prawa" może go zastrzelić.

Więc zastrzelił... i chwalił się tym przed kolegami w kasynie gestapo (inf. M. Winiarski).

Landau, również wedle relacji Lustiga-Grynberga, znany był w Drohobyczu z masowych egzekucji, a Schreyer określa go jako "niesłychanego bandytę", który własnoręcznie rozstrzelał wiele osób, katował na śmierć i tak dalej... Strzelał także do Żydów 12 lipca 1942 w pobliskim lesie i opisał to nawet w swoim pamiętniku (!)[14].

Landau nie był Niemcem. Urodził się w Wiedniu jako bękart Austriaczki Marii Maier i Paulo Stipkovicha, piekarza, który przybył z Węgier. Nazwisko dostał od Żyda, który - jak podaje Grynberg - ożenił się z jego matką, a po kilku latach umarł. Młody Landau wychowywał się w internatach i już od wczesnych lat brał udział w nazistowskich awanturach. "Krępy, silny jak koń, bił z zamiłowaniem". To on szkolił w Drohobyczu ukraińską czarną policję. Żydzi drżeli na jego widok, ale dla Schulza był jakoby łaskawy, cenił go jako malarza, jako artystę. Dla jego talentu... Sam kazał się portretować i rozmawiał z Schulzem podczas sesji, a Schulz, jak wiadomo, doskonale znał niemiecki. O czym mógł rozmawiać "kulturalny" gestapowiec z "podczłowiekiem" Schulzem? O estetyce oczywiście, jeśli wierzyć Lustigowi. Niestety, podobno Landau musiał później spalić te bardzo interesujące portrety. Już samo portretowanie się u Żyda mogło być czymś nagannym, jeśli nie przestępstwem.

4. "Pielgrzymi", z "Xięgi Bałwochwalczej".

Pewnego dnia - w relacji Emila Górskiego - Schulz, jako "malarz nadworny", zaczął malować też portret olejny swego pryncypała. W czasie tych seansów Landau sporo mówił o sobie, chełpił się - przed Żydem! - swoją gestapowską karierą polityczną, a nawet znajomością z samym Hitlerem. Następnym zleceniem było malowanie "fresków" w pokoju dziecinnym kilkuletniego synka Landaua. "Schulz wziął mnie wtedy do pomocy - wspomina Górski - i dzięki temu, w tych niezwykłych okolicznościach, mogłem poznać bezpośrednio jego malarski warsztat, który stanowił chyba słabszą stronę twórczości plastycznej Schulza. Malowaliśmy sceny z bajek [...]. Postacie królów, rycerzy, giermków miały całkiem "niearyjskie" rysy twarzy osób, wśród których Schulz obracał się w tym czasie [...]. I oto ci nieszczęśliwi ludzie - przeniesieni wyobraźnią Schulza ze świata tragicznej rzeczywistości - znaleźli się na tych malowidłach w blasku bogactwa i przepychu jako [...] możni panowie w złoconych karocach"[15].

Na polecenie Landaua Schulz wykonywał też różne prace w urzędach miejskich. Widywano go tygodniami w holu Arbeitsamtu na rusztowaniach. Leżał pod sufitem na plecach jak Michał Anioł. Malował także w Reithalle (ujeżdżalnia). Lustig wspomina, że malował konie, bo jego "patron" kochał konie. To właśnie Landau miał kazać Żydom, by zbudowali ujeżdżalnię wedle jego projektu, a Schulz pewnie kreślił Landauowi plany... Żydzi obsługiwali jego konie, a Niemcy nazywali go "Judengeneral".

5. "Procesja", z "Xięgi Bałwochwalczej".

W lepszym świetle przedstawia Landaua (chociaż nie ma tu pewności, czy chodzi o Landaua, czy Denka!) Abraham Schwarz:

"To był dziwny gestapowiec. Znał wszystkie żydowskie obrzędy i święta. Robiłem u niego w mieszkaniu instalację elektryczną. Kiedy przychodziłem, stało przygotowane jedzenie, dla niego i dla mnie. Papierosek dla mnie. Ale kiedy podczas jedzenia ktoś zapukał do drzwi albo wszedł, Landau [Denk?] zaczynał tłuc talerze, bić, krzyczeć, a gdy zostawaliśmy sami, usprawiedliwiał się. Pracowałem tam jakieś trzy, cztery dni, kiedy przyszedł Schulz i zaczął mu rysować portret. Portret albo pejzaż".

W innym miejscu relację o tym gestapowcu - Schreyer uważa, że chodzi tu o Denka, który był Tyrolczykiem - Schwarz uzupełnia taką uwagą: "...musieliśmy już o ósmej być w pracy. Zawsze śpieszyliśmy się, bo on, ten nasz "chlebodawca", przygotowywał nam śniadanie. To nie był Niemiec, ale Austriak. Bardzo dobrze odnosił się do nas. Początkowo do mnie samego, bo zacząłem tam pracować wcześniej jako elektryk; robiłem u wszystkich gestapowców instalacje dzwonkowe. Montowałem taką i u niego przez ostatnie parę dni, poprzedzające "dziką akcję". Tam spotkałem Schulza. Te posiłki były przeznaczone dla nas obu. Nie mówię, że były wystawne, ale najadaliśmy się. Poza tym - nawet kiedy odchodziliśmy, dostawaliśmy coś na później. Ale nie daj Bóg, żeby zapukał ktoś do drzwi. Wtedy zaczynały lecieć talerze ze stołu; nasz przełożony imitował awanturę; udawał, że nas bije, a potem usprawiedliwiał się przed nami. Mówił: "Panowie, ja też muszę żyć". Ukrywał pomoc, którą nam okazywał nie ze strachu, że jego zastrzelą, ale raczej z obawy przed tym, aby go nie przenieśli na inne stanowisko. Po co miał otwarcie ryzykować, skoro mógł żyć wygodnie i spokojnie".

"Żyd potrzebny"

Nie do końca jasne, jak Schulz trafił do Landaua. Pierwszym wyjaśnieniem jest to, podane wyżej, iż gestapowiec (Landau?) zainteresował się rysunkami, które Schulz załączył z podaniem do Judenratu o przyznanie mu kategorii "potrzebnego Żyda", co wiązało się z przydziałem chleba i z gwarancją minimum bezpieczeństwa. Ale Schulz nie znalazł od razu pomocy w Judenracie. Dla Judenratu życie jakiegoś adwokata znaczyło dużo więcej niż życie artysty. Schulz nie bardzo był ceniony nawet przez Żydów - twierdzi Zbigniew Moroń. Dopiero wstawiennictwo inżyniera Backenrotha, który chciał uchronić Schulza od ciężkiej, niewolniczej pracy, miało dać pozytywne rezultaty. Backenrothowi udało się - jak twierdzi Górski - zachęcić Hauptscharführera Feliksa Landaua, by ten zatrudnił u siebie Schulza jako "malarza nadwornego". Odtąd nosił on na rękawie tzw. glejt, opaskę z celuloidową oprawą, chroniącą go, jako fachowca, przed wywózkami.

Inna z wersji mówi, że gestapo zażądało jakiegoś człowieka posługującego się doskonale w mowie i piśmie językiem niemieckim. Wybór padł na Schulza. Ale i tu pojawia się nazwisko Backenrotha, który miał zarekomendować Schulza Landauowi.

6. "Bestie", z "Xięgi Bałwochwalczej".

Trzeba tu powiedzieć coś o Naftalim Backenrocie vel Bronickim (por. przypis 12). Na początku - opowiada Schreyer - Tulek Backenroth, bo tak go nazywali, był jak wszyscy Żydzi, nic nie znaczącym, wyjętym spod prawa Żydem. A potem Judenrat zlecił mu funkcję inżyniera agronoma... Był to - jak go pamięta Schreyer - niezwykle przystojny, wysoki, wysportowany mężczyzna, niepodobny do Żyda. Elegant, donżuan, nadzwyczaj honorowy. W łaski gestapo wkradł się za sprawą sfałszowanego dokumentu. A było tak, że w Drohobyczu działał sławny doktor Kozłowski, znany chirurg, fundator szpitala itd., który miał kochankę o nazwisku Branicka. Z pomocą Kościoła ("Z Kościołem byliśmy w dobrych stosunkach, zawsze z Polakami było się w lepszym kontakcie niż z Ukraińcami" - mówi Schreyer) spreparowano dokument, z którego wynikało, że Backenroth jest katolikiem, stuprocentowym gojem, nieślubnym synem tamtych dwojga. Kościelny dokument podrzucono do składu papieru w rafinerii i podstawiony człowiek "odkrył" tę rewelację. W ten sposób o wszystkim dowiedziało się gestapo. Później jakiś "niedowiarek", gestapowiec Pauliszkis, coś podejrzewał, węszył nawet we Lwowie, ale nic nie wywęszył i tak Tulek został Polakiem, Branickim. Ratował Żydów. Schreyer mówi, że setkom ludzi uratował życie. Ale po wojnie Branickim nie chciał być i - zmieniwszy jedną literę - stał się Bronickim, od nazwy lasu[16], gdzie ginęli drohobyccy Żydzi i gdzie zginęła rozstrzelana cała jego rodzina...

Ale to nie koniec historii Backenrotha-Branickiego-Bronickiego. Po wojnie, "za Sowietów", tacy jak on siedzieli w więzieniach. Spotkał go tam Schwarz, który też siedział. "Odstąpiłem mu - powiada - dobre miejsce na pryczy na górze, ale nie chciał. Wyrzucił mnie na górę z powrotem, a sam spał w kącie". Żył potem jeszcze długo i po ucieczce z ZSRR, jako Naftali Bronicki, zamieszkał w Paryżu. Na początku lat 90. miał już ponad dziewięćdziesiątkę, bo urodził się w początkach XX wieku... Backenroth odegra jeszcze jedną chwalebną rolę w sprawie Schulza: chodzi o rysunki, które Schulz dał na przechowanie...

Buty nieboszczyka

...Krwawy czwartek. Wydawało się, że nigdy się to nie skończy. Strzelanina trwała do zmierzchu.

"Szedłem przez ulice pełne trupów - opowiada Schwarz. - Kiedy wracałem, już się uspokoiło. Zabito ponad dwieście osób. Najwięcej trupów było na Czackiego, ludzie tamtędy szli do pracy. Na drugi dzień kazano nam zbierać te trupy [...]. Kiedy tam przyszedłem, dużo ludzi było już rozebranych. W nocy - nie wiem, miejscowi czy Żydzi - porozbierali ich. Byli tacy, co nie mieli w co się ubrać. Ja sam kiedyś wziąłem z trupa buty. Przyznaję. Wziąłem. Chociaż u nas, w naszej wierze, żydowskiej, to jest zabronione".

Nie wolno nosić butów po nieboszczyku.

Schwarz znalazł się w grupie wyznaczonych do "porządkowania" miasta, czyli zbierania trupów. Na pewno Judenrat dostał takie polecenie - mówi Schwarz. "Układaliśmy je na wozach jak kłody drewna. Śpieszyliśmy się, chcieliśmy zrobić swoje jak najszybciej - było to przecież nieprzyjemne zajęcie, a zabitych bardzo wielu. Aż nadszedł wieczór... Nadal słychać było płacz i krzyki, bo ludzie przychodzili; szukali swoich bliskich... Byli też tacy, którzy chcieli jeszcze rozbierać zmarłych, szukać po kieszeniach... Z różnych przyczyn: takie sytuacje wykorzystywali zarówno złodzieje, jak i ludzie, którzy po prostu nie mieli się w co ubrać - jednemu potrzebna była bluzka, drugiemu co innego...".

W pewnym miejscu Schwarz zauważył grupkę ludzi, pochylonych, litujących się nad zwłokami leżącego mężczyzny. Mówią: popatrz, Schulz leży. Było to na Czackiego. Schwarz prosi stojących, żeby się odsunęli, chce zabrać zwłoki. Wtedy usłyszał: zostawcie go, prosił znajomego, żeby pochował go obok matki na starym cmentarzu. Jego znajomy poszedł po wóz, którym ma przewieźć ciało na cmentarz.

Znajomym tym mógł być Izydor Friedman...

Twarz w Brooklynie

Alfred Schreyer i inni w Drohobyczu przywołują pewne zdarzenie z ostatnich lat, gdy kręcono niemiecki film zatytułowany "Republika marzeń", fabularyzowany dokument o Schulzu, który polska telewizja wyświetliła we wrześniu 1998 roku. Na planie filmu zjawił się jako statysta drohobycki Ukrainiec, który w publikacji Agaty Tuszyńskiej występuje jako B.O., a w rzeczywistości nazywa się Bohdan Odynak, i opowiedział następującą historię:

Miał wtedy 12 lat i z kolegami - jak to wyrostki - słysząc strzały biegali po mieście, by zobaczyć, co się dzieje. Niedaleko kościoła jeden z chłopców wskazał leżącego człowieka: spójrz, tu leży ten znany artysta malarz. Nazwiska nie wymienił. Starannie jeszcze wtedy ubrany mężczyzna leżał wzdłuż krawężnika twarzą do góry, z lewą ręką wyciągniętą na jezdnię ku ulicy Mickiewicza. Na tej ręce miał zegarek. Krew jeszcze nie zastygła na głowie... Z dołu ulicy szedł ukraiński policjant z tatrzańską laską. Nagle Odynak usłyszał "stój". Odwróciwszy się, zobaczył tegoż policjanta z pistoletem w ręku. Pomyślał, że chce go zastrzelić, ale Ukrainiec zawołał i kazał zdjąć zegarek z ręki trupa.

Zwłoki były już zimne - opowiada Odynak.

Policjant wyjął z kieszeni chusteczkę do nosa, brzydził się wziąć zegarek do ręki - a może zegarek był zakrwawiony - zawinął i schował. W relacji u Tuszyńskiej: "Zadowolony poklepał chłopca po ramieniu i ofiarował mu na pamiątkę tatrzańską ciupagę".

Dopiero po latach Odynak dowiedział się, że tym zabitym był Schulz. A stało się to przypadkowo. Zobaczył fotografię Schulza i nagle zrozumiał, czyje to były zwłoki.

Schreyer i Schwarz zastanawiają się nad wiarygodnością takiego świadka. Czy coś podobnego można wymyślić? Wygląda to wiarygodnie.

W publikacji Kitowskiej:

"A. Schwarz: - Ja przecież widziałem, [Schulz] leżał przy krawężniku.

A. Schreyer: - Dokładnie w tym miejscu: wzdłuż krawężnika, w rynsztoku, przyciśnięty do krawężnika. Bo on widocznie zatrzymał się na trotuarze; jak upadł, to wprost do rynsztoka. [...] Pochowano go najprawdopodobniej na starym cmentarzu, gdzie po wojnie stanęło osiedle wybudowane na ludzkich kościach: kiedy wykopywano doły pod fundamenty, wydobywano kości...

- To znaczy, że oni weszli w obręb muru cmentarnego...

- Tak, tak... I proszono ich, aby tego nie robili. Lekarze epidemiolodzy chodzili do "obkomu" partii i mówili, że przecież jeszcze dziesięć lat nie minęło od ostatniego pogrzebu. Przecież nie wolno budować w takich miejscach.

- To u nas nie było wolno, ale nie u nich.

- Toteż w "obkomie" powiedzieli, że muszą budować, bo to miejsce jest objęte ogólnym planem rozbudowy Drohobycza.

- W wielu przypadkach robiono to naumyślnie.

- No, taki "obkom" partii to byli panowie życia i śmierci, nad nimi nie było żadnej władzy. A dla nich nie było świętości: popiersie Puszkina stoi przecież na cokole z czarnego granitu".

Posadzili Puszkina na cokole z żydowskiego cmentarza! "Z przodu Puszkin, z tyłu hebrajskie litery" - oburza się Leopold Lustig, który mając 95 lat (1995), nie chce już jechać do Drohobycza. Jego stosunek do miasta młodości jest pogardliwy. Kamienicy, którą zostawił, też nie chce: "Diabli niech ją wezmą..." - mówi.

*

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Żył wśród nas wielki pisarz i artysta,

a nie docenialiśmy go.

(Alfred Schreyer z Drohobycza)

Wyobraźmy sobie, że Gombrowicza i Schulza przejechał tramwaj w Alejach Ujazdowskich[1]. W "Dzienniku" Gombrowicz kilkakrotnie wspomni spacery w Alejach Ujazdowskich w 1935 lub 1936: Gombrowicz i Schulz, pośrodku Nałkowska. Innym razem - proszę sobie wyobrazić taki widok! - Gombrowicz, Schulz i Witkacy...

Gombrowicz tuż przy Służewskiej mieszkał, więc on to był wodzirejem podczas tych spacerów, Bruno zaś tym, którego się prowadzało. Był wedle Gombrowicza skromnym belfrem, przybyłym na parę dni do stolicy, istotą bezdomną, klepaną po ramieniu - dalekim prowincjuszem, dla którego Warszawa była całkiem za granicą.

"Bodajże wtedy właśnie [w 1936] Schulz mówił nam, urodzonym i zadomowionym warszawiakom, o obcości tego miasta i o tym, że nie mógłby w nim napisać ani słowa" - wspomina Hanna Mortkowicz-Olczakowa. Pamięta - szli ulicą Szczyglą, która jak cienisty kanion zbiegała w dół od ulicy Kopernika. "Szliśmy rozmawiając i nie patrząc. Nagle Schulz stanął i krzyknął. Krzyknął boleśnie, przejmująco, cicho, jak dziecko obudzone przez koszmar. Staliśmy wszyscy troje w miejscu pozornie bez wyjścia, przed wysokim murem, który zagradzał i blokował całą szerokość ulicy. Było tam wejście zatarasowane na głucho, boczna brama do klasztoru św. Kazimierza na Tamce, której nigdy nie używano [...]. Niełatwo było uspokoić Schulza, że nie, że to nie żadna pułapka ani ślepy kąt. Próbowaliśmy rozładować naprężoną sytuację żartem, wyprowadzić go stamtąd w górę za rękę na właściwą drogę. Przyjął do wiadomości wyjaśnienie, ale stał tam jeszcze przez dłuższą chwilę spłoszony, macając ręką mur tak szary i głuchy jak ściana więzienia [...]. We wspomnieniu widzę go tam jeszcze wciąż - małego, niezręcznego, jak gdyby złapanego w potrzask, z wyrazem grozy na pobladłej nerwowej twarzy". Wedle tejże dla Schulza, tego "prowincjonalnego wizjonera", jak go nazywa, Warszawa była równie obłąkana i niepojęta, jak dla niej i jej podobnych mroczne ulice jego wizyjnego miasta.

On sam mówił o swej agorafobii, o nadmiernym wyczuleniu na dźwięki, chociaż muzyka nie była jego mocną stroną[2]. Nie znosił zgiełku i szczęku do tego stopnia, że jak twierdził jego przyjaciel: "Gdyby mu wypadło walczyć nawet o żywot wieczny, nie sięgnąłby po pałkę" (wg Jerzy Ficowski "Regiony wielkiej herezji"). W innym miejscu Ficowski podaje: "Miał straszny lęk przestrzeni, nawet - jak opowiadają świadkowie - na zupełnie płaskim terenie w pobliżu Zakopanego, w okolicach Kuźnic, kurczył się i niemal opierał rękami o ziemię, tak bał się otchłani, przestrzeni pod sobą". Nie wyszedłby też na balkon. Opowiadano, że w Warszawie bał się chodzić środkiem chodnika, krył się pod murami i schodził każdemu z drogi... A i w Drohobyczu przemykał pod ścianami, "ukośnie, prawie bokiem, z opuszczoną głową"...

Schulz był odludkiem, bał się ludzi i źle czuł się w towarzystwie. Mówił, że "żyje tylko w głąb, a nie wszerz, jak inni ludzie", ponadto, że gdziekolwiek jest, już po kilku dniach tęskni wprost chorobliwie do Drohobycza, i "miało się czasem wrażenie, że od reszty świata oddziela go jakaś niewidzialna, nieprzebyta ściana, którą on sam na próżno usiłuje przebić..." (Izabella Czermakowa[3]).

Zdarzało się, w wakacje i w święta, że całymi dniami nie wychodził ze swego pokoju, a posiłki - jak podaje drohobyczanin Andrzej Chciuk[4] w "Atlantydzie" - stawiano mu przed drzwiami, tak jak sobie tego życzył. Z potraw nie cierpiał baraniny. "Kiedyś znajomi zaprosili go na potrawkę cielęcą, jadł ją ze smakiem, rozmawiał, a gdy po godzinie dowiedział się, iż to była baranina, natychmiast dostał torsji".

1. Bruno Schulz "Autoportret", około 1933.

Ale nie tylko baranina przyprawiała Schulza o mdłości. Drób również napawał go lękiem. Na przyjęciu u Kuncewiczowej w 1936 - wspomina Mortkowicz-Olczakowa: "Martwe natury sałatek i drobiu odbite w oczach Schulza przekształcały się w jakieś surrealistyczne wizje. Patrzył na nie swym udziwniającym i deformującym wzrokiem tak badawczo, jak gdyby to była co najmniej galareta z własnego ojca ugotowanego w sosie pomidorowym...".

W większym towarzystwie był zwykle małomówny. Izabella Czermakowa przywołuje ich wspólną wizytę w domu pewnego drohobyckiego inżyniera. Schulz jak zwykle w takich sytuacjach był spięty, niewiele mówił, a tu na dodatek trwożliwie oglądał się za siebie: niepokoił go wiszący za jego plecami pejzaż Fałata. "Widziałam - wspomina Czermakowa - że stara się przemóc, patrzył na mnie jakby z poczuciem winy...".

Kiedy indziej zaniepokoił go widok z okna...

Wspomina jeden z uczniów drohobyckiego gimnazjum: Schulz stał przed katedrą. Nagle w środku zdania przerwał, a wzrok jego pobiegł przez okno na przeciwległym skrzydle, gdzie na rusztowaniu na wysokości drugiego piętra robotnik malował mury szkoły. Chłopak z kimś rozmawiał, kiwając się dość ryzykownie na deskach rusztowania. Schulz patrzył na robotnika, strzepując nerwowo kredę z palców prawej ręki. W oczach miał obłędny strach. Od czasu do czasu lewą dłonią ocierał nie wiadomo czemu nagle spocone czoło. Ręce jego drżały, a głęboko osadzone oczy płonęły. "Dopiero później miałem zrozumieć - opowiada - jego chorobliwą wrażliwość. Bał się o robotnika, że może spaść. Wzrokiem jak gdyby się modlił, by uważał. Te brakujące do końca godziny dwadzieścia minut było dla Schulza nie do zniesienia".

To nie jedyny przypadek, gdy widok z okna zawładnął Schulzem.

Maria Chazen pamięta jedną z wizyt Schulza w Łodzi: "...podczas ożywionej rozmowy u mnie w domu posmutniał nagle i nie mogłam się dowiedzieć, co było powodem jego smutku. Wreszcie mi się przyznał, że "duży fabryczny komin, który zobaczył nad podwórkiem, tak go przeraził i przejął, że nie mógł się już z tego otrząsnąć". Od tej chwili komin stał się jakby trzecią osobą w naszej rozmowie. On odpowiadał i mówił za niego...".

Gombrowicz uważał, że Schulz był człowiekiem, który dezawuował sam siebie, chciał umrzeć lub ulec zagładzie. Konstruuje ryzykowną tezę: "On [Schulz] chciał zagłady, ja [Gombrowicz] realizacji. On urodził się na niewolnika, ja na pana. On szukał poniżenia, ja chciałem być ponad. On był rasy żydowskiej, ja pochodziłem z rodziny szlacheckiej. On był masochistą nieskończonym, nieokiełznanym - czuło się to stale u niego..."[5]. Wedle Chciuka Schulz do życia podchodził negatywnie: "Życie - mówił - to czyrak, dopust boski, na który nie można poradzić, [...] rzeczywistość jest warta pogardy, odcięcia się od niej. We własnym świecie przynajmniej wszystko się rozumie, tam wszystko jest własne, właściwe, istotne, bo zależne od woli twórcy".

To negatywne podejście do życia jakoby sprawić miało, że Schulz... szukał śmierci, że wyszedł jej naprzeciw, by "poczuć - nareszcie! - zbawczy chłód rewolweru" - według Artura Sandauera.

Jerzy Ficowski tym domysłom zaprzecza. Podziela po części pogląd o inności czy też "odchyleniach" Schulza, ale nie zgadza się z poglądem, by Schulz dobrowolnie szedł naprzeciw śmierci..., co jakby sugerowano. Jak w ogóle - oburza się - można mówić, że Schulza prześladował tak silny instynkt śmierci, że wprost szukał SS-owskiego kata w przeddzień pogromu 19 listopada...