Sawuszun - Simin Dāneshvar

Kup ebooka

79.00 zł
68.73 zł (79,00 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

Wstęp

Odrzucić lęk. Przesłanie nadziei Simin Daneszwar

Piotr Bachtin

Pierwsze amerykańskie wydanie wyboru opowiadań irańskiej pisarki, wykładowczyni i tłumaczki Simin Daneszwar (1921-2012) wieńczy, obok posłowia Maryam Mafi, autorki przekładu na język angielski, list od samej Daneszwar. Skierowany do amerykańskich czytelników i czytelniczek, ma on oczywiście na celu z jednej strony autoprezentację "egzotycznej" z ich perspektywy pisarki, z drugiej zaś - nakreślenie kontekstu, w jakim powstawały jej utwory. Ten fascynujący dokument jest jednak czymś znacznie więcej: Daneszwar spogląda na siebie samą z zewnątrz, by - balansując pomiędzy powagą a ironią, autobiografią a polityczną diagnozą - nie tylko nakreślić ramy własnego światopoglądu, lecz także podzielić się swego rodzaju artystycznym credo. To wyznanie pisarki miłującej wolność i niezależność, a uwikłanej w tryby lokalnej i światowej polityki, jednocześnie zaś świadectwo napięć charakterystycznych dla irańskiej inteligencji w XX wieku, ideowo i politycznie zawieszonej między Wschodem a Zachodem. W końcu list brzmi jak skarga kobiety i twórczyni sprzeciwiającej się opresji w kulturze, którą sama określa mianem patriarchalnej i zdominowanej przez mężczyzn.

Już na pierwszej stronie Daneszwar wymienia Qa'em-Maqama Farahaniego (1779-1835) i Amira Kabira (1807-1852) - irańskich premierów zapamiętanych jako patriotyczni reformiści, którzy zostali zgładzeni przez despotycznych szachów z dynastii Kadżarów (1794-1925). Ich śmierć pisarka określa mianem męczeństwa - to jedno ze słów kluczy do zrozumienia irańskiej kultury w ogóle, a także jeden z wielkich tematów Sawuszun (1969), powieściowego debiutu Daneszwar, który okaże się jej opus magnum.

Najwięcej miejsca pisarka poświęca jednak premierowi Mohammadowi Mosaddeghowi (1880 lub 1882-1957), odsuniętemu od władzy w 1953 roku w wyniku zaaranżowanego przez Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone zamachu stanu. Postępowe irańskie elity postrzegały upadek rządów tego, słowami Daneszwar, "liberalnego, światłego i patriotycznego premiera"[1] jako prawdziwy dramat, przypieczętowanie uzależnienia Iranu od zachodnich potęg, kres polityki progresywnego nacjonalizmu, którego wyrazem była (ostatecznie nieudana) próba upaństwowienia irańskich złóż ropy naftowej.

W oczach Daneszwar Mosaddegh stał się ofiarą dwóch największych bolączek Iranu: z jednej strony panującego od 2500 lat despotyzmu monarchii, z drugiej - zachodniego kolonializmu. Choć Iran nigdy nie został de iure skolonizowany, de facto padał ofiarą zakusów potęg kolonialnych (najpierw Portugalii, później Wielkiej Brytanii) od południa, a Rosji od północy. Agresywna - lub co najmniej protekcjonalna - polityka europejskich mocarstw (do których z czasem dołączyły Stany Zjednoczone), na dobre rozpoczęta w XIX stuleciu, trwała przez wiek następny aż do wybuchu rewolucji 1979 roku i powołania Islamskiej Republiki Iranu - której rację bytu i rację stanu od początku stanowiło wyzwolenie od zachodniego imperializmu. Pochodząc z Szirazu w południowym Iranie, Daneszwar od dziecka stykała się głównie z Brytyjczykami, których obecność koncentrowała się wokół działalności misyjnej (szpitale, szkoły), a także, naturalnie, przemysłu naftowego. To właśnie obecności Brytyjczyków daje pisarka tak żywy wyraz w Sawuszun - powieści, której akcja rozgrywa się w Szirazie podczas II wojny światowej, kiedy to popierający hitlerowskie Niemcy Iran znajdował się pod okupacją wojsk alianckich. Głównym celem zapoczątkowanej w 1941 roku brytyjsko-radzieckiej okupacji - w wyniku której zmuszono do abdykacji Rezę Szaha, a na tronie zainstalowano jego syna, Mohammada Rezę - było zabezpieczenie transportowanych z południa kraju dostaw ropy dla radzieckiej armii.

Obok lokalnego despotyzmu i zachodniego kolonializmu to patriarchat (o globalnym zasięgu, choć w lokalnych wariacjach) jest trzecią głową hydry, z którą walczy Daneszwar. "Od młodości byłam feministką i jestem nią nadal" - wyznaje pisarka w wywiadzie z Naserem Haririm, udzielonym mniej więcej w czasie, gdy powstawało posłowie do amerykańskiej edycji jej opowiadań[2]. Z autoidentyfikacji jako Iranka, kobieta i feministka wypływa poczucie powinności, by poprzez swą twórczość dawać świadectwo losu irańskich kobiet. W rozmowie z badaczką i poetką Farzaneh Milani Daneszwar mówi wprost: "Moim zadaniem jest przedstawianie mentalności irańskiej kobiety - i to nie tylko Iranki światłej i wykształconej"[3]. Między innymi w tej rozmowie autorka Sawuszun formułuje główne punkty swojego feministycznego "programu". Obok patriarchatu (rozumianego zarówno jako system rodzinno-społeczny, jak i paradygmat kultury) oraz "bezgranicznej ciemnoty i braku świadomości społeczno-politycznej"[4] za główne źródło upośledzonej sytuacji kobiet uznaje Daneszwar ich ekonomiczne uzależnienie od mężczyzn. To edukacja kobiet, ich aktywność zawodowa oraz odciążenie od obowiązków domowych mają stworzyć warunki emancypacji. Trudne i nierówne relacje między kobietami a mężczyznami, opresja kobiet w patriarchalnym systemie, dobre i złe strony "męskości" i "kobiecości" - oto kolejne wielkie tematy Sawuszun, pierwszej w dziejach irańskiej literatury powieści wydanej przez kobietę, konsekwentnie napisanej z perspektywy głównej bohaterki.

Feminizm Daneszwar ma też głębszy, duchowy wymiar, a opisując kłopotliwe położenie irańskich kobiet, pisarka wierzy w nadejście lepszych czasów. W posłowiu do amerykańskiej edycji wyboru swoich opowiadań marzy ona o świecie, w którym "mężczyźni i kobiety potrafiliby być przyjaciółmi, a seks nie stanowiłby jedynego ważnego czynnika w ich relacjach"[5]; o świecie, w którym "kobiety mogłyby okiełznać mężczyzn i ograniczyć męską brutalność dzięki swej czułości, mężczyźni zaś kompensowaliby niedostatki kobiet wywołane ich wielowiekowym wykorzystywaniem"[6]. Feminizm różnicy Daneszwar nie utożsamia "kobiecości" z tradycyjnie przypisywanym kobietom "niedostatkami", jak słabość czy "emocjonalność". Przeciwnie: według autorki Sawuszun to właśnie kobiety - jako istoty bardziej czułe, łagodne i pokojowo nastawione - mają w sobie potencjał zmiany świata na lepsze, co wyrażają słowa protagonistki powieści, Zari, będącej w pewnej mierze alter ego autorki: "Gdyby świat był w rękach kobiet, nie byłoby wojen".

Światopogląd Daneszwar mieści w sobie (pozorne) paradoksy i ambiwalencje. Pisarka nie wierzy w tradycyjne małżeństwo, ale odrzuca też "wolną miłość" i kult seksu. Jednoznacznie potępiając kolonializm, jest zarazem świadoma faktu, że był on jedną z głównych sił napędowych Odrodzenia, "tej wspaniałej zachodniej rewolucji"[7]. Choć określa się mianem humanistki, odrzuca nie tylko uwikłanie humanizmu w kolonializm, lecz także nadmierne wywyższenie człowieka i "zabicie Boga" przez Zachód - bo przecież, jak powiedziała w jednym z wywiadów, "człowiek bez metafizyki jest niczym więcej jak zwierzęciem"[8]. Deklarując przywiązanie do "własnej, mistycznej, wschodniej metafizyki"[9], nie może zaakceptować materialistycznej filozofii marksizmu - choć jednocześnie, w duchu György'ego Lukácsa, wywyższa realizm w literaturze, a jej prozę, którą zwykło się włączać do nurtu irańskiej literatury zaangażowanej (adibijat-e mote'ahhed), cechują wrażliwość na kwestie społeczne i empatia wobec proletariatu.

Paradoksy i ambiwalencje, owo tak charakterystyczne dla irańskich elit pierwszej połowy XX wieku napięcie pomiędzy poczuciem wykorzenienia z własnej kultury a - chcianym lub niechcianym - poddawaniem się obcym wpływom znajdują też swój wyraz w biografii Simin Daneszwar. Urodzona w Szirazie jako córka pochodzącej z arystokratycznego rodu Qamarossaltane Hekmat, malarki, oraz Mohammada Alego Daneszwara, lekarza społecznika, Simin dorastała na styku dwóch różnych światów kulturowych. Wychowując się w domu pełnym książek, już od wczesnego dzieciństwa zaznajomiła się z klasyką perskiej literatury. Z kolei edukacja w brytyjskiej szkole misyjnej Mehrajin pozwoliła jej świetnie opanować język angielski i zapoznać się z ważnymi dziełami literatury zachodniej. Po latach krytykowała szkołę za jej kolonialny i antymuzułmański charakter, jednocześnie chwaląc ją za wysoki poziom nauczania. Wspominając dzieciństwo, Daneszwar wskazywała na postać ojca ("ludowego lekarza", "bardzo dobrego człowieka"[10]) oraz na brytyjską szkołę jako czynniki, które ukształtowały jej wrażliwość i położyły podwaliny pod jej społeczno-polityczny światopogląd:

Już wtedy widziałam, że w naszej klasie coś gdzieś kuleje. Nasz dostatek i bieda większości pacjentów ojca biły mnie po oczach. (...) Czułam, że ta różnica między nami a nimi musi mieć przyczynę, że musi być jakaś wada w systemie. W szkole też wiedziałam, że gdzieś u źródeł kultury, której nas uczą, jest jakaś wada. Czułam to instynktownie[11].

Gdy w 1938 roku Simin wyjechała na studia do Teheranu, początkowo zapisała się na anglistykę, z której jednak szybko zrezygnowała na rzecz studiów z literatury perskiej. Jak sama twierdziła, do zmiany decyzji zmotywowało ją poczucie, że nie zna wystarczająco dobrze rodzimej literatury.

Kiedy w 1941 roku nagle umarł Mohammad Ali Daneszwar, a rodzina popadła w tarapaty finansowe, Simin zmuszona była szukać źródeł utrzymania. Pracowała między innymi dla Radia Teheran, dla którego pisała felietony pod pseudonimem Szirazi-je Bi-nam (Bezimienna Szirazyjka). Po latach z zażenowaniem wspominała, że wśród pisanych przez nią tekstów były i takie, które dotyczyły szycia i gotowania.

W 1948 roku ukazał się debiut Daneszwar, Atasz-e chamusz (Zgaszony ogień), będący pierwszym w dziejach irańskiej literatury zbiorem opowiadań wydanym przez kobietę. Choć pisarka zakazała wznowień tomu, uznawszy go za infantylny i artystycznie niedoskonały, widać w nim zapowiedź tematów obecnych w jej dojrzałej prozie, na czele z uwikłaniem kobiet w problematyczne relacje rodzinne i społeczne.

Rok później Daneszwar obroniła doktorat z literatury, którego temat - piękno w klasycznej poezji perskiej - łączył jej zainteresowania literackie z estetycznymi. Praca w znacznej mierze powstała pod opieką literaturoznawczyni, marksistki i feministki Fateme Sajjah (1902-1948), pierwszej irańskiej naukowczyni z tytułem profesora. Sajjah, zmarła na krótko przed ukończeniem dysertacji przez swoją podopieczną, wywarła znaczący wpływ na intelektualny rozwój Daneszwar, która po latach wyznała: "Zawdzięczam jej wszystko, co zrobiłam i wszystko, czym jestem"[12].

Paradoksalnie to właśnie Sajjah zachęcała pisarkę do porzucenia kariery naukowej i poszukiwania własnego głosu w prozie. Ostatecznie Daneszwar przez lata godziła pisarstwo z pracą akademicką (jako wykładowczyni estetyki i historii sztuki na Wydziale Archeologii Uniwersytetu Teherańskiego) oraz translatorską. Wśród jej przekładów znalazły się między innymi Szkarłatna litera Nathaniela Hawthorne'a (1804-1864) czy Płacz, ukochany kraju Alana Patona (1903-1988). O ile jednak szczerze lubiła dydaktykę, o tyle o tłumaczeniach mówiła jako o zajęciu wymuszonym przez sytuację finansową. Wewnętrzny konflikt pomiędzy nie w pełni zrealizowaną potrzebą autonomicznej twórczości a przymusem przytaczania cudzych głosów będzie jej towarzyszył do końca życia.

W 1952 roku, jako stypendystka Fundacji Fulbrighta, Daneszwar wyjechała na Uniwersytet Stanforda, by studiować estetykę i historię sztuki. Podczas pobytu w Kalifornii uczestniczyła też w zajęciach z twórczego pisania prowadzonych przez Wallace'a Stegnera (1909-1993). Pisarka do końca życia z wdzięcznością i estymą wypowiadała się o amerykańskim mentorze, który nauczył ją dynamicznej, "kinematograficznej" techniki narracyjnej.

Za właściwy początek dojrzałej twórczości Daneszwar należy uznać wydany w 1961 roku zbiór opowiadań Szahri czun beheszt (Miasto niczym raj). Siedem lat później Daneszwar została wybrana pierwszą przewodniczącą Stowarzyszenia Pisarzy Irańskich (pers. Kanun-e Newisandegan-e Iran) zrzeszającego twórców walczących o wolność słowa. W 1980 roku ukazał się jej drugi najważniejszy zbiór opowiadań Be ki salam konam? (Kogo mam witać?) zawierający utwory powstałe jeszcze przed rewolucją. Rok później Stowarzyszenie rozwiązano - gorzki przykład porewolucyjnego paradoksu i jeden z wielu powodów do rozczarowania nową władzą dla Daneszwar, która początkowo wspierała rewolucję z pozycji prodemokratycznych. W późniejszych latach powstała trylogia powieści o tułaczce, napisana w nowej, postmodernistycznej technice łączącej fikcję z dokumentem: Dżazire-je sargardani (Wyspa tułaczki, 1993), Sareban sargardan (Wielbłądnik tułacz, 2001) oraz nigdy niewydana Kuh-e sargardan (Tułacza góra). Rękopis tej ostatniej zaginął w niewyjaśnionych okolicznościach, być może z uwagi na odmalowany w niej krytyczny obraz władz Islamskiej Republiki.

Trudno mówić o Daneszwar, nie wspominając o jej małżeństwie z Dżalalem Al-e Ahmadem (1923-1969), jednym z czołowych pisarzy i intelektualistów dwudziestowiecznego Iranu, znanym przede wszystkim jako autor kultowego wręcz eseju Gharbzadegi (Zatrucie przez Zachód) z 1962 roku. Słowami samej Daneszwar decyzja o wyjściu za Al-e Ahmada stanowiła akt dobrowolnej deklasacji: pisarka chciała w ten sposób uciec przed nudą burżuazyjnego dostatku, a poprzez wspólne zarabianie na chleb zapewnić sobie niezależność. Jej ślub z Al-e Ahmadem, zawarty w 1950 roku, odbył się przy dramatycznym sprzeciwie ojca pana młodego, duchownego, który nie akceptował nienoszącej hidżabu wybranki syna. W późniejszych latach cieniem na ich związku położyły się bezdzietność oraz romans Al-e Ahmada, który o mały włos nie doprowadził do rozpadu małżeństwa.

Małżeństwo Daneszwar i Al-e Ahmada, porównywanych do Simone de Beauvoir i Jean-Paula Sartre'a, stanowiło legendarną wręcz wspólnotę intelektualną. Łączyło ich wiele: zbliżone poglądy polityczne, radykalny sprzeciw wobec rządów szacha, troska o los proletariatu i przeświadczenie o społecznej misji literatury. Zarazem wiele ich dzieliło. Al-e Ahmad, jak pisała Daneszwar w wydanym jeszcze za jego życia niezwykłym, intymnym eseju Szouhar-e man Dżalal (Mój mąż Dżalal, 1961), był człowiekiem "skrajnym", "szorstkim", "ruchliwym" i "nerwowym", żyjącym w nieustannym konflikcie pomiędzy "polityką a literaturą, wiarą a niewiarą, absolutnym zaufaniem a jego brakiem"[13]. Jego idealizm i pracoholizm doprowadzały do fizycznego wypalenia, ją natomiast cechowało umiłowanie harmonii i umiarkowanie. Podczas gdy ona konsekwentnie odmawiała członkostwa w partiach politycznych, on przechodził z jednej lewicowej partii do drugiej. Ona ponad wszystko ceniła intelektualną niezależność, on miał silną potrzebę ideologicznej przynależności.

Daneszwar przez lata musiała się mierzyć z etykietką "żony Al-e Ahmada". To krzywdzące spojrzenie nie oszczędziło jej twórczości, w tym Sawuszun - powieści przez niektórych krytyków sprowadzanej do "Gharbzadegi prozą". Sawuszun jest jednak czymś znacznie więcej niż literacką reprezentacją poglądów "męża Daneszwar".

Wiele o Sawuszun powiedziano - że to powieść realistyczna, obyczajowa, historyczna, "powieść o współczesnym Iranie" (jak głosi podtytuł jednego z jej angielskich przekładów) oraz feministyczna. Choć wszystkie te określenia są prawdziwe, nie wyczerpują bogactwa tego wielowarstwowego, misternie skonstruowanego utworu. Daneszwar udała się niełatwa sztuka stworzenia postaci żywych, bogatych i przekonujących psychologicznie, a zarazem reprezentujących konkretne "typy": idealisty, oportunisty, przykładnej żony i matki itd. Także miejsca opisane w powieści (na czele z ogrodem Zari), choć zakorzenione w topografii Szirazu, mają głębokie, symboliczne znaczenie. Sawuszun jawi się wręcz jako "poezja prozą" - nowoczesna, prozatorska realizacja ideału perskiej poezji klasycznej: zespolenia wymiarów dosłownego i przenośnego, jawnego i ukrytego. Odwołując się do rozważań Daneszwar na temat poezji, można powiedzieć, że metoda realistyczna w Sawuszun służy do przerzucenia mostu pomiędzy zewnętrzną rzeczywistością (pers. vaqe'ijat) a wewnętrzną prawdą (pers. haqiqat), zaś realistyczny opis odsłania to, co niematerialne - ukryty, duchowy wymiar egzystencji[14]. Nieprzypadkowo na motto swojej powieści pisarka wybrała fragment wiersza ukochanego przez siebie Hafeza - mistrza mistycznych gazali opartych na nierozerwalnej podwójności znaczenia.

Nie dziwi zatem, że sama Daneszwar nazywała Sawuszun powieścią filozoficzną. Jest to też utwór garściami czerpiący z mitologii i rozmaitych tekstów kultury, nie tylko irańskich. Jego tytuł odwołuje się do obchodzonego ongiś w południowym Iranie żałobnego święta ku czci Sijawusza (Sijawasza) - w mitologii irańskiej archetypicznego męczennika, symbolu niewinności, prawości i wierności. W najbardziej znanej wersji mitu, tej z Księgi królewskiej (pers. Szahname) Ferdousiego (940-1025), Sijawusz, syn króla Keja Kawusa, odrzuca zaloty macochy Sudabe. Sfrustrowana Sudabe oskarża pasierba o próbę gwałtu, lecz Sijawusz bez szwanku przechodzi przez ogień, oczyszczając się tym samym z zarzutów. Chcąc uniknąć wojny wywołanej przez ojca, książę szuka schronienia w Turanie, mitycznym wrogu Iranu. Żeni się tam z księżniczką Farangis, lecz w wyniku turańskich intryg ginie z rąk oprawców, a jego śmierć rozpętuje wojnę między Iranem a Turanem. Rostam - najsłynniejszy irański heros, wychowawca Sijawusza - dokonuje publicznej egzekucji Sudabe, a syn Sijawusza, Kej Chosrow, obejmuje irański tron. Czytając Sawuszun, warto mieć w pamięci historię Sijawusza - utwór opowiada bowiem o kolejnych, powracających na przestrzeni dziejów wcieleniach archetypicznych bohaterów i antybohaterów.

Jest wreszcie Sawuszun wielkim manifestem nadziei. W wygłoszonym w 1977 roku z inicjatywy Stowarzyszenia Pisarzy Irańskich przemówieniu zatytułowanym Zagadnienia sztuki współczesnej (pers. Masa?el-e honar-e mo?aser) za "najważniejszy obowiązek współczesnego artysty" uznała Daneszwar "odrzucenie lęku i wytyczenie drogi ku wybawieniu ludzkości". Opowiadając się za realizmem w sztuce i literaturze, podkreślała, że "droga ku wybawieniu nie musi koniecznie oznaczać wiary w socjalizm czy inne zachodnie izmy", a winna opierać się "na wszechstronnej analizie całości czynników społecznych i sposobu życia ludzkości w dzisiejszych czasach oraz na nieufności względem każdej metody, która wyklucza wolność szlachetnego rodzaju ludzkiego"[15]. Odrzucenie lęku, umiłowanie wolności i radykalna nadzieja na przekór złu świata - oto credo Daneszwar i przesłanie jej prozy.

[1] Simin Daneshvar, A Letter to the Reader, w: tejże, Daneshvar's Playhouse: A Collection of Stories, tłum. Maryam Mafi, Mage Publishers, Washington, D.C. 1989, s. 155. (Jeżeli nie zaznaczono inaczej, tłumaczył Piotr Bachtin).

[2] Naser Hariri, Goft-o-szonudi ba doktor Parwiz-e Natel-e Chanlari, doktor Simin-e Daneszwar, Ketabsara-je Babol, Babol 1366 (1987/1988), s. 66.

[3] Farzaneh Milani, Pa-je sohbat-e Simin-e Daneszwar, "Alefba" 1983, jesień, nr 4, 147-157, s. 153.

[4] Tamże.

[5] Simin Daneshvar, dz. cyt., s. 157.

[6] Tamże.

[7] Tamże, s. 156.

[8] Farzaneh Milani, dz. cyt., s. 151.

[9] Simin Daneshvar, dz. cyt., s. 166.

[10] Naser Hariri, dz. cyt., s. 7.

[11] Tamże, s. 9.

[12] Huszang Golsziri, Goftegu [rozmowa z Simin Daneszwar], w: tegoż, Dżedal-e naqsz ba naqqasz dar asar-e Simin-e Daneszwar (az Atasz-e chamusz ta Sawuszun), Enteszarat-e Nilufar, Tehran 1376 (1997/1998), s. 189.

[13] Simin Daneszwar, Szouharam Dżalal [Szouhar-e man Dżalal], w: tejże, Ghorub-e Dżalal hamrah ba Az an cze rafte hekajat (acharin harfha-je Simin-e Daneszwar dar bare-je Dżalal-e Al-e Ahmad), Ajine-je Dżonub, Tehran 1384 (2005), s. 8.

[14] Tak mówiła o tym pisarka: "Ogólnie rzecz ujmując, poezja ma z jednej strony źródło w rzeczywistości, z drugiej natomiast łączy się z prawdą. Poezja jest mostem łączącym rzeczywistość z prawdą czy też, mówiąc jaśniej, łącznikiem pomiędzy nauką a filozofią - a filozofia zawsze ma coś do powiedzenia", Naser Hariri, dz. cyt., s. 43, 44.

[15] Simin Daneszwar, Masa'el-e honar-e mo'aser, w: Dah szab: szabha-je sza'eran wa newisandegan dar Andżoman-e Farhangi-je Iran wa Alman, red. Naser Mo'azzen, Amir Kabir, Tehran 1357 (1978/1979), s. 15.

Najważniejsze postaci występujące w powieści

Abolqasem - brat Jusefa i Fateme.

Bibi Hamdam - matka Maleka Rostama i Maleka Sohraba.

Chadidże - służąca w domu Zari i Jusefa.

Chosrow - syn Zari i Jusefa.

Doktor Abdollah - sędziwy, powszechnie szanowany lekarz.

Ezzatoddoule - wpływowa arystokratka, matka Hamida, przyjaciółka Fateme z dzieciństwa.

Fasihozzaman - tytuł noszony przez matkę Jusefa, Abolqasema i Fateme.

Fateme (ciocia, Qodsossaltane) - siostra Jusefa i Abolqasema.

Ferdous - służąca Ezzatoddoule.

Fotuhi - nauczyciel, socjalista.

Gholam - służący w domu Zari i Jusefa.

Gilan Tadż - najmłodsza córka gubernatora prowincji Fars.

Hadżi Mohammad Reza - farbiarz, sąsiad Zari i Jusefa.

Hamid - syn Ezzatoddoule.

Hasan Aqa - handlarz zbożem i towarami na wagę, brat Hosejna Aqa.

Hormoz - syn Abolqasema.

Hosejn Aqa - zielarz, brat Hasana Aqa.

Jusef - właściciel ziemski, mąż Zari.

Kal Abbas - odźwierny w domu Ezzatoddoule, mąż Ferdous.

Kolu - syn pasterza Jusefa.

MacMahon - irlandzki korespondent wojenny.

Madżid - przyjaciel Jusefa.

Malek Rostam - wódz plemienny, starszy brat Maleka Sohraba.

Malek Sohrab - wódz plemienny, młodszy brat Maleka Rostama.

Mardżan - córka Zari i Jusefa, siostra bliźniaczka Miny.

Mehri (Mehrangiz) - przyjaciółka Zari.

Mina - córka Zari i Jusefa, siostra bliźniaczka Mardżan.

Nane Ferdous - matka Ferdous, także na służbie u Ezzatoddoule.

Pani Fotuhi - siostra Fotuhiego, pacjentka szpitala psychiatrycznego.

Pani Masihadam - młoda akuszerka i lekarka.

Sejjed Mohammad - przodownik Jusefa.

Zari (Zahra) - główna bohaterka powieści, żona Jusefa, matka Chosrowa, Mardżan i Miny.

Zinger - brytyjski sierżant, dawniej sprzedawca maszyn do szycia Singer.

1.

Tego dnia odbywał się ślub córki gubernatora prowincji. Piekarze połączyli swoje siły i upiekli sangak[2], jakiego świat nie widział. Do pokoju zaślubin grupami schodzili się goście, by go obejrzeć. Zahra, zwana przez bliskich Zari, oraz Jusef także postanowili przyjrzeć mu się z bliska.

- Proszę, jak jagnięta całują rękę rzeźnika! - powiedział Jusef, gdy tylko jego wzrok padł na chleb. - Tyle dobra poszło na zmarnowanie, i to w takich czasach...

Goście, którzy stali obok małżonków i usłyszeli słowa Jusefa, najpierw się od niego odsunęli, a następnie wyszli z pokoju. Zari utknął w gardle komplement na temat chleba. Wzięła Jusefa za rękę i wpatrując się w niego błagalnym wzrokiem, powiedziała:

- Na Boga, przynajmniej dzisiaj oszczędź mi nerwów!

Jusef uśmiechnął się do żony. Zawsze się do niej uśmiechał tymi swoimi pełnymi wargami zwieńczonymi łukiem kupidyna, zza których widać było zęby - niegdyś lśniąco białe, dziś już poczerniałe od dymu fajki wodnej. Po chwili Jusef odszedł, a Zari została na miejscu, wpatrując się w chleb. Schyliła się i uniosła drukowaną w kwietne wzory serwetę, którą przykryto dwa złączone skrzydła drzwi. Na rozstawionych wokoło tacach z wizerunkami legendarnej pary kochanków, Lejli i Madżnuna, żarzył się esfand[3]. Na samym środku stał chleb upieczony na kolor gliny. Ułożono na nim napis z maku: "Sprawiedliwemu gubernatorowi w darze od cechu piekarzy", a wokół niego przy użyciu szafranu i czarnuszki usypano życzenia wszelkiej pomyślności. "W jakim piecu go upiekli? - myślała Zari. - I w ogóle jakich rozmiarów jest ten placek?! Ile mąki musieli na niego zużyć? A to wszystko, jak powiedział Jusef, w takich czasach... W czasach, kiedy tym jednym chlebem można by wykarmić całą rodzinę. W czasach, kiedy dostać chleb w piekarni to zadanie na miarę bohatera pokroju Rostama. Dopiero co gruchnęła w mieście wieść, że gubernator chciał nastraszyć piekarzy i wrzucił jednego z nich do pieca, bo wszyscy, którzy zjedli chleb z tej piekarni, wili się jak wąż od bólu brzucha i dostali biegunki niczym cholerycy. Podobno dodali do mąki tyle ziaren cykorii, że chleb był zupełnie czarny. No ale, jak powiedział Jusef, czemu winni piekarze? Całe zapasy w mieście, od pszenicy po cebulę, wykupiło obce wojsko... Tylko jak ja mam teraz ubłagać tych, co usłyszeli słowa Jusefa, żeby trzymali język za zębami?"

Gdy tak o tym rozmyślała, usłyszała za sobą głos:

- Dzień dobry.

Podniosła wzrok znad chleba i ujrzała angielską lekarkę, która przystanęła obok w towarzystwie sierżanta Zingera. Podała obydwojgu dłoń. Mówili zabawnym łamanym perskim.

- Jakoż się miewają bliźnięta? - spytała lekarka. - Wszystkie trzy dzieci ja przyjęłam - wyjaśniła sierżantowi.

- Nie miewałem wątpliwości - odparł sierżant Zinger, po czym zwrócił się do Zari: - Jestże dziecko nadal z butelki?

Po wielokroć powtarzał te swoje "jestże, jestże", aż w końcu się zmęczył i zaczął tłumaczyć coś Zari po angielsku. W rozkojarzeniu nie zrozumiała jego słów, choć ukończyła angielską szkołę, a jej nieżyjący ojciec był najlepszym nauczycielem angielskiego w mieście.

Do tej pory Zari nie dawała wiary w to, co jej mówiono, lecz w końcu przekonała się o tym na własne oczy: obecny sierżant Zinger był to nikt inny jak dawny Mr Zinger, sprzedawca maszyn do szycia marki Singer. Przyjechał do Szirazu co najmniej siedemnaście lat wcześniej i wciąż nie nauczył się porządnie mówić po persku. Kiedy ktoś kupował maszynę do szycia Singer, Mr Zinger we własnej, gigantycznie wysokiej osobie udzielał dziesięciu darmowych lekcji szycia. Sadzał tę swoją zwalistą figurę za kołem krawieckim i uczył dziewczęta wyszywać złotą nicią, haftować i plisować. Aż dziwne, że jego samego to nie śmieszyło! Dziewczęta uczyły się jednak dobrze, w tym Zari, która właśnie od niego nauczyła się szyć. Słyszała, że kiedy wybuchła wojna, Mr Zinger przywdział oficerski mundur z pagonami, lecz dopiero teraz zobaczyła go na własne oczy - faktycznie dobrze na nim leżał.

Zari pomyślała, że trzeba mieć naprawdę dużo siły woli, by móc przeżyć w kłamstwie siedemnaście lat. Bo przecież jego praca była kłamstwem, tak jak jego ubranie i cały on, od stóp do głów. A kłamał zawodowo! Jak sprytnie nakłonił matkę Zari do kupna maszyny do szycia! Oprócz renty po mężu jej matka nie miała na tym świecie nic. Jednak Mr Zinger powiedział jej, że jeśli dziewczyna wniesie w wianie maszynę do szycia marki Singer, niczego już nie będzie potrzebowała. Powiedział jej nawet, że właścicielka maszyny Singer sama może dzięki niej zarabiać na chleb. Dodał też, że wszystkie ważne rody w mieście kupiły już po maszynie do szycia Singer na poczet wiana swoich córek i pokazał matce Zari notes, w którym widniało nazwisko każdej liczącej się w mieście osoby.

Po chwili dołączyło trzech szkockich oficerów w plisowanych kiltach i długich damskich podkolanówkach. Następnie zjawił się Irlandczyk MacMahon, który przyjaźnił się z Jusefem i którego Zari często widywała. MacMahon był korespondentem wojennym i miał przy sobie aparat fotograficzny. Poprosił Zari, by mu wyjaśniła, jakie znaczenie miały przedmioty zgromadzone na uroczystość ślubną, a ona o wszystkim mu opowiedziała: o wazonie, świeczniku i lustrze ze srebra, o szalu i pierścieniu złożonych w bogato zdobionej jedwabnej sakwie, o chlebie, serze, młodych pędach zbóż i o esfandzie... Po obydwu stronach ślubnego obrusu ustawiono dwie olbrzymie głowy cukru, które cukrownia w Marwdaszt wyprodukowała specjalnie na ślub córki gubernatora. Jedną z głów ubrano w strój panny młodej, a drugą, zwieńczoną cylindrem, w garnitur pana młodego. W rogu pokoju stał dziecięcy wózek wyściełany różową satyną i wypełniony słodyczami oraz monetami. Było też siodło, znad którego Zari uniosła jedwabną serwetkę i powiedziała:

- Panna młoda siada na siodle na znak, że będzie teraz siedzieć na mężu jak na koniu.

Wszyscy wybuchnęli śmiechem, a MacMahon cykał zdjęcia.

Wzrok Zari padł na młodszą córkę gubernatora, Gilan Tadż, która dawała jej znaki. Przeprosiła rozmówców i podeszła do dziewczynki o oczach w kolorze miodu i gładkich, rozrzuconych na ramionach włosach o barwie daktyli. Miała na sobie krótkie pończochy i spódnicę nad kolano. "Musi być w wieku mojego Chosrowa - pomyślała Zari. - Nie może mieć więcej niż dziesięć, jedenaście lat..."

- Mama prosi, żeby pani pożyczyła jej łaskawie swoje kolczyki - powiedziała Gilan Tadż. - Tylko dziś wieczorem ozdobią nimi uszy panny młodej, a jutro z samego rana mama każe je pani odesłać. To wszystko przez panią Ezzatoddoule, która przyniosła zieloną jedwabną wstążkę i zarzuciła ją pannie młodej na szyję. Mówi, że to na szczęście. Ale moja siostra nie ma nic zielonego, co by do niej pasowało.

Recytowała jak uczennica w szkole. Zari oniemiała. Jakim cudem dostrzegli jej szmaragdowe kolczyki? Kto w tym tłumie zdołał pomyśleć o takich detalach? To zapewne sprawka Ezzatoddoule, która tym swoim świdrującym spojrzeniem lustruje majątek wszystkich osób w mieście. Drżącym głosem odpowiedziała:

- Ale to mój prezent ślubny, pamiątka po matce Jusefa...

Przypomniał jej się tamten weselny wieczór, gdy Jusef własnoręcznie zawiesił jej te kolczyki na uszach. Był zlany potem i w tłumie ludzi szukał otworów w płatkach jej uszu, wystawiony na widok kobiet, które nie przepuściły okazji, by przywołać sprośną opowiastkę o przebijaniu dziurek[4].

- Już życzą sto lat młodej parze - naciskała zniecierpliwiona Gilan Tadż. - Niech się pani pospieszy. Jutro rano...

Zari zdjęła kolczyki i powiedziała:

- Proszę na nie bardzo uważać, żeby tylko zapięcie nie odpadło.

Choć przecież wiedziała, że ponownie ujrzeć te kolczyki to jak zobaczyć płatki własnych uszu. Ale czy mogła ich nie oddać?

Panna młoda wkroczyła do pokoju zaślubin prowadzona pod rękę przez Ezzatoddoule. Tej to się zawsze udawało wkupić w łaski kolejnych gubernatorów! Za panną młodą szło pięć małych dziewczynek podobnych do aniołków, ubranych w bufiaste sukienki i trzymających w dłoniach bukiety róż, a za nimi pięciu chłopczyków w garniturach i pod krawatami. W pokoju było pełno ludzi. Panie zaklaskały w dłonie. Zagraniczni oficerowie, którzy byli już na miejscu, także bili brawo. To dla nich była ta cała pompa. Jednak w oczach Zari uroczystość jawiła się raczej niczym pasyjny spektakl taazije[5]... Wznoszono pozdrowienia dla młodej pary. Panna młoda usiadła na siodle przed lustrem, a Ezzatoddoule potarła jej nad głową kostki cukru. Zagraniczni oficerowie zachichotali na widok kobiety z igłą i czerwoną nicią, która udawała, że zszywa języki krewnym pana młodego. Do pokoju weszła czarna służąca z kadzielnicą, znad której unosił się dym palonego esfandu, roztaczając dookoła piekielnie mocną woń. W pomieszczeniu był taki ścisk, że nie dało się szpilki wcisnąć. "Wszyscy nikczemnicy z taazije tutaj są - pomyślała Zari. - Marhab, Szemr, Jazyd, Farangi, Zejnab, Hend, Aisza i Fezze". Po chwili naszła ją myśl: "Ja też już gadam jak Jusef...".

W pokoju było tłoczno i gorąco, a w powietrzu unosił się zapach esfandu, tuberoz, gladiol i goździków rozstawionych tu i ówdzie w srebrnych wazonach, które dało się dostrzec pomiędzy spódnicami zgromadzonych dam. Kwiaty sprowadzono z Bagh-e Chalili, jednego ze starych ogrodów w Szirazie. Zari nawet nie zauważyła, kiedy panna młoda powiedziała "tak". W pewnej chwili Gilan Tadż położyła jej dłoń na ramieniu.

- Mama kazała podziękować - rzekła cichym głosem. - Bardzo jej... - Lecz reszta jej słów zginęła wśród jazgoczących dźwięków wojskowej muzyki, która nastała po okrzykach pomyślności wznoszonych na cześć młodej pary. Brzmiało to tak, jakby walili w kotły na wojnę. Ferdous, żona odźwiernego Ezzatoddoule, weszła do pokoju i utorowała sobie drogę, by wręczyć swej pani torebkę, z której Ezzatoddoule wyjęła tacę pełną cukierków i monet. Obrzuciwszy nimi głowę panny młodej, własnoręcznie włożyła po złotej monecie w dłonie zagranicznym oficerom i angielskiej lekarce, aby ci nie musieli się schylać. Do tej pory Zari nie dostrzegła wśród zgromadzonych syna Ezzatoddoule, Hamida; ujrzała go dopiero, gdy zabrał głos. Kierując swoje słowa do zagranicznych oficerów, powiedział:

- Ręka mojej drogiej mamy daje powodzenie w finansach. - Po czym zwrócił się do Zari: - Pani Zahro, proszę przetłumaczyć.

A ona, o której rękę się niegdyś starał, pomyślała: "Jeszcze czego! Dobrze pamiętam, jak nauczyciel historii przyprowadził do twojego domu uczennice dziewiątych klas pod pretekstem zwiedzania zabytkowej architektury, a ty oceniałeś nas swoim lubieżnym wzrokiem... Pamiętam, jak nam pokazywałeś swoją łaźnię i zurchane[6]. Jak powtarzałeś, że to twój pradziadek, miejski komendant, kazał zbudować salę lustrzaną, a Lotf Ali Chan zamówił malowidła na szkle... Miałam cię wtedy serdecznie dosyć i nic się w tym względzie nie zmieniło. Nie zapomnę też bezczelności twojej matki, która w dzień łaziebny przyszła do hammamu Szapuri i wprosiła się do naszego pokoju, żeby taksować moje nagie ciało swoimi zezowatymi oczami. Miałam szczęście, że w tym samym czasie zainteresował się mną Jusef, bo gdyby nie on, całkiem możliwe, że moja matka i brat daliby się zwieść twojemu pretensjonalnemu stylowi bycia".

Po ceremonii zaślubin w ogrodzie i na werandzie przed budynkiem zaczęło się wesele. Wszystkie cyprysy, ozdobne palmy i drzewa pomarańczowe przystrojono lampami. Każde drzewo było w innym kolorze. Na dużych zainstalowano duże żarówki, a na małych małe. Wyglądały jak gwiazdy. Z obydwu stron kaskadowej fontanny spływała woda. Na kolejnych jej stopniach ustawiono lampy w kształcie róż, których światło sprawiało, że woda, nim spłynęła do sadzawki, nabierała czerwonej barwy. Duże ogrodowe patio wyłożono dywanami, by można było na nich tańczyć. Zari pomyślała, że kabel, którym podłączono lampy w fontannie, musiał leżeć ukryty pod dywanami.

Dookoła sadzawki ustawiono na zmianę porcelanowe patery wypełnione owocami, trójramienne świeczniki i kosze z kwiatami. Świece na świeczniku były zapalone, a gdy podmuch wiatru zgasił którąś z nich, służący natychmiast z powrotem ją zapalał przy użyciu pochodni o krótkiej rękojeści.

Gubernator - mężczyzna postawny, wysoki, o siwych włosach i brodzie - stał przy sadzawce i witał nowo przybyłych gości. Jako ostatni zjawili się zezowaty angielski pułkownik pod rękę z dyrektorką szkoły, do której chodziła Zari. Za nimi szło dwóch indyjskich żołnierzy, podtrzymując na brzuchach kosze goździków ułożonych na kształt statku. Kiedy podeszli do gubernatora, ustawili kosze u jego stóp, obok sadzawki. Ten jednak nie zwrócił uwagi na kwiaty, zajęty całowaniem dłoni angielskiej damy. Dyrektorka szkoły chyba wspomniała mu o kwiatach, bo gubernator ponownie uścisnął dłoń pułkownika i wyciągnął rękę do indyjskich żołnierzy, lecz oni stanęli na baczność, zasalutowali, zrobili w tył zwrot i odeszli. Orkiestra wojskowa grała marsza.

Następnie pojawili się muzykanci. Nemat grał na kanunie[7], a jego kolega o wzdętym brzuchu na tarze[8], podczas gdy chłopię o wyskubanych brwiach, tańcząc, zaśpiewało Mój kwiatku, haftowany kwiatku oraz Kochanie, jesteś jak listek na wierzbie. Potem uderzyli w bębny, a kilka kobiet i mężczyzn w tandetnych strojach kaszgajskich byle jak odtańczyło imitację tańca ludowego. Zari widziała już w życiu masę sztucznych rzeczy, ale jeszcze nigdy sztucznych Kaszgajów.

Przyszła kolej na muzykantów, których specjalnie ściągnięto z Teheranu na ślub córki gubernatora. W uszach Zari wszystkie dźwięki zlewały się w nieznośną kakofonię. Mdliło ją na widok pater ze słodyczami i mis pełnych bakalii, które porozstawiano na stołach. Te pierwsze musiał podarować cech cukierników, a drugie - sprzedawcy bakalii, pomyślała. Na stole na werandzie postawiono pięciopiętrowy tort weselny - sprowadzony samolotem prezent od dowództwa generalnego zagranicznych sił zbrojnych. Na jego najwyższym piętrze widniały figurki państwa młodych trzymających się za ręce, umieszczone na tle brytyjskiej flagi. Wszystko było zrobione z cukru.

Ogółem człowiekowi mogło się wydawać, że ogląda jakiś film, zwłaszcza przez tych wszystkich zagranicznych oficerów dookoła, z pagonami i orderami na mundurach. Albo Szkotów w plisowanych kiltach. Czy wreszcie kilku wojskowych z Indii, w turbanach na głowach. Gdyby tak nie straciło się swoich kolczyków, można by się napawać tym widokiem.

Najpierw państwo młodzi odtańczyli pierwszy taniec. Długi tren rozciągał się na dywanie niczym warkocz komety, a drogie kamienie, cekiny i perły, którymi wysadzana była suknia panny młodej, lśniły w świetle lamp. Lecz córka gubernatora nie miała już na sobie ani zielonej jedwabnej wstążki owiniętej wokół szyi, ani welonu. Tylko kolczyki były na swoim miejscu. Następnie z panną młodą zatańczyli kolejno angielski pułkownik i sierżant Zinger, w którego ramionach drżała jak osika. Sierżant nadepnął jej chyba kilka razy na stopę. Wkrótce potem do zgromadzonych pań podeszli zagraniczni oficerowie. Kiedy ubrane w kolorowe suknie kobiety tańczyły w objęciach obcych wojskowych, ich mężowie, siedzący na krzesłach, bacznie im się przyglądali. Wyglądali, jakby siedzieli na rozżarzonych węglach. A może właśnie byli zadowoleni? Czy jednak skręcało ich z wściekłości? Kto wie, co się dzieje w sercach innych ludzi. Z końcem każdego tańca oficerowie odprowadzali panie na ich miejsce - zupełnie jakby one same nie mogły tam trafić. Gdy niektórzy z oficerów stawali na baczność i całowali dłonie kobiet, ich mężowie podrywali się jak na sprężynie, po czym siadali z powrotem. Wyglądało to tak, jakby ich ktoś nakręcił. MacMahon jako jedyny nie tańczył, tylko robił zdjęcia.

Do Zari podszedł sierżant Zinger. Stanął na baczność, zastukał obcasami, skłonił się i zapytał:

- Zatańczymy?

Odmówiła. Wówczas Zinger wzruszył ramionami i podszedł do angielskiej lekarki. Zari spojrzała na męża, który siedział kilka krzeseł dalej - wpatrywał się w nią tymi swoimi oczami, które były bardziej niebieskie niż czyste niebo owych wiosennych dni. Puścił do niej oko, co ją ujęło. Zdawało się, że w kącikach jego oczu cały czas skrywają się łzy, niczym para wilgotnych szmaragdów. Takich samych jak szmaragdy w jej kolczykach.

Pułkownik z Zingerem, w parze lub pojedynczo, zabierali co poniektórych mężczyzn w głąb ogrodu, by po kilku minutach wracać, iść prosto do baru i wznosić toasty. Zari widziała, jak Zinger powiedział coś na ucho jej mężowi, po czym Jusef wstał i obaj poszli aleją pomiędzy rzędami rozświetlonych cyprysów i drzew pomarańczowych, następnie zaś zniknęli w głębi ogrodu. Prędko jednak wrócili i nawet nie podeszli do baru, a Zari ujrzała, jak sierżant Zinger daje znak pułkownikowi, który wybałuszył oczy i zmarszczył czoło. Po chwili Jusef się do niej dosiadł. Miał czerwoną twarz, a jego jasne wąsy drżały.

- Wstawaj, wymkniemy się po cichu - powiedział.

Zari przykryła sobie włosami ucho od strony Jusefa.

- Jak sobie życzysz - odparła.

Właśnie podnosiła się z miejsca, gdy wyrósł przed nią MacMahon z kieliszkiem w dłoni. Usiadł koło nich i wziął Jusefa za rękę. Wypił tyle ginu, że oczy mu się do końca nie otwierały. Zapytał po angielsku:

- Znowu się posprzeczałeś z Wielkim Krawcem? - Po czym westchnął i kontynuował: - Wam jest trudniej, ale to nie znaczy, że nam będzie łatwo... Spodobał ci się mój wiersz, który ci wcześniej wyrecytowałem? Mam teraz zamiar napisać wiersz o waszym mieście... - Wskazał na plasterek limonki w kieliszku i powiedział: - Ta limonka o delikatnej, zielonej skórce zgromadziła w sobie wszystkie zapachy... Ona i cyprys, wolny i powściągliwy, to ważne elementy tutejszej flory, a ludzie zawsze przypominają to, co rośnie w miejscu, skąd pochodzą. Delikatni i powściągliwi, tacy właśnie jesteście. Przysłali mnie tutaj, Jusefie, żebym cię zapytał, dlaczego i ty nie jesteś delikatny i umiarkowany. Widzisz, robię niezłe postępy. A przecież jestem strasznie pijany! Świetnie wykonałeś swoje zadanie, Irlandczyku, poeto, wieczny pijaku! - Spojrzał na Zari i powiedział: - Na zdrowie! - Wypił łyk, odstawił pusty kieliszek na stół i mówił dalej: - Chodźcie, usiądźmy sobie na tej ławce koło statku z kwiatów, który zakotwiczyli przy brzegu z trawy. Zari, niech pani też dołączy, obecność pięknej kobiety zawsze jest ekscytująca. Ten okręt wojenny załadowany kwiatami to prezent od naszego dowództwa generalnego sił zbrojnych. No dobrze, gdzie mój kieliszek? Zari, niechże nam pani doleje. Przecież jesteśmy rodziną, prawda? - kontynuował. - Oba nasze kraje, Iran i Irlandia, to ziemie Ariów. Wy jesteście naszymi przodkami, a my waszymi potomkami! O, nasi starzy, starzy przodkowie... Pocieszcie nas. Pocieszcie! O, katolicki, patriarchalny Irlandczyku, wieczny pijaku! Wiem, że pewnego paskudnego, deszczowego dnia wpadniesz w jakąś dziurę i zginiesz. Albo będziesz w przytułku szukał staruszki, do której powiesz: "Matko". Bo przecież i twoja matka, i ta dziewczyna z sąsiedztwa, co przyniosła jej szklankę ciepłego mleka... Twoja matka akurat robiła na drutach wełniane skarpety w romby dla syna, który był na froncie... Takie same mam teraz na nogach. A twój ojciec, nocny strażnik włączający alarmy przed nalotami, doskonale wiedział, że samoloty będą bombardować naszą dzielnicę. Wiedział, że właśnie wtedy zrównają nasz dom z ziemią. Wiedział, że właśnie wtedy, w tym domu matka robiła na drutach wełniane skarpety w romby dla swojego syna, który był na froncie. Kiedy ją wyciągali spod gruzów, nadal trzymała druty w dłoni, a teraz ojciec napisał list. Napisał, że mu przykro, że... Przykro, że... I właśnie z tą katolicką, patriarchalną rodziną... wierzącą w spowiedź i inne brednie... wziąłeś i wyjechałeś do Londynu. Na co ci to było? Gdybyś został na miejscu i naprawiał tę twoją biedną, nieszczęsną Irlandię, gdybyś ją wyzwolił, nie musiałbyś ponosić takiej ofiary na emigracji. Pamiętam, jak na obczyźnie snułeś bajki o Irlandii, jak rzucałeś ludziom w twarz imionami jej niezliczonych poetów, jak wzdychałeś za swoją biedną ojczyzną. Pamiętam, jak mówiłeś, że w twojej ojczyźnie młodzież nie jest zepsuta, na co twoi rozmówcy odpowiadali: "A to mamy w Wielkiej Brytanii zepsutą młodzież?". Kogo chciałeś oszukać? Zapomniałeś o irlandzkich pijakach. Zapomniałeś, że co tydzień u brzegów twojej ojczyzny cumował statek, by w zamian za towary ładować na pokład irlandzkie dziewczęta oraz chłopców i zabierać ich do Ameryki. Z kolei oni udawali, że nic nie wiedzą o tym, że wysyłają swoich kryminalistów do kolonii. Takich jak nasz Wielki Krawiec. Wielki Krawiec się na ciebie uwziął. Nie może na ciebie patrzeć. Na mnie zresztą też. Wczoraj powiedziałem konsulowi, żeby zapomniał o Jusefie. Ale Wielki Krawiec nie pozwala... - Pociągnął łyk z kieliszka i kontynuował: - Niektórzy ludzie są jak rzadkie kwiaty i innych na ich widok ogarnia zazdrość. Wydaje im się, że taki rzadki kwiat zgromadził w sobie moc całej ziemi; że pochłania całe światło słońca i wilgoć z powietrza; że zabiera całą przestrzeń potrzebną im do życia. Zazdroszczą mu i pragną, by przestał istnieć. Bądź taki jak my albo nie bądź wcale! Wy tu macie niewiele rzadkich kwiatów, macie za to oleandry, które przydają się do odstraszania komarów, oraz trawę dobrą dla jagniąt. Cóż, zawsze się znajdzie gałąź dłuższa i zieleńsza od pozostałych. Dzięki niej drzewo jest wyższe, a jego oczy i uszy są szeroko otwarte. Lecz oni mówią: "Nie patrz, nie słuchaj, nie mów!". Więc wysyłają irlandzkiego poetę pijaka, korespondenta wojennego, w ślad za tym drzewem, żeby je zmiękczył, przekabacił. Oto i on, ten korespondent, z listem od ojca w kieszeni, a ojciec napisał, że mu przykro, że... Przykro, że... Cóż, Jusefie, jeśli zmiękniesz, będziesz skończony.

Ponownie napił się z kieliszka, a jego oczy zwęziły się do dwóch linii. Ze smutkiem w głosie powiedział:

- O, Irlandio, kraju potomków Ariów! Napisałem wiersz na cześć drzewa, które musi wyrosnąć na twojej ziemi. To drzewo zwie się Drzewem Niepodległości. Trzeba je podlewać nie wodą, lecz krwią. Od wody usycha. Zgadza się, Jusefie, miałeś rację: jeśli niepodległość jest dobra dla mnie, jest też dobra dla ciebie. Bardzo mi się przydała historia, którą opowiedziałeś. Mówiłeś o drzewie z waszych legend, którego wysuszone liście użyte jako czernidło do oczu dają niewidzialność i nadludzką moc. Ach, gdyby tylko jedno takie drzewo rosło w Irlandii, a drugie w twoim mieście! - Zamilkł, zapalił papierosa i mówił dalej: - Naplotłem ci tych wszystkich bzdur, żebyś zmiękł. Kiedy przyszedł list od mojego ojca... Przykro mi, że... Przykro mi, że... Usiadłem i napisałem bajkę dla twoich bliźniaczek... Dla Miny. A w zasadzie to i dla Miny, i dla Mardżan. Gdzie moja bajka? Miałem ją tutaj razem z listem... Chciałbym zbudować samolot, który zrzucałby zabawki dla dzieci... Albo śliczne bajki. Dawno, dawno temu żyła sobie mała dziewczynka, która miała na imię Mina. Była to jedyna na świecie dziewczynka, która płakała za gwiazdami, gdy nie było ich na niebie. W życiu nie spotkałem drugiego takiego dziecka. Kiedy Mina była mniejsza, matka brała ją w objęcia, pokazywała jej niebo i mówiła: "Księżycu kochany, usiądź Minie na piersiach". Albo coś podobnego. W ten oto sposób Mina zakochała się w niebie. I teraz każdej pochmurnej nocy płacze za gwiazdami... Boże, oby to służąca odkurzała dzisiaj niebo, bo jest strasznym flejtuchem i rozrzuca tylko kurz po kątach. Kiedy ona odkurza, widać przynajmniej niektóre gwiazdy... Ale biada, jeśli to kolej matki! Matka pucuje niebo do czysta, zbiera wszystkie gwiazdy i księżyc, wrzuca je do worka, a worek zaszywa i wkłada do kredensu, który zamyka na klucz. Ale Mina znalazła na to sposób: sprzymierzyła się z siostrą i razem kradną matce klucze, chowają je pod poduszkę i idą spać. Jeśli nie mają przy sobie kluczy, przez całą noc nie zmrużą oka. Nie widziałem drugiej takiej dziewczynki, która tak bardzo przejmowałaby się gwiazdami, ani drugiego takiego miasta, w którego kredensach można ukrywać gwiazdy...

Ponownie wziął łyk i powiedział:

- Oto koniec bajki Miny... Jusef, powiedz "brawo". Popatrz, jaką ładną historię ułożyłem z paru słów twoich bliźniaczek, które mi powtórzyłeś. Mówiłeś, że mieszkańcy twojego miasta rodzą się poetami, ale teraz widzisz, że to samo można powiedzieć o Irlandczykach... - Po czym zamilkł.

Zari nawet nie zauważyła, kiedy zjawił się przed nimi jej szwagier, Abolqasem. MacMahon wstał, zabrał swój kieliszek i odszedł, a brat Jusefa usiadł na jego miejscu, zamrugał i zapytał:

- Czy to whisky?

- Nie, gin - odparła Zari. - Czy miałbyś ochotę na kieliszek?

- Na próżno się upierasz, bracie - powiedział cicho Abolqasem. - Jakkolwiek by było, oni są naszymi gośćmi. Nie zostaną tu przecież na zawsze. A jak sami im nie damy tego, czego od nas oczekują, wezmą to siłą. Nie straszne im pieczęcie i zamki na drzwiach twoich składów. A poza tym nie chcą przecież nic za darmo, zapłacą. Ja sam sprzedałem im całe swoje zapasy w zamian za czek... Wziąłem nawet zaliczkę za zboże, które jeszcze nie dojrzało. Tak czy siak, to oni tutaj decydują.

- Ci nieproszeni goście nie są tutaj od wczoraj, mój bracie... - odparł Jusef. - Najgorsza ze wszystkiego jest ta służalczość, która wami wszystkimi zawładnęła... W mgnieniu oka zrobili z was swoich pośredników, pomagierów i tłumaczy. Pozwólcie choć jednej osobie im się postawić, to może powiedzą sobie w duchu: "W końcu spotkaliśmy tu chociaż jednego mężczyznę".

Ogłoszono porę kolacji i goście ruszyli w stronę budynku. Zari, jej mąż i szwagier tylko udali, że dołączają do reszty. Abolqasem zamrugał i zwrócił się do Zari:

- Powiedz coś, bratowo... Czy nie widzisz, że on jawnie obraża swojego starszego brata?

- Ale co ja mam niby powiedzieć? - odparła Zari.

Wówczas Abolqasem odezwał się do Jusefa:

- Mój drogi, jesteś młody i nic nie rozumiesz. Przez tę swoją krnąbrność igrasz nie tylko z własnym życiem, lecz sprowadzasz nieszczęście na nas wszystkich. W końcu oni też muszą jakoś wyżywić tak liczne wojsko. Przecież wiesz, że nie można głodzić tylu żołnierzy...

- Ale naszych chłopów można! - odrzekł z goryczą Jusef. - Ludzi z naszego miasta można głodzić...

- Mój drogi, posłuchaj - odpowiedział Abolqasem. - W zeszłym roku i dwa lata temu robiłeś uniki i nic im nie oddałeś, a nam jakoś się udało zamydlić im oczy. Ale w tym roku to już nie przejdzie. Na razie bardziej im potrzebne zapasy i benzyna od armat i karabinów.

Podeszła do nich Gilan Tadż.

- Mama prosi na kolację - powiedziała.

Gdy ruszyli, Abolqasem szepnął do Zari:

- Niech mu tylko nie przychodzi do głowy wykręcać się od jutrzejszego przyjęcia. Chosrow też jest zaproszony. Przyjadę po was.

- Ale jutro jest czwartek - odparła Zari. - Muszę przecież dopełnić moich ślubów.

Abolqasem zamrugał.

- Błagam cię, bratowo!

***

Gdy wrócili do domu, Zari usiadła na łóżku. Zdjęła tylko buty. Jusef wygładzał na łóżku spodnie przed odwieszeniem ich na wieszak. Włożył piżamę i wyszedł do sąsiedniego pokoju. Zari patrzyła na niego z miejsca, w którym siedziała: przyglądał się bliźniaczkom, stojąc przy ich łóżku. Po chwili straciła go z oczu, lecz wiedziała, że gładzi je po głowach i podnosi pęk kluczy, który dziewczynki włożyły pomiędzy poduszki. Teraz z pewnością je całuje i zaraz powie: "Moje śliczne laleczki...". Po chwili usłyszała odgłos otwieranych drzwi. Wiedziała, że Jusef właśnie wchodzi do pokoju Chosrowa, gładzi go po twarzy, całuje w czoło i mówi: "Mój synu, jeśli mnie się nie uda, to uda się tobie. Jesteś dla mnie najcenniejszy na świecie. Kiedy nie widzę cię choćby przez jeden dzień, czuję się jak kurczak, któremu odcięto głowę". Albo coś podobnego.

Jusef wrócił do sypialni, lecz Zari nie ruszyła się z łóżka.

- Nie idziesz spać? - zapytał, wręczając jej klucze. Następnie zaśmiał się i powiedział: - Ależ te szkraby są zabawne! Śliczne laleczki. - Siadając koło żony, dodał po chwili: - Pewnie chcesz, żebym ci rozpiął guziki na plecach? Przepraszam, zupełnie o tym zapomniałem.

- Jaką ładną bajkę napisał im MacMahon - powiedziała Zari, nie odwracając się.

- Wszystko zrozumiałaś?

- Tak, przywykłam już do jego irlandzkiego akcentu.

Jusef powiedział:

- Wiesz, co usłyszałem dzisiaj od Miny? Kiedy podrzuciłem ją do góry i złapałem, spytała mnie: "Tato, czy mama dała ci dwie gwiazdy? Widzę je w twoich oczach".

Zari zaśmiała się i odparła:

- Mała mówi prawdę. W twoich oczach faktycznie lśnią dwie gwiazdy. Są piękne, zupełnie jak szmaragdy... - urwała.

Jusef stanął za plecami żony i zaczął rozpinać guziki jej sukni.

- Ajajaj! Na co tyle tych guzików?! - wykrzyknął. - Wieczorem powiedziałem MacMahonowi coś, co mnie załatwi, jeśli dojdzie do uszu Zingera.

Rozpiął wszystkie guziki i suknia opadła Zari wokół talii. Wówczas Jusef zabrał się za rozpinanie guzików biustonosza.

- Powiedziałem mu: "Tak, mój drogi, mieszkańcy tego miasta rodzą się poetami, lecz wy ich zabiliście. Wykastrowaliście jego bohaterów. Nie zostawiliście nawet pola do walki, by mogli napisać swój epos, zaśpiewać bitewną pieśń... Stworzyliście kraj pozbawiony bohaterów. Miasto zamieniliście w cmentarz, najwięcej życia jest tutaj w dzielnicy, którą zwą Mordestan - Trupiarnia".

Rozpiąwszy wszystkie guziki stanika, położył dłonie na piersiach żony.

- Żal mi twoich piersi, tak ciasno je opinasz.

Zari poczuła dreszcz przechodzący przez piersi; jej sutki sztywniały coraz bardziej. Jusef przyłożył wargi do jej ramienia - były gorące.

- Nie zapytał cię, gdzie jest Trupiarnia?

- Owszem, zapytał. Odpowiedziałem, że to dzielnica zamieszkiwana przez te nieszczęsne kobiety, które zarabiają na życie, wcierając sobie w twarze puder i róż. Te, do których wysyłacie waszych indyjskich żołnierzy. Podczas gdy wy żyjecie dla mamony. Zabiliście naszych poetów, za to dorożkarze, kurwy i pośrednicy nauczyli się kilku słów po angielsku. MacMahon kazał mi przestać, mówił, że przez tę wojnę krwawi mu serce.

Pogładził Zari po włosach. Gdy próbował pocałować ją w ucho, odwróciła się w jego stronę i rzuciła mu się w objęcia, a z jej oczu popłynęły łzy.

- To przeze mnie płaczesz? - spytał zdziwiony Jusef. - Nie potrafię być taki jak wszyscy. Nie jestem w stanie patrzeć, jak moi chłopi chodzą głodni. Ten kraj nie może być do cna pozbawiony mężczyzn.

- Niech sobie robią, co chcą, oby tylko nie sprowadzali wojny do mojego gniazda - odparła Zari, łkając. - Co mi do tego, że całe miasto jest jak Trupiarnia?... To ten dom jest moim miastem, całym moim krajem. Ale oni nawet tutaj przywlekli tę wojnę...

Jusef ujął twarz żony w obie dłonie i scałował jej łzy.

- No już, idź umyć buzię - powiedział. - Teraz nie pora na takie rozmowy. Klnę się na Boga, że jesteś o niebo piękniejsza bez makijażu. Wstawaj, kochanie. Bardzo cię pragnę.

Zanim się rozebrała, zgasiła światło. Nie chciała, by Jusef patrzył na jej, jak mawiała, "mapę" na brzuchu. Choć przecież zawsze całował ślady po szwach i mówił:

- To dla mnie tak się nacierpiałaś.

To, że jej brzuch wyglądał jak pomięta serwetka, było robotą angielskiej lekarki.

Gdy weszła do łóżka i poczuła, jak ciepłe, owłosione nogi Jusefa dotykają jej chłodnych nóg, a jego duża dłoń pieści ją po piersiach, by po chwili zejść niżej - zapomniała o wszystkim. O kolczykach, sierżancie Zingerze i lekarce... O pannie młodej, marszach i bębnach... O krzywych spojrzeniach i łysych głowach na weselu... Zapomniała o wszystkim - lecz do jej uszu wciąż dochodził szmer wody opływającej rozświetlone czerwone róże, a przed oczami miała pełen kwiatów statek, który nie był okrętem wojennym.

[2] Sangak - jeden z tradycyjnych rodzajów płaskiego chleba. Jego nazwa oznacza dosłownie "kamyk", wypieka się go bowiem na niewielkich rozgrzanych kamieniach.

[3] Esfand - ziele dzikiej ruty palone na specjalne okazje w kadzielnicach, którego dym ma odstraszać złe moce i przynosić szczęście.

[4] Odwołanie do opowiastki autorstwa Obejda Zakaniego (zm. 1370), najsłynniejszego perskiego satyryka. Podczas ślubu pan młody widzi, jak panna młoda przekłuwa sobie uszy. Z kolei w trakcie nocy poślubnej okazuje się, że kobieta nie była dziewicą, co jej nowy mąż kwituje słowami: "Tutaj przebiłaś dziurki, które powinnaś była przebić w domu ojca, a tam przebiłaś dziurkę, która winna być przebita tutaj".

[5] Taazije - wywodzący się z Iranu szyicki teatr pasyjny. Spektakle taazije odtwarzają męczeńską śmierć imama Hosejna oraz jego rodziny i towarzyszy z rąk wojska pod wodzą umajjadzkiego kalifa Jazyda podczas bitwy pod Karbalą w 680 roku.

[6] Zurchane - tradycyjna irańska siłownia, w której mężczyźni ćwiczą m.in. z użyciem drewnianych maczug w akompaniamencie rytmicznej muzyki i recytacji.

[7] Kanun - bliskowschodni instrument strunowy występujący w różnych wariantach w zależności od regionu.

[8] Tar (pers. dosł. "struna") - irański instrument strunowy.

2.

Dopiero świtało, gdy Zari wstawała z łóżka w czwartkowy poranek. Powłócząc nogami, wyszła z sypialni, umyła twarz i udała się do salonu, by dosiąść się do szwagierki, Fateme, która przygotowała śniadanie. Siedziała za wrzącym samowarem, a Mina i Mardżan biegały dookoła stołu, świergocząc jak wróbelki.

To właśnie w intencji pomyślnych narodzin bliźniaczek oraz ich brata Chosrowa Zari złożyła śluby. Jako że była szczupła i miała wąskie biodra, porody były dla niej trudne. Choć za każdym razem decydowała się na poród w domu i zamawiała najlepszą akuszerkę w mieście, w końcu i tak trafiała do szpitala misyjnego, prosto w ręce angielskiej lekarki, która miała prawdziwe zamiłowanie do skalpela. Nic, tylko by cięła i szyła! Rodząc Chosrowa, gdy była bliska szaleństwa z bólu, Zari przyrzekła zanosić domowy chleb i daktyle pacjentom szpitala psychiatrycznego. Gdy pięć lat później ponownie zaszła w ciążę, pełna lęku i obaw z wyprzedzeniem złożyła kolejne śluby, tym razem zobowiązując się robić to samo dla więźniów.

- No i jak było na weselu? - spytała ciotka, nalewając herbatę i stawiając ją przed Zari.

- Szkoda, że cię z nami nie było, ciociu. Cóż, oba "kraje" znowu weszły w konflikt.

- Znam mojego brata Abolqasema - odparła ciotka. - I znam też Jusefa. Abolqasem nie grzeszy uczciwością, a odkąd zaczął myśleć o zostaniu posłem, zrobił się jeszcze mniej uczciwy.

- Obiecałam mu, że dziś wieczorem pójdę na przyjęcie do Europejczyków. Tylko nie wiem, co z moimi ślubami.

- Już ty się o nic nie martw. Poproszę farbiarza, Hadżiego[9] Mohammada Rezę, żeby pojechał z Gholamem do szpitala, a sama pójdę do więzienia z zielarzem Hosejnem Aqa[10]. Przyszła już Sakine i napaliła w piecu. Zbiorę się, jak tylko zmówię modlitwę. Sakine już chyba zresztą piecze chleb. A ty idź na to przyjęcie, siostro. Nie chcę, żeby bracia się pokłócili.

Gdy do salonu wszedł Chosrow, Mina radośnie zaklaskała w dłonie.

- Czy to mój braciszek? Ten, co uczy mnie jeździć konno? Prawda, braciszku?

Nie wypowiedziała poprawnie prawie żadnego słowa. Zamiast "sz" mówiła "s", zamiast "k" - "t", a "r" brzmiało w jej ustach jak "l". Mardżan, która była od niej o kwadrans młodsza, we wszystkim ją naśladowała.

- Najpierw ty trochę pojeździsz, a potem moja kolej, dobrze? - powiedziała Mina, obejmując nogi Chosrowa.

Chosrow pośpiesznie pogładził bliźniaczki po głowach.

- Zaraz muszę iść do szkoły - odparł, zasiadając do stołu.

Mina pociągnęła za obrus, tak że samowar się zachwiał i o mały włos nie upadł. W ostatniej chwili chwyciła go Fateme z okrzykiem:

- No pięknie, oszaleć z nimi można!

Po czym wręczyła dziewczynkom po kostce cukru.

- Mamo, czy mogę? - spytał Chosrow, sięgając do cukiernicy. - Dzisiaj wieczorem podkuwają Brzaska.

Schował pięć kostek cukru do kieszeni, a gdy wziął od ciotki herbatę, sięgnął po kolejne dwie kostki, lecz je także włożył sobie do kieszeni.

- Będziesz pił taką gorzką? - spytała ciotka.

- Tak, bo spóźnię się do szkoły.

Fateme dała mu kolejną kostkę cukru.

- Przynajmniej włóż ją sobie do ust i tak wypij! - Po czym zaśmiała się i powiedziała: - Abolqasem zabrał swoim chłopom głowę cukru i dwadzieścia paczek herbaty i oddał je mulle, Sejjedowi Motioddinowi. Słyszałam też, że brał udział w prowadzonej przez niego modlitwie. Człowiek, który w życiu nie wiedział, z której strony jest kibla[11]!

- Ciociu, ja widziałem Sejjeda Motioddina - powiedział Chosrow. - Spotkaliśmy go z Gholamem tego dnia, kiedy jechaliśmy na Bazar Wakila po uzdę i siodło dla Brzaska. Siedział na białym ośle i wystawiał spod płaszcza rękę, którą trzymał w powietrzu w ten sposób... O, tak! - Naśladując Sejjeda, Chosrow wyciągnął rękę i bujał się na krześle, jakby kołysał się na oślim grzbiecie. - Ludzie, którzy go mijali, całowali go w rękę i szli dalej. Ja i Gholam też pocałowaliśmy jego dłoń; opuścił ją dla mnie, bo nie sięgałem.

Ktoś zapukał do bramy ogrodu. Zari serce podskoczyło do gardła: na pewno przynieśli jej kolczyki z domu gubernatora! Ale tak skoro świt? Przecież dopiero co wzeszło słońce! Wyszła na werandę i ujrzała Gholama, który wyłonił się ze stajni w głębi ogrodu, ubrany w koszulę i bryczesy. Na głowie miał jak zwykle filcową czapkę - Gholam był łysy. Otworzył bramę, przez którą wkroczył Abolqasem, dumny jak paw i wyprostowany niczym struna. "Oby tylko nie odesłali ich, kiedy Jusef będzie już na nogach... - pomyślała Zari. - Ależ ja jestem naiwna! Po co się jeszcze łudzę? Powinnam po prostu zapomnieć o tych kolczykach".

Wróciła do salonu i usiadła w oczekiwaniu na gościa. Na widok Abolqasema jego siostra zawołała:

- O wilku mowa! Właśnie wspominałam twoje cnoty.

- Na pewno mówiłaś, że tak się uganiam za urzędem, że wkrótce z pewnością zostanę posłem - odpowiedział Abolqasem, mrugając. - Otóż zostanę nim, żebyś wiedziała! Widziałem się już z pułkownikiem i konsulem. Gubernator też mi dał swoje słowo. Tylko Sejjed się jeszcze opiera. Jednego dnia wychwala mnie z minbaru[12], a drugiego sam sobie przeczy.

- Oby tylko ten cukier i ta herbata, które mu podarowałeś, nie poparzyły mu ust! - odcięła się Fateme.

- Siostro, o czym ty opowiadasz? Jaki cukier? Jaka herbata? - żachnął się Abolqasem i spojrzał wymownie na Chosrowa.

- Z całego rodzeństwa to ja jestem najstarsza - odparła ze spokojem ciotka. - Mam prawo wam mówić, jak należy postępować. Idziesz złą drogą. A Chosrow to przecież rodzina, nie ktoś obcy.

- Za to twój ukochany Jusef idzie właściwą drogą, prawda? Jedną ręką bierze od państwa kartki na cukier i tkaniny, a drugą oddaje je wieśniakom! A ja się pytam: głupcze, jaki masz z tego zysk? Za każdym razem, kiedy jedzie do wsi, zabiera ze sobą leki dla chłopów. Na Boga, przecież tym ludziom można by dać wszystkie leki świata, a one i tak nie rozwiążą ich problemów.

Chosrow wstał, pożegnał się i wyszedł.

- Gdzie on teraz jest? - spytał Abolqasem.

Zari, która parzyła akurat nową herbatę, odparła:

- Właśnie się obudził. Wkrótce zejdzie na dół.

- Ciągle by tylko spał! We wsi to samo: albo śpi, albo czyta książki pod moskitierą. Mnie się robią odciski na stopach i od słońca mam brązową, pomarszczoną twarz, ale wielmożny pan nie pobrudzi sobie rączek pracą. Chłop musi się bać swojego pana. Nad chłopem trzeba sterczeć jak nad tresowanym słoniem. Trzeba go kijem okładać. Od niepamiętnych czasów powtarzano, że dobry chłop to głodny chłop. Jusef nie ma pojęcia ani o zbożach ozimych, ani o jarych. On tylko wznosi oczy ku niebu i martwi się, jak nie pada, ale bynajmniej nie z własnego powodu! On rozpacza nad swoimi wieśniakami i owcami! A kiedy próbujesz mu doradzić, odpowiada: "Plony należą do rolnika, nawet jeśli przywłaszczył sobie ziemię"[13].

- Za takie dobre uczynki czeka go nagroda - odparła ciotka. - Jeśli nie na tym świecie, to w wieczności. A poza tym, bracie, co ci do jego poczynań? Przecież nic ci od nich nie ubywa.

Z ogrodu dobiegło rżenie konia. Zari wiedziała, że przed pójściem do szkoły Chosrow wstąpi do stajni i wypuści z niej Brzaska. Na odgłos rżenia Abolqasem wstał, podszedł do okna w salonie i wyjrzał na ogród.

- Ależ on wypiękniał! - powiedział. - To zwierzę lśni niczym złoto! Jak się tarza w zimnej trawie! Zobacz, podniósł się i przystanął. Szeroko rozstawione oczy, duże czoło... A jak strzyże uszami! I ta jego żółta grzywa... O, uniósł ogon! Głowę też podniósł, próbuje w tym naśladować swoją matkę.

Brzask ponownie wydał z siebie radosne rżenie. Abolqasem wrócił od okna i z powrotem usiadł przy stole.

- Dziękujmy Bogu, że spodobała ci się choć jedna rzecz w tym domu i jest coś, na co nie narzekasz! - westchnęła Fateme.

- Wszystko robi z kaprysu - zaśmiał się Abolqasem. - Kto w tych czasach trzyma konia? Oczywiście oprócz mojego drogiego brata, który ma w swojej stajni aż trzy... - Po czym zaczął przedrzeźniać Jusefa: - Lubię udawać się do wsi konno. Sam jadę na dereszowatej klaczy, mój służący na gniadym koniu, a Chosrow na bułanym źrebaku.

Do salonu wszedł Jusef. Miał na sobie cienką abę[14]. Przywitał się i ze zdziwieniem spojrzał najpierw na brata, a potem na siostrę. W końcu wlepił pytające spojrzenie w Zari, która tylko pokręciła głową.

- Chosrow już poszedł? - zapytał.

- Zgadza się.

- A gdzie Mina i Mardżan?

- Poszły popatrzeć, jak Sakine wypieka chleb - odparła ciotka. - I na pewno gadają jak najęte.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji