Po śmierci męża Elżbietka z Krasawy mieszkała wprawdzie we dworze rodziców ze swoim synkiem Piotrusiem, ale w żaden sposób nie uczestniczyła w domowym życiu. I nie zamierzała długo pozostawać we wdowieńskim stanie.

- Chcę pójść za mąż - oświadczyła matce. - Skoro nie stawiacie przeszkód, sama się wokoło tego zakręcę i sama wybiorę.

Nie słuchała pouczeń, a pani Alena nie wszystko przekazywała swojemu mężowi. W końcu mężczyźni rzadko wykazują zrozumienie dla niewieścich potrzeb.

Zmiana w zachowaniu Elżbietki mocno martwiła jej matkę. Córka pani Aleny bardzo oddaliła się od swojego brata i jego żony i właściwie z nikim nie utrzymywała żadnych stosunków. Czas spędzała głównie z panią Roksaną z Dębowca. Do tego stopnia odeszła od rodziny, że unikała nawet przebywania z nią podczas świąt.

- Martwi mnie twoja niechęć do brata - mówiła pani Alena. - Mam was tylko dwoje, a wy nie żyjecie ze sobą jak brat z siostrą. Czemu tak się dzieje, Elżbietko?

Córka nie widziała powodów do podtrzymywania rodzinnych więzi.

- Że kiedyś mnie uratował, to teraz miałby prawo rządzić moim życiem? - pytała.

- On nie chce rządzić - tłumaczyła pani Alena. - Martwi się, że traktujesz go nie jak brata, a jak obcego człowieka.

- Nie - zaprzeczała Elżbietka. - Tylko mam swoje sprawy, a on swoje. Tak jest lepiej dla nas obojga, bo sobie nie wchodzimy w drogę.

- Co ludzie powiedzą? - martwiła się pani Alena. - Już przecież plotkują.

- Na plotki i tak nie ma żadnej rady.

Wcale nie jeździła do Lipowej, a kiedy Mikołaj pojawiał się w Krasawie, unikała go niczym obcego. Owszem, odpowiadała na pozdrowienia, ale na tym kończyły się ich rozmowy. Gdy zwracał się do niej z pytaniem, odwracała wzrok i zbywała go pojedynczymi słowami.

- Nie rozumiem zachowania mojej siostry - powtarzał Mikołaj niezadowolony.

Z czasem zaprzestał prób porozumienia i utrwalił się stan, że oboje traktowali się chłodno i mało przyjaźnie.

- Chyba trochę z zazdrości - stwierdziła któregoś dnia pani Alena. - Mówi, że nie potrafi patrzeć na szczęście twoje i Hedwigi, kiedy ona jest wdową. Może gdy wyjdzie za mąż, uspokoi się i wszystko ułoży się jak należy.

- Daj to Bóg - wzdychał Mikołaj.

Hedwiga wielokrotnie próbowała rozmawiać ze szwagierką. Elżbietka odnosiła się do niej lepiej niż do swojego brata, ale brakowało w tych spotkaniach dawnej otwartości i serdeczności.

Ze wszystkich członków rodziny Elżbietka najmniej boczyła się na Marcina, traktując dorosłego już bratanka jak dawniej, kiedy był dzieckiem i bywała jego opiekunką. Wypytywała o jego doświadczenia i zamiary, chętnie przyjmowała u siebie.

Była natomiast zazdrosna o uczucia Piotrusia, siedmioletniego synka. Tylko nielicznym osobom pozwalała się z nim bawić, otaczając dziecko nadopiekuńczością i niebywałą dbałością. Tak zresztą było od samego początku i to już nikogo nie dziwiło.

Plany Elżbietki co do powtórnego zamążpójścia najlepiej znała jej opiekunka i powiernica, Roksana z Dębowca.

- Jako zamożna wdowa możesz wybierać dowolnie - przekonywała. - I możesz liczyć na moją pomoc.

Elżbietka, choć spędzała w Dębowcu najwięcej czasu, czasem nie zgadzała się z przyjaciółką.

- Twoje podpowiedzi nie zawsze wychodziły mi na dobre - powątpiewała.

Ale Roksana miała ją w garści, o czym córka pana Jeno dobrze wiedziała. Roksana znała wszystkie jej tajemnice i nie pozwalała na zbyt wielką samodzielność, stale powołując się na los, który je związał na zawsze.

- Pamiętaj o Pietraszu - przypominała. - I pamiętaj, że to ty zabiłaś Konrada.

Elżbietka już nieraz żałowała swojego postępowania i często myślała, że chciałaby wrócić do beztroskich lat młodości czy nawet dzieciństwa, gdy nie ciążyły na niej żadne obowiązki. Teraz czuła się odpowiedzialna za synka, ale trapiło ją, że prawie wszystko musi uzgadniać z Roksaną.

- Będę ci pomagała wychowywać Piotrusia - postanowiła pewnego dnia Roksana.

I choć Elżbietka była temu niechętna, nie umiała się sprzeciwić. Pani z Dębowca żądała, żeby wysyłać dziecko do jej dworu, a z Piotrusiem jechała także Elżbietka, obawiając się, by synek nie doznał tam jakiej krzywdy.

- Nauczę go wszystkiego, co będzie mu w życiu potrzebne - mówiła Roksana.

Wdowa po Konradzie bała się takich zapowiedzi, jednak niewiele mogła wskórać. Roksana korzystała z przewagi nad Elżbietką, ta zaś była zbyt słaba na to, żeby się jej przeciwstawić.

- Dziwaczni ludzie w tej Dolinie - mówiła z wyższością Roksana. - Słabi i głupi. Dominik zamiast upominać się o swoje, trzyma się spódnicy matki. Chyba nie chcesz, żeby Piotruś wyrósł na kogoś takiego?

Tak, Elżbietka nie chciała, żeby jej Piotruś przypominał Dominika, bezwolnego, słabego Dominika, który był leniem i maminsynkiem.

W Dębowcu pani Roksany drugą co do ważności osobą była Dochna, służąca, która została ochmistrzynią dworu. Młoda i niezamężna, była bardzo oddana swojej pani, cieszyła się opinią uczciwej i wiernej. Elżbietka nie znosiła Dochny, ponieważ nie mogła zapomnieć, że służąca była świadkiem jej zbrodni. A właśnie Dochnie przekazała Roksana małego Piotrusia, gdy przyjechał do Dębowca po raz pierwszy bez matki.

- Będziemy pomagać w wychowaniu tego dziecka - oświadczyła.

Dochna nie stawiała pytań. Zajęła się chłopcem i przez następne dni była jego niańką i opiekunką, doglądającą, żeby miał wygodne posłanie i dość jedzenia. Innymi sprawami zajmowała się sama Roksana.

- Trzeba nauczyć go siły i odporności - mówiła. - Kiedy dorośnie, musi być silny, żeby walczyć o to, co mu się należy. Wielkie rzeczy będą się działy w Dolinie. Wielkie rzeczy. Trzeba, aby był przygotowany.

O szczegółach pobytów Elżbietki i jej synka w Dębowcu nikt nie wiedział. Jej matka, pani Alena, z pewnością okazałaby z takiego wychowania niezadowolenie, jak kiedyś nie pochwalała postępowania Roksany wobec bliźniaków Hedwigi. Pogniewała się też o to, że od jakiegoś czasu jej córka przestała uczęszczać do kościoła. Elżbietka znajdowała wiele rozmaitych wymówek, bywała chora albo podróżowała akurat poza Krasawę i zupełnie zaniedbała swoje chrześcijańskie obowiązki. Nie poszła nawet do spowiedzi wielkanocnej, o czym doniósł zatroskany ksiądz Franciszek.

- Pani Roksana wywiera zły wpływ na waszą córkę - poskarżył się.

Ale na Elżbietkę nikt inny wpływu nie miał i nie było w całej Dolinie osoby, której chciałaby wysłuchać, nie mówiąc już o zastosowaniu się do rad czy napomnień.

- To tylko moja sprawa - ucinała nalegania matki lub innych osób z rodziny. - Wam nic do mojego sumienia.

Jej plany małżeńskie kilka razy zdawały się bliskie urzeczywistnienia, ale spełzły na niczym, gdyż kandydaci do ręki Elżbietki nie zyskali uznania Roksany. Wybuchały o to między obiema niewiastami kłótnie, gdyż młodej wdowie było pilno do zamążpójścia.

- Tak cię przypiliło? - śmiała się Roksana. - To weź sobie jakiego chłopaka z czeladnej.

Albo droczyła się z Elżbietką, że odkupi od niej Piotrusia.

- Dam dobrą cenę, a ty poczujesz się swobodna.

Dawniej Elżbietka uznałaby to za żart, teraz nie była pewna, czy Roksana mówi poważnie, bo zdążyła już poznać jej dziwaczne pomysły.

- Po wsiach nie brakuje dzieci - odburknęła. - Możesz kupić i tuzin.

- Ja chcę Piotrusia - nalegała Roksana. - Tobie przecież wszystko jedno. To wprawdzie twoje dziecko, ale będzie ci tylko zawadą w dalszym życiu. W końcu jest to tylko chłopski syn.

Ani na chwilę nie pozwalała Elżbietce zapomnieć, skąd wziął się Piotruś i kto był jego ojcem. O pewnego czasu mamiła Elżbietkę obietnicami znalezienia jej właściwego męża i teraz zachwalała pewnego rycerza. Był wdowcem w odpowiednim wieku, człowiekiem statecznym i zamożnym.

- Przyjedzie za kilka dni - powiadomiła. - Widział cię na jarmarku w Częstochowie. Przyjedzie i możesz go mieć choćby od zaraz. Ale stawia jeden warunek. Nie chce obcego dziecka.

Elżbietka martwiła się i zupełnie nie wiedziała, co robić. Mogła w tej sprawie radzić się tylko jednej osoby, bo tylko Roksana wiedziała, że Piotruś jest synem cieśli Pietrasza. Nie mogła przyznać się do swoich planów matce, gdyż musiałaby jej wyznać wszystkie inne tajemnice. O pochodzeniu Piotrusia, o zabójstwie Konrada. Płakała, modliła się, nie spała po nocach.

- Co z nim będzie?

- Zanadto myślisz o małym - prychnęła Roksana. - Za mało o sobie. Zrobisz, jak zechcesz, ale pamiętaj, że cię ostrzegałam. Twój narzeczony nie chce twojego dziecka. I nie będzie przyjeżdżał tu nie wiadomo ile razy.

Elżbietka pogodziła się z tym, że jej powtórne zamążpójście nie będzie mogło wyglądać jak pierwszy ślub. Zgodziła się na cichą, prawie niezauważalną uroczystość.

- Niedługo przyjedzie - obiecywała Roksana. - Pamiętaj tylko nie zdradzić się w sprawie Piotrusia. Powiedziałam mu, że dziecko pójdzie na wychowanie do rodziny i w żaden sposób nie będzie obciążać jego majątku. Zgodził się na takie rozwiązanie. Bądź mądra i nie zmarnuj szansy.

Elżbietka uśmiechnęła się, pogodzona już z sytuacją.

- Jestem ci wdzięczna za tyle starań.

- Jesteśmy przecież przyjaciółkami - odpowiedziała pani Dębowca.

- Na całe życie?

- Do samej śmierci - zapewniła Roksana.

Mateusz Lipowski stał na rynku w Lubinie. Słońce zachodziło i świeciło akurat nad kolorowymi kamienicami miasta. Gromada kobiet u studni śmiała się z czegoś hałaśliwie, wokół biegały dzieci, ganiając za psami.

Przechodnie z daleka pozdrawiali Mateusza albo zatrzymywali się, żeby chwilę porozmawiać.

- Wszystkiego dobrego! - życzyli.

- Wiemy już o dobrej nowinie, wiemy! Niechaj Bóg wam darzy, panie Mateuszu!

Uśmiechnięty odbierał życzenia, uśmiechnięty oddawał ukłony.

- Kłaniajcie się waszej dostojnej małżonce! - wołali mieszczanie, rzemieślnicy, nawet miejska biedota.

Kupiec Imram ciągnął go do swojego kramu przed domem, racząc chłodnym piwem i opowiadając o handlowych planach. Ksiądz Cramer zapraszał na pogawędkę w najbliższej wolnej chwili.

Słońce zachodziło nad dachami kamienic.

Za plecami Mateusz miał rząd domów najważniejszych obywateli miasta, murowanych lub drewnianych, na wysokich podmurówkach. Ten największy, rozpierający się pomiędzy siedzibami rodzin Buch i Hanemann, miał trzy piętra. W oknie na pierwszym piętrze stała Matylda, wyglądając na rynek.

- Jaki on piękny! - westchnęła radośnie.

Niania Bugałka podniosła głowę znad robótki i uśmiechnęła się z zadowoleniem.

- Pewnie! - potwierdziła. - Cieszy mnie, że i ja przyczyniłam się do twojego szczęścia.

Matylda dotknęła dłońmi brzucha.

- Kiedy zacznie kopać? - spytała.

Niania roześmiała się.

- Nie bądź taka niecierpliwa. Na wszystko przyjdzie pora.

Ledwie dwa tygodnie jak Matylda przekonała się, że jest w ciąży, a już niecierpliwie czekała na wyraźne tego oznaki.

- Ogląda się! - zawołała radośnie i dłonią posłała mężowi pocałunek.

Niania żartobliwie pogroziła jej palcem.

- Oj, dzieci, dzieci! - westchnęła. - Aż się boję, żeby co niedobrego nie wyniknęło z tego waszego wielkiego szczęścia.

- Nie kracz, nianiu! - fuknęła Matylda. - Czy od tego strachu, jaki przeżyliśmy niedawno, może być coś gorszego?

Zdarzyło się to kilka tygodni wcześniej, gdy Mateusz z Matyldą wybrali się poza mury miejskie na powitanie księcia Henryka.

Za Bramą Głogowską, pomiędzy niską zabudową przedmieścia a stawami rybnymi i polami książęcej wsi Zameczno, kłębił się ogromny tłum. Oczekiwano przyjazdu księcia lubińskiego, Henryka. Z tej okazji brama została udekorowana zielonymi gałęziami, gałęzie zawisły też na zwodzonym moście, a podjazd do niego ozdobiono kwiatami.

Mieszkańcy wszelkich stanów zgromadzili się od tej strony miasta, rajcowie w uroczystych strojach, kupcy, rzemieślnicy, duchowni. Nie brakowało i biedoty, zaciekawionej przejazdem książęcego orszaku i, jak powiadano, jego gości.

Stali tu rajcy, w sześciu, całą radą, i kupcy pogrupowani w cechy, ze swoimi przełożonymi na czele - piekarze, rzeźnicy, browarnicy, sukiennicy, garbarze, szewcy, krawcy, powroźnicy, mistrzowie, czeladnicy i terminatorzy. Stali tu księża, na przedzie z wielebnym Mikołajem Cramerem, proboszczem kościoła zamkowego Świętej Jadwigi, stali w bogatych strojach mężczyźni z rodziny Hanemann, co właśnie wykupili wójtostwo z rąk rodziny Buch i należało się im teraz miejsce przed nimi.

Po obu zaś stronach drogi zgromadzili się chłopi, co pracowali na książęcych i mieszczańskich polach, a także mieszkańcy tutejszego przedmieścia i bodaj nie brakowało nikogo tego ranka, bo mało kto został w murach, a wszyscy wylegli przed Bramę Głogowską na powitanie książęcego orszaku.

Tylko psy odpędzano daleko, bo zaciekawione zbiegowiskiem spodziewały się uczty i ujadaniem czyniły ogromny harmider. Dzieciaki nie mogły ustać na miejscu, kręciły się, biegały. Kilkoro biedniejszych, dla których nie starczyło już miejsca blisko drogi, wydostało się na wielki staw, pływając po nim na byle jak skleconych tratwach.

- Godne powitanie naszego księcia - powiedział ktoś stojący obok Matyldy i Mateusza. - Chyba żywa dusza nie została w mieście.

- Niechby kto spróbował zostać! - odpowiedział na to wójt Hanemann. - Nie pozbierałby się od kary za nieposłuszeństwo!

Czekali długo w upale, w ciężkich ceremonialnych strojach, zmęczeni już własną gotowością do powitania. Odetchnęli z ulgą, gdy wreszcie z oddali rozległy się okrzyki, zapowiadające orszak. Wójt Hanemann poprawił łańcuch na piersiach.

- Nareszcie!

Wystąpił z radą do przodu, gotów do powitania. Zrolowaną kartę z przemówieniem, napisanym starannie po łacinie i niemiecku, trzymał w ręku.

Orszak księcia nadjeżdżał szybkim kłusem, nie zwalniając nawet na ciasnej uliczce podgrodzia, pomiędzy chatami, gdzie biegały psy i dzieci, chodziły gęsi, siedzieli zaciekawieni staruszkowie. Zatrzymał się dopiero tuż przed gronem powitalnym, mocno zadzierając konie. Książę Henryk łaskawymi gestami witał zgromadzonych.

- Wielki to dla mnie zaszczyt, wasza książęca mość, że jako nowy wójt mogę powitać was u bram naszego kochanego miasta - zaczął przygotowaną przemowę Hanemann.

Pocił się w grubym płaszczu obszytym sobolim futrem, ocierał czoło wolną ręką, jąkał się trochę z przejęcia.

- Nie dość uniżenie - zauważył cierpko pod jego adresem Mikołaj Cramer, ksiądz z zamkowego kościoła.

Ale książę Henryk, pan na Lubinie, Kluczborku i innych zamkach, był zadowolony. Schylił się z konia i dłonią w skórzanej rękawiczce ujął podarunek miasta, kunsztownie kuty srebrny kubek. Uznawał w ten sposób oficjalnie zmianę władzy w mieście, a wójt oraz jego poplecznicy odetchnęli z ulgą.

Orszak książęcy nie ruszył dalej, ku ukwieconemu mostowi i bramie. Bo oto nagle gdzieś z boku dał się słyszeć pojedynczy okrzyk przerażenia, zaraz potem dołączyły do niego inne i po chwili słychać już było tylko wrzaski i głośne wezwania do Boga. Książę Henryk z niezadowoleniem odwrócił głowę. Za jego gestem poszli panowie z orszaku.

Na pobliskim stawie rozgrywała się tragedia. Jedna z kilku pływających po nim tratew przechyliła się, a cisnące się na niej dzieciaki kolejno zsuwały się do wody. Inne dzieci, z sąsiedniej tratwy, podpłynęły w tę stronę, usiłując pomóc. Staw był głęboki i mulisty, któreś z dzieci wypłynęło na powierzchnię, ale reszta najwyraźniej nie mogła oderwać się od dna.

Mateusz z żoną stali może o sto kroków od stawu i też widzieli, co się dzieje. Na wysokim brzegu biegały dwie kobiety, krzycząc w wniebogłosy, machając ramionami i wzywając Boga na pomoc.

Książę Henryk zmarszczył brwi, nierad, że zakłócono ceremonię powitania. Przelękniony tym niezadowoleniem wójt Hanemann pobladł i kręcąc się w miejscu, usiłował przywrócić porządek, bo przygotowany przez niego orszak powitalny pękł nagle i cały zwrócił się w stronę stawu.

Kilku chłopców, co byli najbliżej brzegu, stało tam z bezradnie opuszczonymi rękami, inni biegali wzdłuż niego, rozglądając się bezskutecznie w poszukiwaniu kijów czy drągów, które mogliby podać na ratunek.

- Utopią się! - jęknęła Matylda.

Mateusz Lipowski zerwał się z miejsca i roztrącając mieszczan, pobiegł przed siebie. Utykał lekko, ale to nic, teraz odrzucił czapkę z czaplim piórem, zerwał z siebie kaftan.

Nawet nie zatrzymał się na wysokim brzegu, od razu skoczył do wody, zanurkował, zniknął na chwilę, ale już się pokazał i płynął ku miejscu, gdzie nadal kręciła się tratwa z dzieciakami i ta druga, pozbawiona pasażerów.

Książę Henryk, który ze swojego siodła zobaczył biegnącego Mateusza, zagadał coś szybko do swoich i kilku jeźdźców skierowało się ku stawom.

Matylda pobiegła z innymi. Brzeg był tu rzeczywiście wysoki, co najmniej dwa łokcie dzieliło go od lustra wody, a nie było wśród zgromadzonych nikogo, kto potrafiłby sięgnąć tak daleko.

- Kopie! - krzyknął książę. - Dawać kopie!

Żołnierze z jego świty natychmiast rzucili się wypełnić rozkaz, skoczyli między chałupy miejscowi, szukając tyk i drągów.

Reszta tymczasem patrzyła, jak Mateusz Lipowski raz po raz nurkuje. Jasna dziecięca główka pokazała się po chwili nad wodą, Mateusz wrzucił dziecko na drugą tratwę, która zachwiała się niebezpiecznie, dzieciaki zrozumiały już, że pomoc nadchodzi, uspokoiły tratwę, wyciągając ręce po następną uratowaną ofiarę.

Dwaj żołnierze księcia zsunęli się do wody i szli naprzeciw, ostrożnie macając dno. Woda przy brzegu sięgała im tylko do pasa, ale zaraz potem otwierała się głębina, o której wszyscy wiedzieli i nikt nie odważył się ryzykować.

Matylda krótkimi szarpnięciami pozbyła się najobszerniejszych części sukni.

- Co robicie? - przerażony ksiądz Cramer chwycił ją za rękę.

Ale nie zdążył jej zatrzymać. Skoczyła do wody, a na ten znak jakby obudzili się także inni. Tuż za nią rzuciło się w wodę jeszcze dwóch mężczyzn, a potem wielu ludzi zaczęło hurmem zsuwać się do stawu, gotowych nieść pomoc.

Mateusz odnalazł już drugie dziecko i nurkował w poszukiwaniu trzeciego. Gdy po chwili i jego głowę wystawił ponad powierzchnię, na brzegu rozległy się gromkie okrzyki podziwu. On sam zobaczył żonę w wodzie i gwałtownie zamachał do niej ręką.

- Matylda! Natychmiast wracaj na brzeg!

Próbowała płynąć w jego stronę, ale zaraz zawróciła posłusznie, a potem stała po pas w wodzie, czekając aż podpłynie.

Obciążona tratwa z dzieciakami sunęła obok, a tu czekali już ludzie księcia z wystawionymi kopiami. Któreś chwyciło drzewce, tratwę przyciągnięto na brzeg, gdzie wiele rąk wyciągnęło się po uratowanych.

- To niebezpieczne - powiedział zasapany Mateusz do Matyldy. - Jest znacznie głębiej, niż się spodziewałem. Czemu skoczyłaś za mną?

Był pobladły, szczekał zębami, chyba z przejęcia, a może od zimnej wody na dnie stawu.

- Chciałam tylko być przy tobie - zaśmiała się Matylda.

- Mogłaś się utopić!

- E, tam! - wzruszyła lekko ramionami. - Nie przy tobie!

Objął ją ramieniem i skierowali się do brzegu odległego o kilka kroków. Tłum, jaki stał tutaj, wyciągał ku nim dziesiątki kijów i rąk, gotów pomagać przy wyjściu na piasek.

- Mateuszu - powiedziała nagle Matylda. - Będziemy mieli dziecko.

Zatrzymał się, zadyszany, z kosmykami mokrych włosów na policzkach.

- Co takiego?

- Będziemy mieli dziecko - powtórzyła z uśmiechem.

Plasnął dłonią w wodę i zaśmiał się głośno.

Kiedy ich wreszcie wyciągnięto na brzeg, książę Henryk podszedł do Lipowskiego, żeby go uściskać.

- Panie Mateuszu - oświadczył z naganą, choć ukłonił się pierwszy. - Pani Matyldo. Co za nierozważne postępowanie!

Mateusz uśmiechnął się szeroko.

- To całe zamieszanie jest na waszą cześć, książę - odpowiedział wesoło. - I na cześć mojej żony, która spodziewa się dziecka.

- Jest brzemienna? - zdumiał się książę. - I w takim stanie skoczyła do wody?

- Skoczyłam, żeby mu o tym powiedzieć - uśmiechnęła się Matylda.

Książę Henryk zdjął z ramion płaszcz i podał go Lipowskiemu.

- Chrońcie ją, panie Mateuszu. Taka niewiasta to przecież skarb. Wieczorem wydaję ucztę powitalną dla moich przyjaciół. Proszę, byście przyszli mimo tej przygody.

Odjechał zaraz ze swoimi, a wójt Hanemann, rajcy i kupcy głośno dziękowali Mateuszowi, zaprzyjaźnieni klepali go po plecach, mniej ważni kłaniali się z bliska, jeszcze mniej ważni z daleka.

- Co za człowiek! - mówiono z uznaniem.

- Troje dzieci uratował!

- Co za pływak! - zauważył ktoś inny. - Widzieliście, jak jaka ryba!

Wielką gromadą odprowadzili przemoczonych na rynek i klaskali w ręce, gdy Mateusz z żoną wchodzili do swojego domu.

Niania Bugałka, dowiedziawszy się o wszystkim, wpadła w przerażenie.

- Co z was za nierozważny człowiek! - krzyczała na Mateusza. - Przecież mogliście się utopić! I co byłoby z naszym dzieckiem?

- O dziecku nic jeszcze wtedy nie wiedziałem - uspokoił ją Mateusz.

- Wszystko jedno! - nie ustępowała. - Przecie o włos, a uczynilibyście naszą Matyldę wdową. Nie pomyśleliście o tym?

- Nie pomyślałem - zgodził się. - Dzień był taki okropnie gorący...

Śmiał się i śmiała się Matylda.

- Nic mi nie groziło, nianiu - zapewniła spokojnie. - Mateusz dokonał dobrego uczynku. To chyba jest coś warte przed Bogiem. Teraz z większą śmiałością będziemy go prosić o opiekę nad nami.

Wiadomość, że Marcin Lipowski porzucił myśl poślubienia pani Roksany i zamierza ożenić się z Dorotą z Wygody była dla wszystkich wielkim zaskoczeniem. Hedwiga nie tak dawno czekała na to z utęsknieniem, cieszyła się, ale późniejsze perypetie z Roksaną oddaliły taką możliwość, zdawało się, ostatecznie. Pan Tobiasz wyjechał z Lipowej obrażony. Teraz jednak to on sam zjawił się z niespodziewaną wiadomością.

- Wasz syn pokłonił się wczoraj przede mną - powiadomił. - Poprosił o rękę Dorotki.

- A wy co na to? - spytała Hedwiga.

- Popłakałem się ze szczęścia - przyznał pan Tobiasz, który jeszcze niedawno nie miał co do tego żadnej nadziei.

Hedwiga wypiła duży łyk wody, usiadła i dopiero wtedy poprosiła sąsiada, żeby opowiedział wszystko od początku.

- Musieli z moją córką namawiać się od jakiegoś czasu - zaczął pan Tobiasz, a w jego głosie było zadowolenie. - Wczoraj przyszli oboje i wiedziałem, że się coś święci. Nie odgadłem od razu, bo przecież taki mi uczynił despekt niedawno, opowiadając się za Roksaną z Dębowca. Ale kiedy ukląkł przede mną, od razu mu wszystko wybaczyłem. Poprosił o rękę Dorotki. Byłem zaskoczony, jak wy teraz, lecz okazało się, że to nie są żarty. Dorotka przyznała się, że czekała, aż w jego sercu nastąpi odmiana. Przybiegła zaraz i potwierdziła, co usłyszałem. Oboje prosili mnie o zgodę na małżeństwo. Powiedziałem tak, ale zastrzegłem, że najpierw będzie musiał was przeprosić...

- Gdzie jest Marcin?

Pan Tobiasz chrząknął.

- Przyjechał ze mną. Czy mam go wezwać?

Hedwiga skinęła głową i po chwili wbiegł do świetlicy jej syn, klękając przed matką na oba kolana.

- Wybaczcie - poprosił z pochyloną głową. - Przejrzałem na oczy, które mi zasłoniła swoim sprytem Roksana.

Hedwiga wybaczyła natychmiast, uściskała syna i kazała mu zaraz jechać do Holsztyna, żeby opowiedzieć wszystko ojcu. Wahał się, bał się ojcowskiego gniewu, ale zapewniła go, że tak postąpiwszy, na pewno uzyska jego przebaczenie.

- Zrób tylko to samo, co przede mną - poradziła. - Ojciec martwi się o twoją przyszłość i na pewno uraduje go zmiana w twoim zachowaniu.

Marcin pojechał z duszą na ramieniu, lecz gdy wrócił, nie krył zadowolenia. Pan Mikołaj był zaskoczony niespodziewaną odmianą synowskich planów, ale nie krzyczał i nie pomstował.

- Cieszę się, że się opamiętałeś, synu - powiedział tylko, ściskając jego głowę. - Bogu niech będą dzięki.

Pan Tobiasz siedział tymczasem za stołem i zadowolonym wzrokiem toczył wokoło.

- Nareszcie - powtarzał. - Nareszcie ułożyliśmy wszystko jak należy.

Hedwiga chwaliła Dorotkę, bo jej zdaniem to ona przyczyniła się do otrzeźwienia Marcina.

- Nie wiem, jak to uczyniła - zastanawiała się. - Ale zyskała moje wielkie uznanie. Na Marcina nic przecież nie działało. Ani prośby, ani groźby. Tylko Roksana i Roksana.

- Myślałem, że wy mi to wyjaśnicie - przyznał się pan Tobiasz. - Niewiasty łatwiej między sobą się dogadują.

Hedwiga nie wiedziała jednak, jak się to stało, a nie chciała pytać syna. Dopiero następnego dnia, kiedy oboje młodzi przyjechali do Lipowej prosić o błogosławieństwo, miała okazję szczerze pomówić z dziewczyną.

- Zawsze cię chciałam mieć za synową - powiedziała. - Wiesz to chyba, bo nigdy nie kryłam swojej dla ciebie życzliwości.

- Tak - potwierdziła Dorotka, zawstydzona nieco, ale najwyraźniej zadowolona z ostatecznego rozstrzygnięcia.

- Powiesz mi, jak to się stało, że wyrwałaś Marcina z rąk Roksany? Już za to należą ci się pochwały. Będziesz dobrą żoną dla mojego syna.

- Chciałam, żeby ją zostawił - przyznała się Dorotka. - Wam to wyznam, ale nie mogłam znieść, że chce zmarnować życie u boku Roksany. Przecież ona go wykorzystałaby i zostawiła. Może nawet...

Nie dokończyła, ale Hedwiga dobrze wiedziała, co ma na myśli. Mężczyźni, którzy wiązali się z Roksaną, szybko kończyli życie, jak Lutek, Jan ze Szczekocin, albo uciekali na kraj świata, jak Oset.

Sama była teraz o Roksanie jak najgorszego zdania i prawie nie pamiętała, że kiedyś zbliżyły się tak, iż z trudem znosiły rozstania na dłużej.

- To najwyraźniej palec boży - mruknęła.

Dorotka roześmiała się.

- Nie zaprzeczam boskiej opiece - odpowiedziała wesoło. - Temu nie zaprzeczam, ale to sobie przypisuję główne zasługi.

* * *

W Krakowie bawili przed ślubem we troje. Marcin zapraszał przyjaciół na uroczystości w Lipowej, a towarzyszyli mu Dorotka z ojcem.

Pewnego ranka służący dał znać, że jakiś człowiek stoi przed drzwiami i pilnie prosi o posłuchanie.

- To Żyd - powiadomił.

- Żyd? - zdumiał się Marcin. - Jaki Żyd?

- Nie wiem, panie. Bardzo bogato odziany.

Marcin wyszedł z gościnnej izby i na progu gospody spotkał gościa. Był to bankier Josman, w jedwabnym odświętnym ubraniu. Kłaniał się nisko, pozdrawiał Marcina i całą jego rodzinę, życząc pomyślności.

- Słyszałem, słyszałem - gdakał szybko, jakby nie chciał dopuścić rozmówcy do głosu. - Piękna okoliczność ślub. Piękna okoliczność. Oby się wam, szlachetny panie, wiodło na nowej drodze jak najlepiej. Wam, waszej szlachetnej małżonce, waszym przyszłym dzieciom, całej waszej rodzinie.

- Czego chcecie? - zapytał Marcin niecierpliwie.

- Akurat tędy przechodziłem... - wyjaśnił Josman. - Przechodziłem i pomyślałem sobie, że muszę wam złożyć swoje uszanowanie. Boście, szlachetny panie, mój dobry klient i byłoby z mojej strony wielką niegrzecznością minąć wasz dom, jakby mieszkał w nim ktoś zupełnie mi obcy.

- Czego chcecie? - powtórzył Marcin.

- Wiem, jak bardzo jesteście zajęty, panie - ciągnął bankier. - Tyle to rzeczy i spraw trzeba przed ślubem przygotować. Kiedy człowiek jest taki zajęty, zapomina o rzeczach mniej ważnych. Przyszedłem zatem wam przypomnieć. To dla was zupełna drobnostka, ale dla mnie sprawa dużo poważniejsza i z góry przepraszam, że wam głowę zawracam. Po zeszłorocznym tumulcie w mieście wielu Żydów straciło życie, ja dzięki Bogu tylko trochę majątku. Ale strata jest stratą i dlatego ośmielam się was prosić, żebyście wykazali zrozumienie dla mojej sytuacji, szlachetny panie. Chodzi o ten malutki dług, jaki macie u mnie...

- Dług? Jaki dług?

- Och, drobnostka. Pewnie tego wcale nie pamiętacie, ale kiedyś na prośbę waszej matki udzieliłem wam pożyczki. Przyszedłem, żebyście mi zwrócili choć część tej sumy, bo interesy wymagają, żeby pieniądz był w obrocie.

- Nie czas teraz na takie sprawy - spróbował wykręcić się Marcin. - Po ślubie wszystko spłacę.

Chciał wyminąć Josmana, lecz bankier nie dał się odprawić.

- Wybaczcie, panie. Ale nie mogę odejść tak od razu, bo przecież już wam przypominałem o konieczności zwrotu sumy i procentów. Teraz robię to osobiście, wierzcie mi, z największą przykrością.

- Jesteś doprawdy bezczelny - oburzył się Lipowski. - Nachodzisz mnie, choć wiesz jak bardzo jestem zajęty. I to z błahego powodu.

- Ten powód nie jest mały - zaprzeczył Josman. - Wypłaciłem wam gotówką dwa razy po osiem grzywien, potem jeszcze sześć. Odsetki od tej kwoty wyniosły dziesięć grzywien w pierwszym roku i dwanaście w drugim. Czyni to zatem grzywien czterdzieści cztery i dwa wiardunki...

- Czyś ty oszalał, człowieku? Czterdzieści cztery grzywny?!

- Tak, panie. Powiedzmy, że po starej przyjaźni daruję wam owe dwa wiardunki, czyli pół grzywny. To jednak zostaje jeszcze czterdzieści cztery. Rozumiem, że teraz macie wydatki i gotów byłbym poczekać na całkowitą spłatę długu, ale to tylko ze względu na waszą matkę. Jednakże część spłacić musicie już teraz. Przynajmniej połowę.

- Oszalałeś - powtórzył Lipowski. - Dwadzieścia dwie grzywny. Skąd ja wezmę tyle pieniędzy?

Josman wyprostował się.

- Nie wiem, szlachetny panie. Pozwolę sobie tylko przypomnieć, że mam kwity przez was podpisane...

- I cóż z tego? - wydął wargi Marcin. - Moje słowo chyba wystarczy? Powiedziałem, że spłacę.

- Ale dług rośnie, gdy zapominacie o mnie. Jeżeli teraz nie spłacicie części, może później nie zechcecie spłacić reszty. To duża suma, na utratę której w żadnym wypadku nie mogę sobie pozwolić. Dlatego osobiście tu przyszedłem, żeby was pokornie prosić o wywiązanie się ze zobowiązania. Musicie zapłacić choć trochę. W przeciwnym razie...

- Grozisz mi? - zmarszczył brwi rycerz. - Śmiesz mi grozić?

Bankier Josman schylił głowę.

- Nie odważyłbym się grozić tak wspaniałemu panu i przepraszam, jeśli tak zrozumieliście moją prośbę.

- Cóż więc mają znaczyć te słowa?

- Nie grożę, szlachetny panie, tylko się dopominam swoich pieniędzy.

- Przyjdź kiedy indziej - rzucił Marcin i ponownie próbował minąć Żyda.

Ten jednak wyprostował się nagle i zagrodził mu drogę.

- Król - powiedział z naciskiem. - Miłościwy król gwarantuje, że rycerze będą zwracać długi.

Marcin zacisnął zęby.

- Dość! - warknął.

Żyd skłonił się ponownie, ale jego postawa wyrażała nieugiętość.

- Przyjdę jutro - zapowiedział. - Z samego rana. Jeżeli nie zechcecie zrozumieć mnie, będę musiał odwołać się do pomocy...

Marcin Lipowski pogroził mu pięścią.

- Tylko mi się pokaż na oczy, bezczelny człowieku, a pożałujesz!

Bankier Josman zjawił się ponownie z samego rana. Marcin wyszedł właśnie na podwórze, na które wyprowadzono jego wierzchowca. Pan Tobiasz i Dorotka marudzili jeszcze w gospodzie, choć wóz był już załadowany i tylko chwila pozostawała do odjazdu.

Kilku uzbrojonych pachołków zagrodziło drogę Marcinowi Lipowskiemu. Przewodził im bankier Josman, który z zanadrza wyciągnął plik kartek w kierunku rycerza.

- Umowy - wyjaśnił. - Wedle królewskiego rozkazu nie możecie odejść bez zapłaty, a król nakazał panu kasztelanowi, żeby bronił uczciwych ludzi przed samowolą szlachty. Ze mną są słudzy kasztelana!

Uratowała Marcina Dorotka. Usłyszała rozmowę i wybiegła z gospody, niosąc w ręku sakiewkę.

- Ja zapłacę! - ofiarowała się.

Marcin chciał się sprzeciwić, ale nie pozwoliła mu dojść do słowa. Wcisnęła woreczek w rękę Josmana i - patrząc wyzywająco - czekała, aż sprawdzi jego zawartość.

Żyd starannie policzył pieniądze.

- Jedenaście grzywien i półtora wiardunku - oznajmił. - To na razie wystarczy, oczywiście. Z resztą mogę zaczekać, bo pan Marcin to przecież mój dawny klient, a dla stałych klientów...

Dorotka niecierpliwie machnęła ręką.

- Nie ma potrzeby, żeby ktoś taki jak ty okazywał nam łaskę - powiedziała opryskliwie. - Resztę doślemy zaraz po powrocie do Lipowej.

Żyd kłaniał się i dziękował młodej pani za łaskawość.

- Milcz! - przerwała mu. - Dostałeś pieniądze, więc precz mi stąd!

* * *

Mikołaj z Lipowej bardzo liczył na to, że na wesele zjawi się jego młodszy syn. Wiadomość o losach Mateusza przyniósł jego starszy brat po powrocie z Krakowa. Zrobił to niezbyt chętnie, wszystko, czego się dowiedział podczas pobytu w stolicy, nie bardzo mu się podobało. Kiedy przedstawiał sprawę rodzicom, nie krył przed nimi swojej wyższości.

- Mateusz się ożenił? - zdumiał się Mikołaj. - Z córką krakowskiego burmistrza? I nikomu nic o tym nie powiedział? Nie poprosił o zgodę rodziców, nie zaprosił na ślub?

Dorota broniła przyszłego szwagra.

- Dowiedziałam się, że to był cichy ślub - wyjaśniła. - Bez gości, tylko dwoje świadków wedle prawa. A zaraz potem wyjechali z Krakowa.

- Jak tak można? - Mikołaj był poirytowany. - Ożenił się i nawet nie powiadomił? Może ty wiesz coś o tym, Hedwigo?

Ale Hedwiga była tak samo zaskoczona. Miesiącami czekała na wiadomość od syna i jeśli nie liczyć pozdrowień z okazji świąt, nie wiedziała o nim niczego. Pocieszała męża, że Mateusz na pewno się odnajdzie i wróci do domu, jak tylko uładzi swoje sprawy.

- Chyba nie są to byle jakie sprawy - mruczał Mikołaj niezadowolony. - Chyba nie byle jakie, skoro tak wiele czasu mu zajmują.

Niewielkim pocieszeniem w tej sytuacji była wiadomość, że Mateusz ożenił się bardzo bogato, z córką krakowskiego burmistrza, i wziął w posagu dużą kamienicę w Lubinie.

- Ten chłopak całkiem się rozpuścił - biadał Mikołaj. - A wcale nie zapowiadał się na kogoś takiego. Inaczej lałbym smarkacza, ile popadnie.

Hedwiga broniła młodszego syna, ale i jej brakowało argumentów. Mateusz całkiem oddalił się od rodziny. Od czasu, gdy przed sześcioma laty pojechał na studia w Akademii Krakowskiej, widziała go tylko jeden raz.

- Może przynajmniej jest szczęśliwy - pocieszała się.

Marcin nie bardzo dowierzał, że Mateusz ułożył sobie życie, ponieważ miał go za nieudacznika. Wiedział wprawdzie, że burmistrz Kleiner jest bogatym człowiekiem, ale nie chciało mu się wierzyć, żeby teść brata dał córce tak wysoki posag, jak powiadano, skoro wyszła za mąż za młodszego syna rycerskiego rodu.

- Bajki to tylko - powtarzał narzeczonej w Krakowie, a potem także w domu.

Hedwiga była na niego zagniewana, bo wiedział o młodszym bracie tak mało.

- Miałeś być mu opiekunem - przypominała, co złościło Marcina.

Któregoś dnia rozmawiano o przygotowaniach do wesela, omawiając listę gości i sposoby ich zaproszenia.

- Na weselu nie może zabraknąć Mateusza - powiedział Mikołaj. - Przecież to twój jedyny brat. A skoro się ożenił, niech przybędzie tu z żoną. Nie wyobrażam sobie, żeby go wcale miało nie być.

Marcin odnosił się do zaproszenia Mateusza dość obojętnie.

- Mnie na swoje wesele nie zaprosił - przypomniał burkliwie.

Jednak nie trzeba go było namawiać, żeby pokazał się z lepszej strony. Łatwo zgodził się na zaproszenie Mateusza, wobec którego czuł pewną zawiść, co zresztą bardzo starannie ukrywał. Poczuł ukłucie zazdrości, usłyszawszy o bogatym ożenku brata, choć uważał, że sam trafił znacznie lepiej. Ślub miał być okazją pokazania przed Mateuszem, że także i w tym przypadku Marcin zyskał więcej.

Do Lubina, gdzie mieszkał Mateusz z żoną, było bardzo daleko i jeśli Mateusz miał zdążyć na ślub w Lipowej, należało wysłać umyślnego z dużym wyprzedzeniem. Miał on powieźć zaproszenie od obojga młodych, a także pismo od pana Mikołaja.

- Trzeba przekonać mojego wnuka, żeby wreszcie przeprosił się z rodziną - powiedziała pani Alena do Hedwigi. - Nie wiem, co między wami zaszło, ale to zupełnie nie po chrześcijańsku, żeby nie było żadnej więzi. Ślub Marcina to najlepsza okazja, by się pojednać.

Hedwiga natychmiast przyznała rację teściowej, choć zaprzeczyła, aby ona lub Mikołaj byli winni temu, że młodszy wnuk pani Aleny trzyma się z daleka od Doliny.

W Lipowej długo zastanawiano się nad sposobem powiadomienia Mateusza i skłonienia go do przyjazdu do Lipowej.

- Gdyby mu przedstawić racje i zapewnić, że uzyskał przebaczenie rodziców, może by jednak przyjechał - podpowiadała Dorota. - Nie może zabraknąć przy naszym ślubnym stole.

Chciała, by to Marcin sam pojechał z zaproszeniem dla brata, ale ten nie miał na to szczególnej ochoty, zwłaszcza, że wciąż był zajęty przygotowaniami.

- Jakże to będzie wyglądało? - martwiła się. - Obcych ludzi zapraszałeś osobiście, a brata chcesz zaprosić przez pośredników?

W końcu Hedwiga znalazła innego posłańca, a wszyscy zgodzili się natychmiast, że jest najlepszy z możliwych.

- Poproszę księdza Franciszka - oznajmiła. - Na pewno się zgodzi. A i Mateuszowi nie będzie wypadało odmówić swojemu nauczycielowi.

Posłano zaraz po księdza Skórkę, a ten przystał natychmiast na rolę posłańca, choć nieco się martwił szmatem drogi, jaki go czekał.

- Jakże ja tam dojdę? - mamrotał pod nosem wielce przejęty. - To trzeba chyba ze dwa tygodnie iść tylko w jedną stronę.

- Słusznie - potwierdził Mikołaj. - Co najmniej dwa, jeśli dobrze będziecie wyciągali nogi.

Zgodnie ze swoim podejściem do zwierząt duchowny nie zamierzał korzystać z jazdy wierzchem. Zresztą dla odbycia tak długiej drogi potrzebny był wytrawny jeździec, a ksiądz Franciszek ledwie potrafił utrzymać się w siodle.

Najszybciej można by powiadomić Mateusza, wysyłając konnego gońca, ale w Lipowej uznano, że to za mało, bo potrzebny jest ktoś, kto Mateuszowi przetłumaczy, żeby nie odrzucał zaproszenia, i wydobędzie od niego obietnicę przyjazdu na ślub brata.

Ksiądz Franciszek od razu poszedł szykować się do drogi. Umyślił też napisać obszerny list, w którym wszystko wyjaśni, i posłać pismo przodem.

- Zanim dotrę do Lubina, Mateusz będzie miał czas pomyśleć, a i sam poczynić przygotowania - przewidywał.

Mikołaj i Hedwiga uznali to za znakomity pomysł. Jeszcze tego dnia duchowny ułożył list, który rano wziął ze sobą konny posłaniec, wybrany spośród służby pana na Lipowej. Rano też ruszył ksiądz Franciszek, z kijem w garści i węzełkiem na plecach.

- Tylko pamiętajcie, żeby w drodze nie zatrzymywać się ponad potrzebę - pouczała Hedwiga. - Wiele jest po drodze kościołów i miejsc świętych. Pomodlicie się w nich przy innej sposobności.

Zgodziła się tylko, żeby rozpoczął swoją długą podróż od modlitwy w sanktuarium na Jasnej Górze, którą miał zresztą po drodze. Stamtąd powinien kierować się na Olesno i Namysłów, ominąć Wrocław od północy i za dwie niedziele stanąć w Lubinie.

- Na pewno przekonam Mateusza - oświadczył duchowny na pożegnanie. - Na pewno go przekonam. Przecież prośbie rodziców, brata i mojej jednocześnie nie odmówi.

Hedwiga nie była tego tak pewna i modliła się przez cały czas podróży księdza, żeby jego misja się powiodła.

Ksiądz Franciszek niósł też kilka podarunków przeznaczonych dla Mateusza i jego żony. Miały świadczyć, że rodzice nie czują żalu do młodszego syna. Podarunek przywiozła również Elżbietka.

- To spóźniony dar weselny.

Suknia była obfita, marszczona na ramionach, o wąskich rękawach, mocno wcięta w talii, bardzo szeroka na dole. Elżbietka przywiozła dwie, przeznaczając je zarówno dla Doroty, jak i żony drugiego z bliźniaków, Matyldy. Hedwiga obejrzała obie i oceniła, że Dorotka lepiej będzie wyglądała w niebieskiej, zielona przypadła Matyldzie.

Sama Dorotka także wskazała niebieską, choć miała wątpliwości, czy może swobodnie wybierać.

- Matylda na pewno nie będzie miała o to pretensji - pocieszyła Hedwiga. - Zwłaszcza, że jest tak po królewsku bogata. Chyba nie ma dla niej znaczenia jedna suknia.

* * *

Mateusz Lipowski otrzymał list i oznaczonego dnia od rana czekał przy Legnickiej Bramie. Widział księdza z oddali, jak spieszy wąską uliczką pomiędzy niskimi domkami przedmieścia położonego za murami, ale ksiądz Franciszek nie rozpoznał wychowanka i byłby go minął, gdyby ten go nie zaczepił.

- Wszelki duch...! - jęknął duchowny zaskoczony. - Czy to ty, Mateuszu?

Stał przed nim dostatnio ubrany młody człowiek, w kaftanie z aksamitu, i w delii o laminowanych brzegach, w kapeluszu przechylonym zawadiacko na jedną stronę głowy. Gładko wygolony, o okrągłych policzkach, uśmiechnięty.

- Witajcie, księże Franciszku - pochylił się i pocałował duchownego w rękę. - Nie mogłem się już was doczekać.

Po swoim domu oprowadzał dawnego nauczyciela z zażenowaniem i lekką niepewnością, a duchowny cmokał na widoczny zewsząd dostatek.

- Trafiłeś na skarb, Mateuszu - powtarzał.

Słowa te odnosiły się w głównej mierze do Matyldy, którą od pierwszego zetknięcia ksiądz Franciszek był wyraźnie oczarowany. Piękna młoda niewiasta, rozgarnięta i wdzięczna, spokojna, opanowana, bogobojna, a do tego bardzo zakochana w Mateuszu. Kiedy później opowiadał o niej w Lipowej, nawet Hedwiga przyglądała mu się ze zdziwieniem. Ksiądz Franciszek niewielkie miał pojęcie o kobietach, nie zauważał zwykle strojów, świecidełek, nie umiał powiedzieć, która z niewiast jest piękniejsza, nie umiał ocenić, w jakim jest wieku i tak dalej. Teraz zaś paplał jak najęty, wychwalając pod niebiosa Matyldę, jej uczucia do Mateusza, dom i całe gospodarstwo.

- Jest jak... jak kwiat w rajskim ogrodzie - oświadczył. - A gdyby ją porównać do ziemskiej istoty, to chyba tylko do was.

- Oto podarki - oznajmił teraz Mateuszowi ksiądz Franciszek. - To najlepszy znak, że rodzice nie mają do ciebie żalu. Bardzo liczą, że zechcecie przyjechać razem, bo przecież wcale nie znają Matyldy, a trzeba, by pobłogosławili was oboje.

Do zaproszenia na ślub brata Mateusz odniósł się powściągliwie i widać było, że nie ma ochoty na podróż do Lipowej. Był też zaskoczony wyborem Marcina.

- Dorotka z Wygody? - zapytał zdziwiony. - Zgodziła się wyjść za mojego brata? To niewiarygodne, bo taka jest...

- Jaka? - podchwyciła Matylda.

- Łagodna, spokojna, krucha - odpowiedział, mając na myśli dziewczynę, jaką pamiętał z dzieciństwa.

Matylda trąciła go łokciem.

- Cóż to za Dorotka? Chyba powinnam być zazdrosna.

- To panna z sąsiedniego dworu - wyjaśnił za wychowanka ksiądz Franciszek. - Moim zdaniem całkiem sobie zwyczajna, szczególnie w porównaniu z wami.

- Mówcie mi po imieniu - zażądała Matylda. - Tak wolę, bo wtedy czuję się bardziej bliska Mateusza i nie wydaję się sobie taka stara i dostojna.

Księdzu początkowo trudno to przychodziło, bo od pierwszego spotkania miał do żony dawnego ucznia stosunek bardzo poważny, prawie nabożny.

- Całkiem zwyczajna? - nie dowierzała Matylda. - Ale Mateusz jakoś szczególnie czule o niej mówi.

- Wychowaliśmy się razem - wyjaśnił spokojnie jej mąż. - Kiedyś nawet obiecałem, że się z nią ożenię.

- To już mniej mi się podoba - nadąsała się na niby Matylda.

- Mój brat mnie ubiegł - uśmiechnął się Mateusz. - Wtedy, podczas tych dziecięcych zabaw, także zwykle mnie wyprzedzał, a i teraz to on się z nią ożeni. Nie masz się o co bać.

- Nie boję się - roześmiała się. - Po prostu wiem, że nigdzie nie znajdziesz kobiety lepszej dla ciebie niż ja.

- Prawda - przytulił żonę Mateusz, a ksiądz Franciszek radował się w duchu, widząc ich miłość, zgodę i harmonię.

- Tak zapewne wyglądało życie w raju - powiedział później. - Spokojnie, dostatnio, pewnie, w blasku bożej chwały.

- Ale wy nie przynieśliście zakazanego jabłka? - upewniała się Matylda.

Ksiądz Franciszek przeżegnał się pospiesznie.

- Gdybym w czymkolwiek popsował wasz związek, z piekła bym nie wyszedł - oświadczył z całą powagą.

Potem wrócili do pierwszego tematu rozmowy i przekonywał, że zaproszenie Marcina jest szczere i płynące z serca.

- Zapowiada się bardzo ludna uroczystość - mówił. - Na ślub i wesele zjedzie się cała rodzina. Wypada, żebyś przeprosił matkę i wreszcie zobaczył ojca. Przecież to grzech mieć takie sprawy niezałatwione. Oni wybaczą twoje oddalenie, rzecz pewna. Już wybaczyli. I na pewno uznają Matyldę jako synową. Będzie ci przyjemnie zobaczyć stare kąty i starych przyjaciół, a przy sposobności pochwalić się też Matyldą, bo na Boga, jest przecież czym!

Mateusz wahał się, ale ostatni argument przekonał go ostatecznie.

- Dobrze - oświadczył. - Przyjedziemy oboje.

Ksiądz Franciszek odetchnął z ulgą.

- A teraz moje dzieci, skoro postanowiliśmy w sprawach najważniejszych, porozmawiajmy o innych. Jak się wam tu wiedzie, moi najmilsi? I jak chcecie nazwać wasze pierwsze dziecko, co to niezadługo przyjdzie na ten świat?

Po czterech dniach pobytu w Lubinie ksiądz Franciszek Skórka zaczął się zbierać do powrotu. Miał być mistrzem nieodległej ceremonii i dawać ślub w kościele świętego Marcina. Choć więc było mu bardzo dobrze w domu Mateusza i Matyldy, musiał się z nimi rozstać.

- Zgrzeszyłem pychą i brakiem pokory - przyznał się w czasie pożegnania u wylotu Bramy Legnickiej. - Tak tu dobrze i spokojnie, że zapragnąłem zostać z wami. Ale na szczęście w porę przypomniałem sobie o swoich obowiązkach.

Długo ściskał oboje, aż wreszcie zarzucił węzełek na ramię.

- Do zobaczenia za miesiąc w Lipowej!

Długo im jeszcze machał ręką na pożegnanie, aż w końcu zniknął pomiędzy domami podgrodzia.

- Rozbudził we mnie dodatkową pokusę - westchnęła Matylda. - Zawsze byłam ciekawa tych wszystkich twoich krewnych, ale teraz to dopiero zżera mnie ciekawość. Lecę szykować się do wyjazdu, tyle rzeczy jest do zrobienia. I przyznam ci się, że trochę się boję, co o mnie powiedzą twoi rodzice...

- Nie martw się - pocieszył Mateusz z dużą pewnością siebie. - Od razu cię pokochają, jak od razu pokochał ksiądz Franciszek.

Na sierpniowe święta maryjne Matylda ubierała się do kościoła w zieloną suknię z aksamitu, którą otrzymała w spóźnionym weselnym podarunku.

- Zobacz, jak pięknie leży - powiedziała do Mateusza. - Jakby na moją miarę uszyta, zupełnie nic nie musiałam poprawiać. W dodatku wcale w niej nie jestem gruba.

Była nieco przeczulona zmianą swojego wyglądu w związku z ciążą i często pytała męża, czy aby na pewno jeszcze mu się podoba.

- Wyglądasz przepięknie - zapewniał.

Czuła się dobrze,była radosna i zadowolona. Według medyka do porodu pozostawało jeszcze wiele czasu i nie było powodów do ograniczania zwykłych codziennych zajęć.

- Będzie Jakub - przewidywał Mateusz. - Po moim pradziadku.

- Ależ skąd! - droczyła się Matylda. - Będzie Małgorzata, po mojej matce.

Czasami czuła się słabiej, brakowało jej sił, miewała zawroty głowy, wymioty i niechętnie ruszała się z miejsca. Początkowo uważała to za zwyczajne objawy ciąży, później zaniepokoiła się trochę, ponieważ objawy nie ustępowały.

Sześć dni po święcie zaniemogła poważniej. Leżała w łożu blada, z kroplami potu na czole. Mateusz natychmiast posłał po medyka. Ten przybiegł wkrótce, ale okazało się, że nie wie, w jaki sposób może pomóc. Milczał, kręcił głową, rozkładał ręce.

- Dziwaczna to jakaś choroba... - ocenił.

Dał lekarstwa, obiecał przyjść następnego wieczora. Ale Mateusz musiał go wezwać ponownie już rano, bo Matylda zasłabła, straciła na chwilę przytomność. Wpadł w rozpacz.

Doktor i tym razem rozłożył ręce.

- Trzeba się modlić - oświadczył ponurym głosem.

Musiał rozpowiedzieć o wszystkim, bo nie minęło wiele czasu, kiedy pojawił się w domu sam wójt Hanemann.

- Wasza żona poważnie chora? - pytał zaniepokojony, ocierając czoło rękawem.- Czy to aby nie zaraza?

Mateusz naparł na niego ostro.

- Nawet tak nie mówcie!

- Boję się zarazy - rzucił ponuro wójt. - Wszyscy boimy się tego okropnie.

Dziesięć lat wcześniej mór wyludnił miasto i okolice, dzisiejszy wójt dobrze te straszne czasy pamiętał. Pytał, w czym może pomóc. Mateusz dziękował, choć nie wiedział, jakiej pomocy mógłby udzielić miejski dostojnik.

W ciągu dnia przyszli jeszcze inni, mieszczanie, członkowie cechów. Przed wieczorem przysłano z zamku z wiadomością, że książę Henryk zaniepokoił się stanem pani Matyldy i śle własnego lekarza. Ten przybył pospiesznie, starszy mężczyzna o rozbieganych oczach. Popatrzył, posłuchał oddechu Matyldy, zobaczył wypieki na jej twarzy, kazał rozebrać chorą i obejrzał czerwone plamy na jej ciele.

- To nie jest dżuma - zawyrokował natychmiast. - Ale jest to rodzaj zarazy. Nie wiem, jakiej i nie wiem, skąd się wzięła.

Osłabienie Matyldy po kilku dniach jeszcze się pogłębiło. Medyk wzruszał ramionami, a przed Mateuszem nie ukrywał, że sprawa jest poważna.

- To jakaś nieznana choroba - mówił zmartwionym głosem.

Innym znowu razem twierdził, że to drobna sprawa, która lada chwila minie. Był przekonany o własnej biegłości w sztuce lekarskiej.

Matylda zachowywała pogodną twarz, choć odczuwała ból i kosztowało ją to sporo wysiłku.

- Tak mi przykro, że nie mogliśmy pojechać do Lipowej - martwiła się.

Mateusz stał w progu komnaty, gdzie leżała jego żona i patrzył na nią z odległości kilku kroków. W wielkiej izbie nie było nic poza tym łożem, a Matylda w pościeli wyglądała na małą, bezbronną istotę.

Wokoło był wielki, pusty dom. Mateusz pomyślał, że jeśli stanie się najgorsze, zostanie w tym domu sam jeden. A przecież przyjechał tutaj tylko dlatego, żeby być z tą małą, bezbronną istotą. Tylko z Matyldą i dla Matyldy.

- Pojedziemy - zapewnił ze łzami w oczach. - Lipowa przecież nie ucieknie, pojedziemy, jak tylko poczujesz się lepiej.

Wiadomość o chorobie żony pana Mateusza rozeszła się tymczasem po mieście i coraz natarczywiej nadal pytano o jej stan. Życzono zdrowia a wielu przyniosło drobne upominki i wielką ilość niepotrzebnych porad.

Następnego dnia przybył sam książę Henryk.

- To prawda? - zatroskany pytał Mateusza, który witał go w progu. - Mój medyk za chwilę tu przybiegnie. Co mogę dla was zrobić? Jeśli cokolwiek mógłbym, nie wahajcie się prosić.

Mateusz dziękował, ale nie wiedział, w jaki sposób można pomóc żonie. I nie umiał wyjaśnić księciu przyczyny choroby.

- Nie wiem, co się stało - mówił przygaszonym głosem. - Nie rozumiem tego. Była przecież najzupełniej zdrowa, na nic się nie uskarżała.

Po tygodniu Mateusz Lipowski zrozumiał, że choroba może skończyć się najgorszym. Niania nie opuszczała jego żony na krok, pochlipywała, zasmucona, postarzała, z opuszczonymi ramionami.

Kiedy medyk księcia Henryka określił chorobę Matyldy jako coś w rodzaju zarazy, niania obarczyła odpowiedzialnością księdza Franciszka Skórkę.

- To jego wina - płakała. - Jego. Przecież wszystko było w najlepszym porządku, póki się nie zjawił. A gdy zatrzymał się w naszym domu, zachorowała nasza gołąbeczka. Pewnie tu przywlókł jaką zarazę. Na pewno to jego wina.

Czas przed ślubem z Marcinem Lipowskim Dorotka spędzała u ojca w Wygodzie.

- Tak być powinno - przekonywał pan Tobiasz. - Wypada młodej pannie siedzieć w ojcowym domu, póki nie poprowadzi jej do ołtarza. Potem sobie będziesz mogła przebywać z Marcinem, ile wola. Teraz trzeba zachowywać się przystojnie i skromnie.

Ceremonię ślubną zaplanowano w kościele świętego Marcina, a wesele we dworze w Lipowej. Marcinowi bardzo zależało, by widowisko wypadło wspaniale i robił w tej sprawie wszystko, co mógł. Zamierzał ugościć całą okolicę, nie licząc oczywiście dostojnych gości, którzy mieli przyjechać z Krakowa oraz ze wszystkich znaczniejszych dworów w Dolinie.

Dorotka godziła się na to bez sprzeciwu, bo wiele ludzi to wielki honor, choć sama uważała, że wielodniowe weselisko nie jest wcale niezbędne.

- Gdyby to ode mnie zależało, ślub i wesele byłyby znacznie skromniejsze - powiedziała do ojca.

Ale pan Tobiasz był podobnego zdania co jego przyszły zięć.

- Nie należy przesadzać ze skromnością - zauważył wesoło. - I mnie, i pana Mikołaja stać, żeby wasze wesele zapamiętano na lata.

Przygotowania trwały długo, bo trzeba było zadbać o wszystko - wystrojenie kościoła, izb weselnych, o miejsca noclegowe dla gości i przy stołach, o odpowiednią zastawę, przygotować żywność, uszyć bądź kupić właściwe stroje, pomyśleć o okryciach dla służby, sprowadzić rozmaite towary nawet z odległych krain.

- Nic nie będzie takie jak gdzie indziej - cieszył się Marcin Lipowski.

Zgodnie z wolą ojca Dorotki młodzi spotykali się z rzadka. Na dwa tygodnie przed wyznaczonym dniem uroczystości obie rodziny uznały, że wszystko jest już przygotowane i nie zapomniano o niczym.

Jedyna niezakończona sprawa wiązała się z panią Roksaną. Któregoś dnia Marcin Lipowski pojechał, żeby się z nią rozmówić. Był przygotowany, by zgodnie ze zwyczajem, wypłacić jej odszkodowanie za niedotrzymanie obietnicy małżeństwa. Ci wszyscy, którzy wiedzieli więcej o zachowaniu pani z Dębowca, przeważnie oceniali ją krytycznie, choć zdania były podzielone.

- To chytra kobieta, nie pominie żadnej okazji, żeby powiększyć majątek.

- Pozazdrościć przemyślności.

- Mógł młody pan nie obiecywać pochopnie.

- Starczy mu, nawet jeśli jej zapłaci.

Pan Mikołaj z Lipowej uważał, że sprawę powinien załatwić sam Marcin i odmówił towarzyszenia synowi.

- Zapłacisz ze swojego - nakazał. - Nie dołożę ani szeląga. Skoro byłeś nieostrożny, poniesiesz tego koszta.

Marcinowi było niezręcznie prowadzić spór z ojcem, choć nie do końca uważał, że tylko on jeden jest winny.

- Omotała mnie - tłumaczył się. - Przecież wcale nie zamierzałem się z nią żenić. Jakoś samo tak wyszło...

Bał się, że cena odstępnego może być wysoka, a jego dochody na trzeciej części majątku w Lipowej nie należały do najwyższych. Przygotowanie wesela pochłonęło sporą sumę, gdyż zarówno Marcin, jak i jego rodzice zamierzali urządzić wielką i znaczącą uroczystość. Koszty poniósł oczywiście w większości pan Tobiasz z Wygody jako ojciec panny młodej, ale i ojciec pana młodego niemało musiał dołożyć.

Marcin otrzymał wiadomość z Dębowca, że cena odstępnego nie będzie wygórowana, co Hedwiga przypisywała swojemu wstawiennictwu.

- Prosiłam ją - wyjaśniła mężowi. - Prosiłam, żeby była rozsądna i nie wiązała świata naszemu synowi. Jest przecież jeszcze taki młody.

Mikołaj był niezadowolony z tego wyjazdu Hedwigi, ale i zaskoczony postawą Roksany.

- Sądziłem, że będzie się upierać.

- Nie - wyjaśniła Hedwiga. - Powiedziałyśmy sobie parę słów prawdy.

Nie przyznała się mężowi, że była to dla niej trudna i przykra rozmowa, po której obiecała sobie nigdy więcej nie jeździć do Dębowca. Czuła żal do dawnej przyjaciółki i powiernicy i choć zastanawiała się nad tym wielokrotnie, nie odgadła motywów, jakimi kierowała się Roksana.

- Nie może chodzić tylko o majątek - powtarzała. - Roksana nie należy do biednych w Dolinie.

- Idzie zapewne o jej zranioną dumę - uważał Mikołaj. - Zawsze nosiła wysoko głowę, twierdząc, że jest ruską księżniczką. Przez te lata przyzwyczaiła się do tego, że wszyscy jej ulegają.

Pani Roksana przyjęła Marcina w świetlicy. Była w nowej strojnej sukni, policzki miała poczerwienione. Gdy niepewny i sztywny usiadł na ławie naprzeciw, uśmiechnęła się bez pretensji.

- Spodziewałam się, że mnie zawiedziesz - zaczęła.

Patrzyła wprost, śmiało i pewnie. Czuł żar od tego spojrzenia, z trudem przypominał sobie rady ojca, jak ma postępować, co mówić.

- Myślałem, że nie przywiązujecie do tego aż tak wielkiej wagi.

- Może wielkiej i nie przywiązuję - zgodziła się bez oporów. - Ale to była taka próba. Chodzi o twoje słowo. Słowo szlachcica to przecież nie byle co.

Kręcił się na miejscu, najchętniej uciekłby jak najszybciej. A z drugiej strony patrzyła na niego spokojnym spojrzeniem, bardziej zachęcającym niż rozczarowanym. Spodziewał się oporu, choć wiedział, że zwolniła go z danego słowa, bo wysłała do Lipowej specjalnego posłańca w tej sprawie.

- Nie mogę spełnić obietnic - oświadczył. - Bardzo wam jestem wdzięczny, że zwolniliście mnie ze słowa. Dałem je nierozważnie, w pośpiechu.

Roksana roześmiała się cicho.

- Ojciec ci kazał tak powiedzieć? - zapytała domyślnie.

- Skąd! - zaprzeczył. - To ja sam.

Pokiwała głową.

- Akurat! Musiałabym nie znać was obu.

Marcin zacisnął palce.

- Chciałem to sam załatwić - wyjaśnił. - Jestem dorosły. Ojciec mówił, że nic mi nie da na odstępne dla was. Jeśli więc zażądacie dużego, to nie zostanie mi wiele. Może nie zechcecie dużo? Proszę, byście nie chcieli...

Był jak mały chłopczyk, który spsocił coś i teraz prosi o przebaczenie. Roześmiała się, bo takim go właśnie pamiętała. Chwilę bawiła się jego niepokojem, ale niedługo, bo zaraz powiedziała:

- Nie obawiaj się, nie puszczę cię z torbami.

Odpowiedział uśmiechem pełnym ulgi.

- Wiedziałem - odetchnął. - Wiedziałem, że jesteście wspaniałomyślna. Nawet matka tak mówi, a tylko ojciec...

Ugryzł się w język, ponieważ nie zamierzał się zwierzać. Roksana spojrzała spod przymrużonych powiek.

- Wiem, że mnie nie lubi - zgodziła się. - Ale to nie z nim mam sprawę, tylko z tobą.

- Ojciec na pewno doceni waszą szlachetność.

Zerwała się z miejsca, nagle rozdrażniona.

- Nie mówmy o nim - zażądała. - Wcale mi nie zależy na jego zdaniu.

Klasnęła w ręce, a gdy w progu stanęła służebna, kazała podać wino.

- Ale zanim się napijemy, załatwmy naszą sprawę do końca.

Zadowolony, że odeszła od wątku ojca, natychmiast potwierdził swoją gotowość zapłacenia odstępnego.

- Powiedzcie, ile.

- Och, nie - uspokoiła go. - Przecież nie będę cię obdzierać ze wszystkiego, skoro się żenisz. Zadowolę się drobiazgami. Zaprosisz mnie na ślub.

- Na ślub? - zdziwił się Lipowski. - Myślałem, że...

- Że nie będę chciała? - roześmiała się swobodnie. - A to niby czemu? Przecież nie zrobiłam nic, czego musiałabym się wstydzić.

- Ale ludzie... - niezręcznie próbował wyrazić swoje obawy. - Ludzie może będą mówić...

- Ludzie zawsze gadają - zauważyła lekceważąco. - Mam za nic takie gadki. Chcę być na ślubie, by wszystkim pokazać, że nie zostałam do czegoś zmuszona, ale sama postanowiłam zwolnić cię ze słowa. To i dla ciebie lepiej, prawda?

- No, skoro tak to rozumiecie...

- Tak właśnie - potwierdziła.

- Co więcej? - zapytał skupiony.

- Prawie już nic - uśmiechnęła się. - Wystarczy, żebyście mnie oboje zaprosili.

- Oboje?

- Ty i twoja narzeczona - wyjaśniła. - To chyba wypada, skoro byłam twoją opiekunką, prawie matką.

Marcin zrozumiał, że cena, jaką wyznaczyła, nie jest wcale niska. Nie bardzo wierzył, że Dorotka łatwo przystanie na warunek, dla narzeczonej oznaczający upokorzenie.

- Przekonasz ją - zauważyła swobodnie. - Na pewno cię usłucha. W końcu w tym stadle to ty będziesz mężczyzną.

Marcin westchnął. Miała rację. Może Dorotka będzie się krzywić, ale na pewno powinna ulec.

- Tak - potwierdził.

Pani Roksana uśmiechnęła się zadowolona. Nalała wina do małych srebrnych pucharków i podała jeden gościowi.

- Wypijmy na zgodę.

A gdy po skosztowaniu trunku odstawili naczynia, pani Roksana powiedziała:

- Zatem sprawę mamy prawie załatwioną.

- Prawie?

- Prawie, bo to warunek dla Dorotki. Zaproszenie na ślub to chyba niewiele za to, że cię jej odstąpiłam. Ale i ty powinieneś dać mi jakieś odstępne.

Zadowolony z dotychczasowego przebiegu rozmowy Marcin Lipowski odpowiedział uśmiechem.

- Nie będę skąpił za waszą wyrozumiałość.

Przymrużyła oczy.

- Doprawdy? Zastanów się, bo znowu obiecasz, a potem powiesz, że zrobiłeś to bez zastanowienia.

- Zastanowiłem się - zapewnił. - Wiem, że macie prawo żądać.

- I obiecujesz spełnić? Powiedzmy... moje życzenie.

- Spełnię, wedle zwyczaju. Powiedzcie tylko, czego chcecie.

- Nie, nie teraz - uśmiechnęła się. - Muszę się zastanowić. Umówmy się, że to będzie tylko jedna rzecz. Poproszę cię tylko o jedną rzecz. To ostatecznie wyrówna rachunki między nami i nic mi już nie będziesz dłużny. Zgadzasz się?

- Tak - zapewnił.

- Nie wycofasz się z obietnicy?

- Nie wycofam - potwierdził. - Przysięgam na Święty Krzyż.

Roksana ponownie napełniła pucharki.

- Zatem wszystkie poważne sprawy ustaliliśmy. Teraz, Marcinie, wypijmy za pomyślność.

- Za pomyślność dla nas wszystkich - uzupełnił.

Wino było słodkie, dokładnie takie, jakie lubił i chętnie przystał na przedłużenie tej wizyty.

- Chyba nie tak znowu ci pilno do domu - uśmiechała się pani Roksana. - Napijmy się i porozmawiajmy. Choć tyle niech mam od ciebie, skoro mnie odrzuciłeś.

Chciał się sprzeciwić, ale najwyraźniej mówiła tak tylko w żartach. Łatwo go przekonała, że nie ma do niego pretensji ani żalu.

- Trochę zazdroszczę Dorotce - przyznała się. - Taki jesteś silny i męski. Ale co robić, chyba rzeczywiście jestem dla ciebie za stara...

- Nie jesteście stara - zaprzeczył szybko.

- Ależ jestem - upierała się. - Przynajmniej w porównaniu do Dorotki. A ona co? Jak smakuje? Po starej przyjaźni możesz mi to chyba powiedzieć.

Obruszył się.

- Ja jeszcze nie...

Roksana pogroziła mu palcem.

- I mam w to wierzyć? Po tym wszystkim, co o tobie słyszałam?

Marcin Lipowski wrócił z Dębowca w doskonałym nastroju. Rozmowa, której obawiali się wszyscy i przed którą go ostrzegali, okazała się wcale nie taka trudna. Uważał za swój sukces, że z obietnicy małżeństwa z panią Roksaną wykpił się tak tanio.

- Niesłusznie wszyscy podejrzewali, że wyznaczy wysokie odstępne - powiedział pogodnie do matki.

- Jak wiele? - zaniepokoiła się Hedwiga.

- To nawet nie jest odstępne - wyjaśnił. - Chce zaproszenia na ślub. Powiedziała, że nie chowa urazy. Jeśli zaprosimy ją oboje, wszystko będzie w porządku.

- Oboje? - zmarszczyła brwi Hedwiga. - To nie będzie łatwe dla Dorotki.

Marcin po drodze przemyślał już wszystko.

- Na pewno będzie łatwiejsze niż oddanie połowy jej posagu.

Dorota z Wygody, która do ostatniej chwili obawiała się, że pani Roksana stanie im na drodze, była zaskoczona szczodrością pani z Dębowca. Znano ją przecież w Dolinie jako osobę, która nie pominie żadnej sposobności, żeby powiększyć swój majątek.

- Prawie wszyscy ją krzywdzą - bronił Roksany Marcin. - A sama widzisz, że potrafi być wspaniałomyślna.

Dorotka popłakała się, gdy usłyszała, że osobiście musi zaprosić Roksanę na ślub.

- To takie upokarzające.

Ale w końcu dała się przekonać.

- To tylko słowa - mówił Marcin. - Pojedziemy tam oboje i zaprosimy ją, jak zapraszaliśmy innych naszych gości. To potrwa tylko chwilę, a więcej nie stanie nam na drodze.

Pojechali zaraz następnego dnia.

* * *

Chyba nigdy wcześniej nie widziano w Lipowej tak wielu dostojnych gości, bogatych pocztów, ozdobnych pojazdów, strojnych koni. Wystawnością i wspaniałością wesele Marcina Lipowskiego i Doroty z Wygody ustępowało tylko zbytkowi królewskiego orszaku przed laty.

- Ludno niczym na największym jarmarku - skwitował ktoś.

W kościele zmieścili się jedynie najbliżsi i najbardziej zacni goście. Ksiądz Franciszek Skórka był bardzo przejęty ceremonią, jąkał się trochę, ale nikt mu tego nie miał za złe. Oboje młodzi wystąpili w strojach kapiących od klejnotów, czym rzeczywiście, zgodnie z zamysłem Marcina, wprost olśnili okolicę.

Bardzo długo ciągnęła się później przed kościołem ceremonia składania życzeń młodym, bo byli tu nie tylko liczni krewni, sąsiedzi i przyjaciele, ale także wielu mniej dostojnych gości, a każdy chciał podejść i osobiście życzyć młodej parze dobrej i dostatniej przyszłości.

Najpierw składali życzenia rodzice - Mikołaj z Hedwigą i pan Tobiasz. Potem pan Jeno i pani Alena ze swojego krzesła, pani Marina z ukochanym synem Dominikiem, panowie Mateusz z Pilczy i Hieronim Lis z Bechcic, dalej przyjaciele z Krakowa i z Doliny.

Pani Roksana znalazła miejsce pomiędzy młodymi paniczami z Litwy. Pokazała się w kościele z miną pełną wyższości i nic sobie nie robiła ze spojrzeń, jakimi ją obrzucano. Ale ci, co wiedzieli o jej roli w całej sprawie, natychmiast powiadomili o tym innych i pani z Dębowca naprawdę wykazała wielką odporność, za nic mając wszystkie te natarczywe spojrzenia. Wkrótce potem rozpoczęły się uroczystości i wszystkie oczy zwróciły się na młodych.

Kiedy orszak ruszył ku dworowi, ciągnął się, wydawało się, w nieskończoność. A wszystko sprzyjało młodym. Także pogoda, bo wobec wielkiej liczby gości stoły ustawiono przed dworem od strony ogrodu. Wiele ich tutaj się zmieściło, a miejsca były ciasno zajęte, bo nikt chyba nie odmówił zaproszeniu i stawili się wszyscy, przybyli nawet z bardzo odległych stron. Za ogrodem, od strony stodół ustawiono beczki, a na nich położono deski, czyniąc stoły dla służby i pańskich orszaków.

Weselisko, gdzie nie brakowało jadła ani napojów, trwało trzy dni. A przez trzy dni także służba mogła sobie podjeść i popić do syta. Mówiono, że nawet biedacy przybyli z odległych wsi, licząc na resztki i nie przeliczyli się. Biedacy zresztą towarzyszyli orszakowi ślubnemu już od samego kościoła. Był to pomysł Hedwigi, żeby Marcin, pan i dziedzic, zaskarbiał sobie dobre życzenia poddanych, garściami rzucając miedziaki.

Marcin krzywił się na takie fanaberie, ale Dorotka szybko podchwyciła opinię przyszłej świekry.

- To dobry pomysł - przekonywała narzeczonego. - Każdy z nich wypowie dobre słowo i życzenie dla nas, a tego nigdy za wiele.

Marcin sypał więc w tłum drobnymi monetami, a że trochę oszczędzał, zostało ich kilka garści i resztę sypnąć mogła Dorota, zanim goście zasiedli przy stołach.

Grali muzykanci, bawili połykacze ognia. Było w bród jadła, tutejszych i cudzoziemskich napitków.

Brakowało tylko bliźniaczego brata pana młodego, Mateusza, i jego żony.

W domu weselnym, po pierwszym pokrzepieniu się, zaczęto składać dary. Nie brakowało takich, które ofiarowano już wcześniej, pokazywano nowe. Wielkim stosem leżały za siedzącymi przy głównym stole, pilnowane przez służbę, bo wesele weselem, ale zawsze może się trafić gość, któremu spodoba się jakiś cenny drobiazg i zechce go cichcem ściągnąć dla siebie. Najpiękniejsze ofiarowali rodzice obojga młodych, ale i inne podarunki nie były byle jakie.

Wszystko odbyło się zgodnie z ustalonym z góry ceremoniałem. Po wstępnej uczcie młodych odprowadzono do izby, która była ich ślubną komnatą. Drużbowie pomagali im zdjąć wierzchnie szaty, a potem wszyscy razem prowadzili do drzwi, by tam następnie czuwać, żeby młodym nie przeszkadzali inni weselnicy.

Pani Alena płakała, widząc wnuka w ślubnym stroju, płakała także Hedwiga, co mężczyźni przyjmowali z pobłażaniem i zrozumieniem. Trzeba uczynić zadość starym zwyczajom.

Dorota poszła pierwsza do bocznej izby, by po chwili wrócić w długiej białej koszuli i tylko z wiankiem na rozpuszczonych włosach. Wiodło ją kilka panien, uśmiechniętych, wesołych. Nawet pani Roksana, która także znajdowała się w pobliżu, miała na twarzy uśmiech.

Przywiedli oblubienicę pod drzwi, gdzie czekał Marcin, także ubrany tylko w długą do ziemi koszulę. Był nieco pijany, bo musiał odpijać licznym gościom. Gdy brał pod rękę narzeczoną, wśród życzliwych docinków i żartów, pani Roksana dotknęła dłonią jego ramienia.

- Moje jedyne życzenie - szepnęła mu wprost do ucha.

Marcin zesztywniał, od razu pojął, że to, co za chwilę usłyszy, raczej mu się nie spodoba.

- Jak tylko zamkną drzwi, wyjdź przez okno - wyrzuciła z naciskiem i znowu się uśmiechała.

Może uważałby, że to tylko przywidzenie, gdy nagle niepostrzeżenie dla innych uszczypnęła go boleśnie.

- Pamiętaj o przysiędze! - syknęła.

Rozejrzał się niepewnie, ale nie wyglądało na to, żeby ktokolwiek zauważył tę scenę. Pani Roksana cofnęła się o kilka kroków i znowu on z żoną u boku znajdował się w centrum zainteresowania. Wziął Dorotkę pod rękę i poprowadził do drzwi, przed którymi czekali już rodzice, dziadkowie i sąsiedzi. Kobiety popłakiwały, łzy po policzkach toczyły się także panu Tobiaszowi, ojcu Doroty. Ona sama, promieniejąca urodą, była skupiona i uważna przed tą częścią ceremonii, jaka ją czekała.

Drzwi otwarto, młodzi weszli do izby, a zaraz potem drzwi zamknięto. Dorotka nie puszczała ręki męża. W izbie świeciły się świece w licznych lichtarzach, było zupełnie jasno.

- Wcale się nie boję - uśmiechnęła się.

Zasłona przy łożu była odsunięta, biała pościel czekała na nich oboje, żeby po raz pierwszy spełnili obowiązek małżeński.

- Wszystkiego mnie nauczysz, prawda? - zapytała Dorota.

Marcin nie potwierdził i nie zaprzeczył. W ogóle zachowywał się dziwnie. Puścił rękę żony i podbiegł do okna. Najpierw próbował przez nie wyglądać, potem otworzyć.

- Co robisz? - zdziwiła się. - Chyba masz rację, jest duszno.

Okno otwarło się wreszcie, do izby wpadł wiatr, zachybotały światełka świec. Dorota przytuliła się do męża.

- Taki byłeś dla mnie czuły cały dzień - szepnęła. - Czy zawsze będziesz taki? Prawda, że zawsze?

Nie odpowiedział, znowu stając przy oknie i nasłuchując. Zadziwiona jego zachowaniem podeszła i sama wyjrzała, lecz nic nie mogła zobaczyć w ciemnościach. Z innych okien padało nieco światła, ale to było wszystko. Marcin przysunął stołek do okna, wspiął się na niego, wystawił głowę.

- Co robisz? - zapytała ponownie i znowu nie doczekała się odpowiedzi.

Zamiast tego wspiął się wyżej i nagle zobaczyła, że znika w ciemnościach. Podskoczyła bliżej, sama weszła na stołek, przejęta, że może wypadł, bo przecież był podchmielony, że może stało mu się coś niedobrego. Ale nie zobaczyła go wcale. Jakby rozpłynął się w powietrzu. Stała pod oknem, nic nie rozumiejąc. W pierwszej chwili chciała otworzyć drzwi i powiadomić wszystkich, ale powstrzymał ją wstyd. Bo co im powie? Że jej mąż, uciekł przed ślubnym łożem?

Znowu wyjrzała przez okno i zdążyła dostrzec, jak Marcin dosiada konia, a potem szybko odjeżdża spod dworu. Wyraźnie widziała jego długą białą koszulę. Nie widziała tylko, że to pani Roksana z Dębowca czekała na pana młodego, podprowadziła mu konia, którego uzdę trzymała w swoim ręku.

Lipowski był oszołomiony. Pamiętał, że musi dotrzymać przysięgi i bardzo słabo sprzeciwiał się jej rozkazom. Mówiła stanowczym głosem, wydawała rozkazy.

- Pojedziesz ze mną.

- Ale przecież...

- Milcz i rób, co mówię! Obiecałeś, więc wykonaj!

Pojechali. Ona nieco z przodu, on zaraz za nią, tylko w koszuli, ozdobnej koszuli ślubnej. Po drodze ani razu nie spróbował się wyzwolić, ani razu nie chciał się zatrzymać. Odgadł drogę do Dębowca, którą pokonywał wielokrotnie, ale nawet to niewiele mu mówiło. Spodziewał się, że zaraz go uwolni.

Zatrzymali się, kazała mu zejść z siodła. Potem chwyciła jego rękę i poprowadziła do domu, a tam do izby. Ta przypominała jego własną izbę ślubną. Płonęły tu świece, stały kwiaty, zasłona łoża była odsunięta. Tylko Doroty nie było.

Pani Roksana doprowadziła Marcina do łoża.

- Moje życzenie, to twoja poślubna noc - wyjaśniła.

Chciał sprzeciwić się, spróbował, ale podeszła i położyła mu dłoń na ustach.

- Nic nie mów.

- Ale Dorota...

- Ona ma przed sobą całe życie. Jeśli mnie posłuchasz, zapomnę o wszystkim i uznam, że wypełniłeś śluby.

Popchnęła go do pościeli i sama poszła za nim.

Wczesnym rankiem obudziły go hałasy. Nie był to jednak gwar weselnego przyjęcia. Przerażony, że trwało to wszystko tak długo, całą noc, Lipowski próbował zerwać się z posłania. Pani Roksana podeszła i położyła mu ręce na ramionach.

- Tej nocy byłeś mój - powiedziała. - Teraz cię oddaję, możesz wracać do tej swojej Doroty. Wcześniej przysięgnij, że nikomu nie powiesz, gdzie byłeś.

- Ale to... to jest... - zerwał się i pobiegł.

Roksana uśmiechnęła się z wyższością.

- Teraz jesteś wolny od ślubów wobec mnie. Nie musisz się tak spieszyć. W Lipowej pewnie i tak już zauważyli twoją nieobecność.

W Lipowej nie wiedzieli o tym jeszcze wszyscy, ale lada chwila mieli się dowiedzieć. Rankiem zasiedli ponownie do stołów ci, którzy nie przetrwali całej nocy. Drzwi do weselnej komnaty nadal były zamknięte i goście żartowali sobie, wzajemnie doradzając, żeby nie budzić młodych.

- Niechaj odpoczywają - mówili ze śmiechem.

Marcin powrócił do Doroty tą samą drogą, jaką wyszedł. Niczego nie tłumaczył swojej żonie. Płakała, choć była zadowolona, że nikt nie zauważył zachowania męża. Myliła się oczywiście.

W Dębowcu pani Roksana omawiała z przyjaciółką ostatnie przygotowania do planu, jaki potajemnie zamierzały przeprowadzić

- Jeszcze dziś połączysz się z ukochanym - zapowiedziała.

- A ślub? - zapytała Elżbietka Lipowska. - Czy będzie ślub?

- Oczywiście. Wszystko jest przygotowane, o nic nie musisz się martwić.

Sprawa wyglądała na trudną. Chodziło o zachowanie tajemnicy i dlatego nie można było zwrócić się do księdza Franciszka ani kogokolwiek innego. Każdy duchowny życzyłby sobie zachowania przepisów prawa kanonicznego - zapowiedzi, ceremonii, zgody rodziców, obecności świadków, powiadomienia wszystkich. Uniknięcie tych przeszkód zajęło sporo czasu, ale wreszcie znalazło się rozwiązanie.

- Ślubu udzieli ojciec Eling - powiadomiła Roksana.

Elżbietkę ucieszyła nowina.

- Świątobliwy ojciec Edling? - zapytała z niedowierzaniem.

- Tak - potwierdziła przyjaciółka. - Nie myśl, że łatwo mi przyszło go uprosić.

- Domyślam się - Elżbietka była pełna uznania dla przyjaciółki. - Bardzo ci dziękuję, Roksano.

- Jeszcze zdążysz mi podziękować. Teraz się pośpieszmy, bo nie możemy kazać czekać świątobliwemu człowiekowi.

Elżbietka była bardzo poruszona nowiną. Ojciec Edling był pustelnikiem, świątobliwym człowiekiem mieszkającym w grocie w niedostępnym miejscu pomiędzy skałami, i rzadko kto dostępował przywileju rozmowy z nim. Przybył do Doliny przed wieloma laty, znalazł tu sobie miejsce odludne i dzikie, zamieszkał tam, poświęcając czas modlitwie i pobożnym rozmyślaniom. Cieszył się wielkim szacunkiem okolicy jako człowiek prawy i pobożny, który na co dzień poprzestawał z Panem Bogiem, i opowiadano o nim najrozmaitsze historie. Miał podobno moc leczenia chorób, a kogo dotknął ręką, ten otrzymywał szczególne błogosławieństwo.

Nikt nie wiedział, skąd przybył, bo nigdy nie opuszczał swojej pustelni, a takich, którzy widzieli go z bliska i mówili z nim, było bardzo niewielu. Kiedy wieść o jego osiedleniu rozniosła się po Dolinie, nie brakowało ciekawskich, którzy wędrowali nawet z daleka, żeby go tylko zobaczyć czy choćby dotknąć jego szaty. Wielu natrudziło się niemało, by go ujrzeć - niewyraźną sylwetkę niskiego człowieka o długiej siwej brodzie.

Kiedy na Jasnej Górze pojawiła się Cudowna Ikona, sława ojca Edlinga nieco przyblakła. Ludzie jeździli do kościoła, żeby modlić się przed Cudownym Obrazem, gdzie przytrafiały się niezwykłe wydarzenia, ozdrowienia i nawrócenia. Nadal nie brakło jednak takich, którzy woleli iść do ojca Edlinga. Mnisi z Jasnej Góry próbowali go przepędzić, głosili w kazaniach, że pustelnik nie ma prawa nauczać ani udzielać sakramentów, ale ludzie w tej sprawie nie bardzo chcieli ich słuchać. Niektórzy uważali, że najpewniej osiągną zbawienie, chodząc zarówno na msze do kościoła, jak i nosząc strawę dla pustelnika.

Ojciec Edling umartwiał się, pościł, modlił się nieustannie, wiódł życie proste i pobożne, na jakie stać było naprawdę nielicznych, podziwiano go i może nawet trochę się bano.

- Zwykły człowiek nie może sprawiać cudów - napominali mnisi surowo. - Cuda dzieją się za wstawiennictwem Boga, Jego Syna, Jego Matki i Ducha Świętego. Nie za sprawą człowieka.

Ale wielu było takich, co zaklinali się, że byli świadkami uzdrowień albo i innych niezwykłych a niespodziewanych wydarzeń. Czy takim nie było choćby to, że grota ojca Edlinga cudownie ukryła się, gdy przed kilkoma laty próbowali odszukać ją źli ludzie?

* * *

Z Dębowca wyruszyły wcześnie rano, nikomu nie mówiąc, dokąd i po co jadą. Pod podróżnym płaszczem Elżbietka miała jedną ze swoich najlepszych sukni i wiele klejnotów.

- A on? - pytała z niecierpliwością. - Czy będzie czekał, czy to my przyjedziemy pierwsze?

- On już czeka - odpowiedziała Roksana.

Przygotowania do tajnego ślubu trwały już od jakiegoś czasu. Roksana sama pojechała do pustelnika, żeby go przekonać do udzielenia sakramentu, potem szykowały suknię Elżbietki. Dwa dni przed wyznaczonym terminem mały Piotruś został odwieziony do swojej babki do Krasawy.

- Nie martw się - pocieszała Roksana. - Pan Rafał tylko wygląda na takiego srogiego. Chce mieć syna, a kiedy mu go dasz, z czasem będziesz mogła powiedzieć także o Piotrusiu.

Z rodzinnego domu Elżbietka zabrała jedynie kosztowności. Początkowo chciała wziąć także rozmaite rzeczy, niezbędne w nowym życiu, ale Roksana wytłumaczyła jej, że takie zachowanie na pewno zwróciłoby uwagę rodziny i służby.

- Zresztą, po co ci stare łachy? - zapytała. - Żeby ci przypominały czasy, gdy byłaś nieszczęśliwa z Konradem? Pan Rafał kupi ci wszystko.

- Słusznie - zgodziła się Elżbietka, po raz kolejny wysłuchując opowieści o wielkim majątku pana Rafała, położonym hen gdzieś przy pruskiej granicy.

Niewiasty wiozły ze sobą dwa wiklinowe koszyki. Roksana kazała zapakować do nich różne wiktuały, głównie wędzone mięso i sery. Ojciec Edling jadł wprawdzie bardzo mało, ale była to jedyna rzecz, którą mógł przyjąć jako zapłatę. Ludzie z okolicznych miejscowości wystawiali czasem na ścieżkę koszyk z jedzeniem. Nigdy nie czekali, aż świątobliwy pustelnik przyjdzie odebrać dar. Wiedzieli, że póki nie odejdą, nie przyjdzie. Zostawiali więc koszyk, a po jakimś czasie odbierali pusty. Tak miało być i tym razem.

Do groty ojca Edlinga nie było łatwo dotrzeć. Należało pokonać długą drogę wśród skał i bukowych lasów. Podobno po lesie tym chodziły dzikie zwierzęta, broniące dostępu do pustelni. Po długim błądzeniu pomiędzy skałkami, lasem, ledwo widocznymi ścieżkami, kobiety znalazły się wreszcie w pobliżu. Zsiadły z koni i ruszyły dalej pieszo, bo było zbyt stromo dla wierzchowców.

Roksana położyła palec na ustach, dając Elżbietce znak, że od tej chwili powinny zachować milczenie i ciszę. Długo trwało to wspinanie i było niewygodne, bo poza prowadzeniem koni musiały jeszcze dźwigać koszyki z jedzeniem.

Dwa razy trafiły na ścieżce na znaki ostrzegawcze, czaszki zwierząt pobielałe od starości, które miały mówić wędrowcom, że dalsza droga tędy może być niebezpieczna. Wreszcie wydostały się na równiejszy teren, a chwilę potem znalazły się na niewielkiej polance pomiędzy krzakami i niskimi liściastymi drzewkami. Naprzeciw widać było wysoką białą skałę. Wejście do jaskini osłaniał niewielki drewniany daszek, obok na zatkniętym w ziemię patyku suszyła się jakaś szmata.

- Jesteśmy - zawołała Roksana półgłosem.

Elżbietka rozglądała się, poszukując wzrokiem innych ludzi, ale nikogo nie mogła wypatrzeć. Nie wyszedł też ojciec Edling, najwyraźniej ukryty w grocie przed wzrokiem gości.

Ale jednak ktoś tu był. Z krzaków obok jaskini wyszedł jakiś człowiek i kroczył teraz prosto ku przybyłym, jakby właśnie na nie czekał.

- Witajcie, pani - skłonił głowę przed Roksaną, a potem kątem oka spojrzał na Elżbietkę.

Był to siwy już mężczyzna, ubrany w znoszony żołnierski strój, wyświechtany skórzany kaftan, nabijany gdzieniegdzie żelaznymi guzami. Nie powiedział więcej ani słowa, o nic nie zapytał. Wziął końskie wodze od obu kobiet i uwiązał je do młodej brzózki.

- Wszystko gotowe? - zapytała Roksana. - Czy oblubieniec jest obecny?

Potwierdził skinieniem głowy.

- Nie zapomniałeś o przygotowaniu światła?

- Nie zapomniałem, pani.

- Nie będziesz już dzisiaj potrzebny.

Człowiek pożegnał się ukłonem i zniknął w krzakach. Elżbietka rozejrzała się niepewnie.

- Gdzie ojciec Edling? - zapytała. - I gdzie jest mój narzeczony?

- Czeka w grocie - odpowiedziała Roksana.

U wejścia do jaskini paliło się malutkie ognisko, obok leżało kilka pochodni, patyków z końcami owiniętymi szmatami i nasączonymi żywicą. Roksana wzięła pochodnię i ruszyła przodem. Kierowała się pewnie, co wzbudziło ciekawość Elżbietki.

- Byłaś już tutaj? - ożywiła się.

Ale Roksana nie odpowiedziała. Szła przodem, trzymając pochodnię tak, by oświetlała podłoże, bo dno jaskini było nierówne, pełne luźnych kamieni i łatwo było o potknięcie. Przejście trwało dość długo, korytarzyk okazał się wąski i ciemny, światło odbijało się od napierających z obu stron ścian i Elżbietka wzdrygnęła się.

- Boisz się? - roześmiała się Roksana półgłosem, a jej śmiech zabrzmiał tu głucho i potoczył się gdzieś do wnętrza. - Nie ma się czego bać.

A jednak było. Po chwili bowiem ciemność przed nimi rozjaśniła się nieco, korytarz poszerzał się i otworzył podziemną salą, szeroką na dziesięć albo i więcej kroków. Miała bardzo wysokie ściany, a od ich szczytu, jakąś szparą, wbiegało do jaskini światło i przez to nie było tu całkowicie ciemno, a raczej szaro. Oczy szybko przyzwyczaiły się do takiego oświetlenia.

Elżbietka zobaczyła, że grota jest zamieszkana. Pod przeciwną ścianą stało niskie proste łoże, pokryte gałązkami i kapą, obok stół i stołek, a w kącie leżało kilka innych przedmiotów codziennego użytku.

- A to jest ojciec Edling - powiedziała Roksana, patrząc w lewo.

Elżbietka spojrzała we wskazanym kierunku i krzyknęła głośno.

Siedzący pod ścianą człowiek był już tylko nieboszczykiem, odchylonym od pionu i wspartym o ścianę. Spod szaty przypominającej habit błyskała jego naga czaszka z otwartymi ustami, w których szczerzyły się nierówne zęby.

Elżbietka krzyczała jeszcze przerażona, gdy Roksana schyliła się i podniosła coś z ziemi.

- Trup! - wrzeszczała Elżbietka. - Przecież on nie żyje!

Nawet nie zauważyła, jak Roksana opasuje jej stopy powyżej kostek żelaznymi obręczami. Do obręczy przytroczony był łańcuch. Elżbietka była tak zaskoczona, że wcale się nie broniła. Ani wtedy, gdy zakładano jej obręcze, ani później, gdy Roksana, uderzając sporym kamieniem, zakleszczyła je na stałe. Patrzyła tylko szeroko otwartymi oczami i poruszała ustami, z których nie mogła wydobyć słowa.

- Ojciec Edling umarł zeszłej wiosny - wyjaśniła Roksana.

Ból otrzeźwił Elżbietkę. Szarpnęła łańcuchem. Był długi i dopiero po chwili zobaczyła, że jest przymocowany do ściany w kącie. Łańcuch miał może z dziesięć łokci, Elżbietka biegała po grocie, próbując się wyrwać.

- Co to znaczy? - powtarzała przerażona. - Co to znaczy?!

Roksana roześmiała się półgłosem.

- To twój ślub - zachichotała. - Jak ci się podoba oblubieniec?

Elżbietka spojrzała w stronę, gdzie znajdowały się cielesne resztki ojca Edlinga i rozdarła się wniebogłosy. Roksana gwałtownym ruchem zbliżyła pochodnię do jej twarzy.

- Nie bój się, głupia. Gdybym cię chciała zgładzić, dawno już byś nie żyła. Będziesz tu sobie na razie mieszkać i nawet z głodu nie umrzesz. Dobrzy wieśniacy nadal przynoszą jedzenie świątobliwemu pustelnikowi. Teraz ty nim będziesz, a człowiek, którego widziałyśmy niedawno, czasem przyniesie ci koszyk aż tutaj. Teraz możesz pokrzyczeć trochę, a porozmawiamy, gdy się uspokoisz.

Siedziała z kamienną twarzą, gdy Elżbietka krzyczała, rzucała się we wszystkie strony, szarpała łańcuchem. Dopiero kiedy wreszcie Elżbietka padła wyczerpana na ziemię, ubrudzona, sponiewierana, a przede wszystkim przerażona, Roksana zapytała:

- Dasz radę mnie wysłuchać? Czy mam przyjść kiedy indziej?

- Ale dlaczego? - wykrztusiła wreszcie Elżbietka. - Dlaczego mi to robisz? Czy kiedykolwiek cię skrzywdziłam?

Roksana postawiła na niskim stole oba koszyki z jedzeniem, które same przyniosły tego ranka do groty.

- Posłuchaj mojej rady - wycedziła przez zęby. - Jesteś za gruba. Bardzo ostatnio utyłaś. Więc jedz trochę mniej. Jedz mniej i dziel jedzenie rozsądnie, żeby ci starczyło na dłużej. Ojciec Edling jadał niewiele, więc i wieśniacy przynosili mu nie za szczodrze.

Znajdowała się o dwa kroki poza zasięgiem łańcucha i choć Elżbietka nie zaprzestawała prób, nie mogła jej dosięgnąć.

- Wypuść mnie natychmiast! - wołała. - Jeszcze tego pożałujesz! Wypuść natychmiast! To zbrodnia, która nie pozostanie bez kary! Będą mnie szukać. Znajdą, a ty głową zapłacisz!

Na Roksanie wrzaski nie robiły wrażenia.

- To niepotrzebne - odpowiedziała spokojnie, gdy Elżbietka zmęczona krzykiem przerwała na chwilę. - Znasz mnie i dobrze wiesz, że niczego nie robię bez planu.

Elżbietka pomyślała, że tak musiało być rzeczywiście i przestraszyła się jeszcze bardziej.

- Posłuchaj, to nam obu zaoszczędzi fatygi - ciągnęła zimnym głosem Roksana. - Po pierwsze nie musisz krzyczeć, bo tu nikogo nie ma. Ojciec Edling jest pustelnikiem, wszyscy wiedzą, że nie wolno mu przeszkadzać. Nikt tu nigdy nie zagląda. Po co masz sobie zdzierać gardło?

- Uwięziłaś mnie! Czemu mnie uwięziłaś? To przecież zbrodnia, która nie może zostać bez pomsty!

Pogardliwy uśmiech wykrzywił wargi Roksany.

- Ja jestem zbrodniarką? - zapytała. - A kto własnymi rękami udusił męża?

- Zabiłam Konrada za twoją radą! Teraz mnie za to karzesz? Czemu mnie chcesz tu trzymać? Co zrobiłam ci złego?

Skamieniała ze zdumienia, gdy Roksana udzieliła odpowiedzi.

- Zabiłaś także kogoś innego. Mojego ojca. Teraz nadszedł czas zemsty.

Elżbietka nie zrozumiała.

- Ja?! Chyba oszalałaś!

- Ty - potwierdziła Roksana złym głosem. - Bo to z twojego powodu twój brat zabił Ostasza z Lipowej. Mojego ojca.

Elżbietka była wstrząśnięta tak niedorzecznym oskarżeniem i natychmiast chciała wyjaśnić nieporozumienie.

- Mylisz się! - zaprzeczyła. - Nie mam z tym nic wspólnego.

- Ależ masz - powtórzyła Roksana z naciskiem. - Byłaś dzieckiem, kiedy to się stało, ale to nie zdejmuje z ciebie odpowiedzialności. Z twojego powodu Mikołaj zabił Ostasza.

Elżbietka, zrozumiała, o co chodzi Roksanie, nie uwierzyła jednak w słowa, jakie właśnie usłyszała.

- Nawet nie znałam twojego ojca! Nie możesz się mścić na mnie!

- Ślubowałam zemstę - oświadczyła Roksana. - Ślubowałam, że nic mnie nie odwiedzie od zniszczenia rodu, który zamordował mojego rodzica.

- Kim jesteś? - pytała Elżbietka. - Kim ty jesteś?

Strach dławił ją za gardło, bo wydawało się jej, że Roksanę ogarnęło szaleństwo i jest gotowa na wszystko.

- Jestem Odina, prawowita córka Ostasza - odpowiedziała tamta z naciskiem. - Jego spadkobierczyni. A wszyscy, którzy przyłożyli rękę do jego śmierci albo potem wyciągnęli ręce po jego majątek, teraz za to zapłacą. Nie może ujść kary ta zbrodnia, bo krew mojego ojca od lat woła o pomstę do nieba. Zniszczę ród Lipowskich, a miejsca, których oni kiedykolwiek dotykali, zarosną chwastem i pokrzywą. Tak ślubowałam i nic nie zawróci mnie z tej drogi.

Otrzeźwienie przychodziło na Elżbietkę stopniowo, a w miarę jak przytomniała, rodziły się w niej coraz straszliwsze podejrzenia.

- Będą mnie szukać - jęknęła, prawie mdlejąc ze strachu. - Będą mnie szukać, a gdy znajdą...

Roksana śmiała się pogardliwie. Jej głos był syczący, kłuł jak igła.

- Nikt cię nie będzie szukać, głupia. Wszyscy uwierzą w to, co im powiem. Że pojechałaś daleko, bo nie chciałaś więcej mieć z nimi nic wspólnego. A skoro nie będą szukać, to i nie znajdą. Zresztą, nawet jeśli podejmą poszukiwania, to nie tutaj. Nikt się nie ośmieli się niepokoić świątobliwego Edlinga.

Elżbietka szarpała łańcuch z rozpaczą, bez nadziei.

- Dawno to uknułaś! - zawołała. - Jesteś szalona!

- A tak, uknułam - potwierdziła Roksana. - Kosztowało mnie sporo wysiłku, żeby wszystko poszło po mojej myśli. To ja zadbałam, by twój ród nie rozrastał się i zniknął z powierzchni ziemi. Każdy z twoich krewnych zapłaci wysoką cenę. Każdy będzie przed śmiercią żałował swoich grzechów wobec mnie i mojego ojca. Każdy pożałuje, że należy do tego przeklętego rodu. A ja zostanę. Będę panią na Lipowej, na Krasawie i na innych majątkach. Wystawię wielką tablicę w kościele ku czci mojego ojca. I codziennie będę chodziła po waszych białych kościach i będę na nie pluła!

Długo mówiła jeszcze w podobny sposób, a w miarę jak mówiła, Elżbietka kuliła się coraz bardziej i bardziej. Nie ulegało wątpliwości, że pani z Dębowca szykowała zemstę od dawna, że ją przygotowała w najdrobniejszych szczegółach, miała przemyślany każdy krok i każde posunięcie. Była jak szalona, która myśli tylko o jednym. Tylko o zemście.

- Bóg - szepnęła Elżbietka. - Bóg wszystko widzi i on oceni twoje uczynki.

Roksana zamachała rękami.

- Ty mi nie będziesz mówiła o Bogu, bo wychowałam się w klasztorze i wiem o nim wszystko. A tutaj nikt ci nie pomoże, ani Bóg, ani człowiek. Zgnijesz i już się cieszę na myśl, jak bezskutecznie będziesz błagać tego twojego Boga o ratunek. Myślisz, że ześle ci łaskawą szybką śmierć? W nagrodę za co? Za to, że zabiłaś męża? Nie, szybka śmierć nie nadejdzie, a ty pocierpisz, zanim umrzesz. Mogłabym cię łatwo zabić, ale chcę, byś musiała cierpieć, byś musiała przemyśleć wszystko i za wszystko odpokutować. Zemsta zza grobu niewiele mnie obchodzi. Zemstę odbiorę tutaj, na ziemi. Ja ją odbiorę, nie Bóg!

Sprawdziła raz jeszcze, czy łańcuchy na nogach Elżbietki są dobrze założone, a ich drugie końce mocno przytwierdzone do skalnej ściany.

- Zostaniesz tu do samego końca świata.

Elżbietka próbowała się bronić, ale nawet rozpacz nie podpowiadała jej sposobu na uniknięcie straszliwego losu, jaki przeczuwała.

- Zabiję się!

- Nie - zaprzeczyła Roksana. - Nic sobie nie zrobisz, bo jesteś na tyle głupia, że będziesz się bała swojego Boga. Poza tym nie dam ci zginąć tak marnie. Będziesz dostawała jeść i jeszcze pożyjesz.

- Nie wezmę niczego do ust, a moja śmierć spadnie na ciebie!

- Ależ weźmiesz, zapewniam cię, że weźmiesz. Myślisz, że będziesz umiała sobie odmówić? Kiedy cię zacznie skręcać z głodu, na pewno sięgniesz do koszyka. Wiem, co to głód.

- Bóg ci tego nigdy nie przebaczy! - jęknęła Elżbietka w krańcowej rozpaczy.

Roksana prychnęła.

- Mam to za nic. Zabiłam w swoim życiu wielu ludzi. Wielu, głupia dziewczyno. I zabiję jeszcze więcej. Tylu, ilu zechcę. A ty będziesz cierpiała. Może czasem tu zajrzę, by sprawdzić, czy wystarczająco mocno cierpisz.

Coś zaświtało w głowie Elżbietki.

- To ty zabiłaś swojego męża, Lutka!

- Pewnie, że ja. I zabiję jeszcze. Trucizną jak Lutka, sztyletem jak kupca Almaryka. I to ja kazałam zabić Konradowi Pietrasza w Dębowcu. Ale ten jak zwykle nie okazał męskości. Twój brat tylko mi zrobił przysługę, ubijając tego cieślę! Każdy z nich gorzko zapłakał, że nie chciał spełnić mojej woli. Każdy, kto mi się przeciwstawi, tak właśnie zapłacze!

- Ale czemu teraz?

- Czekałam na stosowną porę.

Elżbietka upadła na kolana i zrywała klejnoty z szyi i sukni, zdejmowała naramienniki.

- Weź wszystko! - błagała. - Wszystko! Tylko nie zostawiaj mnie tutaj w ciemności.

- Zatrzymaj sobie te świecidełka - zadrwiła Roksana. - Może kiedyś przyniosę ci lustro, to będziesz mogła zobaczyć, jak pięknie wyglądasz. Nie dawaj mi ich tak pochopnie, bo jeszcze i tobie mogą się przydać. Jeśli któregoś dnia zapomnę przynieść ci jadła, możesz je zjeść na śniadanie.

- Byłyśmy przyjaciółkami! - jęknęła Elżbietka z rozpaczą, rozciągając się na ziemi.

Roksana roześmiała się głośno, a jej śmiech poniósł się straszliwym echem w ciemnej już grocie, bo pochodnia właśnie zaskwierczała i zgasła.

- Przyjaciółkami do śmierci - przypomniała. - Do twojej śmierci.

Zanim wyszła, rzuciła jeszcze:

- Do zobaczenia. Niedługo zapewne znowu się spotkamy. Przyjdę tu choćby po to, żeby opowiedzieć, jak będę zabijać kolejnych twoich bliskich i krewnych.

* * *

Zniknięcie Elżbietki początkowo nie zaniepokoiło nikogo. Pani Alena była tylko zła na córkę, że znowu odjechała na dłużej, nie mówiąc nikomu, dokąd się udaje i kiedy wróci, i zamierzała jej zrobić wielką awanturę.

Po tygodniu zamiast Elżbietki, o której mówiono, że jak zwykle pojechała do Dębowca, pojawiła się w Krasawie pani Roksana. Miała smutek na twarzy i chciała rozmawiać z panią Alena. Zaprowadzono ją do izby, bo dzień był chłodny i pani Alena siedziała pod dachem. Nie przepadała za Roksaną i przyjęła ją jak zwykle ozięble. Przybyła ukłoniła się przed panią dworu.

- Przynoszę smutne wieści - powiedziała na powitanie. - Wybaczcie, że jestem takim posłańcem.

- Co się stało? - przestraszyła się pani Alena.

- Chodzi o Elżbietkę - odpowiedziała Roksana, nie podnosząc głowy. - Ona już do was nie wróci.

Twarz pani Aleny stężała. Zawsze uważała, że przyjaźń jej córki z Roksaną nie prowadzi do niczego dobrego i teraz obawiała się najgorszego.

- Co się stało? - powtórzyła.

- Wyjechała - odpowiedziała Roksana. - Ściślej mówiąc, uciekła. Chciała, żebym wam to powtórzyła i w jej imieniu prosiła o przebaczenie.

- Uciekła? Czemu uciekła?

- Boleję nad tym ciężkim brzemieniem, z jakim tu przyszłam, pani - ciągnęła Roksana zbolałym głosem. - Boleję. Wolałabym mieć wybór. Ale nie mam wyboru i jest mi to tym trudniejsze, że nigdy nie darzyliście mnie życzliwością.

Czekała na zaprzeczenie, ale pani Alena nie odezwała się słowem. Siedziała sztywno, przeczuwając, że za chwilę usłyszy coś gorszego.

- Mówcie - powiedziała wreszcie, gestem wskazując gościowi miejsce na ławie. -Przeczuwam, że macie niedobre wieści. Ale lepsze najgorsze wieści od niepewności.

Roksana przysiadła na brzegu ławy. Dłonie trzymała splecione. Podniosła głowę i spojrzała w twarz starszej pani.

- To, co mam do powiedzenia, zaboli was... - uprzedziła. - Czy aby na pewno chcecie usłyszeć wszystko?

- Tak - potwierdziła pani Alena powolnym skinieniem głowy.

Oddychała ciężko, w jej oczach był ból.

- Miałam sen, w którym widziałam Elżbietkę - dopowiedziała. - Straszny sen, dzięki któremu zrozumiałam, że stało się coś okropnego. Chcę wiedzieć, nie bójcie się, jestem dość silna. Tylko zanim zaczniecie mówić, poślę sługę po mojego męża. Niech będzie obok, gdy spadnie nas mnie ten straszny cios.

Roksana spojrzała na drzwi.

- Wybaczcie, pani - poprosiła z wahaniem. - Może jednak lepiej, żebyście to usłyszeli sama i dopiero zdecydowali, czy trzeba kłopotać pana Jeno. Zawsze byłam życzliwa waszemu rodowi, dawałam tego liczne dowody, choć nigdy nie darzyliście mnie zaufaniem. Ale nie o tym chcę teraz mówić. Teraz chcę mówić o Elżbietce, a to ciężkie brzemię przygniata mnie do ziemi. Nie proście pana starosty, sama mu to powiecie, bo ja... bo ja...

- Dobrze - westchnęła pani Alena. - Niech tak będzie.

Roksana siedziała na brzegu ławy, czasem podnosiła zaplecione dłonie, jakby chciała podkreślić wagę swoich słów.

- Może nikt poza wami nie powinien się tego dowiedzieć - zaczęła. - Może tak będzie najlepiej dla wszystkich. Jeśli uznacie, że trzeba ujawnić innym, zrobię to, choć z trudem, bo zawsze bardzo lubiłam Elżbietkę, jak lubię wszystkich z waszego rodu...

- Mówcie - powtórzyła pani Alena. - Mówcie wszystko. Potem postanowię, co z tego opowiem mojemu mężowi.

- Kilka dni temu... - zaczęła Roksana. - Elżbietka dała mi znać, że potrzebuje się ze mną rozmówić, poradzić się, poprosić o pomoc. Jak wiecie, nigdy od tego nie uciekałam. Przyjechała do Dębowca i długo rozmawiałyśmy. Bardzo długo. Bo nie była to właściwie rozmowa. Ale spowiedź. Nie spodziewałam się tego. Może gdybym się spodziewała, odmówiłabym prośbie przyjaciółki. Bo zrzuciła na mnie swoje brzemię. Wyjawiła, że opuszcza Dolinę, gdyż nie może znieść wyrzutów sumienia. Popełniła straszny grzech. Ona... ona zabiła swojego męża.

Pani Alena nie uwierzyła.

- Co takiego? - zdumiała się. - Przecież Konrad umarł od rany.

- Był ranny - potwierdziła Roksana. - Ale pamiętacie, że zaczął dochodzić do zdrowia, gdy nagle umarł w nocy? Elżbietka powiedziała mi, że siedziała przy nim. A potem zadusiła go poduszką. Jedwabną poduszką.

Pani Alena drgnęła, jakby chciała się zerwać na nogi. Ale choroba nie pozwalała jej opuścić krzesła.

- Boże Święty! - jęknęła - To nie może być prawda!

Roksana pokiwała głową.

- I ja w pierwszej chwili nie mogłam uwierzyć. Jednakże wyznała mi wszystko. Tej nocy wasz zięć Konrad obudził się i odzyskał przytomność. Była przy nim i udusiła go, a teraz - nie mogąc już znieść wyrzutów sumienia - postanowiła opuścić Dolinę na zawsze. Prosiła, żeby jej nie szukać, nie rozpytywać. Uznaje swoją winę i do końca życia zamierza pokutować. Tak powiedziała.

- Ależ to niemożliwe! - upierała się pani Alena. - Owszem, nie za bardzo lubiła Konrada, lecz nie posunęłaby się do takiego grzechu. Zresztą, czemu miałaby to zrobić?

Pani Roksana patrzyła wprost w oczy starej pani, w których był ból i z których zaczęły spływać łzy.

- Sen - szepnęła stara dama. - Miałam taki niedobry sen...

- To był sen proroczy - zgodziła się Roksana. - Wasza córka zaklinała mnie, żebym przyjechała do Krasawy i prosiła was o wybaczenie. Bałam się tu jechać. Bałam się, że po tym, co mam do powiedzenia, znienawidzicie mnie jeszcze bardziej.

- Ale powód? - szepnęła pani Alena. - Jaki Elżbietka miała powód, żeby posunąć się aż do zbrodni? Przecież nie mogła uczynić czegoś tak strasznego tylko dlatego, że nie układało się jej z Konradem.

- Ona to zrobiła ze strachu - cedziła Roksana. - Ze strachu, bo bała się, że kiedy Konrad odzyska przytomność, wszystko opowie.

- Co opowie? - dziwiła się pani Alena. - Chyba nic gorszego nie miałby do powiedzenia.

- Miałby - zaprzeczyła Roksana. - Elżbietka bała się, że zdradzi dawne tajemnice. Bała się, że Konrad powie, jak wysłała za nim cieślę Pietrasza, któremu poleciła go zabić na drodze, gdy jechał z ciałem swojego ojca do Szczekocin.

Pani Alena bladła coraz bardziej, w miarę jak Roksana mówiła, i osuwała się w swoim krześle.

- W walce Konrad ranił cieślę, a wtedy nadszedł wasz syn Mikołaj i zabił Pietrasza - ciągnęła pani z Dębowca. - Uratował Konrada, ale zabijając Pietrasza, zabił ojca waszego wnuka.

Pani Alena nie zrozumiała.

- Kogo?

- Pietrasza cieślę, pani. Bo to nie Konrad był ojcem Piotrusia, tylko Pietrasz.

Głowa pani Aleny opadła bezładnie. Roksana wstała z ławy i zbliżyła się do siedzącej. Pani dworu skurczyła się, jakby była tylko jednym kłębkiem bólu.

- Widzisz, co znaczy cierpieć? - zapytała Roksana półgłosem.

Potem poszła do drzwi i wezwała służbę, by ocucono panią na Krasawie. Miała jej do przekazania jeszcze kilka innych wiadomości.

* * *

Pan Jeno milczał przez cały czas opowieści swojej żony, podawanej cichym, zbolałym głosem. Milczał, wspierając głowę na dłoniach i nie odezwał się ani razu. Dopiero, gdy pani Alena skończyła powtarzać to wszystko, czego dowiedziała się od Roksany, powiedział:

- Przyszłość Piotrusia jest nie tylko w naszych rękach. Także w rękach tej kobiety, która pojawia się przy naszej rodzinie zbyt często i zwykle przynosi nam niedobre wieści. Nie wiem, co powinniśmy zrobić. Chyba tylko jeden Bóg może podpowiedzieć rozwiązanie.

- Obiecała milczeć - przypomniała pani Alena. - Chyba niesprawiedliwie ją dotąd oceniałam. Swoim postępowaniem dała dowód życzliwości dla nas wszystkich. I nie ma powodów, żeby zdradzać nasze straszne tajemnice.

- Nie dam złamanego szeląga za jej obietnice - burknął pan Jeno. - Ona nam nie współczuje. Ona cieszy się z naszego nieszczęścia.

Marcin Lipowski pił wino w gospodzie Pod Jeleniem kołysząc się nad stołem, za którym siedział także Dominik z Potoka.

- Głupia gęś! - warczał pod nosem, rozczarowany odtrąceniem przez Dorotkę. - Zdaje się jej, że kim jest? Królewną czy chociaż księżniczką?

W pierwszym odruchu chciał zrobić to, co czynił często w przykrych sytuacjach. Pojechać do jakiejś wioski, zasadzić się tam na jaką dziewczynę i poszukać ukojenia w jej ramionach. Ale tego wieczora nie wiedzieć czemu czuł, że to nie rozładuje jego napięcia i złości.

- Głupia suka! - syczał pod nosem. - Jeszcze pożałujesz, że mnie tak potraktowałaś! Myślisz, że jedna jesteś na świecie?

Od dawna już nie było konfliktów między Marcinem Lipowskim a jego ciotecznym bratem Dominikiem, rzecz przed laty na porządku dziennym. Dziś Dominik nie pamiętał, że niegdyś spodziewał się objąć majątek po ojcu, Ostaszu z Lipowej. Wszystko, czego dowiedział się o Ostaszu, spowodowało, że nie chwalił się już tak swoim pochodzeniem, było mu nawet trochę wstyd. Wszędzie źle mówiono o człowieku, który miał być jego ojcem i Dominik z czasem uznał, że nie ma się czym chełpić.

Dawniej sprzeczali się z Marcinem nieraz, nawet porywali do rękoczynów, dziś byli w przyjaznych stosunkach. Spotykali się podczas świąt, ale najczęściej w gospodach. Dominik spędzał w nich sporo czasu. Niektórzy mówili, że nigdy nie trzeźwieje i zawsze chodzi podchmielony. Rzadko jednak widywano go takiego w gospodzie albo w innym dworze. Pani Marina dbała bowiem, żeby syn poza domem tylko próbował trunków, a upijał się pod jej okiem. Dominikowi taka sytuacja odpowiadała. Nie musiał męczyć się, chodzić gdzieś, ukrywać po kątach. W domu wypijał, ile miał ochotę, za aprobatą matki, a kiedy potem zasypiał, wiedział, że matka zadba o wszystko, choćby o to, żeby nie zamarzł, gdyby pijany legł gdzieś pod drzewem. Kazała przenieść go wtedy do domu i spokojnie czekała, aż wytrzeźwieje, a gdy się budził, leczyła do skutku.

Czasem odwiedzał gospodę, w której spotykał się z Marcinem, jak tego dnia.

- Prawda, że głupia - potakiwał Dominik. - Może czeka na jakiego księcia i myśli, że będzie miała przy nim lepiej.

Wypili kilka kufli, radząc nad postępowaniem niewiast. Wkrótce jednak Dominik ruszył do siebie, bo choć podchmielony, zawsze pamiętał, że w Potoku czeka matka i nie chciał sprawić jej przykrości.

Zawiedziony Marcin rozglądał się, co ma robić dalej. W gospodzie nie było jednak stosownego kompana, a sam pić nie chciał. Wstał nieco chwiejnie i wyszedł przed gospodę. Siąpił deszcz. Marcin nie miał ze sobą płaszcza i wkrótce przemókł do ostatniej nitki.

Był o kilka kroków od Dębowca, gdy sobie przypomniał o zaproszeniu pani Roksany. Chciał się osuszyć. Wcale nie zdziwiła się jego późną wizytą.

- Witaj, Marcinie - zawołała, wychodząc naprzeciw.

Zszedł z konia i biegł prawie, bo deszcz znowu zaczął padać rzęsiście. Trochę od tego otrzeźwiał i pomyślał, że może jednak naprzykrza się pani Roksanie, ale stał już u drzwi.

- Wybaczcie, że tak bez zaproszenia...

- Jesteś tu zawsze mile widzianym gościem - zapewniła. - Poza tym przecież cię zapraszałam.

Zobaczyła, że jest mokry, kazała podać ręczniki do wytarcia, prowadziła do świetlicy i sadzała przy ogniu. Sama zdjęła mu przemoczone buty. Zawstydził się. Nigdy żadna kobieta tak wobec niego postępowała. Przyniosła mu futro do okrycia, sama usiadła w krześle naprzeciw, każąc podać grzanego wina.

- Zaraz się rozgrzejesz - uśmiechała się, bo głośno szczękał zębami.

Była ubrana w czerwoną suknię bez ozdób, szeroką w dole, wciętą w pasie, ramiona osłaniała szalem. Włosy miała spięte w węzeł na czubku głowy. Potrząsnęła nią, wyjęła długą, srebrną szpilkę, rozrzucając włosy na ramionach.

- Okropna pogoda - powiedziała na usprawiedliwienie. - Ledwo na progu stanęłam, a już zmokłam.

Wzięła ręcznik i sama wytarła mu włosy. Bujne, wijącę się, których zazdrościli mu rówieśnicy.

- Pij - ponagliła. - Nie chciałabym, żebyś się przeziębił.

Spróbował napoju, pochwalił wino. Trunek rozlewał mu ciepło po ciele, lewe ramię grzał ogień w kominie, odwrócił się po chwili do ognia drugim ramieniem.

- Jestem dość wytrzymały - pochwalił się. - Na pewno nic mi nie będzie od tego, że trochę zmokłem.

Uśmiechnęła się, a jej drobne ząbki zajaśniały pomiędzy wąskimi bladymi wargami. Musiało i jej być ciepło, bo policzki miała wyraźnie zaróżowione. Po chwili odrzuciła szal z ramion, odsłaniając prawie nagie ramiona.

- Już mi ciepło - powiedziała - Zapewne i ty zaraz dojdziesz do siebie.

Przysunęła się ze swoim krzesłem.

- Teraz opowiadaj - zachęciła. - Bardzo jestem ciekawa tych twoich przygód.

Zmieszał się, nie wiedział, co ma mówić.

- Jak to? - zdziwiła się. - Przecież obiecałeś. Ja tu siedzę samotnie w Dębowcu, rzadko wyjeżdżam gdziekolwiek, a już do wielkiego świata to wcale. Ty bywałeś a to w Wilnie, a to w Krakowie, a to na Pomorzu i pewnie gdzie indziej. Koniecznie musisz mi o wszystkim opowiedzieć.

- Kiedy nie wiem, co by was mogło zająć... - mruknął niepewnie.

- Wszystko - zachęciła. - O dworach. O królach. O rycerzach i damach. O ucztach, turniejach, strojach, zabawach. Czy to prawda, że nagrodą w turniejach jest noc u boku jakiej ważnej damy?

Marcin zawstydził się i może nawet nieco zaczerwienił. Nigdy jeszcze pani Roksana nie rozmawiała z nim w taki sposób. Gdy była opiekunką bliźniaków, chętnie brała rózgę do ręki, krzyczała, stawiała ich do kąta. Nie rozmawiała z nimi, wydawała polecenia, kazała się czegoś nauczyć, a potem odpytywała. Ale wtedy byli dziećmi. Teraz Marcin był dorosłym mężczyzną, pani Roksana traktowała go jak dorosłego.

- Turnieje? - powtórzył niepewnie. - No, widziałem turnieje i nawet...

Uśmiechała się i z tej ciekawości aż się pochyliła w jego stronę. Poczuł zapach, który zapewne wydzielały jej włosy i zawirowało mu w głowie.

- Czy to prawda o tej nagrodzie? - zapytała. - Po twojej minie odgadłam, że chyba prawda. I odgaduję także, że udało ci się zdobyć niejedną...

Chciał zaprzeczyć, ale ze śmiechem nie pozwoliła mu się wytłumaczyć.

- Nie oponuj, przecież dobrze wiem, co mówią o tobie w całej Dolinie. Podobno żadnej dziewce nie darujesz.

Zawstydzony odwrócił wzrok. Zawstydzony i zły. Zupełnie nie rozumiał, czemu tak się zachowuje. Przecież to nic takiego, każdy to wie, sama o tym powiedziała. A jednak w towarzystwie pani Roksany czuł się onieśmielony, zmieszany. Nie wiedział, dlaczego. Niepewnie tylko się domyślał, że może to mieć jakiś związek z tym, że bywała jego opiekunką, że to jej ręka wymierzała mu razy rózgą. Teraz była dojrzałą kobietą, on ledwie młodzieńcem.

Patrzyła na niego inaczej niż dawniej. Zupełnie inaczej. Tak patrzą kobiety na dorosłych mężczyzn.

- Znam te plotki - powtórzyła. - Chyba nie zaprzeczysz.

- No nie... - bąknął po chwili, ale nie powiedział nic więcej.

Bo jakże wytłumaczyć, że to zupełnie co innego zwykła dziewka, co zrobi wszystko, cokolwiek się jej powie, a co innego wielka pani. To zupełnie co innego. To ziemia i niebo. Nie ma porównania.

- Ojciec mnie za to karci - poskarżył się niespodziewanie dla siebie.

- Karci, bo pewnie nie pamięta, że sam był taki.

- Nie - zaprzeczył Marcin. - Ojciec chciał zostać księdzem i nie sądzę, żeby...

- Och! - zaśmiała się. - Myślę, że masz zupełnie fałszywe zdanie o swoim ojcu. Słyszałam, że był to całkiem waleczny kogut w latach młodości.

Marcin zawstydził się znowu. Tak do niego mówiła wprost, zupełnie bez wstydu. Dorosły. Był naprawdę dorosły. Skoro taka kobieta rozmawia z nim w taki sposób.

Zdziwił się wiadomościami o swoim ojcu, niewiele wiedziała o jego sprawach.

- Nigdy bym nie pomyślał... - próbował się usprawiedliwiać.

Dolała mu wina, znowu pochylając się w jego stronę.

- Ależ tak, chłopcze. To znaczy chciałam powiedzieć: Marcinie. Przepraszam, że cię nazwałam chłopcem. Nie powinnam tego robić, bo przecież jesteś już całkiem dorosły.

- Nie szkodzi - bąknął. - Choć lubię, kiedy mówicie mi po imieniu.

Za oknem nastała cisza. Wyglądało, że deszcz przestał już padać. Marcin zaniepokoił się, że będzie musiał opuścić to ciepłe, przyjemne miejsce i tę nad wyraz miłą niewiastę.

- Już nie pada - odezwał się z wyraźnym zawodem w głosie. - Chyba powinienem wracać...

- Nie musisz się spieszyć - sprzeciwiła się. - Teraz, po nocy? Nie musisz biec pod matczyną spódnicę, skoro jesteś prawdziwym mężczyzną.

To proste spostrzeżenie wywołało u niego całą falę wdzięczności.

- Tak mi tu dobrze, że niechętnie odjeżdżałbym gdziekolwiek - przyznał się z całą szczerością.

Uśmiechnęła się zadowolona.

- Naprawdę? Cieszę się, że tak mówisz. Jakoś teraz nie rozmawiamy tak często jak dawniej...

Marcin nie pamiętał tamtych rozmów. Były to raczej jej polecenia, ale szybko uznał, że jako dziecko zapewne nie przywiązywał należytej wagi do słów opiekunki.

* * *

Gdy Marcin poprosił ojca o rozmowę na osobności, Mikołaj zgodził się natychmiast.

- Chcę się ożenić - oświadczył Marcin.

Mikołaj uściskał syna.

- Nareszcie! Długo na to czekaliśmy.

Marcin położył rękę na piersi.

- Proszę o waszą zgodę na małżeństwo.

- Masz ją! - Mikołaj uśmiechnął się. - Z góry ci ją daję!

Marcin odetchnął z wyraźną ulgą.

- Dziękuję, ojcze. Czy pozwolicie, żebym zaraz jutro przyjechał z Roksaną po wasze błogosławieństwo?

Mikołaj zbaraniał ze zdumienia.

- Co takiego?! - nie mógł uwierzyć w to, co usłyszał. - Co powiedziałeś?

- Zapytałem, czy jutro mogę z moją narzeczoną stawić się przed wami?

- Ale powiedziałeś Roksana!

- Tak - potwierdził Marcin. - Wczoraj zaręczyłem się z Roksaną z Dębowca.

Hedwiga nie mogła uwierzyć w wiadomości przekazane przez męża.

- To zupełnie niedorzeczne! - powtarzała zdumiona. - Ona jest znacznie starsza, to wdowa po dwóch mężach i miała wielu kochanków. Z Roksaną? Czy on rozum postradał?! I zamierza spać z nią w jednym łożu? To niemożliwe! To grzech! To przecież prawie tak, jakby spać ze swoją matką!

- Roksana nie jest jeszcze taka stara, ma ledwie trzydzieści lat.

Ochłonąwszy z pierwszego wrażenia, Mikołaj bardzo dokładnie przesłuchał syna.

- Obiecałeś jej coś?

Pionowa bruzda na czole nie schodziła z jego twarzy, świadcząc, że jest bardzo zmartwiony.

- Co jej obiecałeś?

- Zaręczyliśmy się.

Mikołaj palnął ręką w stół.

- Nie pytam o te głupstwa! - warknął. - Pytam, czy jej coś obiecałeś!

Marcin hardo potrząsnął głową.

- Jestem dorosły - zauważył. - Jestem dorosły i mam prawo...

Mikołaj odwrócił się ze złością.

- Jesteś tylko smarkaczem, który na wszystko potrzebuje mojej zgody! - warknął. - A ja nigdy się na to nie zgodzę!

* * *

W drodze do Dębowca Hedwiga wierzyła jeszcze, że to wszystko jest jedynie ponurym żartem, a Roksana zakpiła sobie z młodego człowieka. Ale na miejscu, gdy tylko zobaczyła Roksanę, zrozumiała się, że zaręczyny zawarto na poważnie.

- Uwiodłaś go! - natarła na przyjaciółkę. - Uwiodłaś chłopca!

Roksana wydęła wargi.

- Uwiodłam? - prychnęła. - Od dawna nie jest dzieckiem, wiesz o tym dobrze.

- Ale jak mogłaś? Jak mogłaś?! Przecież nie może ożenić się z tobą!

Roksana była bardzo spokojna i opanowana.

- Dlaczego nie może? - zapytała.

- Bo... - Hedwiga szukała argumentów, a trudno je znaleźć, gdy sprawa wydaje się prosta i jasna. - Bo nie może.

- To nie jest odpowiedź - zauważyła Roksana.

Podniosła rękę i pokazała przyjaciółce klejnot na palcu.

- Powiedział, że mnie kocha. Wymieniliśmy pierścienie.

- Ależ to dziecko jeszcze! Jaki to wstyd przed ludźmi! Nigdy się na to nie zgodzę! I Mikołaj się nie zgodzi!

Roksana wciąż panowała nad sobą. Jako starsza i bardziej doświadczona od narzeczonego doskonale mogła przewidzieć reakcję jego rodziców, gdy tylko dotrą do nich wiadomości o zaręczynach.

- Nie robię nic złego - zauważyła dobitnym, lecz spokojnym głosem. - Nie sprowadzam go z dobrej drogi. Chce się żenić, proszę bardzo. Jestem do wzięcia.

- On nie jest dla ciebie! - krzyczała Hedwiga. - Jesteś znacznie starsza, byłaś jego opiekunką.

- Starsza może i jestem, choć nie tak bardzo. I nie jestem jego krewną, ale obcą osobą. Kościół nie mówi nic, żebym nie mogła wyjść za młodszego.

- To przecież dziecko!

- Nie dziecko. I coś chyba jest warta rycerska przysięga i rycerski honor.

Roksana nie chciała słuchać żadnych argumentów. Hedwiga, która liczyła na szczerą rozmowę, wyjechała mocno rozczarowana. Przyjaciółka nie zaprosiła jej nawet do domu. Rozmawiały przed progiem.

Hedwiga przede wszystkim czuła wstyd. Wstyd wobec wszystkich i to z dwojakiego powodu. Raz, że chodziło o jej syna, a dwa, że przedmiotem westchnień Marcina stała się jej przyjaciółka. Wstydziła się komuś o tym powiedzieć i nie miała z kim o sprawie pomówić i poradzić się.

- Po co tam pojechałaś? - z niechęcią mówił Mikołaj. - Trzeba było od razu pomyśleć, z kim masz do czynienia. Gdy Roksana coś sobie wbije do głowy, wołami to trzeba wyciągać.

- Ale ja nie wierzę - martwiła się Hedwiga. - Zupełnie nie wierzę, żeby ona czuła cokolwiek do naszego syna.

- Może jej chodzi o majątek.

- Jeśli nic do niego nie czuje, to takie zachowanie jest grzeszne, bo nasuwa tylko grzeszne myśli. Powinna się z tego natychmiast wyspowiadać.

- Roksana nie chodzi do spowiedzi - przypomniał Mikołaj.

Nie wiadomo, od kogo dowiedziała się o wszystkim Dorotka. Kończył się drugi tydzień pobytu w Lipowej jej i pana Tobiasza, gdy nagle zażądała natychmiastowego powrotu.

- Do domu? - zdziwił się. - Jak to do domu? Przecież mieliśmy...

- Nic z tego nie będzie - odpowiedziała stanowczo.

Była zapłakana. Pan Tobiasz początkowo oponował, bo nie mógł się od córki dowiedzieć, co zaszło między młodymi. Zrozumiał, że posprzeczali się i lękał się, że sprzeczka była poważna.

- Nie wiem, o co poszło - zauważył pojednawczo. - Zawsze jednak można...

- Nie! - krzyknęła Dorotka. - On się oświadczył innej!

Pan Tobiasz był tak zaskoczony, że skamieniał i przez dłuższą chwilę nie mógł złapać oddechu.

- Jak to innej? - zapytał wreszcie. - Przecież nie ma w Lipowej żadnej innej.

- Ale jest w Dębowcu! - rozpłakała się Dorotka i kazała służącej pakować kufry.

- W Dębowcu? - nie rozumiał ciągle pan Tobiasz. - Tam nie ma nikogo poza panią Roksaną.

Kiedy odgadł wreszcie dla kogo Marcin Lipowski odrzucił jego córkę, wpadł w gniew.

- Co się tu wyprawia, Mikołaju? - zwrócił się do gospodarza. - Czy dobrze słyszę? To wielka obraza nie tylko dla mojej córki, ale i dla mnie!

Pan Lipowej zrobił ręką uspokajający gest.

- To mi poradźcie, co mam zrobić - zaproponował zmęczonym głosem. - Mam chłopakowi tyłek stłuc? Przecież ma już prawie dwadzieścia lat.

Mikołajowi było wstyd i przepraszał sąsiada. Po chwili pan Tobiasz uspokoił się nieco.

- Chyba powinienem wracać do Wygody... - zauważył.

A gdy tego samego dnia wyjeżdżał, rzucił na pożegnanie:

- Moja noga nie postanie więcej w Lipowej!

Mateusz Lipowski i Matylda nie pojechali do Lubina krakowskim traktem. Mateusz był synem rycerza i nie musiał stosować się do królewskich nakazów, wyznaczających obowiązkowe szlaki dla kupieckich wozów. Mógł ominąć Dolinę, jeśli nie chciał trafić w rodzinne strony i tak też uczynił: wybrał drogę z Pilicy na zachód ku Siewierzowi, a potem na Opole i Wrocław. Była to podróż dłuższa i kosztowniejsza, należało przekroczyć wiele granic księstw, ziem i miast, ale dzięki szczodrości burmistrza Kleinera nie musieli liczyć się z groszem. Krakowski bankier Josman od ręki wystawił dokumenty, wedle których Mateusz mógł pobrać potrzebną ilość gotówki w dowolnym mieście, w Namysłowie czy we Wrocławiu albo dopiero w samym Lubinie.

- Chwalebna roztropność - chwalił Lipowskiego. - Po co kusić los, wożąc ze sobą znaczną sumę? Wasz brat, na ten przykład, to człowiek zupełnie innego pokroju.

- Mój brat? - zaciekawił się Mateusz, który nie widział Marcina od dłuższego czasu.

Żyd pogłaskał brodę.

- Z nim też robię interesy. To znaczy, on bierze ode mnie pieniądze. Owszem, zarabiam na tych pożyczkach, choć czasem nie zwraca długów w terminie.

Mateusz machnął ręką.

- Niewiele mnie obchodzą wasze rozliczenia z moim bratem - oświadczył. - Mnie interesuje, żeby teraz wszystko zostało należycie załatwione.

- Oczywiście, oczywiście - zapewniał bankier. - Przecież nie pierwszy raz służę waszej rodzinie i dotąd nie było najmniejszej skargi. Sami to dobrze pamiętacie. Kiedy wasza matka przesyłała pieniądze, zawsze dostawaliście swoją część.

Mateusz zatrzymał się, zaskoczony. Matka przysyłała pieniądze?

- No, jakże? - zdziwił się Josman. - Wiele razy.

- Dla mojego brata?

Bankier zmarszczył brwi, zrozumiał nagle, że z uprzejmości powiedział nieco za wiele.

- Dla waszego brata - potwierdził. - No i dla was.

Lipowski pokręcił głową.

- Nie pamiętam, żebym coś otrzymał - zauważył.

Żyd poszukał w papierach, jakich plik wyjął ze stojącej w pobliżu niewielkiej okutej skrzynki.

- Mam tu wszystkie pokwitowania, szlachetny panie - oświadczył szybko, uprzedzając pretensje. - Nie brakuje ani jednego, bo w interesach najważniejsza jest akuratność.

Pogrzebał w dokumentach.

- Oto są. Cztery razy przekazałem pieniądze od pani Hedwigi. Dla waszego brata, a przez niego dla was. Dwie i pół grzywny, trzy grzywny, półtorej, dwie grzywny bez jednego wiardunku. Sami zobaczcie.

Mateusz pochylił się nad kartkami. Na wszystkich widniał wyraźny podpis Marcina.

Zacisnął wargi i nic nie powiedział. Ale Josman natychmiast zorientował się, że pieniądze nie dotarły do adresata.

- Wybaczcie - giął się teraz w ukłonach. - Nic o tym nie wiedziałem. Rozpytywałem o was i nie mogłem odszukać. Pan Marcin mówił, że wie, jak do was dotrzeć. Dawałem mu srebro w przekonaniu, że trafi gdzie należy.

Lipowski pokręcił głową.

- Niczego mi nie przekazał. Ale to już są rozliczenia między nami. Wy się tym nie kłopoczcie.

Wyciągnął rękę i zabrał pokwitowania.

- Wam już niepotrzebne.

Żyd chciał sprzeciwić się, jednak ustąpił, widząc zawziętą minę klienta. Mateusz starannie schował papiery na piersi.

- Będę mógł odebrać całą swoją należność zaraz po przyjeździe do Lubina? - upewnił się.

- Tak, szlachetny panie. Jak tylko przedstawicie list ode mnie.

Lipowski podziękował i wyszedł z kantoru. Był tak zły na brata, że gdyby go teraz zobaczył, nie skończyłoby się na zwykłej bójce. To on głodował, marzł w zimnej izbie, sypiał kątem, a Marcin opływał w dostatki i spokojnie odbierał jego pieniądze!

Ale zaraz pomyślał o Matyldzie. Gdyby żył inaczej, nadal byłby studentem, nie siedziałby dla zarobku przed Czerwonym Kogutkiem, nie poznałby Matyldy, nie zostałby jej mężem. Zatem brat mimowolnie przyczynił się do jego szczęścia.

Niczego nie ujawnił Matyldzie. Zobaczyła jego zachmurzoną minę, ale przypisała to porannej rozmowie z jej ojcem. Starała się go pocieszyć i wkrótce Mateusz rozpogodził się na dobre. W duchu już przebaczył bratu.

Podróż do Lubina przebiegała wolno. Drogi rozmiękły i wyładowany wóz toczył się niespiesznie. Dziesiątki razy napotykali wielkie kałuże, przegradzające szlak albo powalone drzewa, które trzeba było usuwać, bo nie zawsze dało się je ominąć. Wtedy Mateusz zsiadał z wozu, wyprzęgał konia i przy jego pomocy odciągał pnie na bok. Jerkę i jego kompanów, którzy stanowili eskortę, odprawił z powrotem już drugiego dnia i teraz wszystko musiał robić sam. Czynił to jednak nad wyraz chętnie i z zapałem machał siekierą, przełamując zatory.

- Pomogę ci - Matylda lekko zeskakiwała na ziemię.

- Nie! - wołał. - Zamoczysz suknie!

- To nic! - śmiała się. - Trzewiki i tak mam już przemoczone.

Niania Bugałka siedziała na wozie niczym jaka królowa, czasami poburkiwała na zachowanie dziewczyny, ale tylko na pozór, bo cieszyła się z oznak miłości i oddania, jakie młodzi okazywali sobie przy takich okazjach.

- Trzeba było nająć służbę - burczała.

- Słusznie - zgodziła się Matylda. - Ale to dopiero na miejscu. Teraz sami damy radę.

Mateusz walił siekierą z rozmachem, drzazgi leciały wokoło i kilka wpadło we włosy dziewczyny. Przerwał robotę, podszedł i zaczął je wyjmować.

- A co? - śmiała się. - Nie podobam ci się jako leśna wróżka?

- Zawsze mi się podobasz - odpowiedział i była to prawda.

Pogłaskała go po policzku.

- Jeszcze nie mogę uwierzyć, że jesteś naprawdę mój - szepnęła.

- Ani ja.

Zaczęli się całować, ale niania nie pozwoliła na długie pieszczoty.

- Kończcie, dzieci! - zażądała. - Do gospody jeszcze kawał drogi, a wieczór za pasem.

Zatrzymywali się w gospodach, spędzając w nich często więcej niż jedną noc. Młodzi chcieli być sami ze sobą, a niania nie miała nic przeciw temu, jazda na wozie męczyła ją, więc chętnie korzystała z dłuższych wypoczynków. Postoje były dobrą okazją, żeby i Bugałka mogła dać upust swojej radości, więc opowiadała naokoło, kto jedzie i dokąd, podkreślając przy tym swoją znaczącą rolę u boku młodych.

- To ważne zadanie wam powierzono - cmokali z podziwem goście gospody.

Słuchali chętnie, gdyż niania częstowała wszystkich piwem i chcieli skorzystać jak najwięcej.

- A pewnie! - brała się pod boki. - Kiedy zaś dojedziemy na miejsce, zostanę wielką panią. Za lata służby coś mi się należy. Najmiemy pachołków i dziewki, a ja tylko będę doglądać wszystkiego i dzieciaczki moich gołąbeczków piastować.

Po dwóch tygodniach dotarli wreszcie do czerwonych murów i kwadratowych baszt Lubina.

- Zobacz! Zobacz! - piszczała z radości Matylda. - Tutaj będzie nasz dom!

Bywała w Lubinie jako dziecko, a teraz pewnie kierowała Mateusza przez fosę i Głogowską Bramę wprost na rynek.

- Ojciec mówi, że to najspokojniejsze i najbezpieczniejsze miejsce na świecie - paplała, wskazując zapamiętane miejsca. - Widziałeś te grube mury?

Wóz zatrzymał się na środku rynku, o dwadzieścia kroków od studni, przed dużą trzypiętrową kamienicą o oknach szczelnie zamkniętych drewnianymi okiennicami. Matylda zeskoczyła na bruk i pobiegła ku solidnym, okutym drzwiom. Mateusz szedł za nią z kluczem w ręce, trochę zaskoczony, gdyż dawna własność burmistrza Kleinera okazała się naprawdę ogromna. Przekręcił klucz w zamku i pchnął drzwi.

- Na ręce! - zawołała niania z wozu. - Weź ją na ręce, chłopcze. Wypada przenieść przez próg młodą żonę!

Mateusz posłusznie chwycił Matyldę w objęcia i uniósł ją w ramionach. Postawił w sieni, a potem trzymając się za ręce zaglądali kolejno do wszystkich pomieszczeń - kuchni i składów na parterze, sypialni i pokojów gościnnych na piętrach. Dom był nowy, świeżo wykończony, zastawiony ciężkimi solidnymi meblami, stołami, komodami, szafami, obwieszony ozdobnymi tkaninami. Brakowało w nim oczywiście wielu codziennych przedmiotów, ale o te mieli dopiero się postarać.

Dotarli na najwyższe piętro, gdzie znajdowała się sypialnia z wielkim podwójnym łożem. Z dołu słychać było nianię, narzekającą na liczne braki w kuchni i pustą spiżarnię.

- Tutaj - powiedziała Matylda, stając na środku izby i rozkładając ramiona. - Tutaj upłynie nasze życie aż do śmierci. Tu będziesz mnie kochał, tu urodzą się nasze dzieci. Tutaj one będą miały własne dzieci i tutaj doczekamy starości.

Sielsko upływały dni i miesiące we dworze w Potoku. Pani Marina, którą pamiętano jako niewiastę zgorzkniałą, niezadowoloną z życia i mającą do wszystkich żale, wyraźnie się uspokoiła, a z czasem zaczęła nawet odzyskiwać życzliwość sąsiadów.

Stało się to za sprawą Dominika. Chłopak wprawdzie nie był jej rodzonym synem, ale dzieckiem znalezionym niegdyś na polu, lecz mało już kto o tym pamiętał. Dominik o wszystkim dowiedział się od pani Roksany i przez lata był dla pani Mariny niczym najgorszy wróg. Nie uznawał opiekunki za matkę, buntował się, wyzywał ją, uderzył nawet, odjeżdżał, wciąż znieważał i obrażał. Aż któregoś dnia, po latach tułaczki i szukania sensu życia, wrócił do Potoka, padł Marinie do stóp i uzyskał jej przebaczenie.

Ksiądz Franciszek Skórka nazywał to cudem. Bo był to najprawdziwszy cud. Jeszcze dopiero co żarli się okropnie, a teraz mogli stanowić wzór matki i syna. I taki wzór stanowili, zaś mieszkańcy Doliny słyszeli o tym z kościelnej ambony. Marina, która zawsze zazdrościła powodzenia młodszej siostrze, teraz miała powód, żeby napawać się przewagą - teraz to Hedwiga mogła jej zazdrościć syna. Ale i sama Marina bardzo złagodniała, rzadko wpadała w złość, do wszystkiego podchodziła z nieznaną jej dawniej wyrozumiałością.

- To naprawdę niezwykłe - powiedziała Hedwiga do siostry. - Jakby jaki czarownik przeszedł nad Potokiem i poukładał wszystko, co było porozrzucane.

- Jestem szczęśliwa - cieszyła się Marina. - Nie spodziewałam się, że moje życie tak się ułoży. Jestem taka spokojna i szczęśliwa. Dominik to najlepszy syn na całym bożym świecie.

Z przemiany, jaka zaszła w Dominiku, radowali się wszyscy. Jego matka, której na każdym kroku okazywał szacunek i przywiązanie, Hedwiga, która przestała się bać, że jej siostrzeniec zagrozi Marcinowi swoimi urojonymi pretensjami do majątku w Lipowej, sąsiedzi podziwiający synowskie przywiązanie, ksiądz Franciszek wskazujący na przykład właściwego postępowania. I sam Dominik, zadowolony z miejsca, w jakim się znalazł i z życia, jakie teraz prowadził.

- Głupi byłem, biegając po świecie nie wiadomo za czym - powtarzał.

- Nie byłeś głupi - prostowała pani Marina. - Biegałeś po świecie za nauką, zdobyłeś ją i zrozumiałeś, że matka jest najważniejsza.

Zasługę przemiany syna przypisywała biskupowi Janowi Kropidle, na dworze którego we Włocławku Dominik zdobywał doświadczenie.

- Zaprawdę wielki człowiek - mówiła. - Trochę mi wstyd, że bywałam dla niego niemiła, kiedy przemieszkiwał we dworze pana Jeno.

Marina niegdyś bywała przykra dla wszystkich, może z wyjątkiem czasu, gdy miłowała Jordana z Wojcieszowa, a ten mieszkał pod jej dachem. Ale wcześniej i później była uciążliwa, zgłaszała żale do wszystkich, długo chowała urazy. Jej przemiana stanowiła przyjemną a niespodziewaną odmianę.

Nie miała już pretensji do tego, żeby być młodą, ładną i interesującą dla mężczyzn. Dawno o tym zapomniała, poświęcając się synowi, jak wówczas, gdy był zupełnie mały.

- Dla mnie dziecko jest najważniejsze - powtarzała jak kiedyś.

Dominik prawie nie opuszczał Potoka, a jego życie stało się proste, zwykłe i codzienne, pozbawione trosk i kłopotów. W Potoku było dość służby, żeby sam nie musiał nic robić, co najwyżej doglądać czasem prac polowych.

Wstawał późno, zjadał obfite śniadanie, potem szedł na pola albo do sadu, gdzie miał przygotowane posłanie, gdyby potrzebował odpoczynku. Potem jadł obiad i odpoczywał do wieczerzy. A wieczorem siadywał z matką zimą przy kominie, latem przed domem. Gwarzyli sobie, matka opowiadała o czasach, kiedy był mały, lub o tym, co działo się, zanim przyszedł na świat, albo o tym, co będą robić dnia następnego. Dominik słuchał, całował matkę po rękach. Po wieczerzy był już nieco pijany, ale Marina dbała, aby nigdy nie przekroczył miary i strzegła dzbanków. Miała jeden pełny zawsze pod ręką i wydzielała synowi tyle, ile jej zdaniem potrzebował. Dominik upijał się na spokojnie, nie był po winie napastliwy, zdradzał raczej skłonność do snu i odpoczynku.

Opowiadała mu plotki z domu, z Doliny, z całego kraju. Czasami jechali do miasta, ale to rzadko, bo zwykle zostawał w domu, kiedy ona wybierała się na jarmark czy w jakiej innej sprawie. Zawsze przywoziła mu podarunek, jak wtedy gdy był małym dzieckiem i stale dopominał się nowych zabawek. Kiedy czasem on wyjeżdżał, co zdarzało się niezmiernie rzadko, nigdy nie zapomniał o upominku dla matki.

- No i widzisz, jak może być spokojnie i przyjemnie - mówiła, gdy w zimny wieczór siedzieli pod dachem przy ogniu.

Dominik hodował psy, którym sporo poświęcał uwagi i którym pozwalał mieszkać razem ze sobą w domu, a z którymi mógł bawić się godzinami.

- Mówiliście - przytakiwał.

Ilekroć wyjeżdżali w niedzielę i wielkie święta do kościoła, Dominik sam powoził, jeśli jechali wozem, a gdy konno, pomagał matce na każdym kroku, podawał jej rękę przy schodzeniu z siodła, dopytywał się stale, czy nie jest jej zimno albo za gorąco, czy woli stać czy siedzieć. Zazdrościli wszyscy pani z Potoka tak oddanego syna.

- Żeby mój Marcin był taki uprzejmy - wzdychała Hedwiga z zazdrością.

Dominik był miły także dla innych, witał się grzecznie z sąsiadami, pozdrawiał ich pierwszy, zupełnie zapomniawszy o swojej poprzedniej dumie i poczuciu wyższości.

- Co się tobie stało, że jesteś taki dziwny? - zapytał go kiedyś Marcin Lipowski.

- Dziwny? - zdumiał się zapytany. - Niby w czym dziwny? Po prostu tak jest i tyle. Matka mnie przekonała, że niepotrzebnie ganiałem po świecie, sprzeciwiając się losowi. Są ludzie, których Bóg przeznaczył do tego, innych zaś do czego innego. Jednych zrobił rycerzami, innych spokojnymi ziemianami, co nie potrzebują wiele, bo wszystko mają w swoim dworze.

Wielce mu odpowiadało takie życie. Spokojne, uładzone, w którym wszelkie sprawy są proste i przewidywalne. Pory posiłków, wszystkie zajęcia, odpoczynek. Nie brakowało mu niczego. Matka podsuwała najsmaczniejsze kąski, dbała o jego ubrania i wszystkie inne potrzeby. Każdej soboty wieczorem posyłała mu do izby jedną z kilku młodszych dziewek służebnych i uważała, że ta zaspokoi jego pragnienia, bo ani ona, ani on sam nie myśleli wcale o tym, że któregoś dnia powinien się ożenić.

- Śniło mi się, że wziąłeś sobie żonę - powiedziała pewnego dnia. - Wprowadziłeś pod dach jakąś kobietę i przez chwilę bałam się, że zostawisz mnie albo nawet wygnasz.

- Zabraniam wam śnić w taki sposób - odpowiedział, całując ją po rękach. - Nigdy was nie zostawię samej i nigdy nie doznacie ode mnie krzywdy za tyle lat starań. Przenigdy, matko.

- Kiedyś musisz się ożenić.

- To jeszcze nieprędko - pocieszył. - Po co kłopotać sobie głowę takimi sprawami? Czy nie jest nam dobrze tak, jak jest?

- Jeśli znudzisz sobie to życie, może zapragniesz czego innego.

- Nie zapragnę, matko. Modlę się, żebyście żyli jak najdłużej, a ja stale przy was. Niczego więcej nie pragnę.

Uśmiechała się zadowolona i z czułością gładziła go po włosach.

- Na całym świecie nie ma lepszego dziecka od ciebie - mówiła. - Na całym świecie.

Dominikowi tak odpowiadało domowe bytowanie, że kiedy tej wiosny przyszło wezwanie na wyprawę wojenną, odczuł je bardzo przykro. Z racji posiadanej ziemi był zobowiązany stawić się konno, w kolczudze i z jednym pachołkiem do pomocy. Za radą matki wyekwipował solidnie dwóch ludzi, dając im konie i broń, co spotkało się z uznaniem pana starosty.

- Muszę pochwalić postępowanie waszego syna - oznajmił pan Jeno. - To dzisiaj rzadkie takie rzetelne podejście do obowiązków. Nie brakuje takich, co się wykręcają od udziału w wyprawie, uciekając się do najdziwniejszych wymówek.

Osobisty udział Dominika w wojnie byłby dla dworu w Potoku znacznie tańszy, kosztowałby tyle co ekwipunek i owies na dni czterdzieści, ale Dominik nie miał chęci wyruszać. W ostatnim roku przytył znacznie, wcale nie brał broni do ręki i zupełnie zaniechał rycerskich ćwiczeń.

- Jest mi dobrze tak jak jest - powtarzał. - I niczego w swoim życiu nie zamierzam zmieniać.

Chwalił sobie owo powolne, syte bytowanie, w którym nie brakowało żadnych przyjemności. Matka z góry odgadywała wszystkie jego potrzeby i o nic nie musiał się troskać, wszystko miał na wyciągnięcie ręki. Zupełnie zapomniał o tym, o czym opowiadała mu i do czego skłaniała go niegdyś pani Roksana.

- Mojego starczy tutaj, w Potoku - powtarzał zdanie pani Mariny. - Nie potrzebuję narażać się swojemu ciotecznemu bratu, kłócić się z nim czy może nawet bić. Nie warto. Nie opłaca się. Po co mi zresztą dwa czy więcej dworów? Przecież naraz można mieszkać tylko w jednym.

Pani Roksana myślała zapewne inaczej, dwa razy próbowała zbliżyć się do Dominika i coś na nim wymóc. Przypominała przysięgę, jaką kiedyś złożył w kościele.

- Przysięgałem, że nikomu nie powiem, skąd dowiedziałem się o swoim pochodzeniu - zauważył. - I nikomu o tym nie mówię. Zatem dotrzymałem przyrzeczenia. Reszta mnie wcale nie obchodzi.

- A Lipowa? - uniosła się pani Roksana. - Czy nie chciałeś odzyskać Lipowej?

- Chciałem - potwierdził. - Ale teraz nie chcę. Teraz chcę żyć w Potoku.

Nie rozmawiał z nią więcej i nakazał służbie mówić, że jest nieobecny, gdyby kiedyś jeszcze się pojawiła. Podobnego zdania była także pani Marina, która nigdy nie lubiła Roksany. Nie miała teraz chęci czynić sąsiadce wymówek ani innych przykrości, powody dawnych kłótni wyblakły. Marina jednak dobrze pamiętała, że to z powodu Roksany na jakiś czas straciła miłość syna i dlatego bardzo starannie jej teraz unikała.

- Nie mam o czym mówić z wami - oświadczyła któregoś dnia. - I nie mam ochoty na żadną rozmowę.

- Nie jesteście zbyt uprzejma - zauważyła Roksana, ale Marina wcale się nie przejęła przytykiem.

- Nigdy nie byłam - odpowiedziała swobodnie. - Wcale mnie nie obchodzi wasze zdanie o mnie. Możecie mówić, co tylko chcecie, ale to nie zmieni mojego do was stosunku. Uważam zaś, że więcej z was szkody w Dolinie niż pożytku.

Roksana przestała przyjeżdżać do Potoka.

- Bardzo dobrze, że ją przegnaliście - powiedział Dominik do matki. - Ta kobieta jakiś taki dziwny miała na mnie wpływ. Nie wiem, na czym to polegało, ale zawsze w jej obecności czułem się nieswojo.

- Bałeś się?

- Chyba trochę tak - przyznał po zastanowieniu. - Słyszałem, że może być groźna, kiedy wpadnie w złość.

- Nie martw się - uspokoiła matka. - Więcej tu nie przyjedzie. Kazałam służbie psami poszczuć, gdyby pokazała się bez uprzedzenia.

- To niezbyt uprzejmie.

- Będę udawała, że jej nie poznałam - pocieszyła Marina z uśmiechem. - Każdy wie, że mam słaby wzrok i poznaję człowieka dopiero, gdy widzę go na kilka kroków przed sobą.

Tak skończyły się w Potoku zmartwienia z Dominikiem, za to kłopoty z Marcinem stawały się w Lipowej coraz dokuczliwsze.

Hedwidze nie przyszłoby do głowy tak dbać o Marcina, jak jej siostra zajmowała się Dominikiem.

- To aż wstyd - mówiła z naganą. - Ludzie śmieją się, że niedługo będziesz mu jedzenie podawać do ust jak niemowlakowi.

- Może i będę - odpowiedziała Marina spokojnie. - A co do plotek, biorą się one z takiego powodu, że wszyscy zazdroszczą mi równie udanego syna, który umie uszanować matkę.

Hedwiga i jej mąż Mikołaj wymagali od swojego syna zupełnie innego zachowania. Domagali się szacunku, owszem, ale przede wszystkim chcieli, żeby Marcin uczył się zarządzania majątkiem. Ojciec nie zapominał ani na chwilę, że powinien udzielać mu rad, matka postępowała podobnie i Marcin niejednokrotnie zazdrościł ciotecznemu bratu, że ma tak niewiele obowiązków. Jego wciąż ganiano, aby tu i tam załatwiał rozmaite sprawy i niewiele czasu pozostawało mu na rozrywki albo przesiadywanie w gospodzie.

Mikołaj wysyłał syna w sprawach majątkowych na dwory i do miast, kazał mu jeździć po polach, uczestniczyć w rozmowach z dzierżawcami, nie puszczał od swojego boku nawet w kościele.

- Cały majątek będzie twój - przypominała Hedwiga. - To i wcale nie dziwne, że ojciec chce, żebyś gospodarował w nim jak najlepiej. Im więcej się nauczysz, tym będzie ci łatwiej w przyszłości. Trzeba nauczyć się postępować rozważnie i roztropnie. Ja i twój ojciec pamiętamy czasy głodu i niedostatku. Jeżeli wcześniej nie pomyślisz o zabezpieczeniach, potem nie będzie skąd wziąć.

- Kiedyś może tak było - mruczał Marcin kwaśno. - Wiedźma z Biskupic niszczyła zboża i plony. Ale teraz co nam może grozić? Rok za rokiem zbiory są udane i nie widzę żadnego niebezpieczeństwa.

- Człowiek rozsądny planuje na zapas.

Marcin był niezadowolony, że stale go pouczano. Próbował tłumaczyć się przed matką, próbował przed ojcem. Zrozumienie znalazł dopiero u pani Roksany.

Powrócił właśnie po kilku tygodniach pobytu nad północną granicą, gdzie uczestniczył w walkach przeciw oddziałom sprzymierzonego z Krzyżakami pana von der Osten. Przywiózł nieco łupów z wyprawy i był z nich bardzo dumny.

- Sam je zdobyłem! - powtarzał. - To nie są rzeczy darowane przez kogoś. Sam wywalczyłem!

Oczekiwał od ojca pochwały i uznania, ale Mikołaj był w tej kwestii nad wyraz powściągliwy. Zupełnie jak niegdyś jego ojciec, pan Jeno, w stosunku do niego.

- Wszystko jeszcze przed tobą - powtarzał tylko. - Wiele przed tobą.

Zdobyczne klejnoty i szaty Marcin pokazywał wszystkim, chętnie się w nie stroił i paradował, jadąc do miasta czy do kościoła. Rodzice nie uważali jednak, żeby dokonał jakiegoś szczególnego czynu. Dopiero pani Roksana z Dębowca wykazała nimi prawdziwe zainteresowanie.

- Naprawdę sam je zdobyłeś? - zapytała którejś niedzieli, gdy spotkali się w gospodzie U Brodu. - Zawsze wierzyłam, że czeka cię wielka przyszłość.

Marcin chętnie opowiadał o swoim pobycie na dworze królewskim, a także o wyprawach na Litwę i Pomorze, w których uczestniczył. W opowieściach tych wyrastał oczywiście na wielkiego bohatera, bez którego nie udałyby się żadne królewskie plany. Szczególnie barwnie mówił, gdy słuchaczami były niewiasty. Roksana patrzyła na niego uważnie, robiła wielkie oczy, kiedy zdradzał jej tajniki owych wypraw, co i raz wydawała okrzyki podziwu.

- Lubię, kiedy tak opowiadasz - przyznała się. - To bardzo ciekawe wydarzenia, w których brałeś udział. I mówisz z takim przejęciem, tak zajmująco, jakbyś opowiadał o nich po raz pierwszy.

Marcin nagle zawiesił głos i lekko zawstydzony opuścił głowę.

- A, bo nikt nie chce mnie słuchać - poskarżył się. - A mam już przecież dziewiętnaście lat...

- W tym wieku twój ojciec był bohaterem - przypomniała Roksana.

Potem uśmiechnęła się.

- Boli cię, że nie jesteś traktowany jak dorosły, co? - zapytała domyślnie.

Zaczerwienił się zawstydzony.

- No, nie martw się - pocieszyła. - Przecież wiesz, jaka jestem dla ciebie życzliwa. Mało to lat opiekowałam się wami, gdy byliście dziećmi?

Niespodziewanie pogładziła go po włosach. Były to piękne włosy, bujne, falujące, których zazdrościli mu chłopcy w jego wieku i które przyciągały spojrzenia niewiast.

- Mnie możesz zaufać - szepnęła. - Czy zapomniałeś, że to ja podpowiadałam ci, jak powinieneś się zachowywać? Czy zapomniałeś, że to ja pchałam cię ku dorosłości? Przecież gdyby nie powrót twojego ojca, byłbyś już panem na całej Lipowej.

Marcin przytaknął. Czuł dla pani Roksany wdzięczność i szacunek, i czuł się wobec niej zobowiązany.

- Może nie powinnam tego mówić... - zastrzegła się cicho. - Może uznasz, że wtrącam się za bardzo w wasze rodzinne sprawy.

- Nie! - zaprzeczył żywo. - Przecież jesteście przyjaciółką naszego domu. A ja... a ja...

Czekała, żeby dokończył zdanie. Zabrakło mu odwagi. Bo pani Roksana była dojrzałą kobietą, która długi czas pełniła rolę jego matki, czuł do niej szacunek, ale dzieliła ich bariera wieku i powagi.

- Widzę, jak się męczysz - zauważyła. - Widzę, że nie jesteś zadowolony z przebywania w domu. Może nie powinnam tego mówić, ale moim zdaniem, twoja matka nieco zaniedbuje swoje obowiązki. Wydaje mi się, że jest zajęta przede wszystkim mężem. To niby zrozumiałe po tak długiej jego nieobecności. Ale to już ponad trzy lata, jak pan Mikołaj powrócił. Czujesz się odtrącony, co?

Marcin bez słowa pokiwał głową.

- Przyjedź do Dębowca - zaprosiła. - Jak dawniej. Przyjedź, porozmawiamy spokojnie i bez świadków. Mam w końcu pewne życiowe doświadczenie i jako twoja dawna opiekunka być może będę mogła ci coś podpowiedzieć.

Nie zgodził się od razu.

- No, nie wiem - wahał się. - Nie chciałbym wam przeszkadzać... I ojciec też krzywo patrzy, kiedy opuszczam Lipową.

- Przyjedź - powtórzyła. - Powiedzmy, we środę. Posiedzimy, pogawędzimy jak za dawnych czasów.

Uśmiechnęła się.

- Chyba nie boisz się starej kobiety?

Liczyła, że zaprzeczy. Rzeczywiście wyglądała nieźle, nikt nie odgadłby jej prawdziwego wieku, a wiele niewiast wprost zazdrościło jej świeżego wyglądu.

- Nie jesteście stara! - sprzeciwił się żywo. - Skądże, jesteście jak... jak kwiat.

Łagodnie poklepała go po ręku.

- Przyjedź i poopowiadaj mi inne tak miłe rzeczy, których pewnie wiele nauczyłeś się na dworze w Krakowie. Przyjedź koniecznie.

Marcin miał mało do roboty w Dolinie. Ojciec wprawdzie wysyłał go często z jakimiś sprawami, ale chłopak nie zawsze ściśle stosował się do poleceń. Był szlachcicem i nie uważał, żeby licowało to z pracą. Jeździł na jarmarki, do miast, do kościołów, do młynów, ale w każdym z tych wyjazdów myślał przede wszystkim o sobie, o swoich korzyściach i przyjemnościach.

Rychło poszła po Dolinie wieść o jego apetytach na młode dziewki. Mówiono, że jest bardzo na nie zawzięty i żadnej co ładniejszej nie przepuści. Dobrze wiedział, że Hedwiga nie pochwaliłaby takiego zachowania, więc nie okazał tego w Lipowej, ale już w podległych majątkowi wsiach, a także w dalszych dworach poczynał sobie nader śmiało. Powiadano, że nie było dnia, żeby nie zaczepił której, nie zaciągnął do stodoły czy stogu. Brał je bez różnicy, po kolei, jak tylko która dostała się w ręce, panny, narzeczone i mężatki. Chłopskie córki milczały, a nawet jeśli mówiły o tym swoim matkom czy ojcom, tamci tylko wzruszali ramionami. Wiadomo przecież, że panu Marcinowi, dziedzicowi pana Mikołaja, w żadnej sprawie nie można odmówić.

Hedwiga, do której w końcu doszły jakieś plotki, wypomniała to synowi raz czy drugi, ale wzruszył tylko ramionami, wcale nieprzyjęty.

- Coś przecież muszę robić - burknął.

Podobnie odpowiedział i ojcu, kiedy któregoś dnia został zapytany.

- Tak się nie godzi - zauważył Mikołaj. - To nasi ludzie, którymi winniśmy się opiekować.

- Opiekuję się - kiwnął głową Marcin.

- Nie o takiej opiece myślę. Skarżą się chłopi, że żadnej dziewce nie przepuścisz.

Marcin patrzył na ojca, bo nie rozumiał, o co mu chodzi.

- Przecież wszyscy tak robią - zauważył.

Mikołaj zaprzeczył gwałtownie.

- Nieprawda! Ja nie robię.

- Wy? - spokojnie odpowiedział Marcin. - Wy chcieliście zostać mnichem. Ja nim zostać nie zamierzam, zatem nie muszę wbrew naturze się pilnować. Powiadają ludzie uczeni, że powstrzymywanie się jest niedobre dla zdrowia. Poza tym to przecież tylko chłopskie dziewki.

Miał do poddanych stosunek pogardliwy.

- Zresztą - dodał - nawet jak która w ciążę zajdzie, to wcale nie będzie źle. Urodzi chłopaka i przybędzie nam rąk do roboty.

Ale Mikołaj nie był podobnego zdania, choć hołdowano mu powszechnie na innych dworach.

- Wedle prawa i obyczaju trzeba zapłacić za szkodę, jeśli wziąłeś dziewicę - przypomniał.

Marcin pokiwał głową.

- Zapłaciłem raz czy dwa. Zresztą rzadko dziś spotkać dziewice. Gdybyście dali mi więcej pieniędzy i mógłbym więcej płacić, chłopi pewnie by mniej narzekali. Przecież nie będę upewniał się za każdym razem, z kim mam do czynienia.

Chłopi skarżyli się Mikołajowi, a potem przyszła kolej na kmieci. Wolni gospodarze znacznie wyżej cenili sobie cnotę swoich córek, bo miała ona znaczenie przy wydawaniu ich za mąż. Jeden z nich przyszedł pewnego dnia ze skargą. Mikołaj obiecał mu wyrównać szkody, a potem skrzyczał syna i w złości porównał go do Ostasza z Lipowej.

- Postępujesz jak Ostasz!

- Ostasz? - powtórzył Marcin. - To aż tak mnie nienawidzicie z powodu jednej zepsutej dziewki? Mnie też zamierzacie zastrzelić jak swojego wuja?

Ostasza ustrzelił z kuszy wiele lat wcześniej Mikołaj na wieży w Lutowcu. Teraz za to przypomnienie pogniewał się na syna i nie rozmawiali ze sobą przez cały tydzień.

- Przeproście się - łagodziła Hedwiga. - Czy zapomniałeś, Mikołaju, jak za dawnych czasów wadziłeś się ze swoim ojcem?

Któregoś dnia przyjechał do Lipowej pan Tobiasz z Wygody z kolejną skargą na Marcina.

- Musicie uspokoić chłopaka - zażądał. - Sam miałbym ochotę sprać mu tyłek, ale to przecież do was należy.

Mikołaj zmartwił się, obiecał panu Tobiaszowi wyrównanie strat. Wtedy też podjęli pewne zobowiązanie, do którego zresztą obaj przekonali się w krótkim czasie.

- Trzeba mu żonę dać - podpowiedział pan Tobiasz. - Odpowiednia niewiasta zaraz go weźmie w karby.

- Dobry pomysł - przytaknął Mikołaj. - Tylko nie wiem, czy Marcin chciałby tego i nie wiem, z kim miałby się ożenić.

Pan Tobiasz pogładził wąsy.

- Tutaj miałbym pewne rozwiązanie - przyznał się. - Nie to, żebym was zaraz namawiał, Mikołaju, akurat do mojego...

- Macie na myśli waszą Dorotkę? - ożywił się gospodarz.

Pan Tobiasz pokiwał głową.

- Zgadliście. Za tydzień czy dwa przyjedzie do domu z dworu księcia mazowieckiego. Wasz syn kiedyś dość się nią zajmował. Może trzeba umożliwić młodym, żeby się zbliżyli do siebie? Pobędą trochę razem, to zobaczymy, czy z tego co wyniknie.

Mikołaj zapalił się do pomysłu sąsiada. Pobiegł zaraz do żony z nowiną i po chwili we troje omawiali projekt, bo i Hedwiga uznała zamiar pana Tobiasza za dobre rozwiązanie.

- Zaprosimy Dorotkę do nas, gdy tylko przywita się ze swoim domem - zgodziła się. - Oczywiście, razem z wami. Niech młodzi pobędą ze sobą i zobaczymy.

Pan Tobiasz opuszczał Lipową zadowolony. O możliwym małżeństwie jego córki z synem pana Mikołaja mówiono już dawno, gdy oboje byli jeszcze dziećmi, ale teraz to poważna sprawa. Małżeństwo to sakrament i sprawa na całe życie.

- Pomówię z Marcinem - wyrwał się Mikołaj.

Jednakże Hedwiga uznała to za zły pomysł.

- Nie trzeba. Jest skory do stawania w poprzek. Jak mu powiesz, na czym ci zależy, będzie szukał przeszkód. Lepiej nic nie mówmy. Niech przyjedzie Dorotka. Sama z nią porozmawiam i wybadam. Gdyby była skłonna... Zobaczymy. W stosownym czasie i Marcinowi szepnę, że nie będziesz się sprzeciwiał, gdyby sam wykazywał zbyt mało odwagi.

- Zgoda - odetchnął z ulgą Mikołaj. - To na pewno najlepsze wyjście.

Miał do żony całkowite zaufanie.

Dominikanów było dwóch. Wielce uczeni mężowie przybyli do Doliny na początku lipca i któregoś ranka zatrzymali się w Lipowej na odpoczynek. Jechali dalej, do Dębowca.

- Sprowadza nas bardzo poważne zadanie. Odbieramy zeznania od wiarygodnych ludzi, którzy mogą świadczyć za świętością zmarłej królowej polskiej, pani Jadwigi.

Podróżowali konno, noce spędzając po dworach i zajazdach.

- Przewielebny biskup krakowski, Piotr Wysz, upewnił nas, że będziecie naszym przewodnikiem - oświadczyli Hedwidze.

Pani na Lipowej przyjęła ich bardzo serdecznie, goszcząc czym tylko mogła. Od tygodnia panowały wielkie upały, duchowni byli zmęczeni do ostatnich granic i z wdzięcznością usiedli do stołu w ogrodzie, radzi z cienia i sutego posiłku.

- Nie sądziłam, że pan biskup skieruje was tutaj, wielebni ojcowie - mówiła. - Bo przecież to nie o mnie chodzi, lecz o moją sąsiadkę z Dębowca.

- Wiemy o tym - przytaknął ojciec Damian. - Ale przewielebny biskup polecił nam przekazać wam i waszemu dostojnemu mężowi słowa pozdrowienia i swoje błogosławieństwo.

Hedwiga przyklęknęła, a dominikanin podniosłym głosem wypowiedział łaciński tekst modlitwy.

- Chyba niedaleko ten Dębowiec? - zapytał potem.

- Niedaleko. Zechciejcie dzisiaj odpocząć, a rano sama was zaprowadzę.

Z wdzięcznością skorzystali z zaproszenia, podjedli sobie do woli, popróbowali miejscowego piwa. Odwdzięczyli się nowymi wiadomościami z Krakowa i plotkami z królewskiego dworu.

Młodszy z wysłanników biskupa, ojciec Izydor, długo rozmawiał z panem dworu. Był znawcą przypadków niebiańskiej pomocy i wypytywał Mikołaja o dawną bitwę z Saracenami.

- Rozmaicie o tym powiadają - zauważył. - Podobno byli tacy, którzy widzieli niebieski zastęp aniołów nad polem bitewnym pod Nicopolis. Cały zastęp, choć mały.

Mikołaj pokręcił głową.

- Ja nie widziałem.

- Ale nie zaprzeczycie, że tak mogło być?

- Sam nie widziałem - powtórzył Mikołaj. - I nie spotkałem nikogo, kto by twierdził, że widział niebiański hufiec. Jednakże zostałem ciężko ranny w bitwie i mogłem nie zauważyć wszystkiego.

Ta wiadomość ucieszyła ojca Izydora.

- Nasze zadanie bywa bardzo trudne - westchnął. - Nawet świadkowie tego samego wydarzenia często różnie o nim mówią. Zapewne Bóg nie każdemu daje jednakie spojrzenie, nie każdy dostępuje daru zobaczenia żywego przejawu boskiej łaskawości...

Mikołaj pokiwał głową, ale zgłosił swoje zastrzeżenia.

- Być może - zauważył łagodnie. - Nie chciałbym wkraczać na pole waszych badań, czcigodni ojcowie, ale moim zdaniem nie było pod Nicopolis żadnego oddziału aniołów. Upewnia mnie w tym fakt, że bitwę wygrali Turcy, a z chrześcijan mało kto ocalał. Wszak gdyby aniołowie walczyli po naszej stronie, nie ponieślibyśmy tak sromotnej klęski.

- Wasze rozumowanie jest słuszne - zgodził się ojciec Izydor. - Ale tylko do pewnego stopnia. Nikt bowiem nie zna bożych zamysłów i nie może z całą pewnością wiedzieć, w jaki sposób Bóg chciał przekazać ludziom swoje posłanie. Może jego zamiarem było ukaranie chrześcijańskiej pychy, która, jak słyszeliśmy, wprost opętała oddziały krzyżowców? Z drugiej strony, choć danina krwi była wielka, Bóg ocalił jednak niektórych. Króla Zygmunta, wielkiego mistrza Zakonu Szpitalników, licznych hrabiów francuskich, a i was także.

Mikołaj po namyśle zgodził się z przedstawioną argumentacją. Późnym wieczorem, kiedy wszyscy już udali się na spoczynek, powiedział do żony:

- Im więcej czasu upływa, tym większą legendą obrasta dawna wyprawa i tym bardziej ludzie doszukują się w niej zjawisk nadprzyrodzonych. Gdy czasem słyszę o niej opowiadania, zupełnie nie wiem, czy to ta sama krucjata, w której i ja brałem udział.

Hedwiga przytuliła się do męża.

- To ci chyba nie wadzi, Mikołaju. Ludzie opowiadają jednym, tamci następnym i pewnie przez to trochę zmieniają wydarzenia. Dla mnie najważniejsze, że jesteś tu ze mną. I że obiecałeś nigdy więcej nie brać udziału w walkach.

Mikołaj westchnął. Ślub złożony w niewoli ciążył mu bardzo i dziś myślał o nim jako o przysiędze podjętej pochopnie. Nie podnosić broni przeciw chrześcijanom? Cóż to znaczy w praktyce? Wszak uniemożliwia udział w wojnach i w wyprawach, to niemal wypowiedzenie posłuszeństwa królowi, a również Kościołowi.

Ojciec Mikołaja, starosta holsztyński Jeno, burczał z powodu przysięgi syna i przy każdej sposobności okazywał niezadowolenie.

- Postąpiłeś nierozważnie - pouczał. - Ta przysięga nie pozwoli ci wypełnić rozkazów króla.

- Królowi mogę służyć w inny sposób - bronił się Mikołaj.

- Niby jak? - żachnął się pan Jeno. - Ma przy sobie dość uczonych, mędrców, astrologów, doktorów. Tylko zbrojnych zawsze i wszędzie jest mu za mało.

Mikołaj uważał podobnie, ale przysięga jest przysięgą i to jeszcze tak ważna, złożona przy Grobie Chrystusa.

Następnego dnia ojcowie Damian i Izydor ruszyli w towarzystwie Hedwigi do Dębowca. Dzień był słoneczny, ciepły, nawet upalny, na niebie nie widziano żadnej chmurki. Obaj mnisi chwalili zasobność mijanych pól, bo zboża urodziły nad podziw tego roku i lada tydzień planowano rozpocząć żniwa.

- Bogaty kraj! - chwalił ojciec Damian, który pochodził z Italii. - Klimat tu podobno surowy i bałem się trochę chłodów, jestem mało wytrzymały na zimno. Ale jak dotąd nie mogę narzekać.

Kiedy wjechali na dziedziniec dworu, pani Roksana stała na progu. Przysłaniając oczy dłonią, patrzyła na zbliżających się gości. Rozpoznała oczywiście Hedwigę i wyszła na jej powitanie, wyciągając ramiona.

- Hedwiga! Jakże się cieszę, że cię widzę!

Pocałowały się wzajemnie w nadstawiane policzki, a potem przybyła wskazała na zakonników siedzących jeszcze na koniach.

- Gości ci prowadzę - powiadomiła. - Jadą aż z Krakowa.

Roksana, znana z tego, że nie ceniła zbytnio osób duchownych, uśmiechnęła się jednak zachęcająco.

- Witajcie!

Dała znak pachołkom, żeby pomogli zakonnikom zejść na ziemię, zawołała o wodę dla podróżnych i ich zwierząt. Była ubrana, jakby wybierała się gdzieś w ważnej sprawie, uroczyście, odświętnie.

- Z Krakowa? - spytała nieco zdziwiona.

Hedwiga obejrzała strój przyjaciółki.

- Chyba nie w porę przyjechaliśmy...

- Ależ nie - zaprzeczyła Roksana, gestem zapraszając, żeby goście przeszli pod

ścianę dworu, gdzie panował miły cień od rosnących opodal drzew.

- Ojcowie zbierają zeznania świadków dla procesu kanonizacyjnego królowej Jadwigi - powiadomiła przyjaciółkę Hedwiga.

- O! - uśmiechnęła się Roksana. - Wszyscy mówią o niej, że była naprawdę świątobliwą osobą.

- Dlatego przybyli także do ciebie.

- Do mnie? - nie kryła zdziwienia Roksana. - Czemu akurat do mnie?

- Ojców interesuje, jak pani Jadwiga rozmawiała z Chrystusem na krzyżu, który jest w katedrze krakowskiej. Potrzebują wiarygodnego zeznania.

- To rozumiem - zgodziła się Roksana. - Nie wiem tylko, czemu właśnie mnie chcą o to pytać.

- Przyjechali cię prosić, żebyś opowiedziała, co wiesz o rozmowie pani Jadwigi z Chrystusem.

- Ja?!

- Przecież to słyszałaś.

Pani dworu miała minę wielce zaskoczoną. Patrzyła na Hedwigę, patrzyła na ojców dominikanów.

- Nie - oświadczyła stanowczym głosem. - Niczego takiego nie słyszałam.

Hedwiga zaniemówiła ze zdziwienia, zakonnicy spojrzeli zmieszani po sobie.

- Jak to nie słyszałaś? - zapytała Hedwiga. - Opowiadałaś mi, jak kiedyś, w dzieciństwie, podsłuchałaś taką rozmowę. Pamiętasz? Znalazłaś się przypadkiem w katedrze, poza tobą nie było wtedy nikogo. I słyszałaś, jak pani Jadwiga modliła się i rozmawiała z Jezusem wiszącym na krzyżu. W bocznym lewym ołtarzu.

- Nie - powtórzyła Roksana. - Nic o tym nie wiem.

Przyniesiono piwo w drewnianych kubkach, ale dominikanie, choć spragnieni, nie tknęli napoju.

- Nie słyszeliście takiej rozmowy? - zapytał jeden z nich.

- Nie słyszałam - powtórzyła Roksana.

Nie patrzyła na Hedwigę. Pani z Lipowej nie mogła pojąć, czemu Roksana zaprzecza. Przecież mówiła o tym z własnej woli, a teraz nie chciała powtórzyć.

- Opowiadałaś - przypomniała przyjaciółce. - Kilka lat temu, gdy przyjechałam z Krakowa z wiadomością o śmierci miłościwej pani.

Roksana pokręciła głową.

- Musiałaś się pomylić, Hedwigo - zauważyła łagodnym tonem. - Nie mogłam nic takiego powiedzieć. Nigdy nie byłam w Krakowie.

- Mówiłaś, że kiedyś, w dzieciństwie - upierała się Hedwiga.

Ale Roksana i tym razem zaprzeczyła.

- Mówił ci o tym ktoś inny. Tylu ludzi spotkałaś na dworze królewskim i gdzie indziej. Zapewne to wtedy o tym słyszałaś. Na pewno nie ja ci powiedziałam o tak wzniosłych sprawach.

Hedwiga bezradnie opuściła ręce.

- Nic nie rozumiem - szepnęła. - Dokładnie pamiętam tamten dzień. I tak opowiedziałam biskupowi Wyszowi.

Ojciec Damian dał znak, że chce pomówić z Roksaną.

- Wy jesteście pani Roksana z Dębowca? - zapytał urzędowym tonem.

- Ja.

- Co jest wam wiadomo o sprawie, o której tu mówimy?

- Nic.

- Nie słyszeliście rozmowy pani Jadwigi z Chrystusem na krzyżu?

- Nie mogłam słyszeć, bo nigdy nie byłam w Krakowie.

- W dzieciństwie też nie?

- Nigdy.

Zakonnik westchnął.

- Tedy nasza podróż zdała się na nic - zauważył cierpko.

Był niezadowolony. Odbyli długą drogę tylko po to, by przekonać się, że nie jest prawdą, co powiedziano im wcześniej. Zwrócił się do pani Hedwigi, a w jego głosie słyszało się rozdrażnienie.

- Nic tu po nas.

Pani Roksana rozłożyła ręce.

- Wybaczcie, że wasza podróż nie przyniosła spodziewanych wyników.

Zanim dominikanie pożegnali się i odjechali, Hedwiga szepnęła do Roksany:

- Nie rozumiem twojego zachowania. Nie wiem, czemu zaprzeczasz, skoro sama mi o tym opowiadałaś.

- Nieprawda - odszepnęła Roksana. - Niczego takiego nie mówiłam.

Zakonnicy na krótko zajrzeli do Lipowej, ruszyli zaraz z powrotem do Krakowa, zostawiając Hedwigę zawstydzoną, że była przyczyną ich daremnej, długiej podróży.

- Wybaczcie - przepraszała po raz kolejny. - Naprawdę nie wiem, czemu Roksana zaprzecza.

Ojciec Damian machnął ręką.

- No cóż - mruknął. - Nie wypada nam mieć do was żalu. W końcu ugościliście nas jak należy i zrobiliście wszystko, co waszym zdaniem zrobić należało. A co do pani z Dębowca... Znamy takie przypadki. Komuś się wydaje czasem, że jest ważny, widział coś istotnego, słyszał, wie, był świadkiem. Kiedy jednak przychodzi do złożenia oficjalnych zeznań, odwołuje wszystko. Bo co napisane, to napisane, to nie słówko rzucone niedbale na wiatr.

- Tedy się nie martwcie, pani - pocieszył drugi z gości. - Nasze zadanie to odsiać ziarno od plew, odrzucić zmyślenia i fałsz od prawdziwych wydarzeń i ocenić, które z nich są rzeczywiście cudowne, a które tylko takie udają. Zatem wasze zadanie wypełnione, a my mamy pogląd na kolejne opowieści dotyczące zmarłej pani królowej.

Pokrzepili tym trochę Hedwigę, choć była mocno rozczarowana zachowaniem przyjaciółki.

- Nie rozumiem jej - mówiła później do Mikołaja. - Zupełnie nie pojmuję. Z własnej woli opowiedziała to zdarzenie. Ani jej nie wypytywałam, ani nie wypytywał nikt inny. Po co kłamała?

Mikołaj wzruszył ramionami.

- Nie wiem. Może jest tak, jak mówią dominikanie. Przestraszyła się, że jej zeznanie zostanie zapisane i będzie musiała stanąć przed biskupim sądem. Chciała udawać ważną, ale się opamiętała. Ojciec zawsze powtarza, że trudno odgadnąć sposób myślenia niewiast. Zgadzam się z tym poglądem, z jednym tylko wyjątkiem. Ten wyjątek to ty, Hedwigo.

Uśmiechnęła się pocieszona.

- Każdego dnia dziękuję Bogu, że mi cię zwrócił - szepnęła.

- I ja dziękuję. Co zaś do pani Roksany, to nigdy jej nie rozumiałem i zawsze uważałem, że jest dziwna. Twierdzisz wprawdzie, że bardzo była użyteczna, gdy ci pomagała w wychowywaniu naszych chłopców, ale widać nie do końca to nam wszystkim się udało. Marcina muszę powstrzymywać na każdym kroku, a Mateusz przepadł jak kamień w wodę.

Brakiem wiadomości od młodszego syna bardzo martwili się oboje.

- Odezwie się - pocieszała męża i siebie Hedwiga. - Na pewno się odezwie. Przecież obiecał, że zrobi to, jak tylko sobie wszystko przemyśli.

- Wolno idzie mu myślenie - cierpko zauważył Mikołaj.

Przy każdym pobycie na Jasnej Górze Hedwiga modliła się za Marcina, który był źródłem jej nieustannych kłopotów. Ale jeszcze żarliwiej modliła się za Mateusza, bo o drugim synu od dawna nie miała żadnych pewnych wiadomości.

- Ochroń go, Panie - błagała. - Ochroń go i uratuj przed grzechem. Spraw, żeby odnalazł drogę do rodzinnego domu. Nie opuszczaj go i przywróć na łono rodziny. Jeśli zaś postanowiłeś inaczej, spraw, żeby był na swój sposób szczęśliwy, chroń go od złej przygody. I nie pozwól stracić wiary, że któregoś dnia zobaczę go tutaj.

Hedwiga modliła się i marzyła, że podobnie jak jej siostra Marina znajdzie pocieszenie w swoim synu, gdy dobry los powróci Mateusza w progi Lipowej.

- Ochroń go, Wiekuisty Panie, od złej przygody - powtarzała. - Gdy będzie mu lepiej, szczęśliwiej gdzie indziej, niechaj tam zostanie. Ale jeśli spotka go tam jaka zła przygoda, niechaj prędko trafi na drogę do domu...

Tego roku powróciła z Ciechanowa do rodzinnego domu w Wygodzie córka pana Tobiasza. W ciągu dwóch lat bardzo wyrosła i wypiękniała. Koniecznie też chciała, żeby wszyscy to zobaczyli i mogli ją podziwiać.

Jej ojciec był bardzo zadowolony, jak wiele nauczyła się na dworze księżnej Anny Danuty, choć przede wszystkim wypytywał, czy nie znalazła sobie jakiegoś rycerza.

- Dobrze wiem, jak się zachowują młodzi panowie, nawet na tak chrześcijańskim dworze jak u książąt mazowieckich - oświadczył na powitanie córki. - Ale nie byłaś chyba na tyle nieostrożna, żeby któremuś dać słowo?

- Nie bójcie się - śmiała się Dorotka. - Z nikim nie wiążą mnie sercowe układy, ani jawne, ani tajne. Księżna pani wprawdzie raiła mi niejednego, lecz powiedziałam, że jestem za młoda, a poza tym obiecałam wam, że niczego nie uczynię bez waszego zezwolenia.

- Naprawdę tak powiedziałaś? - cieszył się pan Tobiasz. - Zasłużyłaś na pochwałę, moja posłuszna córko.

Bardzo szczegółowo wypytywał jednak o imiona i herby rycerzy bawiących w Ciechanowie, z wielkim przejęciem rozpatrując możliwość skoligacenia się z poszczególnymi rodzinami. Żadna z tych przymiarek nie wychodziła tak korzystnie, jak małżeństwo Dorotki z Marcinem, synem holsztyńskiego starosty. Planował to od dawna, choć dotąd nie zdradził się przed córką.

- Tutaj też nie brakuje godnych kawalerów - zauważył. - Pięknych, majętnych, dostojnych. Czasami człowiek szuka daleko tego, co może znaleźć całkiem blisko.

- Do czego pijecie? - śmiała się. - Chyba nawet wiem, kogo macie na myśli.

- Nie myślałem o kimś konkretnym - wykręcał się niezręcznie. - Tak tylko mówię, gdzież bym liczył, że dorosła córka zechce usłuchać starego ojca. Musiałaby być przekonana, że chcę dla niej jak najlepiej, a gdzie dziś szukać takiego szacunku dla rodziców...

Dorotka uścisnęła ojca i pocałowała go w oba policzki.

- Nikogo nie kocham tak bardzo jak was, ojcze - zapewniła. - Możecie ufać, że niczego nie myślę robić wbrew waszej woli. Ale i wy pamiętajcie, co obiecaliście. Że nie będziecie przymuszać.

Pan Tobiasz pogładził córkę po głowie.

- Ani mi przez myśl nie przeszło coś takiego - zarzekał się. - Zresztą, pewnie i tak nie posłuchałabyś. Bo to, jakbym rozszalały potok chciał zatrzymać.

Przez pierwsze dni pobytu córki w domu kilkakrotnie jednak napomykał o potrzebie odwiedzin w Lipowej. Dorotka śmiała się z ojcowych podchodów, dobrze wiedziała, co nim kieruje.

- Po co tak kręcić? - pogodnie zapytała wreszcie. - Jedźmy od razu do Lipowej i na miejscu się przekonamy.

- Jechać do Lipowej? - ucieszył się. - To wiesz, po co nas tam zapraszają?

- Zapraszają nas zawsze równie życzliwie. Bardzo lubię rozmawiać z panią Hedwigą. Mam nadzieję, że nie zastaniemy tam tej przemądrzałej pani Elżbietki, bo ta mnie nie lubi i za każdym razem wtyka mi szpilę pod skórę. Pani Hedwiga to co innego.

Ojciec słuchał jakby zmieszany.

- No - powiedział wreszcie. - Po prawdzie to wcale nie myślałem o pani Hedwidze. To znaczy nie tylko o pani Hedwidze...

- Wiem, wiem - śmiała się swobodnie Dorotka. - Dobrze znam wasze myśli. Ale niczego sobie z góry nie obiecujcie. Zagra serce, powiem wam o tym. Nie zgra, też wam powiem.

- Dobrze - zgodził się pan Tobiasz. - Niech tak będzie.

Pan Tobiasz dopilnował, żeby na drogę Dorotka ubrała się strojnie. Nie ujawnił, że wcześniej podsunął pani Hedwidze, aby wysłała Marcina na powitanie. Liczył, że chłopak, który już kiedyś wyraźnie interesował się Dorotką, teraz zachwyci się jej wyglądem. Córce oczywiście też nic nie powiedział.

Rano spadł obfity deszcz, pojawiły się chmury i wyglądało na to, że będzie padało cały dzień. Pan Tobiasz był niepocieszony. Nikt przecież nie założy świątecznego stroju, by przemókł i zaraz się zniszczył. Dorotka nic sobie jednak nie robiła z takiej pogody.

- To głupstwo - powiedziała. - Na miejscu przebiorę się odpowiednio, skoro wam zależy, żebym wyglądała jak najlepiej.

- Tobie też chyba na tym zależy.

- Oczywiście - zgodziła się. - W końcu po to mam te świąteczne suknie, żeby wszyscy mogli je podziwiać.

Pojechali dopiero około południa, odczekawszy aż deszcz się uspokoi. I rzeczywiście, wkrótce przestało padać a pan Tobiasz odetchnął. Córka mogła założyć różową suknię z bufiastymi rękawami, w której wyglądała wprost zniewalająco.

- Jak księżniczka! - cieszył się pan Tobiasz.

Przygotowania czyniono także w Lipowej. Pani Hedwiga kazała przystroić dwie izby - dla pan Tobiasza i dla Dorotki - zapowiadając mężowi, że goście zabawią tydzień albo dłużej.

- Choć ja myślę, że aż tyle czasu nie będzie potrzeba - oświadczyła. - Moim zdaniem w trzy dni będzie po wszystkim.

Jej optymizm brał się z opowieści o zainteresowaniu syna dziewczyną sprzed dwóch lat, kiedy odprowadzał ją do Ciechanowa.

- Niech ją tylko zobaczy - mówiła. - Niech ją tylko zobaczy, a zakocha się na amen od samego patrzenia.

Mikołaj ufał całkowicie żonie w takich sprawach, zdając się na jej niewieścią intuicję. Wcześniej rozmawiał już z ojcem o możliwości skoligacenia się z Ostojami z Wygody, a pan Jeno bardzo się ucieszył.

- Dobry wybór - pochwalił. - Dorotka to piękna dziewczyna i niegłupia. Istotnie, ciekawił się nią Marcin, choć moim zdaniem jest jeszcze za młody na żeniaczkę, bo taki rozwichrowany i mało odpowiedzialny. Daj Bóg, żeby się przy Dorotce ustatkował.

Pan Jeno bardzo cenił pana Tobiasza, który od wielu lat był nie tylko jego sąsiadem, ale i bliskim przyjacielem. Pan Tobiasz zresztą już dawniej pytał starostę, czy nie miałby nic przeciw temu, żeby jego wnuk pojął Dorotkę, a pan Jeno od razu temu przyklasnął.

Samego Marcina na razie nie pytano. Jego ojciec był zdania, że chłopcu brakuje stateczności i po ostatnich wybrykach czekał na jego uspokojenie się. Hedwiga patrzyła na syna z matczynym uczuciem i mało zauważała rzeczy, które inni widzieli jako przykre i trudne do zniesienia. W jej oczach Marcin był wspaniałym młodym człowiekiem, w dodatku majętnym.

Kiedy go zapytała, czy wyjedzie na spotkanie pana Tobiasza, zgodził się bez oporów i nawet nie zapytał, co to za szczególna okazja, że sąsiadowi trzeba wyjechać naprzeciw. Pojechał i kiedy zobaczył z daleka pana Tobiasza, ruszył ku niemu szybko i z radością.

- Witajcie!

Dojrzał też Dorotkę i chyba jej w pierwszej chwili nie poznał, bo skłonił się jak komuś nieznanemu. Gdy się roześmiała z niespodzianki, jakiej była sprawczynią, zapewnił, że rozpoznał ją od pierwszego wejrzenia, a tylko dla żartu potraktował jak nieznajomą.

- Myślałem, że to jaka ważna dama - tłumaczył się. - Może narzeczona pana Tobiasza.

Pan z Wygody roześmiał się hałaśliwie. Od wielu lat był wdowcem i nigdy jakoś nie pomyślał o takiej możliwości. Ale ucieszył się z wrażenia, jakie córka zrobiła na młodym rycerzu.

- Prawda, Marcinie, że bardzo wydoroślała w tym Ciechanowie? - zapytał podchwytliwie. - I jaka podobna do matki!

Marcin potwierdził, że Dorotka bardzo się zmieniła. Rzeczywiście, wyglądała tak, że nie mogła się nie podobać.

- Jedźcie przodem, młodzi - zarządził natychmiast pan Tobiasz. - Dawno się nie widzieliście, to i pewnie macie sobie sporo do powiedzenia.

Marcin z zadowoleniem przyjął propozycję, a i Dorotka nie miała nic przeciw temu.

- Bardzo się zmieniłaś - zauważył Marcin powtórnie, gdy już byli na drodze tylko we dwoje.

- Aha - zgodziła się.

- Jak ci było na mazowieckim dworze? Pewnie niejeden składał ci hołdy, a może i prosił o rękę?

- Pewnie - uśmiechała się, zupełnie swobodna. - Mówiłam ci kiedyś, że będę miała co najmniej dwunastu kawalerów. A mam nawet więcej.

- Mówiłaś, że sama będziesz wybierała.

- Pamiętasz? - ucieszyła się. - Ojciec obiecał, że nie sprzeciwi się memu słowu.

- Wybrałaś już kogoś?

W jego głosie była wielka ciekawość. Spojrzała figlarnie.

- Może wybrałam, może nie wybrałam. Coś taki ciekawy?

- Bo to mnie interesuje.

- Ja ciebie interesuję?

Nie odpowiedział od razu, jakby zawstydzony. Potem zaczął niepewnie bąkać, że przecież znają się od małego dziecka i nigdy przed sobą nie mieli żadnych tajemnic.

- Wtedy byliśmy dziećmi - przypomniała.

- Ale nie mieliśmy tajemnic i dwa lata temu - zauważył.

- Prawda - zgodziła się. - Choć przez dwa lata wiele rzeczy może się wydarzyć.

Była taka swobodna, taka samodzielna i lekko swawolna, że Marcin, choć miał za sobą pobyt na królewskim dworze, z trudem dostosowywał się do tonu jej rozmowy.

- Wcale nie wiem, kiedy żartujesz, a kiedy mówisz prawdę - poskarżył się, co wywołało u niej wybuch śmiechu.

- O to właśnie chodzi - odpowiedziała beztrosko. - Wcale nie jest tak na mazowieckim dworze, że bywają tam tylko ponurzy Litwini i Mazurzy, co się nie znają na żartach. Nie brakuje tam panów polskich i rycerzy z obcych krajów. Gry dworskie zapewne takie same się tam uprawia, jak gdzie indziej, choćby i w Krakowie.

- Prawdopodobnie - zgodził się.

- Sam pewnie brałeś w niejednej udział - podchwyciła prowokująco, spoglądając spod oka.

- No... - zawahał się. - To tylko taka zabawa.

- Czy z Anną de Berg to też była zabawa?

Zaskoczyła go, nie przypuszczał, że cokolwiek słyszała o tym, jak był zakochany w pannie, która później została żoną Parysa z Krzepic. Potem przypomniał sobie, że młodszy książę mazowiecki Janusz był drużbą na tym weselu i odgadł, skąd wie o wszystkim Dorotka.

- Też zabawa - przytaknął po chwili.

Żartobliwie pogroziła mu palcem.

- Nieprawda - sprzeciwiła się. - Dobrze wiem, że byłeś w niej poważnie zakochany. Może nawet jesteś do tej pory.

Był trochę zły, że znała jego tajemnicę, tego nie lubił. Nie lubił usprawiedliwiać się przed kimkolwiek, a już tłumaczenie przed dziewczyną wydawało mu się szczególnie upokarzające.

- Nieprawdę gadają - mruknął. - Gra to gra. Nigdy nie zamierzałem... to jest nie chciałem poślubić...

Obejrzał się na pana Tobiasza jadącego za nimi, ale ten był akurat dość daleko.

- Nie bój się - uspokoiła. - Nikomu nie wspomnę o tej sprawie.

- Wcale się nie boję - zaperzył się.

- Oj, nie bądź taki nadąsany - łagodziła. - Po prostu słyszałam różne plotki, jak to na dworze. Chciałam sprawdzić, czy jest w nich choć ziarenko prawdy.

Był taki zły, że niewiele brakowało, a odjechałby, zostawiając ją samą. Nie lubił, gdy ktokolwiek wiedział, co myśli i co czuje. Spodziewał się, że jak dawniej będzie nad nią górował, a tymczasem tak łatwo go przejrzała.

Musiała się domyślić stanu jego ducha, zbliżyła się. Jej ojciec znowu marudził z tyłu o dobre sto kroków za nimi i nie widział tego albo udawał, że nie widzi.

- Znam cię - powiedziała. - Znam cię całkiem dobrze i myślę, że niewiele zmieniłeś się od dzieciństwa. Lubisz kłamać, a przynajmniej unikać prawdy, a wcale tego nie umiesz. Teraz też oszukujesz, gdy mówisz, że pani Anna niewiele cię obchodziła.

- Mylisz się - zaprzeczył, odwracając wzrok.

Drobną dłonią w jedwabnej rękawiczce dotknęła jego ręki.

- Zawrzyjmy pokój - zaproponowała. - Ja nie powiem nikomu, co wiem, ty nie powiesz nikomu, czego się dowiesz.

Spojrzał zdziwiony.

- Mówisz poważnie?

- Tak - potwierdziła. - Lubię cię, ale nie zamierzam wychodzić za ciebie, na co bardzo liczą nasi rodzice.

Był zaskoczony jej bezpośredniością.

- Zdziwiłeś się? Przecież nawet ślepy zobaczyłby, że takie są zamiary naszych rodziców. Myślisz, że po co twoi zaprosili nas do Lipowej?

- Żeby nas pożenić?

- A jakże. Wszystko jest z dawna umówione, nic tu nie jest przypadkowe. Nawet to, że ojciec wciąż zostaje z tyłu.

Obejrzeli się na pana Tobiasza. Rycerz z Wygody jechał wolno i wyraźnie powstrzymywał konia przed szybszym tempem.

- Obiecasz, że mnie nie zdradzisz? - zapytała.

- Tak.

- Poważnie obiecasz?

- Przysięgam.

- No to ja przysięgam, że możesz się czuć w moim towarzystwie bezpieczny. Nie planuję zastawiać na ciebie pułapki. Ojciec na to liczy, prawda, i zapewne twoi rodzice. Ale po pierwsze ojciec obiecał nie zmuszać mnie do ślubu wbrew mojej woli, a po drugie ja nie zamierzam cię zmuszać do czegokolwiek.

Przyglądała mu się uważnie.

- Zrozumiałeś mnie? - spytała. - Możemy się umówić, że sobie wzajemnie pomożemy? Przed rodzicami możemy trochę poudawać.

- Poudawać?

- Niech myślą, że się zastanawiamy.

Pomysł mu się podobał, choć poczuł się niewyraźnie, kiedy powiedziała, że jej na nim nie zależy. Znaczyło to, że go odrzuca. A bardzo nie lubił być odrzucany.

- To ty potrzebujesz pomocy - zauważył. - Ja nie potrzebuję.

- Zgoda - kiwnęła głową. - Ale możesz potrzebować i wtedy będziesz mógł liczyć na mnie.

Zastanowił się przez chwilę. Niezbyt lubił, żeby kobieta kierowała jego postępowaniem w tak wyraźny sposób. Sam lubił przewodzić. Ale propozycja Dorotki wydała się kusząca.

- Zgoda - oznajmił. - Niech będzie taki układ. Rodzice mogą myśleć, co chcą.

- Będziesz udawał? - upewniła się. - To dla mnie ważne, żebyś udawał.

- Skoro chcesz... Co miałbym robić?

- Co należy. Rozmawiać ze mną, jeździć konno, czasem wziąć za rączkę...

Podała mu rękę, zdjąwszy wcześniej rękawiczkę i Marcin pożałował nagle, że zgodził się tak szybko na postawione przez dziewczynę warunki. Chytra sztuka. Chciała go omotać wokoło palca, a on miałby tylko przytakiwać. Owszem, nawet mu się podoba, jest ładna i miła. Nie tyle, żeby się miał z nią zaraz żenić, ale wystarczająco, żeby zazdroszczono mu takiej narzeczonej. Żenić się chciał z kimś zupełnie innym. Z kobietą równie tajemniczą i dostojną jak Anna de Berg, a nie z taką Dorotką z Wygody, którą pamiętał od niemowlęcia.

- Postaram się - obiecał.

Zaśmiała się zadowolona.

- Bardzo ci dziękuję.

Chwilę jechali w milczeniu. Nagle Marcin zatrzymał konia.

- A co będę miał w zamian? - zapytał.

Było to poważne, wcale nie żartobliwe pytanie i Dorotka dłuższą chwilę zastanawiała się nad odpowiedzią.

- Jeszcze nie wiem - odparła wreszcie. - Ale na pewno nie będziesz tego żałował.

* * *

- Trzy dni - powtarzała Hedwiga. - Trzy dni wystarczy, żeby młodzi zainteresowali się sobą poważnie.

Pan Tobiasz był zadowolony z tego przewidywania, choć powątpiewał, czy w tak krótkim czasie dojdzie do oświadczyn Marcina.

- Mamy czas - odpowiadał spokojnie.

W Lipowej nastały ciągłe uczty i zabawy. Dwór zaroił się od gości, co stale siedzieli przy stole, wspominając dawne czasy, snując opowieści lub słuchając pieśni. Oboje młodzi brali w tym często udział, ale w obecności starszych nie działo się między nimi nic, co można by tłumaczyć jako zbliżenie się do siebie. Dorotka uśmiechała się, czasem pochylała się ku Marcinowi i szeptała mu coś do ucha, ale syn pana Mikołaja siedział wtedy dość sztywno.

Młodzi często jeździli konno tylko we dwoje, najwyraźniej dużo z sobą rozmawiali.

- Dobrze idzie - mruczał pan Tobiasz zadowolony.

Wspominał też, że jest zaskoczony nieśmiałością Marcina. Syn pana Mikołaja miał przecież opinię szybkiego w poczynaniach z niewiastami, a teraz zdawał się postępować nad wyraz rozważnie.

- Aż mi dziwno, że tak wolno zabiera się do rzeczy - odezwał się trzeciego dnia do Mikołaja.

Pan Lipowej powód synowskiego zachowania widział w poważnym podejściu Marcina do małżeństwa.

- Z całym szacunkiem dla was i dla waszej córki, to jest wybór na całe życie, więc i pośpiech nie uchodzi - odpowiedział.

Jednakże i Hedwiga wydawała się nie tylko zdziwiona, lecz i zaniepokojona odpornością Marcina.

- Może powinieneś z nim pomówić - podpowiadała mężowi. - To już przecież cztery dni.

Mikołaj nie uważał, że powinien nakłaniać syna do czegokolwiek.

- Dajmy mu jeszcze trochę czasu.

Młodzi tymczasem, spędzając wiele godzin ze sobą, rozmawiali o wszystkim, choć wcale nie o tym, czego oczekiwali ich rodzice.

- Co zrobisz, jeśli ojciec się sprzeciwi? - pytał Marcin.

- Nie myślę o tym w taki sposób - odpowiedziała swobodnie. - Jakoś muszę go na te wieści przygotować.

Odpoczywali nad strumieniem, na trawie. Dorotka leżała, wystawiając twarz ku słońcu, Marcin siedział obok ze skrzyżowanymi nogami.

- Może byłoby lepiej, żebyś przestał za mną łazić - powiedziała.

- Jak to?

- Przecież oni myślą, że się mną poważnie interesujesz. Nie opuszczasz mnie na krok, więc zapewne wydaje im się, że lada chwila poprosisz o moją rękę.

- Może tak być - westchnął niespodziewanie poważnie.

Zaśmiała się.

- Przecież wiesz, że wcale tego nie pragnę. Umawialiśmy się, że pomożemy sobie wzajemnie.

- No tak - zgodził się - Ale jeśli twój ojciec powie na twoje zamiary stanowcze nie, to co zrobisz?

- Jeszcze nie wiem - przyznała się.

- Może jednak ci się oświadczę - westchnął znowu.

To były żarty, wcale jej nie kochał, choć po tych dniach dobrze rozumiał, że poślubienie Dorotki z Wygody byłoby dla niego wcale dobrym rozwiązaniem. Ładna i posażna panna. Gdyby go jeszcze zechciała!

- Już kiedyś braliśmy ślub - przypomniał. - Pamiętasz?

Przysłoniła oczy od słońca i długą chwilę przyglądała się przeciągającym po niebie chmurom.

- Pamiętam te nasze dziecięce zabawy - zgodziła się. - Ale wtedy wolałam wyjść za Mateusza.

Był zawiedziony, choć nie powiedział o tym.

- Nie jesteśmy już dziećmi - zauważył. - Teraz na pewno nie wolałabyś jego.

- Nie wiem - odezwała się. - Dawno go nie widziałam.

- Jest biedny i w dodatku kulawy.

Roześmiała się.

- Ty naprawdę jesteś trochę zazdrosny - zauważyła.

- Wcale nie - zaprzeczył.

- Ależ tak.

- Wcale nie.

A jednak wbrew temu, co mówił, jego ciało nie słuchało rozumu. Pochylił się nagle i przycisnął swoje usta do jej warg. Poddała mu się przez króciutką chwilę, a potem zwinnie wyplątała się z jego objęć.

- Dosyć - powiedziała roześmiana. - Jeszcze kto zobaczy!

- A gdyby nawet? - droczył się. - Przecież widzę, że wcale nie jestem ci niemiły.

- Nie jesteś - zgodziła się po chwili.

- To gdyby nie było tego twojego, to może zgodziłabyś się wyjść za mnie.

Zerwała się, otrzepała suknię z trawy.

- Może tak, może nie - odpowiedziała, idąc w kierunku swojego wierzchowca.

Pomógł jej wsiąść na siodło. Zawahała się, spodziewając się, że znowu zechce wykorzystać ich bliskość. Ale na chwilę poddała się rękom, które podsadzały ją na siodło. Uchyliła się, gdy próbował chwycić jej dłonie.

- Zwodzisz mnie - zauważył z żalem w głosie.

- Nie - zaprzeczyła. - Ojciec stale powtarza, że powinnam być zadowolona, bo wiele panien dałoby wszystko, żebyś wziął je do swojego domu. Ja wszystkiego bym nie dała.

- Ale całkiem mnie nie odrzucasz?

Spojrzała na niego z góry. W jej oczach igrały wesołe iskierki, lecz odpowiedź padła poważnym tonem.

- Całkiem to nie - zgodziła się. - Tylko nie wiem, czy chciałabym już teraz wiązać się na całe życie. Wolałabym poczekać z wyborem. Bardzo wielu panów oferowało mi swoje służby na mazowieckim dworze.

Marcin zrozumiał, że go zachęca. Wyprostował się i potrząsnął głową, a jego jasne bujne włosy zafalowały.

- Nie jestem gorszy od nich - zauważył.

- Przekonaj mnie, że jesteś lepszy - zażądała.

Rodzice obojga młodych wyglądali każdego dnia ich powrotu z przejażdżki. I tego dnia także stali na progu, gdy młodzi wrócili, jadąc obok siebie. Nie byli jednak jak zwykle rozgadani, ale milczący.

- Może to już? - westchnął z nadzieją pan Tobiasz.

- Chyba nie - odpowiedziała Hedwiga, uważnie przyglądając się nadjeżdżającym.

Rzeczywiście, to ona miała rację.

- Jak było? - zapytała tylko, przyglądając się twarzy syna, lecz nic nie udało się jej wyczytać.

- Bardzo przyjemna pogoda - odpowiedziała Dorotka z zadowoleniem. - Jutro także chętnie pojedziemy.

Wieczorem pan Tobiasz uznał, że trzeba ponaglić córkę.

- Chyba powinnaś go ośmielić - zauważył.

Dorotka roześmiała się swobodnie.

- To mężczyźni powinni być bardziej śmiali - zauważyła.- Co byście powiedzieli, gdybym się tak nieprzyzwoicie zachowywała?

- Ale przecież wszystko jest już przesądzone - tłumaczył się pan Tobiasz. - Sam to widzę, że on nie jest ci niemiły. I pomyśl, jaki to majątek!

Dorotka nie była już taka pewna swoich oporów wobec Marcina jak jeszcze cztery dni wcześniej.

- Dałam mu do zrozumienia - wyjaśniła, opuszczając wzrok. - Dałam do zrozumienia, że nie miałabym nic przeciw, gdyby poprosił o moją rękę. Zrozumcie jednak, że sama zrobić tego nie mogę. Szczególnie, że nie jestem pewna własnych uczuć.

Pan Tobiasz był jednak zadowolony i z tego.

- Dałaś do zrozumienia? - ucieszył się. - To chyba powinno wystarczyć.

Jednak następnego dnia znowu nic się nie wydarzyło. Sprawa wyglądała nawet jakby gorzej, bo Marcin wcześnie rano wyjechał sam i wrócił dopiero pod wieczór.

- Cóż to za zachowanie? - ofuknął go ojciec. - Zostawiasz gości i jeździsz nie wiadomo gdzie i po co.

- Pojechałem, bo potrzebowałem pojechać - odpowiedział Marcin krótko i poszedł spać do swojego alkierza.

A rano znowu gdzieś przepadł.