Rządy w chrześcijańskim Konstantynopolu - Gerald Schmidt

Kup ebooka

5.05 zł
4.19 zł (5,05 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

[1] Mahalle było osmańską dzielnicą miejską. Stanowiło podstawową rezydencyjną część miasta - skupisko domów, często zbudowane wokół meczetu, kościoła lub synagogi, z własnymi małymi uliczkami, fontanną lub studnią, a czasem bramą, którą można było zamykać na noc. Wiele mahalle było w dużej mierze jednorodnych: jedno mogło być niemal całkowicie muzułmańsko-tureckie, inne greckie prawosławne, inne ormiańskie lub żydowskie. Był to zwyczaj i wygoda, nie ścisła reguła prawna; istniały mieszane ulice, szczególnie wokół rynków i portu. Każde mahalle miało uznanego naczelnika (czasem imama, czasem świeckiego starszego), który odpowiadał za lokalny porządek, nocną straż, pożary, alokację pewnych podatków lub pracy oraz dobre zachowanie mieszkańców. Był osobą, do której kadi lub gubernator zwracał się, gdy coś działo się wewnątrz dzielnicy. Mahalle było więc zarówno jednostką społeczną, jak i najmniejszą częścią miejskiej administracji. W rządach zarysowanych wcześniej zachowanie mahalle oznacza pozostawienie tych istniejących dzielnic nienaruszonych zamiast przerysowywania miasta na nowe mieszane okręgi. Naczelnik pozostaje odpowiedzialny za straż i dostarczanie sprawców; korporacja konfesyjna zajmuje się małżeństwem i dziedziczeniem; starosta zajmuje się murami, rynkami, akweduktami i wszystkim, co przekracza linie dzielnic. Mahalle to po prostu dzielnica, która już istniała i już wiedziała, jak się sama pilnować.

[2] Patriarchat Ormiański Konstantynopola został ustanowiony w 1461 przez sułtana Mehmeda II, osiem lat po osmańskim podboju miasta. Mehmed zaprosił biskupa Howakima z Bursy do Konstantynopola i uznał go za religijnego i cywilnego przywódcę wspólnoty ormiańskiej (ormiańskiego milletu). Od tego momentu patriarcha zasiadał w mieście, wykonywał jurysdykcję nad Ormianami osmańskiej stolicy i w praktyce nad znacznie szerszym obszarem ormiańskiej populacji imperium. Kontrolował kościoły, szkoły, instytucje charytatywne wspólnoty oraz wewnętrzne sprawy statusu osobowego i był oficjalnym rozmówcą władz osmańskich w sprawach ormiańskich. Do 1587 patriarchat miał już ponad sto lat i w pełni funkcjonował. Kazimierz zachował styl milletu korporacji konfesyjnych już omówionych dla miasta; po prostu potwierdził urzędującego patriarchę ormiańskiego w tej samej roli: wewnętrzną władzę religijną i statusu osobowego dla Ormian Konstantynopola, z jurysdykcją karną i wyższą policją pozostającą przy sądach królewskich.

[3] Kahal był organem rządzącym dla wspólnot żydowskich w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Służył jako główna instytucja żydowskiego samorządu wspólnotowego od połowy XVI wieku, nadzorując różne aspekty życia wspólnoty, w tym sprawy religijne, społeczne i ekonomiczne. Kahal zazwyczaj składał się z wybranej rady świeckich, która zarządzała wewnętrznymi sprawami wspólnoty i reprezentowała jej interesy wobec władz zewnętrznych. Ta struktura pozwalała na pewien stopień autonomii w szerszych ramach politycznych Rzeczypospolitej, ułatwiając organizację i administrację życia żydowskiego w miastach i miasteczkach ze znaczącymi populacjami żydowskimi. Kahal jest centralną instytucją w sztetlu, służąc jako formalna struktura żydowskiego samorządu. Sztetl to małe żydowskie miasteczko w Rzeczypospolitej, charakteryzujące się zwartą wspólnotą. Sztetle były centrami życia żydowskiego, kultury i tradycji, gdzie kahal odgrywał kluczową rolę w utrzymaniu porządku społecznego i spójności wspólnoty.

[4] Prawo Magdeburskie znacząco wpłynęło na zarządzanie miejskie w Polsce. Pochodzące z niemieckiego miasta Magdeburg, to ramy prawne zapewniały miastom zestaw praw i przywilejów, które kształtowały ich systemy administracyjne i sądowe. Zostało wprowadzone do Polski w późnym średniowieczu, szczególnie w XIII wieku. Służyło jako model zarządzania miejskiego w całej Europie Środkowej i Wschodniej. Prawo śremskie/Neumarkt to godna uwagi polska odmiana praw magdeburskich, nadana w 1235, która dostosowała pierwotne ramy do lokalnych potrzeb. Miasta pod Prawem Magdeburskim cieszyły się stopniem samorządu, pozwalającym im niezależnie zarządzać lokalnymi sprawami. Lokalny trybunał w Magdeburgu stał się sądem wyższym dla wielu miast, ustanawiając spójne ramy prawne w regionach. Prawo ułatwiało wzrost miast, zapewniając ustrukturyzowane środowisko prawne dla handlu i praw własności. Sprzyjało połączeniom między polskimi miastami a ich niemieckimi odpowiednikami, wpływając na praktyki kulturowe i prawne.

[5] Straż to lokalna nocna ochrona i codzienne pilnowanie, które z nią szło. W szesnastowiecznym mieście lub dystrykcie oznaczała mężczyzn wystawionych po zmroku, by chodzić ulicami lub granicami wsi, podnosić alarm na pożar, zatrzymywać złodziei i bójki, kwestionować obcych i raportować wszystko, co wyglądało na zdradę lub zamieszki. Za dnia ta sama odpowiedzialność obejmowała utrzymanie porządku na rynku, egzekwowanie godziny policyjnej i dostarczanie sprawców, gdy sąd gubernatora tego żądał. Nie była to stała profesjonalna siła policyjna. W większości miejsc była to rotacja gospodarzy, członków cechów lub mężczyzn ze wsi służących na zmianę pod naczelnikiem, subaş? lub starszym dzielnicy, czasem wzmocniona kilkoma płatnymi żołnierzami z cytadeli. To jest sens używany we wcześniejszych rekomendacjach. Gdy naczelnik dzielnicy lub nahiye jest odpowiedzialny za straż, jest człowiekiem, który musi dopilnować, by patrole wychodziły, pożary były gaszone, a drogi nie były zostawiane puste dla bandytów. Starosta dostarcza władzę i poważnych przestępców; lokalny naczelnik dostarcza ciała, które faktycznie stoją na straży. Jest to jeden ze zwykłych ciężarów rządzenia terytorialnego, odrębny od sądów konfesyjnych, które zajmują się małżeństwem i dziedziczeniem wewnątrz każdej wspólnoty.

[6] Millet, z arabskiego milla, oznacza wspólnotę religijną. Mehmed II po 1453 uznał greckiego patriarchę, ormiańskiego biskupa i głównego rabina w Konstantynopolu i pozostawił im szeroką władzę nad małżeństwem, dziedziczeniem, kultem i zachowaniem własnych ludzi. Starsi wspólnoty również odpowiadali za podatki. To jest praktyka stojąca za słowem. Czego jeszcze nie było w 1587, to formalny system milletu obejmujący całe imperium. Termin nie był używany konsekwentnie dla tych wspólnot i nie było jednej maszyny fiskalnej prowadzącej wszystkich Greków lub wszystkich Ormian ze stolicy. Sztywna wersja w podręcznikach - ponumerowane millet y, karty, konstytucje na skalę imperium - jest w dużej mierze wytworem XVIII i XIX wieku, spisaną, gdy reformy Tanzimatu musiały zdefiniować to, co było lokalne i nierówne. Historycy okresu klasycznego mówią więc o autonomii wspólnotowej, nie jeszcze o systemie milletu. Rozróżnienie jest użyteczne. Kazimierz skopiował praktykę w dniu, gdy zajął miasto: potwierdził greckich i ormiańskich patriarchów, głównego rabina i nadzorowanego muzułmańskiego kadi, każdego odpowiedzialnego za prawo rodzinne i kwotę podatkową swojego ludu. Kazimierz nie wyobrażał sobie, że dziedziczy gotowy kodeks prawny zwany millet. Sandżak mógł odziedziczyć niemal nienaruszony. Przemianował bejów na starostów. Zachował sztandar jako jednostkę zbiórki.

[7] Kadi (qadi) był osmańskim sędzią, który stosował prawo islamskie. W Imperium Osmańskim przed 1587 był mianowany z centrum, zazwyczaj po szkoleniu w medresie, i przydzielany do okręgu sądowego zwanego kad?l?k. Wewnątrz tego okręgu słuchał spraw dotyczących tylko muzułmanów: małżeństwa, rozwodu, dziedziczenia, kontraktów, długów i sporów o fundacje religijne (waqf). Służył także jako notariusz, rejestrując sprzedaże, pożyczki i opiekę, oraz nadzorował rynki, wagi i pewne publiczne moralności. Poważne sprawy karne i wszystko dotyczące klasy wojskowej często szły do gubernatora lub rady cesarskiej, lecz sąd kadi był codziennym forum dla muzułmańskiego życia cywilnego. Nie rządził okręgiem. Sandżak-bej lub bejlerbej trzymał władzę wojskową i fiskalną; kadi trzymał prawo. W praktyce obaj musieli współpracować, a silny kadi mógł kontrolować drapieżnego gubernatora, odmawiając rejestracji nielegalnych aktów lub raportując je. Niemuzułmanie normalnie używali własnych sądów wspólnotowych do spraw rodzinnych, lecz mogli, i czasem to czynili, wnosić sprawy przed kadi, gdy chcieli oficjalnego dokumentu osmańskiego, który miał wagę wszędzie. W rządach zarysowanych dla Kazimierza ten sam urząd został zachowany. Dla każdej regulowanej muzułmańskiej korporacji starosta mianował kadi, ograniczał go do prawa rodzinnego i wewnętrznych sporów tej wspólnoty i wymagał od niego rejestrowania głównych transakcji u królewskich urzędników. Nie odpowiadał już głównemu muftiemu sułtana; odpowiadał polskiemu gubernatorowi. Tytuł i codzienna praca pozostały rozpoznawalne dla ludzi, którzy korzystają z sądu.

[8] Marchia odnosi się do terytorium granicznego lub jurysdykcji pogranicznej. Te obszary są ustanawiane, by służyć jako strefy obronne przeciw zewnętrznym zagrożeniom i często miały funkcje wojskowe i administracyjne. Marchia była zazwyczaj rządzona przez szlachcica ze znacznymi uprawnieniami, który nadzorował obronę i administrację regionu. Ta struktura pozwalała na pewien stopień autonomii, jednocześnie będąc częścią większej jednostki politycznej imperium. Podstawowe założenie jest takie, że marchia nie jest zdolna do samorządu.

[9] Sandżak oznacza "sztandar". Był standardowym okręgiem imperium, jednostką, pod którą zbierała się siła kawalerii. Sandżak-bej trzymał go od sułtana, żył z przydzielonych dochodów z miast, nabrzeży i portów, a nie z pensji; prowadził sipahisów posiadających timary okręgu na wojnie i odpowiadał bejlerbejowi, gubernatorowi większej prowincji. Na Bałkanach te prowincje nadal nazywano bejlerbejlikami w 1587. Poniżej sandżaku siedział kad?l?k, obwód sędziego, oraz timary i zeamety, lenna. Szkodra, Dukagjin, Elbasan, Vlora i Delvina w Albanii były sandżakami. Słowo jest terytorialne i wojskowe. Nie odnosi się do ludu.

[10] W albańskim fis (liczba mnoga fise) oznacza "plemię" lub "klan". Jest to zwykłe słowo na grupy pokrewieństwa, które organizowały północne góry: Dukagjin, Kelmendi, Hoti, Gruda i resztę. Każdy fis miał własne terytorium, własne prawo zwyczajowe (Kanun), własne wiodące rodziny i własną zdolność do walki lub zawierania pokoju. Dlatego wcześniejsza rekomendacja traktowała ich jako już poza efektywnym zasięgiem osmańskim. Państwo osmańskie mogło opodatkować i pilnować nizin wokół Szkodry i miast nadmorskich; nie mogło regularnie rejestrować, rozbrajać ani garnizonować górskich fise. Praktyczny układ był więc tym już opisanym: stałe trybuty od nich, zakładnicy z wiodących domów i zakaz najazdów, w zamian za pozostawienie wewnętrznego porządku każdego fis w spokoju.

[11] Sipahi byli zawodowymi kawalerzystami w Imperium Osmańskim, służąc jako kluczowa siła wojskowa. Zazwyczaj otrzymywali ziemię znaną jako timary, które zapewniały im dochód w zamian za służbę wojskową. Ten system pozwalał sipahisom utrzymywać własne konie i orszaki na kampanie, tworząc kręgosłup prowincjonalnej struktury wojskowej. Jednostki sipahi obejmowały zarówno prowincjonalnych timarli sipahi, którzy trzymali nadania ziemi, jak i kapikulu sipahi, którzy byli opłacanymi oddziałami pałacowymi. Sipahi otrzymywali nienadające się do dziedziczenia lenna bezpośrednio od sułtana, uprawniające ich do dochodu z tych ziem. Jako kawalerzyści odgrywali kluczową rolę w osmańskiej strategii wojskowej, szczególnie w bitwach i kampaniach.

[12] Eyalet był dużą osmańską prowincją, poziomem powyżej sandżaku. W 1587 zwykłą nazwą nadal był bejlerbejlik - "dowództwo pana panów". Jest to główne rządzenie terytorialne na czele z bejlerbejem (zwanym także paszą, gdy trzymał tę rangę). Bejlerbej był wojskowym i cywilnym gubernatorem sułtana dla całej prowincji. Dowodził sipahisami posiadającymi timary każdego sandżaku pod nim, otrzymywał duże przydzielenie dochodu czerpane z całej prowincji i był odpowiedzialny za obronę, główny porządek publiczny oraz przepływ podatków i oddziałów do centrum. Mieszkał w głównym sandżaku, zwanym sandżakiem paszy. Poniżej niego siedzieli sandżak-bejowie; poniżej nich nahiye i kad?l?ki. Rumelia była wielkim europejskim bejlerbejlikem. Bośnia została podniesiona do tej samej rangi w 1580, dlatego wcześniejsza rekomendacja traktowała ją jako prowincję z własnym gubernatorem, a nie jako zwykły okręg czegoś większego. W rządach Kazimierza równoważnym stanowiskiem jest starosta generalny, który trzyma główną twierdzę, dowodzi oddziałami prowincjonalnymi i odpowiada za sandżaki pod nim.

[13] Nahiye było mniejszym osmańskim okręgiem, poniżej sandżaku. Było skupiskiem wsi, czasem z miastem targowym lub siedzibą lokalnego silnego człowieka w centrum, zgrupowanym dla celów praktycznych: oceny podatkowej, straży, pracy drogowej i dostawy zboża lub innych należności. Nahiye nie miało własnego stałego wojskowego gubernatora. Codzienny porządek zazwyczaj spoczywał na lokalnym naczelniku, subaş? lub kimkolwiek, na kim polegał sandżak-bej lub kadi w tym skrawku ziemi. Granice mogły się przesuwać z rejestrami podatkowymi; były wygodami administracyjnymi bardziej niż starożytnymi terytoriami. W późnoszesnastowiecznych Bałkanach sandżak mógł zawierać garść lub tuzin nahiye. Były poziomem, na którym większość chłopów faktycznie spotykała państwo - gdy przychodzili aseserzy, gdy wzywano ludzi na pańszczyznę, gdy kradzież lub spór graniczny był raportowany w górę. W rządach zarysowanych dla Kazimierza ta sama jednostka pozostała użyteczna. Rekomendacja zachowania starych linii nahiye dla okręgów podatkowych i straży po prostu oznaczała pozostawienie tych skupisk wsi nienaruszonych zamiast przerysowywania wsi na nowe polskie hrabstwa. Starosta potwierdzał lub zastępował naczelnika, zbierał kwotę przez niego i nie wymyślał nowej mapy. Nahiye pozostało najmniejszą częścią terytorium, która już miała sens dla ludzi, którzy w niej żyją.