Rycerze wojennego nieba - Adam Makos, Larry Alexander

Wstęp

 

Dwudziestego grudnia 1943 roku, w zawierusze wojny niosącej cierpienie, śmierć i trwogę, pod niebem północnych Niemiec doszło do wydarzenia świadczącego o szlachetności i pragnieniu pokoju. Załoga amerykańskiego bombowca B-17 po zbombardowaniu wyznaczonych celów usiłowała dolecieć poważnie uszkodzonym samolotem do bazy. Samotny niemiecki myśliwiec Bf 109 natknął się na ich maszynę. Spotkali się zaciekli wrogowie, zdecydowani zestrzelić przeciwnika. To, co tamtego dnia zaszło pomiędzy pilotem myśliwskim i załogą bombowca, oraz skutki tego kilkadziesiąt lat później, jest jednak trudne do wyobrażenia. Nic podobnego nie rozegrało się ani przedtem, ani potem. Zdarzenie to, mówiąc najogólniej, można zaliczyć do najbardziej niezwykłych w historii działań wojennych.

A mnie zupełnie nie ciągnęło do tej sprawy i nie zamierzałem jej opisywać.

 

* * *

 

Dorastałem pośród wspomnień z drugiej wojny światowej. Uwielbiałem słuchać opowieści moich dziadków, z których jeden był członkiem załogi B-17, a drugi służył w piechocie morskiej. Z moim młodszym bratem i ze mną budowali modele samolotów, które zresztą zawsze ulegały zniszczeniu. Zabierali nas na pokazy lotnicze. Rozbudzili zainteresowanie tą swoją czarno-białą epoką. Byłem zauroczony. Czytałem każdą książkę o drugiej wojnie światowej, jaka tylko wpadła mi w ręce. Wiedziałem, że ci z "Najwspanialszego Pokolenia" byli pozytywnymi bohaterami, rycerzami pokonującymi zło w ogólnoświatowej krucjacie. Walczyli z czarnymi rycerzami, Niemcami i Japończykami, którzy byli źli do szpiku kości. Jak na tak skomplikowaną wojnę, wydawało się to proste.

Pewnego deszczowego dnia moje życie nieco się zmieniło. Miałem piętnaście lat i mieszkałem w spokojnym zakątku Pensylwanii. Moje rodzeństwo, najlepszy przyjaciel i ja tak się nudziliśmy, że postanowiliśmy zostać dziennikarzami. Tamtego dnia, na komputerze moich rodziców, zapoczątkowaliśmy pisanie biuletynu dotyczącego naszego ulubionego tematu, czyli lotnictwa drugiej wojny światowej. Wydrukowaliśmy nasze dzieło na atramentowej drukarce. Miało trzy strony i trafiło do kilkunastu czytelników.

Zmiana, która nastąpiła w moim życiu rok później, była dużo poważniejsza. Latem, w pierwsze wakacje szkoły średniej, moja sąsiadka, koleżanki i koledzy z klasy, i nauczycielka zginęli w wypadku. Wielka tragedia, określona krótko jako "TWA Lot 800", dotknęła boleśnie nasze miasteczko Montoursville. Szesnaścioro uczniów i moja ulubiona nauczycielka lecieli do Francji na pokładzie odrzutowego 747. Wszyscy należeli do szkolnego Klubu Języka Francuskiego. Ich samolot eksplodował w powietrzu, niedaleko wschodniego wybrzeża Long Island.

Miałem lecieć z nimi. Zapisałem się na wycieczkę, ale stanąłem przed trudnym wyborem. Moja mama w ramach swojej dorywczej pracy sprzedała wystarczająco dużo produktów firmy Pampered Chef, by otrzymać wycieczkę dla całej rodziny do Disney World. Kłopot polegał na tym, że obie wycieczki zbiegały się w czasie. Wybrałem Disney World. Byłem tam właśnie, kiedy przed drzwiami naszego hotelowego pokoju pojawił się egzemplarz "USA Today", z informacją o wypadku, o 230 zabitych i o wstrząsie, jaki to wywołało w niewielkim mieście w Pensylwanii. Kiedy wróciliśmy do domu, automatyczna sekretarka telefonu rodziców wypełniona była kondolencjami. W pośpiechu przy ustalaniu tożsamości osób znajdujących się w samolocie ktoś podał listę uczniów, którzy pierwotnie zapisali się na wycieczkę, i wśród nich widniało moje nazwisko.

Uroczystości pogrzebowe były bardzo dramatyczne. Kiedy po wakacjach zaczęła się szkoła, na przystanku autobusowym nie było mojej sąsiadki, Moniki. Zabrakło też Jessiki, która wsiadała do autobusu na wcześniejszym przystanku. Moja najlepsza przyjaciółka, Claire, nie siedziała obok mnie w klasie. I pani Dickey nie prowadziła już lekcji. Była wspaniałą nauczycielką, w dużym stopniu przypominała Paulę Deen, jowialną gospodynię telewizyjnego programu kulinarnego. Kiedy wybieraliśmy dla siebie francuskie imiona, których mieliśmy używać podczas lekcji języka, wybrałem sobie "Fabio". To akurat nie było imię francuskie, ale brzmiało zabawnie i pani Dickey pozwoliła mi je zachować. Taka właśnie była.

Lot 800 nauczył mnie, że życie trzeba cenić, bo jest bardzo kruche. Przesadą byłoby powiedzieć, że obudziłem się pewnego dnia i zacząłem żyć z pasją i pracować intensywniej, by mieć jakiś wpływ na świat. Takie rzeczy nie dzieją się nagle. Teraz, kiedy patrzę wstecz, widzę, że zmiany zachodziły stopniowo. Pod koniec szkoły średniej moje rodzeństwo, przyjaciel i ja zastąpiliśmy te nasze łączone zszywką kartki elegancko oprawionym czasopismem o nakładzie 7 tysięcy egzemplarzy. Kiedy nasi koledzy oglądali mecze albo bawili się na imprezach, my przeprowadzaliśmy wywiady z weteranami drugiej wojny światowej.

Nie zaprzestaliśmy wydawania naszego czasopisma, kiedy poszliśmy do college'u. Ominęły nas rozliczne studenckie zabawy, bo w weekendy rozmawialiśmy z weteranami na pokazach lotniczych, w muzeach i na spotkaniach kombatantów. Przeprowadzaliśmy wywiady z pilotami myśliwskimi, strzelcami pokładowymi bombowców, z innymi członkami załóg, jednym słowem, z każdym, kto latał. Na okładce naszego pisma oświadczyliśmy, że naszą misją jest: "Zachowanie pamięci o poświęceniu amerykańskich weteranów".

Zaczęto zauważać nasze pisemko. Tom Brokaw, autor The Greatest Generation, napisał do nas list, wyrażając się z uznaniem o naszej działalności. Tom Hanks spotkał się z nami w Waszyngtonie przy pomniku poległych w walkach podczas drugiej wojny światowej, zachęcając nas do dalszej pracy. Harrison Ford rozmawiał z nami na pokazie lotniczym AirVenture w Oshkosh, w stanie Wisconsin. Tam, na miejscu, przeczytał czasopismo i wyraził aprobatę dla naszych działań. Również James Cameron, reżyser Titanica, pochwalił nasze starania.

Po ukończeniu college'u mogliśmy już poświęcić pismu cały nasz czas. Spieszyliśmy się, bo wiedzieliśmy, że weterani drugiej wojny światowej odchodzą. Jako redaktor naczelny wprowadziłem trzy żelazne reguły: trzymać się faktów, przekazywać opowieści, które pokazują naszych żołnierzy w dobrym świetle, i ignorować wrogów, bo przecież nie ich honorujemy. Jeśli chodzi o tę ostatnią zasadę, nie musieliśmy przejmować się weteranami japońskimi; nie spotkaliśmy bowiem żadnych w Stanach. Z niemieckimi było jednak inaczej. Natknęliśmy się na nich, i to nie raz.

Na pokazie lotniczym w Geneseo, w stanie Nowy Jork, niegdysiejszy pilot myśliwski, Oskar Bösch, wykonał lot szybowcowy. W wieku 77 lat pokazał piękne akrobacje. Czy podszedłem do niego, żeby porozmawiać, kiedy stał samotnie przy swoim szybowcu? Nawet mi to przez myśl nie przeszło. W muzeum w Doylestown w Pensylwanii wystawiono zrekonstruowany niemiecki odrzutowiec. Spotkałem tam Niemca, doktora Kurta Foksa, który pilotował takie właśnie samoloty pod koniec wojny. Czy interesowało mnie to, co widział lub czego dokonał? Ani trochę.

Czytałem o podobnych im Niemcach w książkach, widywałem ich na filmach i to mi wystarczyło. Zgadzałem się z Indianą Jonesem, kiedy mówił: "Naziści. Nienawidzę tych drani". Dla mnie wszyscy Niemcy byli nazistami. Złowrogimi zombi, którzy zbierali się tłumnie w Norymberdze, by pozdrawiać Hitlera. Zakładali obozy koncentracyjne. Wielbili Führera. Co gorsza, usiłowali zabić moich przyjaciół, tych osiemdziesięcioletnich weteranów, którzy stali się moimi bohaterami.

Jednak coś zaczęło mnie intrygować. Zauważyłem, że starzejący się amerykańscy piloci mówią o swoich przeciwnikach z jakimś dziwnym szacunkiem. Mówili o ich odwadze, przyzwoitości i kodeksie honorowym, który to niby był wspólny dla obu stron. Niektórzy amerykańscy weterani wracali nawet do Niemiec, tam, gdzie ich zestrzelono, by spotkać się z dawnymi wrogami i uścisnąć im rękę.

Chyba żartujecie? - myślałem. Przecież oni robili wszystko, żeby was zabić! Zabili waszych przyjaciół. Nie wolno o tym zapominać. Tymczasem ci, którzy latali wtedy nad Niemcy, mieli inne zdanie. Ten jeden jedyny raz pomyślałem, że przedstawiciele Najwspanialszego Pokolenia to szaleńcy.

 

* * *

 

Niecały rok po ukończeniu college'u zadzwoniłem do Charliego Browna, pilota bombowca podczas wojny. Słyszałem o nim już wcześniej i wysłałem mu nasze pismo oraz list z zapytaniem, czy możemy przeprowadzić z nim wywiad. Legenda głosiła, że ostrzelany bombowiec Charliego prawie rozleciał się na kawałki, ale był w tej historii jakiś zaskakujący zwrot i nie bardzo wiedziałem, o co chodzi. Sprawa miała podobno jakiś związek z niemieckim pilotem, Franzem Stiglerem, którego sam Brown nazywał "starszym bratem".

Weteran zgodził się na wywiad, po czym zaskoczył mnie pytaniem:

- Chcesz usłyszeć całą historię dotyczącą tego, co przydarzyło się mnie i mojej załodze?

- Jasne - odparłem.

- Czyli nie powinieneś zaczynać ode mnie - stwierdził Charlie.

- Jak to? - zdziwiłem się.

- Jeśli naprawdę chcesz poznać całość, to dowiedz się najpierw czegoś o Franzu Stiglerze. Wciąż żyje. Sprawdź, jak go wychowano i jak stał się tym człowiekiem, którego spotkaliśmy w powietrzu nad Europą. A najlepiej będzie, jak go odwiedzisz. Mieszka z żoną w Kanadzie, w Vancouver. Kiedy usłyszysz jego historię, przyjedź do mnie, a ja opowiem ci moją.

Już miałem się wykręcić i powiedzieć Charliemu, że nie bardzo interesuje mnie wersja niemieckiego pilota myśliwskiego, kiedy powiedział coś takiego, co zamknęło mi usta:

- W tej opowieści ja jestem tylko jedną z postaci... rzeczywistym jej bohaterem jest Franz Stigler.

 

* * *

 

Kiedy w lutym 2004 roku dokonałem rezerwacji na lot do Vancouver, musiałem wytłumaczyć moim młodszym partnerom, dlaczego wydaję 600 dolarów z naszych ograniczonych funduszy i lecę na drugi kraniec kontynentu, aby złamać własną zasadę. Zamierzałem przeprowadzić wywiad, by zacytować siebie, z "nazistowskim pilotem". Miałem dwadzieścia trzy lata. Poleciałem do Vancouver, wziąłem taksówkę i udałem się za miasto. Było ciemno i padał deszcz. Nazajutrz opuściłem hotel i ruszyłem na spotkanie z Franzem Stiglerem.

Nie miałem wtedy pojęcia, że dzięki Charliemu Brownowi poznam jedną z najwspanialszych nieopowiedzianych dotąd wojennych historii.

Ostatecznie spędziłem z Franzem cały tydzień. Okazał się życzliwy i miły. Przyznałem mu się, że uważałem go za nazistę. Udzielił mi wyjaśnień. Nazistą zostawało się z własnego wyboru. Trzeba było wstąpić do NSDAP. Niemcy mogli zapisywać się do partii lub nie. Franz nigdy się nie zapisał. Jego rodzice głosowali przeciwko nazistom, zanim zdelegalizowano wszystkie inne partie. A ja myślałem, że każdy Niemiec ma nazizm we krwi. Już nigdy więcej nie nazwałem Franza "nazistą".

 

* * *

 

Następnie poleciałem do Miami i spędziłem tydzień z Charliem. Znakomicie się bawiliśmy i każdy przegadany dzień kończyliśmy przy whisky. Opublikowaliśmy historię Charliego Browna i Franza Stiglera w naszym czasopiśmie. Czytelnicy wpadli w zachwyt. Dlatego w kolejnym wydaniu opublikowaliśmy jej dalszy ciąg. Jednak czytelnikom wciąż było mało. Poprosiłem więc obu weteranów, żeby pozwolili mi przedstawić ich historię w książce, jako opowieść o dwóch wrogach.

Nie mieliśmy pojęcia, że cały proces związany z napisaniem i wydaniem książki potrwa osiem lat.

To, co czytelnik znajdzie na kolejnych stronach, jest wynikiem czterech lat wywiadów z Charliem i Franzem oraz również czteroletnich, często przerywanych badań. Przerwy wynikały z tego, że wciąż pracowałem w Valor Studios, wydawnictwie militariów, w jakie zamienił się nasz skromniutki kiedyś biuletyn. Widywałem się z Franzem i Charliem w ich domach, na pokazach lotniczych, kontaktowałem telefonicznie i listownie.

Obaj byli niezmiennie uprzejmi i cierpliwi. Na ich miejscu wyrzuciłbym takiego namolnego faceta jak ja ze słowami: "Dość już tego". Tymczasem Charlie i Franz chętnie opowiadali, przypominając sobie zarówno chwile zabawne, jak i te tragiczne. Muszę tutaj zauważyć, że ja jedynie słuchałem i porządkowałem tę historię. Oni ją na nowo przeżywali. Odgrzebując wspomnienia, wracali do tamtego bolesnego czasu w ich życiu, ponieważ wiedzieli, że ktoś kiedyś weźmie tę książkę do ręki, nawet jeśli oni sami nie doczekają jej ostatecznej wersji. Ta książka jest ich darem dla nas, czytelników.

Oprócz Charliego i Franza, których szczegółowe relacje posłużyły mi za kanwę opowieści, dziesiątki innych weteranów drugiej wojny światowej poświęcało swój czas, by porozmawiać ze mną i z moimi współpracownikami... poczynając od "Doca", nawigatora bombowca Charliego, do czternastoletniego wtedy niemieckiego artylerzysty pomocniczego o imieniu Otto, obsługującego armatę przeciwlotniczą. Kolejne wątki trzykrotnie zawiodły mnie do Europy, gdzie rozgrywa się znacząca część opisanych wydarzeń. Zwiedziłem bazy lotnictwa bombowego w Anglii, spotykając się z osiemdziesięcioletnimi pilotami B-17. Wdrapałem się na górę Erice na Sycylii w poszukiwaniu groty, w której mieścił się punkt dowodzenia jednostki niemieckich myśliwców. Towarzyszyłem historykom wojskowości na lotniskach i w dusznych bunkrach na terenie Niemiec oraz Austrii. W poszukiwaniu rzadkich dokumentów pomagali mi archiwiści Militärarchiv-Bundesarchiv z Freiburga, National Archives z Kew oraz U.S. Air Force Historical Research Agency.

Wykorzystałem też własne przygody związane z pracą w moim czasopiśmie. Otrzymałem pozwolenie na lot odrzutowym samolotem szkolno-bojowym z pilotem instruktorem, żebym mógł zapoznać się z taktyką walki myśliwców. Leciałem zrekonstruowanym bombowcem B-17, żeby poczuć, jak zachowuje się przy skrętach, zabrano mnie też do bombowca B-24. We wrześniu 2008 roku w kabinie transportowego C-17 poleciałem do Bagdadu. Stamtąd udałem się do Camp Anaconda, by poczuć żar pustyni i zerknąć na życie żołnierzy, towarzysząc im na patrolach. Uznałem bowiem, że nie można pisać o działaniach wojennych, jeśli samemu nie słyszało się huku dział w warunkach bojowych.

Rezultatem tego wszystkiego jest książka, której dawny ja, z wcześniejszymi uprzedzeniami, nigdy by nie napisał. Kiedy pierwszy raz zadzwoniłem do weterana drugiej wojny światowej, pilota bombowca Charliego Browna, chciałem tylko, by poświęcił mi pół godziny. Tymczasem natrafiłem na piękną historię, wartą każdej minuty z tych ośmiu lat. Opowieść ta dotyczy wielu kwestii związanych z sensem wojny i człowiekiem, którego nazywamy wrogiem. Jednakże przede wszystkim dotyczy kwestii dobra.

Czy można znaleźć dobrych ludzi po obu stronach złej wojny?

Adam Makos

Denver, Kolorado

wrzesień 2012

1. Obcy we własnym kraju

 

Marzec 1946, Straubing, Niemcy

Franz Stigler, z rękoma w kieszeniach długiej obszarpanej wełnianej kurtki, podążał ulicami zbombardowanego miasteczka. Wydychane powietrze tworzyło połyskującą mgiełkę w słońcu zimnego wczesnego ranka. Szedł szybko, drobnymi krokami, od czasu do czasu krzyżując ramiona na piersi, by osłonić się przed podmuchami wiatru.

Miał trzydzieści lat, ale wyglądał na więcej. Był wymizerowany, jego mocne szczęki rysowały się wyraźnie pod skórą, a ostry orli nos wydawał się jeszcze bardziej wydatny. Mimo widocznego wycieńczenia ciemne oczy pobłyskiwały optymizmem. Od końca wojny minął dopiero rok i gospodarka Niemiec wciąż była w opłakanym stanie. Franz rozpaczliwie szukał pracy. W kraju zrujnowanym i wymagającym odbudowy najważniejszym przemysłem w Straubingu stała się produkcja cegieł. Słyszał, że cegielnia przyjmuje pracowników na dniówki.

Stukając głośno czarnymi skórzanymi butami o bruk, szybko przemierzył duży prostokątny plac Ludwiga. Promienie słońca już zaczynały tu sięgać. Pośrodku placu stał ratusz, bogato zdobiony zielony budynek z wysoką białą wieżą zegarową. Duże okna i figurki cherubinów rozbłysły w porannym słońcu. Ratusz był jednym z niewielu budynków, jakie przetrwały nietknięte. Z okolicznych domów po bombardowaniach i pożarach zostały same skorupy.

Kiedyś to miasto w Bawarii, będącej katolickim regionem południowych Niemiec, wyglądało jak z bajki. Mieszkańcy lubili piwo i bawili się przy każdej okazji. Miasteczko mieniło się kolorami; domy mieszkalne kryto czerwoną dachówką, gmachy urzędów wyróżniały się zielonymi bizantyńskimi kopułami, kościoły miały białe gotyckie wieże. Osiemnastego kwietnia 1945 roku nadleciały ciężkie amerykańskie bombowce, samoloty nazywane przez Niemców "czterema silnikami". Bombardując obiekty kolejowe i stacje rozrządowe, zburzyły jedną trzecią miasta. Dwa tygodnie później Niemcy się poddały, ale Straubing zdążył już utracić swoje kolorowe dachy.

Zegar wybił ósmą, jego dźwięki okrążyły plac. Od ratusza, gdzie amerykańscy żołnierze wydawali kartki żywnościowe, ciągnęła się długa kolejka. Większość ludzi czekała w milczeniu. Niektórzy się kłócili. Dziesięć lat wcześniej Hitler obiecał zatroszczyć się o naród niemiecki, zapewnić mu żywność, dach nad głową i bezpieczeństwo. Zamiast tego wszystkiego przyniósł mu zniszczenie. Teraz tym narodem zajmowali się przedstawiciele państw koalicji antyhitlerowskiej - Amerykanie, Brytyjczycy i Francuzi. Nazywali swoją działalność "odbudową Niemiec". Ta odbudowa ograniczała się, praktycznie rzecz biorąc, do działań humanitarnych, które były jednocześnie strategicznymi. Alianci potrzebowali Niemiec jako terenu frontowego w zimnej wojnie ze Związkiem Sowieckim. Zatem Amerykanie, którzy okupowali południowe Niemcy, w tym i Bawarię, postanowili naprawić szkody... w interesie Niemiec, jak i swoim własnym.

Zamiast omijać kolejkę ponurych ludzi, Franz prześlizgnął się pomiędzy nimi. Niektórzy zaczęli na niego wrzeszczeć, podejrzewając, że chce się wepchnąć. Mężczyzna się nie zrażał. Zauważył, że wzrok ludzi przyciągają jego buty.

Kurtka Franza, która wcześniej należała do jego ojca, była nadjedzona przez mole. Zielone bawarskie spodnie miały łaty na kolanach. Natomiast buty były niezwykłe. Sięgały powyżej łydki, a znad górnej krawędzi wystawał kożuszek, którym były wyłożone. Od wewnętrznej strony miały metalowy zamek błyskawiczny, a z przodu, na wysokości kostki, biegł czarny pasek z klamrą.

To były buty pilota. Jeszcze rok wcześniej latał w nich z dumą w rozrzedzonym powietrzu prawie dziesięć kilometrów nad ziemią, pilotując messerschmitta 109, z potężnym silnikiem Daimler-Benz. Kiedy inni walczyli na piechotę, on latał z szybkością sześciuset pięćdziesięciu kilometrów na godzinę. Prowadził trzy eskadryI - w sumie około czterdziestu pilotów - przeciwko ugrupowaniom złożonym z tysiąca amerykańskich bombowców, które rozciągały się na sto pięćdziesiąt kilometrów. W ciągu trzech lat Franz brał udział w czterystu osiemdziesięciu siedmiu powietrznych starciach, dwukrotnie był ranny, raz się palił, ale jakoś zawsze wracał do bazy. Teraz jednak zamienił swój czarny skórzany kombinezon lotniczy, jedwabny szalik i szarą oficerską charakterystycznie zgniecioną z przodu czapkę na workowate ubranie prostego robotnika. Buty pilota zatrzymał... bo nie miał innych.

Idąc spiesznie ulicą, widział ludzi tłoczących się wokół tablic informacyjnych, by odczytać przymocowane tam pinezkami kartki. Poczta i telefony nie działały i jedynym sposobem porozumiewania się, szukania i odnajdywania najbliższych były właśnie te tablice. W Niemczech w tym czasie około siedmiu milionów ludzi nie miało dachu nad głową. Grupka kobiet stała przy opuszczonej klapie amerykańskiej wojskowej ciężarówki. Z jej wnętrza żołnierze rzucali im worki z rzeczami do prania, żując gumę i ćwicząc prawienie komplementów po niemiecku. Kobiety chichotały i brały po dwa worki. Kierowały się ku staremu parkowi na północ od miasta, gdzie łukiem płynęła odnoga Dunaju. Tam klękały na brzegu i prały żołnierską bieliznę. Woda była lodowata, ale Amerykanie płacili dobrze.

Główna ulica miasta biegła na północ, w stronę rzeki. Franz odwrócił się, ruszył nią i natychmiast natknął na kolejny tłum ludzi. Stanął jak wryty i przełknął ślinę. Niestety się spóźnił. Przed każdym budynkiem tego kwartału ciągnęła się długa kolejka mężczyzn szukających pracy. Niektórzy chuchali w dłonie. Inni robili skręty tułowia, by się rozgrzać. Większość była weteranami, odzianymi w te same szare bluzy i długie płaszcze, które nosili podczas wojny. Wciąż było widać ślady po zerwanych naszywkach. Podobnie jak Franz, starali się uchwycić strzępów zdewastowanej gospodarki.

Cegielnia znajdowała się jeszcze dalej i Franz miał nadzieję, że tam kolejka będzie krótsza. Minął ludzi pracujących wewnątrz murów zburzonego domu. Brakowało ścian od strony ulicy. Pod brezentowym dachem mężczyźni w zimowych ubraniach reperowali leżące na stołach małe silniki. Między nimi chodziła, dostarczając zlecenia, pozbawiona jednej ręki kobieta.

Ostrzegawczy dźwięk klaksonu kazał Stiglerowi uskoczyć z jezdni na chodnik. Minął go rozpędzony amerykański jeep, w którym siedzieli żandarmi wojskowi w czystych białych hełmach. Amerykanie pilnowali porządku, podczas gdy niewielkie siły nieuzbrojonej niemieckiej policji wspomagały ich w sprawach "lokalnych". Niektórzy weterani wciąż odwracali wzrok na widok jeepów.

Na ławce, przy której zatrzymywały się autobusy, siedział beznogi weteran. Mężczyzna w postrzępionym wojskowym mundurze był tutaj codziennie. Wyglądał na czterdzieści lat, ale równie dobrze mógł mieć dwadzieścia. Długie włosy, siwy zarost na twarzy. Mrugał nerwowo jak człowiek, który widział tysiące piekieł. Uosabiał złą przeszłość, o której wszyscy chcieli zapomnieć.

Okaleczony weteran potrząsał manierką, czekając na jałmużnę. Franz sięgnął do kieszeni i wrzucił do pustego naczynia kartkę na żywność. Robił to zawsze, kiedy koło niego przechodził, i zastanawiał się, czy właśnie dlatego ten człowiek siedzi niezmiennie w tym samym miejscu. Weteran nigdy mu nie podziękował ani się nie uśmiechnął. Spoglądał tylko na Franza ze smutkiem. Przez chwilę Franz czuł zadowolenie, że unosił się wysoko nad tą wojną prowadzoną na ziemi. Sześć lat bezpośrednich walk, a potem miesiące spędzone w obozach dla jeńców spowodowały, że wielu weteranów znalazło się w takim położeniu jak ten żebrak, ale oni i tak zaliczali się do szczęśliwców. Ci, którzy dostali się w ręce Sowietów, dotąd nie wrócili.

Franz pomacał w kieszeni dwie kromki owsianego chleba. Bez zażenowania przyjmował jałmużnę od zwycięzców. Oznaczało to osiemset kalorii dziennie, co pozwalało przeżyć. Kiedy był pilotem, karmiono go dobrze. Już w czasie pierwszej wojny światowej pilotów uważano za wybrańców, którzy mieli dobrze sobie żyć, zanim zginą bolesną śmiercią. Podczas drugiej wojny uznano, że pilotom należą się dodatkowe korzyści, ponieważ nikt za żadne pieniądze nie chciałby robić tego co oni. Tak więc w czasie wojny Franz pił szampana, koniak, jadł chleb z chrupiącą skórką, wędliny, dostawał zimne mleko, świeży ser i dziczyznę, a także czekoladę i papierosy bez ograniczeń. Po wojnie zapomniał, co to znaczy być sytym.

Franz jęknął. Przed cegielnią ciągnęła się długa kolejka chętnych do pracy. Wiła się chodnikiem od zrujnowanego budynku. W tych czasach cegieł nie trzeba było wozić daleko, najwyżej przecznicę czy dwie, i dlatego właśnie cegielnia pojawiła się w samym środku miasta.

Mężczyźni z kolejki stanowili zbieraninę twardych pracowników fizycznych. Wypalanie cegieł i dostarczanie ich było ciężką pracą. Kiedy Franz się zbliżył, jego buty przyciągnęły wzrok mężczyzn. Udawał, że tego nie widzi. Chciał tylko wtopić się w tłum i pracować. Urodził się godzinę drogi stąd, w maleńkim Ambergu, gdzie mieszkały teraz jego dziewczyna i matka. Próbował tam osiąść po wojnie, ale ludzie wiedzieli, że był pilotem myśliwskim, i winili go za spustoszenie kraju. "Wy nas zawiedliście!", krzyczeli za nim. "Pozwoliliście, żeby bomby spadały!" Postanowił więc zacząć od nowa w Straubingu, gdzie go nie znali. Niewiele to dało. Mieszkańcy tego miasta byli tak samo rozczarowani pilotami jak wszyscy w Niemczech. Kiedyś piloci myśliwscy byli narodowymi bohaterami. Teraz wrogie spojrzenia świadczyły o nowej rzeczywistości. Piloci myśliwscy stali się głównymi winowajcami. Franz odwrócił wzrok od tych natarczywych spojrzeń.

Dwóch amerykańskich żołnierzy spacerowało ulicą z uwieszonymi u ramion niemieckimi dziewczętami. Za dnia były bezpieczne. Nocą groziło im niebezpieczeństwo i mogły zostać pobite przez swoich ziomków. Dziewczęta marzły i głodowały jak wszyscy, ale miały wybór: randka z Niemcem i pusty żołądek albo randka z Amerykaninem, który mógł im dać kawę, masło, papierosy i czekoladę. Przy tych młodzieńczych zdobywcach, przybyłych z najbogatszego kraju świata, stojący w kolejkach po pracę niemieccy mężczyźni wyglądali na kompletnych słabeuszy. "On legł za ojczyznę, a ona za papierosy", żartowali z goryczą.

Wreszcie rząd ludzi ruszył do przodu i Franz znalazł się na terenie cegielni przed drewnianym składanym stolikiem. Siedział za nim kierownik, łysy mężczyzna w okularach. Dalej za jego plecami robotnicy wkładali czerwoną glinę do form i przewozili cegły na taczkach. Podał kierownikowi papiery, potem zerknął na swoje buty w nadziei, że mężczyzna ich nie zauważył. W papierach miał napisane: "Podporucznik [leutnant], pilot, lotnictwo wojskowe". Zaraz po skończeniu wojny Stigler poddał się Amerykanom, którzy polowali na niego, ponieważ był jednym z najlepszych niemieckich pilotów i latał na najnowszych samolotach. Amerykanom potrzebna była jego wiedza. Franz z nimi współpracował i przy zwolnieniu otrzymał papiery, które pozwalały mu przenosić się z miejsca na miejsce i podejmować pracę. Puścili go, bo miał czyste konto; nigdy nie był członkiem partii narodowosocjalistycznej.

- A więc byłeś pilotem i oficerem? - spytał kierownik.

- Tak, proszę pana - odpowiedział Franz, spuszczając wzrok.

- Bombowce? - drążył tamten.

- Myśliwce. - Franz wiedział, że mężczyzna go podpuszcza, ale nie zamierzał kłamać.

Robotnicy w kolejce zaczęli szeptać między sobą.

- I pilot myśliwski chce teraz pobrudzić sobie rączki? - szydził kierownik. - Posprzątać bałagan, jakiego sam narobił?

- Ja chcę tylko pracować, proszę pana.

Zataczając ręką krąg, by wskazać zrujnowane miasto, mężczyzna wyrecytował zdanie, które Franz słyszał już niezliczoną ilość razy:

- Pozwoliliście, żeby bomby spadały!

Franz zagryzł wargi i powtórzył:

- Ja chcę tylko pracować.

- Poszukaj sobie pracy gdzie indziej - usłyszał w odpowiedzi.

- Muszę mieć tę pracę - powiedział. Pochylił się do kierownika. - Mam rodzinę na utrzymaniu. Będę pracował ciężko... ciężej niż inni.

Mężczyźni w kolejce zaczęli pomrukiwać i przepychać się do przodu.

- Z drogi! - wrzasnął któryś. Ktoś go popchnął. - Nie wstrzymuj kolejki - krzyknął inny.

Byli wściekli, że przegrali wojnę. Byli wściekli na Hitlera, że ich oszukał. Byli wściekli, bo teraz ich kraj znajdował się pod okupacją. Jednak żaden z otaczających Franza mężczyzn by się do tego nie przyznał. Potrzebowali kozła ofiarnego, a tutaj trafił im się pilot myśliwski.

- Wynoś się! - syknął kierownik. - Wy, naziści, zrobiliście już swoje.

Naziści. Oczy Franza zwęziły się gniewnie. To słowo było nowym przekleństwem, jakiego Niemcy nauczyli się od Amerykanów. Franz nie był żadnym nazistą. Wiedział, że naziści to członkowie NSDAP, narodowi socjaliści, żądni władzy politycy i biurokraci, którzy przejęli Niemcy, kryjąc się za pięściami rozsierdzonych, rozczarowanych mas. Nigdy nie powinni rządzić. Doszli do władzy po wyborach w 1933 roku, kiedy o miejsca w parlamencie ubiegało się dwanaście partii. Każda uzyskała pewną część głosów, jednak 44 procent Niemców głosowało na narodowych socjalistów. Te 44 procent dało tym ludziom i ich przywódcy, Adolfowi Hitlerowi, dość miejsc w parlamencie, by mogli sprawować władzę dyktatorską. Bardzo szybko Hitler i naziści zakazali wyborów i zdelegalizowali wszystkie partie polityczne poza własną, która odtąd znana była jako "Partia". Hitler i Partia zawładnęli Niemcami po tym, jak 56 procent uprawnionych obywateli głosowało przeciwko nim.

Franz poczuł, jak krew zaczyna pulsować mu w skroniach. Miał wtedy siedemnaście lat, był zbyt młody, by głosować w wyborach 1933 roku, ale jego rodzice byli przeciwko Partii. Kiedy Franz uzyskał pełnoletność, nie wstąpił do Partii, ale ona zrujnowała mu życie.

- Nie jestem nazistą - powiedział. - Ja chcę tylko pracować.

- Bądź człowiekiem i odejdź - wrzasnął ktoś z kolejki.

Inni zaczęli go popychać. Poczuł na karku oddechy gniewnych ludzi.

- Odsuńcie się! - krzyknął do nich. Nie znosił, kiedy ktoś stawał tuż za jego plecami. Było to instynktowne, ponieważ pilot myśliwski obawiał się wszystkiego, co zbliżało się od tyłu, znajdowało na "godzinie szóstej". Franz wiedział, że jeśli odwróci się do tych rozwścieczonych mężczyzn, to dojdzie do bójki, i dlatego celowo unikał kontaktu wzrokowego.

Kierownik sięgnął po słuchawkę wiszącego na ścianie telefonu, którego kabel biegł przez rozbite okno na ulicę. Zatelefonował gdzieś i oznajmił głośno:

- Zaraz będzie tu policja.

- Proszę, nie - powiedział Franz. - Muszę zadbać o rodzinę.

Kierownik rozsiadł się wygodnie z założonymi rękoma. Franz zdjął czapkę, odsłaniając wgłębienie na czole. W październiku 1944 roku amerykański pocisk, kaliber 12,7 milimetra, przebił wzmocnioną przednią szybę i trafił go w głowę.

- Nie wnerwiaj mnie! - oświadczył, wskazując ręką to miejsce.

Kierownik się roześmiał. Franz wyjął z kieszeni kartkę i cisnął ją na stół. Były lekarz wojskowy wystawił mu zaświadczenie, w którym napisał, że uraz mózgu spowodowany postrzałem może "wywoływać niespodziewane reakcje". W rzeczywistości pilot nie doznał żadnego urazu mózgu, miał tylko to wgłębienie w czaszce. Lekarz dał mu ten dokument na wszelki wypadek, jako swoistą asekurację, gdyby Franz się komuś naraził, robiąc czy mówiąc coś niewłaściwego.

Kierownik wziął kartkę, przeczytał i zgniótł w dłoni.

- Wymówka tchórza! - rzucił.

- Nie masz pojęcia o tym, co robiliśmy! - powiedział Franz, zaciskając pięści. Był naocznym świadkiem, jak jego towarzysze broni, piloci myśliwscy, dzielnie walczyli, jak ginęli, podczas gdy partyjni przywódcy nazywali ich "tchórzami", winiąc za zburzenie niemieckich miast. W rzeczywistości Franz i jego koledzy nie mieli najmniejszej szansy w walce z potęgą przemysłową państw koalicji antyhitlerowskiej z niezliczoną liczbą ich samolotów bojowych. Z 28 tysięcy pilotów niemieckich myśliwców biorących udział w walkach powietrznych wojnę przeżyło jedynie 1200.

Franz znowu nachylił się do siedzącego mężczyzny i szepnął mu coś do uchaII. Kierownik wyprostował się na krześle i oświadczył:

- No proszę, spróbuj.

Jednym ruchem pilot chwycił go za kołnierz, przyciągnął do siebie ponad stołem i zadał pięścią cios między oczy.

Mężczyzna zatoczył się do tyłu i wpadł na szafkę. Robotnicy rzucili się na Stiglera i powalili go na podłogę. Jeden dał mu kopniaka w żebra. Inny pięścią walnął w nerkę. Przycisnęli go twarzą do zakurzonej posadzki.

- Nie macie pojęcia! - krzyczał Franz z policzkiem przyciśniętym do płytek.

 

* * *

 

Pojawiło się trzech niemieckich policjantów i dmuchając w gwizdki, rozdzielali tłum. Robotnicy puścili leżącego. Policjanci postawili go na nogi. Funkcjonariusze byli silni i dobrze odżywieni dzięki swoim amerykańskim szefom. Franz chciał pobiec, ale wiedział, że nie ucieknie.

Ze łzami w oczach kierownik powiedział policjantom, że Franz żądał pracy, wpychając się przed innych, i nie chciał się stąd ruszyć. Rozwścieczony tłum potwierdził jego słowa.

Pilot zaprzeczył oskarżeniom, choć wiedział, że przegrał tę potyczkę. I że go aresztują. Wpierw jednak musiał odzyskać swoje papiery. Powiedział dowodzącemu patrolem, że ma je kierownik.

Funkcjonariusz gestem nakazał pozostałym policjantom zabrać Franza.

- Chwileczkę! On ma moje zaświadczenie lekarskie! - zaprotestował Franz.

Kierownik podał im zmiętą kartkę. Policjant ją rozprostował i przeczytał kolegom:

- ...rana głowy odniesiona w czasie walki z B-17. - Schował oba dokumenty i oświadczył: - I tak idziesz z nami!

Franz wiedział, że opór nie ma sensu. Policjanci pociągnęli go wzdłuż kolejki na ulicę. Myśli gorączkowo przelatywały mu przez głowę. Jak znajdę pracę, skoro będę notowany? Co powiem kobietom? Jak je utrzymam?

Wymęczony zmaganiami z tłumem, obolały od ciosów i przytłoczony zgryzotą, zwisł bezwładnie w rękach ciągnących go policjantów. Czubki ciężkich czarnych lotniczych butów wlokły się po bruku zrytym odłamkami bomb.