Rozmowy z Ramaną Mahariszim - David Konrad

Od autora

Do tej pory na polskim rynku wydawniczym ukazało się zaledwie kilka pozycji, które zawierają nauki Ramany Maharisziego. Na dodatek owa niszowa literatura zwykle streszcza dialogi do niezbędnego minimum, prezentując zaledwie niewielki wycinek zgromadzonych w Indiach zbiorów. Natomiast w literaturze anglojęzycznej napotkać można na trzy czołowe prace poświęcone Ramanie. Pierwszą z nich jest niewielka broszura, która zawiera dialogi Ramany jeszcze z okresu, gdy ten mieszkał w jednej z jaskiń na górze Arunaczala. Ramana Gita składa się z osiemnastu krótkich rozdziałów, których autorem jest Vasishtha Ganapati Muni.

Drugą znaną publikacją jest antologia dialogów po raz pierwszy wydana w 1955 roku, będąca zbiorem pytań i odpowiedzi przygotowanym przez spadkobierców aśramu w Tiruvannamalai. Przejęli oni schedę po Ramanie nie tylko materialną, ale także intelektualną. Zapis ten jest obejmującym cztery lata chronologicznym wykazem rozmów Mistrza ze swoimi gośćmi. Książka ta z wydania na wydanie była wzbogacana kolejnymi uzupełnieniami, ewoluując do olbrzymich rozmiarów trzytomowego albumu. Trzymany właśnie w rękach wolumin jest polskim tłumaczeniem owej pracy.

Trzecią pozycją jest książka angielskiego badacza i entuzjasty adwaity Davida Godmana, który wśród 16 pozycji poświęconych Ramanie, sporządził także wykaz jego nauk wydany pod tytułem "Bądź tym, czym jesteś". Choć pracom Godmana trudno zarzucić jest brak profesjonalizmu i rzetelnego przygotowania, opracował on dialogi, segregując je w zbiory tematyczne, bagatelizując przy tym chronologię oraz osoby konkretne pytania zadające. Taki układ może okazać się pomocny dla osób zajmujących się badaniem filozofii Maharisziego, lecz zdecydowanie zaciemnia obraz w umysłach osób z adwaitą nieobeznanych, bądź nastawionych na stricte intelektualne poszukiwania. Podczas gdy w jednym z dialogów Ramana zakłada istnienie Brahmana, w innym zaprzecza jego bytowi. Bez znajomości konkretnego kontekstu wynikającego z rozmowy, trudno jest poprawnie zinterpretować linię rozumowania Maharisziego.

Wielu mistrzów religijnych nauczało swoich doktryn, używając alegorycznych dialogów, odpowiadając na pytania dotyczące konkretnej problematyki i posługując się przykładami adekwatnymi do poziomu rozwoju duchowego, wiedzy i wiary interlokutora. Ślady takich dysput znajdujemy w przekroju historycznym niemal każdej epoki. Swoje poglądy wykładali w ten sposób Budda, Sokrates i Jezus. Celem dialogu nie było wyłożenie systematycznej teorii danej doktryny, lecz wywołanie efektu zrozumienia u konkretnej osoby. Innej wobec tego metody perswazji wymaga fizyk kwantowy, innej językoznawca, jeszcze innej teolog. Zestawiając więc dyskursy w tematyczne tabele, które nie uwzględniają samego interlokutora, można doprowadzić do szeregu nieporozumień, logicznych sprzeczności lub nadinterpretacji. Taki właśnie skutek scalania nauk i wyciągania zespolonych wniosków ma miejsce na przykład w buddyzmie. Budda stosował metodę dyskursu przeznaczonego dla konkretnej osoby, który był determinowany profesją interlokutora, zrozumieniem duchowości oraz jego systemem wiary. Nie branie tych czynników pod uwagę spowodowało powstanie licznych szkół i tradycji, z których jedne potrafią prezentować zupełnie antagonistyczne poglądy do drugich.

Metoda przyjęta zatem przez zarządców aśramu Ramany, jako najmniej inwazyjna, okazuje się najbardziej dokładną i wiarygodną. Niniejsza publikacja pragnie zachować tę linię przekazu, aby jak najwierniej oddać jego oryginalny charakter.

Publikacja zatytułowana "Rozmowy z Ramaną Mahariszim" składa się z 653 dialogów, z których część jest bardzo rozbudowana, natomiast niektóre są jedynie krótkimi notatkami rejestratora. Do tej pory na język polski zostało przełożonych zaledwie kilka z nich, uznanych za najistotniejsze. Tymczasem większość wypowiedzi Maharisziego jest szalenie interesująca. Czytelnik zyskuje wobec tego szansę na samodzielne docenienie ich wartość, jak również możliwość przeszukiwania głębi w ich wielowarstwowym znaczeniu.

Podczas tłumaczenia starałem się jak najwierniej oddać oryginalną treść rozmów, co czasem może nie wyglądać zbyt estetycznie lub stylistycznie. Jednak oryginał właśnie taki jest! Tekst nie zachowuje prawidłowej interpunkcji, ani zasad gramatycznych języka angielskiego, przez co przekład na język polski był niezwykle wymagającym wyzwaniem. Niektóre frazy okazały się bardzo niejasne; z jednej strony poprzez wieloznaczność sformułowań i mieszanie języka angielskiego z sanskrytem, z drugiej poprzez brak zachowania zasad gramatyki i interpunkcji angielskiej, archaiczności sformułowań i hinduski dialekt (żartobliwie nazywany przez niektórych hinglish). Mimo zapewne zawartych w tłumaczeniu błędów, które wbrew najszczerszym staraniom z pewnością jakieś się uchowały, jego poziom można uznać za wyjątkowo wysoki i, porównując z innymi tłumaczeniami, stosunkowo wierny oryginałowi.

W języku polskim istnieją rozbieżności w tłumaczeniu tytułu Mahariszi, który przylgnął do Ramany. Niektórzy używają formy Maharszi, inni Maharyszi lub Mahariszi, a jeszcze inni korzystają z anglojęzycznego Maharshi (lub Maharishi). Maha - oznacza w sanskrycie "wielki", wspaniały", natomiast "rszi", "riszi" lub "ryszi" odnosi się do tytułu nadawanego kapłanom i niektórym bogom. Ryszi w kontekście braminów postrzegani byli jako klasa istot nadprzyrodzonych, odpowiedników dew. Właśnie forma "ryszi" jest w Polsce najbardziej rozpowszechnioną, więc tytuł Ramany powinien brzmieć Maharyszi. Nikt nie używa jednak tej transkrypcji; postanowiłem więc dla potrzeb tej publikacji używać tytułu "Mahariszi". Wiele słów sanskryckich nie ma swojego odpowiednika w języku polskim. Jeśli nie zalazłem wcześniejszego ich użycia, starałem się zachować pisownię jak najbliższą fonetycznej. Z całą pewnością może to doprowadzić do nieporozumień, dlatego większość przekładów opatrzyłem odpowiednią adnotacją, wyjaśniającą znaczenie danego słowa.

Pewne zamieszanie może także powodować wykorzystanie słowa Jaźń. W oryginalnym zapisie występuje w tym miejscu angielskie słowo Self, które ma kilka znaczeń, na przykład "sobie", "samego siebie", "osobiście", "ja", "jaźń" czy jako przymiotnik "jednolicie". Gdy "Self" było pisane wielką literą, przetłumaczyłem jako Jaźń, np. "to know the Self" = poznać Jaźń, zamiast równie dopuszczalnego "poznać Siebie". W takim ujęciu Jaźń nieszczęśliwie staje się niezależnym istnieniem, oderwanym od "ja", co niezupełnie odpowiada przekazowi Ramany. Dla Maharisziego Ja = Jaźń, co ze względu na różnice językowe trudno było oddać.

Oprócz na bieżąco zamieszczanych adnotacji, na końcu trzeciego tomu znajduje się słownik najpotrzebniejszych wyrazów, które mogą być pomocne podczas lektury tej, czy o podobnej tematyce książki. Znaczenia słów dopasowane są przede wszystkim według ich przypuszczalnego rozumienia przez Ramanę i jego otoczenie. Należy zwrócić tutaj uwagę, że jedno i to samo słowo posiada nawet kilkanaście różnych znaczeń. Terminy różnią się w zależności od czasu i miejsca użycia. Przykładowo inaczej Atmana pojmował Adi Śankara, inaczej definiują obecni śiwaici, a jeszcze inaczej interpretują ten termin zamieszkujący Sri Lankę buddyści, którzy bazując na kanonie palijskim, używają jego znaczenia odnoszącego się do stanu z przełomu VI - V wieku p.n.e. Wyjaśnienia znaczeń słów zostały podane skrótowo i często w tylko jednym kontekście. Należy więc wziąć pod uwagę zarówno ich relatywizm znaczeniowy, jak i zachować zdrowy dystans, idąc za myślą Ramany, że poznanie teoretyczne jest z gruntu obciążone błędem.

Dodatkowo pierwszy tom zawiera biografię Ramany wraz ze zwięzłą charakterystyką jego nauk i warunków historycznych. Biografia ta jest najpełniejszą, jaka została opracowana w języku polskim. Jej zadaniem jest zaznajomić czytelnika z kolejami życia tego wielkiego nauczyciela. Jako podstawę opracowania biografii wykorzystałem przede wszystkim angielski artykuł zamieszczony w Wikipedii, uzupełniając szczegółami może mniej istotnymi, lecz równie interesującymi, znalezionymi w innych źródłach. Natomiast trzeci tom zamyka moje subiektywne podsumowanie nauk Ramany, w którym zawieram najważniejsze przesłanie mistrza oraz porównuję jego Dharmę z Dharmą Buddy i Dharmą Jezusa.

[1] Najanmarowie - 63 tamilskich świętych śiwaickich, żyjących w VI - IX wieku, zaliczanych do przedstawicieli ruchu tamilskiego bhakti. Po raz pierwszy wyliczenie najanmarów pojawia się w utworze Arur Tiruttondattohej. Najanmarowie są w Tamilnadu obiektem kultu i posiadają własną ikonografię. W świątyniach śiwaickich zazwyczaj można zastać wyobrażenia wszystkich 63, często uproszczone, a także osobne kapliczki poświęcone jednemu z najanmarów (zazwyczaj związanemu w sposób szczególny z daną świątynią).

[2] Zgodnie z opisem Manusmryti, jest to ostatni z czterech okresów życia człowieka (brahmaćarja, gryhastha, wanaprastha i sannjasin). Osoba przestrzegająca sannjasę nazywana jest sannjasinem. Sannjasin przyjmuje śluby, które nakładają na niego wiele ograniczeń, np. zakaz bezpośredniego kontaktu z osobami płci przeciwnej, zakaz podróżowania, zakaz posiadania majątku itp. Przyjęcie ślubów zwykle powiązane jest z nadaniem nowego imienia lub tytułu swamiego.

[3] Smartyzm (lub Smarta Sampradaja, czyli Tradycja Smarty) - jeden z odłamów hinduizmu (obok wisznuizmu, śiwaizmu i śaktyzmu). Sm?rta oznacza wyznawcę, opierającego się głównie (chociaż nie wyłącznie) na wskazaniach Wed i Śastr oraz filozofii Adwajty wedanty Adi Śankary. Jest to odłam nierygorystyczny, akceptujący różne formy Boga. Słowo Sm?rta (od sanskryckiego rdzenia smr- pamiętać) oznacza "pamięciowy, zawarty w pamięci (smrti)", oparty na tradycji, przepisany lub usankcjonowany tradycją i zwyczajem. Założycielem smartyzmu jest Śankara, który utworzył pierwszy ośrodek Adwajta Mata tego odłamu w Śringeri.

[4] Warna - staroindyjski termin oznaczający klasę (stan) społeczną. Istnienie kilku warn jakościujących hinduistów jest formą i wyrazem hinduizmu jako systemu religijno-społecznego. Przynależność do warny jest dziedziczna. Warny tworzą system społeczny, wiążący się z wiarą w reinkarnację. Jednostki, które nie przestrzegają rytuałów i obowiązków swojej warny, w następnym wcieleniu (inkarnacji) odrodzą się w niższej warstwie społecznej. System warn określa dozwolone formy kontaktowania się członków hierarchii społecznej.

[5] Upadeśa (Sanskryt: ?????), "nauczanie", "instrukcja", jest duchowym przewodnictwem udzielanym przez guru lub nauczyciela duchowego.

[6] Hierofant (starogrecki: ??????????) jest osobą, która sprowadza zgromadzonych zakonników do obecności tego, co uważane jest za święte. Słowo to pochodzi ze starożytnej Grecji, gdzie zostało zbudowane z kombinacji ta hiera, "święty" i fainein, "do pokazania". W Attyce był to tytuł naczelnego kapłana w Misteriach Eleuzyjskich. Hierofant jest interpretatorem świętych tajemnic i tajemniczych zasad.

Tło duchowości

Duchowość hinduska

Według Wehra, C. G. Jung zauważył, że Ramanę Maharisziego nie należy postrzegać jako "odizolowanego zjawiska", ale jako symbol indyjskiej duchowości, "przejawiającej się w wielu formach w codziennym życiu Indii". Według Zimmera i Junga, pojawienie się Ramany jako mauniego, cichego świętego zanurzonego w samadhi, wpisuje się we wcześniej istniejące indyjskie pojęcie świętości. Umieścili indyjski kult Ramany Maharisziego w tym indyjskim kontekście.

Według Alana Edwardsa, popularny wizerunek Ramany Maharisziego jako ponadczasowego świętego służył również budowaniu tożsamości indyjskiej jako wewnętrznie zorientowanej i duchowej, w opozycji do opresyjnej, zorientowanej na zewnątrz, materialistycznej kultury brytyjskich władców kolonialnych.

"Hindusi z całych Indii mogli patrzeć na czysto duchowego Maharisziego jako na symbol, który zainspirował ich do zachowania charakterystycznej kultury narodowej i tożsamości, co oczywiście pociągnęło za sobą zmuszenie Brytyjczyków do opuszczenia Indii."

Śiwaizm

Choć odpowiedzi Ramany wyjaśniają i włączają elementy z adwaity wedanty, jego życie duchowe jest silnie związane z śiwaizmem. Kompendium pieśni pobożnych Tamilów, znane jako Tirumurai, wraz z Wedami, Agamami Śiwy i "Mejkandą" lub śastrami[1] "Siddhantą[2]", tworzą kanon tamilskiego śiwaizmu. Jako młody człowiek, przed swoim przebudzeniem Ramana czytał Perija Puranam, historie 63 świętych Tamilów. W późniejszym życiu opowiadał te historie swoim wyznawcom:

"Opowiadając historie tych postaci, głosem i gestami dodatkowo dramatyzował głównych bohaterów i zdawał się w pełni z nimi identyfikować."

[Ebert, 2006, str. 147]

Sam Ramana uważał Boga, Guru i własną Jaźń za przejawy tej samej rzeczywistości. Ramana brał własną Jaźń za swojego guru, nadając mu formę świętej góry Arunaczali, która jest uważana za przejaw Śiwy. Arunaczala jest jednym z pięciu głównych świętych miejsc śiwaitów w południowych Indiach, które mogą być czczone przez mantrę om arunaczala śiwaja namah i przez pradakszinę, obchodzenia góry u jej podnóża, praktykę często wykonywaną przez Ramanę. Zapytany o szczególną świętość Arunaczali, Ramana powiedział, że Arunaczala to sam Śiwa. W późniejszych latach Ramana powiedział, że to duchowa moc Arunaczali doprowadziła do jego Oświecenia. Skomponował Pięć hymnów na cześć Arunaczali jako pieśń rytualną. Trzykrotnie Venkataraman (imię Ramanie nadane podczas urodzin) określał siebie mianem Arunaczala Ramana. Ramana Mahariszi praktykował także mazanie czoła świętym popiołem, jako symbolu oddania czci.

W późniejszym życiu Ramana zaczął sam siebie uważać za Dakszinamurthiego, przejaw samego Śiwy jako guru wszelkiego rodzaju wiedzy i mocy dźńany. "Ten przejaw Śiwy jest jego personifikacją jako najwyższa lub ostateczna świadomość, zrozumienie i wiedza [Dallapiccola 2002]. Ta forma reprezentuje Śiwę w jego przejawieniu się jako nauczyciela jogi, muzyki i mądrości oraz dawania wykładu na bazie śastr.

Znajomość hinduskich świętych pism

W ciągu swojego życia dzięki kontaktowi z wykształconymi wiernymi, takimi jak Ganapata Muni, Ramana Mahariszi zapoznał się z pracami poświęconymi śiwaizmowi i adwaicie wedancie, wykorzystując je później do wyjaśniania swoich spostrzeżeń:

"Ludzie dziwią się, w jaki sposób mówię o Bhagawadgicie itd. Jest to wynikiem znajomości jej ze słyszenia. Nie przeczytałem Gity, ani nie przeszedłem przez komentarze na temat jej znaczenia. Kiedy słyszę ślokę (werset), sądzę, że jej znaczenie jest jasne i o nim mówię. To wszystko i nic więcej."

Już w 1896 roku, kilka miesięcy po przybyciu do Arunaczali, Ramana przyjął swojego pierwszego ucznia, Uddandiego Najinara, który rozpoznał w nim "żywe wcielenie Świętych Pism". Uddandi był dobrze zaznajomiony z klasycznymi tekstami o jodze i wedancie, recytując w obecności Ramany teksty takie jak Joga Waśisztha i Kaiwalja Nawaneeta.

W 1897 roku do Ramany dołączył Palaniswami, który został jego asystentem. Palaniswami studiował książki o wedancie w języku tamilskim, takie jak Kaiwalja Nawaneeta, Wiwekaczudamani Śankary czy Joga Waśisztha. Miał jednak trudności ze zrozumieniem języka tamilskiego, więc Ramana też czytał te książki, wyjaśniając je Palaniswamiemu.

Już w 1900 roku, 20 letni Ramana zapoznał się dzięki pomocy Gambhirama Seszajja z naukami hinduskiego mnicha i nauczyciela neo-wedanty Suamiego Wiwekanandy[3]. Seszajja był zainteresowany technikami jogi i "zwykł przynosić ze sobą swoje książki i wyjaśniać Ramanie swoje trudności", jak napisała w jego biografii Gabriele Ebert. Ramana odpowiadał mu na małych skrawkach papieru, które po śmierci Gambhirama pod koniec lat 20. zostały zebrane i wydane w książeczce o nazwie Wiczara Sangraham, "badanie Jaźni".

Jednym z utworów, które Ramana często wykorzystał do wyjaśnienia swoich spostrzeżeń, była Ribhu Gita, pieśń z Śiwarahasja Purany, jedna z "Śaiwa Upapuran", zwana także pomocniczą puraną, a która dotyczyła kultu Śiwy. Innym dziełem wykorzystywanym przez niego był Dakszinamurthy Śtotram, tekst Adiego Śankary. Jest to hymn do Śiwy, wyjaśniający koncepcję adwaity wedanty.

Ramana wyraził swoją aprobatę dla różnych ścieżek i praktyk pochodzących z różnych religii, włączając jego własną upadesę (instruktaż lub wskazówki udzielane uczniowi przez jego Guru), zawsze wskazując na szukanie prawdziwego "ja".

Adwaita wedanta

W przeciwieństwie do klasycznej adwaity wedanty, Ramana podkreślał osobiste doświadczenie samorealizacji, zamiast filozoficznej argumentacji i studiowania świętych pism. Autorytet Ramany opierał się na jego osobistym doświadczeniu, z poziomu którego wyjaśniał klasyczne teksty o jodze i wedancie, a z którymi zapoznał się poprzez swoich uczniów. Arwind Szarma kwalifikuje Ramanę Maharisziego jako głównego przedstawiciela doświadczalnej adwaity, aby odróżnić jego podejście od klasycznej doktryny Adiego Śankary. Inni klasyfikują go jako neo-wedantystę, ponieważ skupia się na samopoznaniu, a nie na spekulacjach filozoficznych. Sam Ramana nie nazwał swoich spostrzeżeń adwaitą, mówiąc, że dwaita i adwaita są terminami względnymi, opartymi na poczuciu dwoistości, podczas gdy jaźń lub byt jest jedynym, co istnieje.

Chociaż nauczanie Ramany jest spójne z hinduizmem, Upaniszadami i adwaitą wedantą i jest z nimi ogólnie kojarzone, istnieją różnice z tradycyjną szkołą adwaity. Adwaita zaleca neti-neti (sanskryt, "nie ten", "nie tamten"), ścieżkę negacji lub mentalną afirmację, że Jaźń jest jedyną rzeczywistością, taką jak "jestem Brahmanem" lub "jestem Nim [Bogiem]", podczas gdy Ramana opowiadał się za badaniem Jaźni, Nan Yar [Kim jestem?]. W przeciwieństwie do tradycyjnej adwaity wedanty, Ramana Mahariszi mocno zniechęcał wyznawców do wyrzekania się stylu życia i zrzekania się swoich obowiązków. Pewnemu wyznawcy, który czuł, że powinien porzucić swoją rodzinę, którą określił jako "samsara" ("iluzja"), aby zintensyfikować swoją praktykę duchową, Ramana odpowiedział: "Czy tak jest? Co tak naprawdę oznacza samsara? Czy jest w środku, czy nie? Żona, dzieci i inni. Czy to wszystko jest samsarą? Co oni zrobili? Proszę, dowiedz się najpierw, co naprawdę oznacza samsara. Potem zastanowimy się nad kwestią ich porzucenia. (patrz Rozmowa 31)

Dziedzictwo

Chociaż wiele osób twierdzi, że Ramana miał na nich wpływ, on sam nie ogłaszał siebie jako guru. Nigdy też nie twierdził, że ma uczniów i nigdy nie wyznaczył żadnych następców. Podczas gdy o kilku, którzy przyszli go zobaczyć, mówi się, że zostali oświeceni asocjacją z nim, on sam nie uznał publicznie żadnej żywej osoby za wyzwoloną. Ramana nigdy nie promował żadnej linii przekazu nauk.

W odniesieniu do aśramu Ramany, w 1938 r. Mahariszi przekazał w drodze spadku wszystkie nieruchomości Ramanaśraman swojemu młodszemu bratu Nirandźanandzie i jego potomkom. Od 2013 roku Ramanaśramam jest prowadzony przez Śri V.S. Ramana, wnuka Śri Nirandźanandy. Ramanaśramam jest prawnie uznawany za spuściznę religijną, której celem jest utrzymanie go w sposób zgodny z życzeniem Śri Ramany. Aśram powinien pozostać otwarty jako instytucja duchowa, aby każdy, kto tylko chce i potrzebuje, mógł skorzystać z jego udogodnień.

W latach 30. nauki Maharisziego zostały sprowadzone na zachód przez Paula Bruntona w jego relacji książkowej "A Search in Secret India". Motywowany przez Arthura Osborne'a, w latach 60. Bhagawat Singh aktywnie rozpoczął rozpowszechnianie nauk Ramana Maharisziego w USA. Ramana Mahariszi był dalej popularyzowany na zachodzie przez ruch neo-adwaity, w którym odgrywali kluczową rolę jego uczniowie (H.W.L. Poonja) i który daje zachodnią reinterpretację jego nauk, kładąc jedyny nacisk na sam wgląd. Ruch ten został skrytykowany za to podkreślenie samego wglądu, z pomijaniem praktyk przygotowawczych. Niemniej jednak neo-adwaita stała się ważnym elementem popularnej duchowości zachodniej.

Dzieła

Pisma

Według Eberta, Ramana "nigdy nie czuł się w obowiązku, aby sformułować swoje nauczanie z własnej woli, ani ustnie, ani pisemnie". Nieliczne pisma, którym przypisuje się jego autorstwo, "powstały jako odpowiedzi na pytania zadawane przez jego uczniów lub poprzez nakłanianie go". Tylko kilka hymnów zostało napisanych z jego własnej inicjatywy. Najważniejszymi pismami Ramany są:

- Gambhiram Sheshayya, Wicz?ra Sangraham, "Badanie Jaźni". Odpowiedzi na pytania, zebrane w 1901 r., opublikowane w formie dialogu, ponownie opublikowane w formie eseju w 1939 r. jako "Katechechizm badania" ("A Cathechism of Enquiry"). Opublikowany również w 1944 r. jako "Der Weg zum Selbst" Heinricha Zimmera.

- Sivaprakasam Oillai, N?n Y?r?, "Kim jestem?". Odpowiedzi na pytania zebrane w 1902 r., opublikowane po raz pierwszy w 1923 r.

- Pięć hymnów do Arunaczali:

- Akszara Mana Malai, "Małżeńska girlanda listów". W 1914 r. na prośbę wielbiciela, Ramana napisał do swoich uczniów Akszara Mana Malai, aby śpiewali podczas obchodu po jałmużnę. Jest to hymn na cześć Śiwy, manifestującego się jako góra Arunaczala. Hymn składa się ze 108 strof skomponowanych w poetyckim języku tamilskim.

- Nawamani M?lai, "Naszyjnik z dziewięciu klejnotów".

- Arun?czala Patikam, "Jedenaście wersetów do Arunaczali".

- Arun?czala Asztakam, "Osiem zwrotek na cześć Arunaczali".

- Arun?czala Pa?ćaratna, "Pięć zwrotek na cześć Arunaczali".

- Śri Muruganar i Śri Ramana Mahariszi, Upadeśa Ś?ra (Upadeśa Undijar), "Istota Instrukcji". W 1927 roku Muruganar rozpoczął tworzenia wiersza o bogach, ale poprosił Ramanę o napisanie trzydziestu wersetów na temat upadeśy, "nauczania" lub "instrukcji".

- Ramana Mahariszi, Ulladu narpadu, "40 Wersetów o Rzeczywistości". Napisane w 1928 r. Pierwsze angielskie tłumaczenie i komentarz S.S. Cohena w 1931 r.

- Ullada N?rpadu Anubandham, "Rzeczywistość w Czterdziestu Wersetach: Dodatek". Czterdzieści strof, z których piętnaście jest pisanych przez Ramanę. Pozostałe dwadzieścia pięć to tłumaczenia różnych tekstów sanskrytu.

- Śri Muruganar i Śri Ramana Mahariszi (lata 30.), Ramana Puranam.

- Ek?tma Pa?ćakam, "Pięć Wersetów o Jaźni". Napisane w 1947 roku, na prośbę uczennicy.

Wszystkie te teksty są gromadzone w anglojęzycznej publikacji "Collected Works".

Zarejestrowane rozmowy

Opublikowano szereg nagranych rozmów, w których Ramana wykorzystywał język tamilski, telugu i malajalamski. Opierają się one na zapisach pisemnych, które zostały "szybko spisane w języku angielskim przez jego oficjalnych tłumaczy".

- Śri Natanananda, Upadesa Manjari, "Pochodzenie duchowej instrukcji". Zapis dialogów pomiędzy Śri Ramaną a wiernymi. Po raz pierwszy opublikowane w języku angielskim w 1939 roku jako "Katechizm Instrukcji".

- Munagala Venkatramaiah, "Rozmowy z Ramaną". Rozmowy zarejestrowane w latach 1935-1939. Publikacja trzymana właśnie w rękach.

- Paul Brunton; Venkataramiah, Munagala (1984), Świadoma Nieśmiertelność: Rozmowy ze Śri Ramaną Mahariszim.

- Devaraja Mudaliar, A. (2002), "Day by Day with Bhagavan" (Dzień za dniem z Bhagawanem). Z Dziennika A. Devaraja Mudaliara (obejmujący okres od 16 marca 1945 r. do 4 stycznia 1947 r.).

Metoda badania Jaźni (ang. Self-Enquiry)

Sanskrycki termin wiczara, znany również jako dźńana-wiczara lub ?tma-wicz?r, oznacza praktykę stałego utrzymania uwagi na wewnętrznej świadomość "ja" lub "jestem". Wiczara zalecana była przez Maharisziego jako najbardziej skuteczny i bezpośredni sposób na odkrycie nierealności "ja-myśli"[1]. Ramana nauczał, że "ja-myśl" zniknie i pozostanie tylko "ja-ja" lub samoświadomość. Skutkuje to "bezwysiłkową świadomością bycia", a pozostając przy niej, to "ja-ja" stopniowo niszczy wasany, "które powodują wzrastanie "ja-myśli"". Finalnie "ja-myśl" nigdy więcej się nie rodzi, co jest uważane za realizację Jaźni lub Wyzwolenie.

Pochodzenie terminu

Wicz?ra (sanskryt: ?????) oznacza rozważanie; jej korzenie to ?? (przedrostek do czasowników i rzeczowników, które wyraża) - ??? (poruszać się, wędrować, zdobywać wiedzę). Jest to zdolność rozróżnienia pomiędzy tym, co prawidłowe i tym, co jest błędne; jest to rozważanie o przyczynie i skutku, a także wyciąganie końcowych wniosków. Jest to również badanie natury Atmana, Śatji, Iśwary i Brahmana. Sanskryckie słowo wicz?ra nie ma odpowiednika w języku polskim. Wicz?ra jest refleksją i kontemplacją nad znaczeniem prawd wedyjskich, prowadzi człowieka do prawdziwej wiedzy, czyli do Brahmana, Uniwersalnej Jaźni.

Wiczara jest również nazywana dźńana-wiczarą lub ?tma-wicz?r przez swoich uczniów.

?tman (?tman, sanskryt: ??????) jest sanskryckim słowem, które zazwyczaj jest tłumaczone jako "jaźń". Korzeń *?t-men (oddech) jest pokrewny ze staroangielskim "??m", greckim "astma" czy niemieckim "Atem": "atmen" (oddychać). Rdzeń pochodzi z łacińskiego "anima" (oddech, dusza), który znowu jest spokrewniony z sanskryckim "ánila?" (wiatr). Chociaż "ánila?" i "?tman" mają podobne znaczenie, nie są one powiązane etymologicznie.

W filozofii hinduskiej, zwłaszcza w szkole hinduizmu wedanty, ?tman jest pierwszą zasadą, prawdziwym samym sobą człowieka, leżącą poza identyfikacją ze zjawiskami istotą jednostki. Aby osiągnąć zbawienie (wyzwolenie), istota ludzka musi nabyć samowiedzę (atma dźńanę), która polega na uświadomieniu sobie, że czyjeś prawdziwe "ja" (?tman) jest identyczne z transcendentnym "ja" Brahmana (lub paramatmana).

Ściśle ujmując, technika "badania jaźni" nie jest badaniem "Jaźni", "atmana", lecz własnego "ja", "aham" (sanskryt), "nan" (tamilski).

Hinduizm

Według Davida Frawleya, "atma-wiczara" jest najważniejszą praktyką w tradycji adwaity wedanty. Powstała jeszcze przed jej popularyzacją przez Ramanę Maharisziego. Jest ona częścią ósmego ramienia Jogi Sutry Patańdżalego, która opisuje różne etapy samadhi. Medytacja nad "Własnym Jestestwem" jest subtelnym przedmiotem medytacji w śawikalpa samadhi. Jest ona również opisana w Joga Wasiszta, synkretycznym dziele, które może pochodzić z VI lub VII wieku n.e. i ukazuje wpływy jogi, Śamkji, Śiwa Siddhanty i buddyzmu Mahajany, zwłaszcza Jogaczary.

Praktyka

Pościg za "ja"

Ramana uczył, że zwracając baczną uwagę na "ja-myśl", owa "ja-myśl" zniknie i pozostanie tylko "ja-ja" lub świadomość Siebie (Jaźni). Skutkuje to "bezwysiłkową świadomością bycia", a pozostając przy niej, owo "ja-ja" stopniowo niszczy wasany", powodujące, że "ja-myśl" się rodzi". Finalnie "ja-myśl" nigdy więcej nie powstaje, co jest uważane za realizację Jaźni lub wyzwolenie. Ramana zrezygnował z tradycji "instrukcji czy wskazówek udzielanych uczniowi przez jego Guru", wskazując na prawdziwą Jaźń oddanych i ukazując im prawdę o niej. Jak wyjaśnia autor i wieloletni wielbiciel filozofii Ramany, David Godman:

"Początkującym badaczom Śri Ramana radził, aby zwrócili uwagę na wewnętrzne poczucie "ja" i utrzymywali je tak długo, jak to tylko możliwe. Mówił, że jeśli ich uwaga zostanie rozproszona przez inne myśli, powinni powrócić do świadomości "ja", gdy tylko zdadzą sobie sprawę, że ich uwaga powędrowała gdzieś indziej. Zasugerował różne pomoce wspomagające ten proces - można mianowicie zadać sobie pytanie "Kim jestem?" lub "Skąd pochodzi ta myśl?" - ale ostatecznym celem było ciągłe uświadamianie sobie "ja", które zakłada, że jest ono odpowiedzialne za wszystkie działania ciała i umysłu."

Badanie Jaźni może być praktykowane w każdej chwili:

"Badanie to nie powinno być uważane za praktykę medytacyjną, która odbywa się w określonych godzinach i w określonych pozycjach; powinno być kontynuowane przez cały czas przebudzenia, niezależnie od tego, co się robi. Śri Ramana Mahariszi nie widział żadnego konfliktu między pracą a badaniem Jaźni, utrzymując, że przy odrobinie praktyki można to robić w każdych okolicznościach. Czasami mówił, że regularne okresy formalnej praktyki są dobre dla początkujących, ale nigdy nie opowiadał się za długimi okresami siedzącej medytacji i zawsze okazywał dezaprobatę, kiedy któryś z jego wyznawców wyrażał chęć rezygnacji z prozaicznych czynności na rzecz życia medytacyjnego."

Jaźń jest świadomością

Ramana stwierdził, że Jaźń jest świadomością:

"Prawda jest taka, że Jaźń jest stałą i nieprzerwaną Świadomością. Przedmiotem badania jest znalezienie prawdziwej natury Jaźni jako Świadomości. Pozwólmy sobie ćwiczyć badanie tak długo, jak długo postrzegana jest odrębność."

Rezygnacja ze świadomości nie-jaźni prowadzi do czystej świadomości:

"Ty jesteś świadomością. Świadomość to inna nazwa dla ciebie samego. Ponieważ jesteś świadomością, nie ma potrzeby osiągania jej ani pielęgnowania. Wszystko co musisz zrobić, to zrezygnować z bycia świadomym innych rzeczy, to znaczy nie-jaźni. Jeżeli rezygnuje się z bycia świadomym odrębnych rzeczy, to pozostaje tylko czysta świadomość, a to jest właśnie ta Jaźń."

Ja-Ja

Pierwszym etapem metody badania Jaźni jest według Ramany rozpoznanie własnego ego. W tym momencie w świadomości badacza pojawiają się dwie różne świadomości: świadomość Jaźni, często przez Ramanę porównywana ze światłem, oraz świadomość ego, która w tym zestawieniu jest kliszą filmową, przez którą to światło przechodzi. Podczas gdy świadomość Jaźni jest świadomością aktywną, ego jest tylko jej zasłoną, która rzutuje oglądane na ekranie kształty i formy. Pozostawanie w tym stanie obserwacji rozpuszcza ego, pozwalając widzieć światło świadomości w jego pełnej okazałości i w konsekwencji zrealizować Oświecenie.

Innym, bardziej współczesnym przedstawieniem tej metody byłby ekran telewizora LCD. Oglądając program, widz dostrzega na ekranie telewizora formy i kształty, fabułę akcji, wiąże się emocjonalnie z bohaterami. Tymczasem koncentrując się na badaniu tego obrazu, należy dostrzec piksele, z których ów ekran się składa. Świadomość tego, że de facto widoczne są jedynie zmieniające się kolorowe punkty, a cała reszta jest wyłącznie iluzją umysłu, odsłania prawdę ukrytą w obrazie. Jedynie światło lamp podświetlających matrycę LCD faktycznie podlega percepcji (Jaźń). Piksele (ego) są jedynie przesłoną tego światła, wywołującą wrażenie oglądania świata, będącego niczym innym, jak tylko iluzją umysłu.

Podsumowując, pierwszym etapem jest rozpoznanie Ja-ego i Ja-Jaźni. Ta podwójna forma (ja-ja) pojawia się po rozpoznaniu ego i ma prowadzić do jego rozpuszczenia, które skutkuje czystą Jaźnią. Ramana zachęcał tutaj do kontemplacji nad Jaźnią, bądź ego (Ja-Ja). Samo poszukiwanie ego likwiduje je. Pozostaje wówczas tylko jedno "Ja". Jeden z przykładów stanu "ja-ja" Mahariszi podaje w Rozmowie 196:

"Zaraz po przebudzeniu się ze snu, ale jeszcze przed uświadomieniem sobie świata, jest to czyste Ja-Ja. Trzymaj się go, nie śpiąc i nie dopuszczając do tego, aby myśli cię opętały. Jeśli to jest trzymane mocno, to nie ma znaczenia, nawet jeśli świat jest postrzegany. Widzący pozostaje nietknięty przez te zjawiska."

Źródła tekstowe

Prace pisemne Ramany zawierają jedynie lakoniczne opisy metod badania Jaźni. Werset trzydziesty z Ulladu Narpadu:

"Pytając "Kim jestem?" w swoim umyśle, kiedy wreszcie dociera się do Serca, osobowe "ja" odpada zawstydzone, a jednocześnie rzeczywistość objawia się jako "ja-ja". Choć objawia się w ten sposób, to jednak nie jest to "ja" z ego, lecz byt doskonały, który jest Absolutną Jaźnią."

Wersety dziewiętnasty i dwudziesty Upadesa Undijar opisują ten sam proces w niemal identyczny sposób:

- Skąd bierze się "ja"? Szukajcie tego w sobie. Wtedy "ja" znika. To jest dążenie do mądrości.

- Tam, gdzie "ja" zniknęło, pojawia się samo "ja-ja". Ono jest nieskończone.

Można przeczytać w Wiczarze Sangraham (Badanie Jaźni ang.: Self-Enquiry):

- Dlatego też zostawiając ciało podobne do trupa jako rzeczywiste ciało i pozostając bez wypowiedzenia nawet słowa "ja" ustami, jeśli ktoś teraz chętnie zapyta: "Co to jest, że wznosi się jako "ja"? ", wtedy w sercu sama z siebie zaświeci pewna bezdźwięczna "ja-ja" śfurana. Jest to świadomość, która jest pojedyncza i niepodzielona, myśli, które są liczne i podzielone zniknęły. Jeśli pozostanie się w niej, nawet owa śfurana - całkowicie unicestwiając poczucie indywidualności, formę ego, "Ja jestem ciałem" - w końcu sama także zniknie, tak jak płomień, który zużyje kamforę. Mówią wielcy i święte pisma, że to właśnie jest wyzwoleniem.

Wprowadzenie

"Rozmowy z Ramaną" obejmują okres czterech lat, od l935 do 1939 roku i wszystkie zostały zarejestrowane przez Munagalę Venkataramiah, wieloletniego ucznia Ramany Maharisziego. Choć od urodzenia językiem ojczystym Munagala był telugu, mówił także płynnie po angielsku i tamilsku, a także posługiwał się sanskrytem. Są to niezbędne kwalifikacje dla osoby chcącej rejestrować rozmowy Bhagawana z różnymi jego uczniami i gośćmi.

Cztery lata, które są tutaj zawarte, były okresem największej świetności aśramu. Ramana cieszył się wówczas świetnym zdrowiem, a główny hall, w który zwykle przebywał, był otwarty dniem i nocą. Przyjmował on w nim gości z niemal każdego zakątka świata. Prawie z każdego kraju przybywał przed oblicze Ramany jakiś reprezentant. Wybuch Drugiej Wojny Światowej w naturalny sposób zakłócił napływ zagranicznych gości, chociaż liczba odwiedzających z Indii stale rosła. Jednak to właśnie rozmowy z ludźmi Zachodu były szczególnie interesujące; współczesna tendencja do materializmu i ateizmu, którą Zachód tak się szczyci, spotkała się tutaj ze swoim oponentem. Bhagawan świecił jak słońce, a nawet ci, którzy go nie rozumieli lub nie zgadzali się z jego słowami, byli zafascynowani jego osobą i nie mogli przemóc uczucia błogości, którego doświadczali w jego obecności.

Choć Venkataramiah był w pełni wykwalifikowany do pracy tłumacza, podążanie za Bhagawanem nie było łatwym zadaniem, kiedy ten już zaczął mówić. Miał on jednak tak olbrzymią znajomość tematu, że nigdy nie stracił ani słowa w jakimkolwiek języku, w którym tłumaczył. Pomimo więc poświęcania uwagi swojej profesji, znajdował także wiele cennego czasu na sporządzanie notatek, aby słuchacze nie stracili ani jednego słowa z tego, co zostało powiedziane i co nie zawsze było łatwe do zrozumienia. Venkataramiah tłumaczył wypowiedzi Ramany dla wielu anglojęzycznych osób, które przybywały do aśramu, ponieważ Bhagawan niechętnie wypowiadał więcej niż kilka słów w tym języku, chociaż znał go wystarczająco dobrze, aby czytać angielskie gazety i czasopisma. Pełnienie roli tłumacza było jeszcze trudniejszym zadaniem niż tylko zapis jego wypowiedzi. Przepływ słów Ramany był tak stabilny i płynny, że nie pozostawiał żadnych przerw, w których treść mogła zostać przekazana pytającemu na bieżąco. Często trzeba było prosić Bhagawana, aby poczekał z wyjaśnieniami, aż jego słowa zostaną przekazane słuchaczowi. Trudności z zapisem można więc łatwo sobie wyobrazić; tylko ten, który przez lata siedział u stóp Mistrza i dokładnie wchłonął jego filozofię i sposób, w jaki ją wyjaśniał, był kompetentny do tego zadania. Venkataramiah był idealną osobą do tego celu.

Warto zaznaczyć, że język używany w zapisie nie zawsze jest elegancki. Tego jednak należy się spodziewać w okolicznościach, w jakich on powstawał. Niewątpliwie można byłoby go poprawić, ale pozostawiono go w wersji oryginalnej, ponieważ wówczas zatarłaby się pewna spontaniczność, jaką w tej formie posiada. Chociaż rozmowy z Ramaną prowadzone były w różnych południowoindyjskich językach, większość z nich została zapisana w języku angielskim.

Sporządzone notatki były często przedstawiane pytającym do weryfikacji, ale całość i tak zatwierdzał później Bhagawan osobiście, ponieważ zapisy były mu zawsze przedstawiane do autoryzacji lub do wprowadzenia niezbędnych zmian po zapisaniu ich w notatniku. W ten sposób możemy być pewni, że mamy tutaj dokładne nauczanie Mistrza i czytając je, ponownie siedzimy u jego stóp w Stary Hallu, spijając z każdym wierszem wypływające mu z ust słowa.

Niektórzy mogą być skłonni uznać tę książkę za monotonną, ale ta rzekoma monotonia jest w pewien sposób zamierzona. Zawsze bowiem w podjęciu tego samego tematu wydobyta zostaje jakaś nowa perspektywa, jakkolwiek może się kolejna rozmowa wydawać podobna. Bhagawan zawsze podkreślał jedną zasadniczą prawdę, która była niezbędna dla Wyzwolenia, że jest tylko jedna Jaźń i nie istnieje nic poza Jaźnią. Poznając ją, wszystko inne zostaje poznane, nie ma więc potrzeby powtarzania jej zbyt często.

Niewątpliwie intelektualne zrozumienie tego faktu stawia nas na pewnej drodze do Wyzwolenia, ale dopiero podążanie tą drogą i bezpośrednie doświadczenie prawdy ma moc wyzwalającą. Wiedza poznana intelektem, lecz nie doświadczona osobiście, jest powierzchowna i niekompletna. Należy zaznaczyć, że zawsze jesteśmy niczym innym, jak tylko Jaźnią, ale łącząc ją z ignorancją, będącą ograniczeniem ego, zapominamy o Widzącym i identyfikujemy się z tym, co widziane.

Czy możemy coś z tym zrobić? Przyzwyczajenie jest naleciałością długoletnich zachowań mentalnych, szereg kolejnych narodzin wykreował nasze wyobrażenia, formowały się one poprzez kolejne stulecia. W ten sposób umysł coraz bardziej angażuje się w swoją ignorancję, doprowadzając do stanu odcięcia i, nawet jeśli by zechciał, jest prawie niezdolny do oderwania się od niewoli stworzonego przez siebie świata.

- Jesteś Jaźnią - mówi nam Ramana. - Niczym poza Jaźnią. Wszystko inne to tylko wyobraźnia, więc bądź Jaźnią tu i teraz. Nie ma potrzeby uciekać do lasu, ani zamykać się w pokoju; kontynuujcie swoje podstawowe czynności, ale uwolnijcie się od skojarzeń z ich wykonawcą. Ja jest świadkiem, a ty jesteś Tym.

Bhagawan rzuca przykład za przykładem w swoich rozmowach, w języku pasującym do różnych gustów i poziomu duchowego. Czytanie niniejszej książki automatycznie prowadzi do źródła poznania. Jest ona sama w sobie wystarczającą sadhaną[1]. Nie musisz się sam zwodzić - już Tym jesteś. Nie ma nic więcej do zdobycia, należy tylko odrzucić fałszywe skojarzenie, uznając wszelkie ograniczenia za czysto iluzoryczne.

Sposób uzyskania oświecenia nauczany przez Ramanę Mahariszi w tym zakresie jest dobrze znany, jest nim badanie Jaźni. Zawsze i przez cały czas szukaj źródła swojego ego, pozornego aktora. Po osiągnięciu tego celu, ego samo odpadnie i nic nie pozostanie poza Jaźnią, która odniesie sukces. Ale ów wstęp nie jest miejscem, aby zagłębiać się w szczegóły tej metody.

Nic więcej nie zostaje do powiedzenia. Wystarczy porada, aby przeczytać tę książkę i spróbować uczynić ją częścią siebie. Żadne słowo nie powinno zostać tutaj uznane za błahe i zlekceważone, ani jedna rozmowa nie powinna być odrzucona jako zbędna. Zbiór ten jest niczym czyste złoto. Tutaj ponownie odnajdujemy żyjącego Ramanę Mahariszi, który pojawia się przed nami osobiście, ucząc nas swoimi niepowtarzalnymi słowami dla naszej korzyści i rozkoszy.

Notatka rejestratora

W bardzo krytycznym i niepokojącym okresie swojego życia pokorny wielbiciel szukał obecności Bhagawana Śri Ramany Maharisziego, dla odzyskania swojego własnego spokoju umysłu. Żył w aśramie z Mistrzem i postanowił z własnej inicjatywy notować, kiedy tylko pojawiała się taka okazja, słodkie, odświeżające i oświecające Jego słowa. To narzucone sobie samemu zadanie zostało podjęte dla oczyszczenia swojego własnego umysłu i lepszego zrozumienia subtelnych i głębokich słów Bhagawana. Wkrótce notatki zostały oficjalnie uznane przez aśram. Zapis obejmujący lata 1935-39 został zawarty w obecnym woluminie z nadzieją, że niektórzy czytelnicy mogą znaleźć go interesującym i pomocnym w swoich duchowych poszukiwaniach.

(Sporządzona 1-go stycznia 1955 roku)

[1] Mantra Gajatri (IAST G?yatr? Mantra, dewanagari ??????? ?????) - hinduistyczna mantra będąca wersetem z Rygwedy (3.62.10).

[2] Pozycja pół-lotosu - przyp. tłum.

[3] Ryszi - tytuł hinduistyczny. W okresie wedyzmu przynależał się kapłanom, autorom hymnów wedyjskich i niektórym bogom. Tytułem ryszi określa się też założycieli klasycznych indyjskich szkół filozoficznych (darśan).

[4] Waranasi (hist.Benares, Kaśi) - miasto w północnych Indiach, w stanie Uttar Pradesh nad Gangesem. Miasto stanowi ważny ośrodek kultu wyznawców hinduizmu i buddyzmu. Miejsce znane z rytualnych kąpieli w świętej rzece Ganges i palenia zwłok zmarłych na ghatach. Na obrzeżach Waranasi (ok. 13 kilometrów na wschód) mieści się Park Jeleni - miejsce pierwszego kazania Buddy skierowanego do pięciu ascetów.

[5] Dieta sattwiczna jest oparta na literaturze ajurwedyjskiej i jogicznej. Pojęcie to omawiane jest Mitahara, co dosłownie oznacza "umiar w jedzeniu." Dieta sattwiczna opiera się na dyscyplinie, która kładzie nacisk na żywność sezonową, owoce, przetwory mleczne, orzechy, nasiona, oleje, dojrzałe warzywa, rośliny strączkowe, całe ziarna i białka inne niż mięsne.

[6] Opis rozpuszczenia obiektu odpowiada metodzie medytacji wglądu -vipassana.

[7] Noumen - "Rzecz sama w sobie" - termin wprowadzony do filozofii przez Immanuela Kanta. Dla Kanta noumen oznaczał rzeczywistość, która istnieje niezależnie od świadomości i która jest absolutnie niepoznawalna.

[8] Iśwara - najwyższy bóg hinduizmie. Panują duże rozbieżności w rozumieniu i definiowaniu natury Iśwary.

[9] Isztadewata (sanskryt: i??adevat?, "ulubione bóstwo") - klasa bóstw opiekuńczych w hinduizmie. Isztadewata to indywidualne, ulubione bóstwo, z którym dana osoba ma szczególny związek, czczone niezależnie od uznawania różnych innych bóstw opiekuńczych czczonych przez daną społeczność (rodzinę, wieś, kraj).

[10] Sine qua non (łac. dosł. "warunek bez którego nie") - warunek konieczny, nieodzowny, konieczne i niezbędne działanie, stan lub składnik.

[11] Trudne lub kłopotliwe pytanie lub zagadnienie; temat często będący przedmiotem dyskusji, lecz który nigdy nie został zadowalająco rozstrzygnięty.

[12] Cuddalore - miasto w Indiach, w stanie Tamilnadu, nad Zatoką Bengalską, stolica dystryktu.

[13] s?mr?jya (???????????) Imperialna zasada, panowanie lub rząd firmy, mający sprawiedliwy i ojcowski charakter; królestwo lub państwo, którego uczestnicy cieszą się ochroną i pokojem.

[14] Dźiwa - w hinduizmie, dżinizmie i filozofii indyjskiej indywidualna dusza.

[15] Kosmogonia, z gr. ??????,(wszechświat, także ład, porządek) oraz gónos (pochodzenie) - całość wyobrażeń o pochodzeniu świata dla danej religii lub systemu filozoficznego oraz dział astronomii, który zajmuje się genezą i ewolucją ciał niebieskich, przeważnie tych z Układu Słonecznego.

[16] Dźapa - praktyka intonowania świętych imion lub powtarzania religijnej formuły, mantry. W krysznaizmie intonowanie imion Wisznu na koralach mala posiadających 108 koralików.

[17] Sanskryckie słowo śakti wywodzone jest od rdzenia śak (potęga, siła, bycie zdolnym do czegoś, uzdolnienie). Rdzeń ten występuje już w Rygwedzie w znaczeniach bycie potężnym lub silnym, posiadanie zdolności. W późniejszych tekstach spotyka się słowo śakti na określenie żeńskiego narządu rozrodczego.

[18] Swarupa (sanskryt sva - własna, r?pa - forma, kształt, wygląd) - w religiach dharmicznych termin donoszący się do formy (rupy) wewnętrznej indywidualnej (swa) jaźni istoty.

[19] Jiddu Krishnamurti - niezależny nauczyciel religijny, który powtarzał "prawda jest krainą bez dróg". Nauczał, że "wolność znajdujemy w niewybiórczym uświadomieniu sobie naszej codziennej egzystencji i działalności", a człowieka wyzwala obserwacja związków, w jakie wchodzi z innymi ludźmi i światem, prowadzona wtedy, gdy zdaje sobie sprawę z iluzoryczności podziału na obserwującego i to, co obserwowane.

[20] Dźanaka - staroindyjski król Widehy w Mithili, żyjący około 8-go lub 7-go wieku przed naszą erą.

[21] Suka - syn mędrca Wjasa (uznawanego za kreatora Wed i Puran) i głównego narratora Bhagawata Purana.

[22] W filozofii: istnienie czegoś poza rzeczywistością, granicą ludzkiego poznania; w teologii: byt niemożliwy do poznania ludzkimi zmysłami.

[23] Abhjasa w filozofii jogi oznacza praktykę lub ćwiczenie jogiczne. Abhjasa jest zdefiniowana jako "nieprzerwany wysiłek do osiągnięcia stanu spokoju umysłu", przy czym Jogasutra Patańdźalego zastrzega, że abhjasa daje efekty, gdy "jest kontynuowana nieprzerwanie przez dłuższy czas".

[24] Indian Civil Service - Indyjska Służba Cywilna (ICS), przez część XIX wieku oficjalnie znana jako Imperialna Służba Cywilna, była elitarną wyższą służbą cywilną Imperium Brytyjskiego w Indiach podczas rządów brytyjskich w latach 1858-1947.

[25] Divan lub diwan (perski: ?????, d?v?n) - wysokie ministerstwo rządu w różnych państwach islamskich lub jego główny urzędnik.

[26] Suami (suamidźi) - pochodzący z sanskrytu tytuł honorowy w hinduizmie. Oznacza osobę, która potrafi "kontrolować zmysły" (panować nad naturalną chęcią doznawania przyjemności). Użyty przed nazwiskiem jest bliski świeckiemu znaczeniu pan, w tytule osoby duchownej pojawia się również po jej imieniu duchowym.

[27] Darśan -sanskryckie słowo o bezpośrednim znaczeniu: spojrzenie i pogląd. Posiada wiele kontekstów. W powyższym oznacza czynność religijnego obcowania z guru lub bóstwem (np. podczas wizyty w świątyni).

[28] Ayyala Somayajulu Ganapathi Sastry, znany również jako Ganapati Muni (1878-1936), był uczniem Ramana Maharisziego. Jego uczniowie nazywali go także "Kavyakantha" (ten, który ma poezję w gardle) i "Nayana".

[29] Sajatiya Bheda (różnica wewnętrzna): Różnica w tej samej klasie obiektów. Takie same, jak obie są roślinami jaśminu i różne, ponieważ są fizycznie od siebie oddalone. Również różnica między jabłonią a drzewem mango. Oba drzewa są drzewami, ale różnymi rodzajami drzew. Vijatiya Bheda (różnica między drzewami): Różnica w grupach klasowych., lecz o wspólnym filarze. Różnica między górą a drzewem. Swagata Bheda (różnica własna): Różnica w obrębie atrybutów tego samego obiektu klasy. W jaśminie znajdziemy liście i kwiaty.

[30] Pari??mav?da (Sanskryt: ?????????) znana jako teoria transformacji, zakłada przyczynę ciągłego przekształcania się w jej skutki i ma trzy warianty - Satkarya-vada Samchjasza, Prakrti Parinama-vada Saivy Siddhanty i Brahma-Parinama-vada Vishishtadvaita Vedanta School of Thought

[31] Dak?i??m?rti jest aspektem hinduskiego boga Sziwy jako guru (nauczyciela) wszystkich rodzajów wiedzy.

[32] Śakti - małżonka Śiwy. Słowo "Śakti" używane jest też potocznie w znaczeniu natchnienia, inspiracji, charyzmy, intensywnej aktywności, witalności. Śakti jako bogini jest spersonifikowaną żeńską połówką Boga - Absolutu.

[33] Vakya Vritti jest księgą wedanty, małym traktatem autorstwa Adi Śankary, który dotyczy szczegółowego wyjaśnienia dwóch Mah?v?kyas - aham brahm?smi i tat tvam asi. Niektóre zdania (Śruti) są przeznaczone do powtarzania (mantra) i bezpośredniego doświadczenia Brahmana.

[34] Brahmakara vritti jest stanem umysłu, który obejmuje pojedynczą myśl Brahmana i jest osiągany poprzez głęboką jogiczną medytację. Nazwa przychodzi z sanskrytu, brahma - "święty" lub "boski"; akara - "kształt"; i vritti - "fala myśli", co daje: "myśli, które mają kształt Boski [Brahmana]". Brahmakara vritti odnosi się do ostatecznego stanu umysłu, zanim stanie się on jednym z Prawdą Absolutną, w którym to momencie nie ma już żadnego umysłu, a jaźń jest w wiecznym wyzwoleniu.

[35] Sannjasa - oznacza etap życia, w którym rozwijana jest wajragia, czyli stan determinacji i stałości w dążeniu do wyzwolenia się z iluzji materialistycznego życia. Ci, którzy wyrzekają się pospolitych myśli i pragnień, spędzają resztę swojego życia na duchowych rozmyślaniach. Zgodnie z opisem Manusmryti, jest to ostatni z czterech okresów życia człowieka (brahmaćarja, gryhastha, wanaprastha i sannjasin). Osoba przestrzegająca sannjasę nazywana jest sannjasinem. Sannjasin przyjmuje śluby, które nakładają na niego wiele ograniczeń, np. zakaz bezpośredniego kontaktu z osobami płci przeciwnej, zakaz podróżowania, zakaz posiadania majątku itp. Przyjęcie ślubów zwykle powiązane jest z nadaniem nowego imienia lub tytułu swamiego.

[36] Nirwikalpa - sanskryckim przymiotnik o ogólnym znaczeniu "nie wahać się", "nie pozwalać na zwątpienie", "wolny od zmian i różnic". W Sutrach Jogi Patandżaliego odnosi się do medytacji bezobiektowej.

[37] Sahadźa samadhi jest stanem, w którym cicha uważność podmiotu jest operantem wraz z pełnym i jednoczesnym wykorzystaniem ludzkich zdolności. Stan kewala nirwikalpa samadhi jest tymczasowy, podczas gdy sahadźa nirwikalpa samadhi jest stanem ciągłym w trakcie całego dnia.

[38] Reczaka, czyli pranajama reczaka, to sanskryckie słowo, które oznacza "wydech". Odnosi się do formy jogicznego oddychania, w której wydech wydłuża się, podczas gdy wdech pozostaje wolny. Wraz z puraka (wdychanie) i abhjantara kumbhaka (zatrzymywanie oddechu), reczaka jest jednym z trzech etapów wykorzystywanych w pranajamie.

[39] Śastra (trl. ??????? ś?stra, trl. Śastra, ang. Shastra, sanskryt, nauka, księga, pismo) - tekst objaśniający i rozwijający jakiś temat. Termin śastry jest często używany w odniesieniu do starożytnych hinduistycznych traktatów na tematy filozoficzno-religijne.

[40] Suszumna jest sanskryckim słowem oznaczającym "bardzo łaskawy" lub "miły" i jest również nazwą dla centralnego nadi (jogiczny kanał przepływu energii) w ciele. Suszumna biegnie wzdłuż centralnej osi ciała, przez rdzeń kręgowy.

[41] Przypuszczalnie chodzi o sanskryckie L?na (???), całkowite wchłonięcie, połknięcie, zjednoczenie z czymś.

[42] Para Tattva - sanskrycki zwrot oznaczający "Najwyższą Prawdę". Para oznacza tutaj przypuszczalnie "najwyższy", "transcendentalny" lub "absolutny".

[43] Siddha - mistrz duchowy, który osiągnął wyzwolenie, oświecenie czy duchową doskonałość. Osiągnięcie to przejawia się występowaniem cudownych zjawisk (siddhi), nad którymi siddha musi zapanować. Wiele traktatów indyjskich powiada, że mistrz duchowy(guru), może być rozpoznany po tym, że manifestuje moce nadprzyrodzone, siddhi.

[44] Tapas - w sanskrycie dosłownie "żar". Posiada dwa znaczenia: (1)Typ bardzo archaicznej praktyki ascetycznej polegającej na wznieceniu "wewnętrznego ognia". Tapas pojmowano trojako, jako posty, kontrolę oddychania i recytację wedyjskich hymnów. (2) W mitologii indyjskiej żar kosmiczny, praelement, źródło prawdy i prawa, oceanu i nocy.

[45] Śloka [sanskr.], klas. metrum poezji sanskryckiej; dwuwersowa zwrotka o 32 sylabach (2 × 16 zgłosek), każdy wers dzieli się na 2 tzw. pada; w tym metrum ułożono większość utworów literatury staroindyjskiej, m.in. eposy Ramajana i Mahabharata.

[46] Dźńani jest sanskryckim słowem, które oznacza "wiedzieć" lub "posiadający mądrość". Zazwyczaj używa się w stosunku do kogoś posiadającego wyższą wiedzę o wyzwoleniu zdobytą w wyniku jogicznej medytacji i/lub studiowania pism świętych.

[47] Wiśwamitra jest jednym z Siedmiu Mędrców (ryszi) wymienionych w liście Śatapatha-Brahmana. Jeden z bohaterów indyjskiego eposu Ramajany - nauczyciel Ramy i Lakszmany; w młodości król, wojownik i zdobywca, którego imię budziło grozę. Po sporze z Wasiszthą o Surabhi wyrzekł się władzy królewskiej i stał się, dzięki surowym umartwieniom i czystej sile woli, adeptem ascezy, wieszczem i świętym. Łączył w sobie dostojeństwo wieszcza i autorytet króla, ponadto był popędliwy i pewny siebie. Nie odczuwał zmęczenia, gorąca ani zimna, głodu ani zmęczenia, a nawet starości - panował całkowicie nad potrzebami ciała i wstrzemięźliwością. Na swojego następcę wybrał Śunahśepę, wywołało to bunt pięćdziesięciu ze stu jego synów. Nieposłuszni i przeklęci synowie uchodzili za przodków ludów niearyjskich.

[48] Al-Kaba - świątynia i sanktuarium w Mekce, najważniejsze miejsce święte islamu, cel pielgrzymek. Posiada jedne drzwi do pustego pomieszczenia wewnątrz.

[49] Upadeśa (Sanskryt "nauczanie", "instrukcja") jest duchowym przewodnictwem udzielanym przez guru lub nauczyciela duchowego.

[50] P?rvapak?a - lit. hipoteza umieszczona jako pierwotna do rozważenia, która generalnie jest wnioskiem zgłaszającego sprzeciw i zostaje obalona przez tezę autora.

[51] Writti, dosłownie" wir", to termin techniczny w jodze oznaczający, że treść świadomości psychicznej jest zaburzeniem w medium świadomości.

[52] Guna w sanskrycie znaczy jakość, drugorzędny element, także wynik działania zmysłów: oczu - obraz (barwo-kształt), uszu - dźwięk itd.

[53] Laya - sanskr. absorpcja umysłu, głęboka koncentracja, wyłączne oddanie (jakiemukolwiek obiektowi).

[54] Bhakta - w hinduizmie, a szczególnie w śiwaizmie i wisznuizmie, osoba praktykująca bhaktijogę. Bhakta stara się osiągnąć wyzwolenie (różnie rozumiane w zależności od wyznawanej religii) poprzez rozwinięcie intensywnej i bezinteresownej miłości do Boga.

[55] Maulwi - uczony nauczyciel lub doktor prawa islamskiego, termin używany szczególnie w Indiach jako forma tytulatury dla uczonego muzułmanina, który posługuje się potrzebami religijnymi innych.

[56] Terminologia astrologii wedyjskiej. Ardra odpowiada kalendarzowi księżycowemu znaku bliźniąt, natomiast dźiajanti w sanskrycie oznacza pełną jasność. - przyp. tłum.

[57] Jana 10:30, Biblia Gdańska

[58] Arati -hinduistyczny rytuał, w którym światło lampek wotywnych (z knotami moczonymi w maśle) lub z płonącej kamfory, jest ofiarowane bóstwu. Termin "arati" odnosi się również do pieśni śpiewanej podczas wykonywania tego rytuału.

[59] Wibhuti - termin odnoszony po pierwsze do cudownych, magicznych czy charyzmatycznych mocy osiąganych przez siddhów, a po drugie do świętego popiołu o białawym kolorze.

[60] Cynober (chińska czerwień, vermilion) - odcień koloru czerwonego wpadający nieznacznie w kolor pomarańczowy. Pigment o tym odcieniu pozyskiwano z cynobru, minerału z zawartością siarczku rtęci, stąd nazwa.

[61] h?t (????) - serce lub umysł; zdolność lub siedziba uczuć i myśli; ajam - coś na zewnątrz, z przodu (przyp. tłum).

[62] Draupadi jest postacią z Mahabharaty. Jest w niej opisana sytuacja. W której Karna (król Angi) nazywa Draupadi "nieczystą" za bycie żoną jednocześnie pięciu mężczyzn, dodając, że ciągnięcie jej do sądu nie będzie zaskoczeniem, czy jest odziana, czy też naga. Rozkazuje Duszasanie zdjąć szaty Draupadi. Po tym jak jej mężowie jej nie pomogli, Draupadi modli się do Kryszny, aby ją ochronił. Duszasana próbuje ją rozebrać, ale jest cudownie chroniona przez Krysznę. Duszasana odkrywa, że w miarę jak rozwija z niej warstwy sari, ilość tkaniny pokrywającej jej ciało nie zmniejsza się. Duszasana w końcu pada z wyczerpania, a przed sądem Draupadi pojawia się w pełni ubrana.

[63] Taumaturgia (gr. ????? tha?m - cud i ????? érgon - czyn, działanie, moc) - zdolność czynienia cudów, cudotwórstwo. Osoba posiadająca te zdolności nazywana jest taumaturgiem. [Czytanie podobno rozwija. Dlaczego więc nie poznać kilku trudniejszych słów?]

[64] Gandhara jest królestwem wymienionym w Mahabharacie i Ramajanie. Leży na terenie obecnego Pakistanu. Historia opisuje mężczyznę, którego z zawiązanymi oczami porzucono w lesie. Chodząc od wioski do wioski i pytając o drogę (szczegóły miejsca), trafił wreszcie do domu.

[65] Hebr. JHWH (?? ???? ). W kontekście misji, z którą wysyła Mojżesza, Bóg przedstawia się jako TEN, KTÓRY JEST. Obecnie badacze kultury hebrajskiej skłaniają się ku wymowie Jahwe, podważając interpretację fonetyczną z 1303 roku - Jehowa.

[66] Anamneza (gr. anamnesis "przypominanie") - sposób poznania danej rzeczy poprzez przypominanie sobie o niej niezależnie od doświadczenia zmysłowego danego człowieka. Według na przykład Platona, umożliwia ona uświadomienie sobie wszystkich wrodzonych prawd religijnych, filozoficznych i moralnych, w które Bóg wyposażył każdego człowieka.

[67] Słowo mane(-s?) w oryginale zostało napisane kursywą, podobnie jak inne sanskryckie terminy. Nie udało się go jednak sensownie powiązać z żadnym sanskryckim znaczeniem. W dziewiętnastym i dwudziestym wieku słowo Manes odnosiło się do ludzkości. W takim kontekście występuje w anglojęzycznej literaturze hinduskiej.

[68] Gandharwa - w mitologii indyjskiej klasa nadnaturalnych istot, żywiących się pięknym zapachem drzew i kwiatów (??? gandha - "zapach").

[69] Brahmaloka (trl. brahmaloka, świat Brahmy) - subtelny wymiar egzystencji po śmierci lub sfera w zaświatach, królestwo stwórcy immanantnego, sagunabrahmana.

[70] Pandit - sanskrycki tytuł nadawany erudytom hinduistycznym, jak również indyjskim profesjonalistom w jakiejkolwiek dyscyplinie teoretycznej.

[71] Paan (z sanskrytu parna "liść") pol. Betel - rodzaj znanej od starożytności używki popularnej w krajach Azji południowej i Dalekiego Wschodu. Betelu używa obecnie ok. 10-20% populacji, co sprawia, że jest on czwartą najbardziej popularną używką na świecie za kofeiną, nikotyną i alkoholem.

[72] Bahaizm, bahá'í - religia monoteistyczna założona w Persji w XIX wieku przez Bahá'u'lláha, podkreślająca duchową jedność całej ludzkości. Nauki bahaickie podkreślają zasadniczą duchową jedność najważniejszych światowych religii. Bahaizm łączy w sobie, między innymi, elementy judaizmu, chrześcijaństwa, islamu i babizmu. Według wierzeń bahaickich historia religii stopniowo rozwijała się poprzez ciąg boskich posłańców, z których każdy założył religię dostosowaną do danych czasów oraz zdolności rozumienia ludzi w tym okresie. Wśród posłańców byli Kryszna, Abraham, Budda, Jezus, Mahomet i inni, a ostatnio Bahá'u'lláh.

[73] W tekście oryginalnym pojawia się słowo blankness - całkowity brak idei, znaczenia lub substancji. Angielski przymiotnik blank można przetłumaczyć jako pusty, czysty, bez wyrazu, obojętny, bezbarwny, bezmyślny, bezrozumny...

[74] W jodze klasycznej ćitta rozumiana jest jako podmiot w procesach poznania i utożsamiana z empirycznym ja jednostki, umysłem, empiryczną świadomością. Wil?sa natomiast oznacza zabawę, figle, swawolę etc. W pismach sanskrytu wil?sa oznacza również siłę projekcji, która nazywa się również wik?epa śakti.

[75] Pochodzące z sanskryckiego słowo kailash, kailas odnosi się do zdolności jogina do rozwijania krystalicznej jasności jego prawdziwej natury. Słowo to jest również nazwą jednego z domów Śiwy w tybetańskich górach Gangdise, szczyt Kajlas (6714 m n.p.m.), wymienionego w mitologii hinduskiej.

[76] Przypuszczalne tłumaczenie: osoby zainteresowanej zdobyciem czegoś, zrobienia biznesu

[77] Sadhana (dosłownie środki realizacji) - w religiach dharmicznych jest to zbiór indywidualnych praktyk duchowych aspiranta, które mogą obejmować medytację z wizualizacją, recytację mantr, czy stosowanie mudr. Wybór rodzaju i czasu trwania sadhany dokonuje guru, najczęściej w momencie udzielania dikszy (inicjacji w daną tradycję) lub przy okazji darśanu.

[78] Gudźaratowie - indoaryjska grupa etniczna z Indii, posługująca się językiem gudźarati. Liczebność populacji szacuje się na 59 milionów. Poza Indiami w większej ilości Gudźarati można spotkać w Pakistanie, Wielkiej Brytanii, USA, Kanadzie oraz w takich krajach afrykańskich jak: Tanzania, Uganda i Kenia. Znani Gudźaratowie to: Mahatma Gandhi, Freddie Mercury, Sunita Wiliams (jedna z siedmiu astronautek na świecie).

[79] Nawiązanie do wydanej w 1935 roku książki "The Secret Path" Paula Bruntona.

[80] Nawiązanie do zawierającej rozmowy z Ramaną Mahariszi książki "Nan Yar" wydanej w 1923 roku przez Sivaprakasam Pillai.

[81] Upadhi (sanskryt: "nałożenie" lub "ograniczenie") w logice hinduskiej jest warunkiem, który towarzyszy głównemu terminowi i musi być dostarczone w celu ograniczenia zbyt ogólnego terminu środkowego. Na przykład, "góra ma dym, ponieważ ma ogień" opiera się na fałszywym założeniu, że wszystkiemu ogniu towarzyszy dym. Upadhi może być również postrzegane jako przebranie lub pojazd dla prawdziwej rzeczywistości, zarówno określający coś, jak i ograniczający. Na przykład, ciało człowieka lub zwierzęcia jest upadhi jego ducha. Upadhi jest jednym z wielu warunków ciała i umysłu przesłaniających prawdziwy stan człowieka lub jego samego, który indyjskie filozofie starają się usunąć dla osiągnięcia mokszy.

[82] Termin mah?tm?/-n (w sanskrycie ??? mah? - wielka + ????? lub ????? ?tman - dusza) jest podobny w użyciu do współczesnego terminu Święty i może być przetłumaczony jako "Niebiański Mistrz". Ten tytuł jest powszechnie stosowany do wybitnych duchowych przywódców indyjskich, szczególnie w kontekście autorytetów moralnych.

[83] Smryti - święte księgi hinduizmu inne niż Wedy (zwane śruti) takie jak Purany czy Itihasy.

[84] Dnyaneshwari (J??n?śvar?), zwany również Jnanesvari lub Bhavartha Deepika to komentarz do Bhagawadgity napisany przez świętego i poetę Dnyaneshwara z Marathi w roku 1290 CE.

[85] Bhagawatapurana - piąta purana według tradycyjnego spisu, zwana "Śrimad-Bhagavatam", czy też bhagavata. Śrimad-Bhagawatam jest osobistym komentarzem do Wedantasutry, napisanym przez Śri Wjasadewę. Została ona napisana w dojrzałym okresie jego duchowego życia.

[86] "Vichara Sagar" autorstwa hinduskiego świętego Niszaldasa.

[87] Viśi??a (???????) posiada w sanskrycie kilka znaczeń: 1) Wyróżniający się, wyraźny. 2) Szczególny, specjalny, charakterystyczny, 3) scharakteryzowany tym, jest obdarzony, posiada [coś], 4) najwyższy, najlepszy. W tekście prawdopodobnie użyte jest 4 znaczenie - Najwyższy.

[88] Kaivalya Navaneeta, starożytne dzieło tamilskiej klasycznej adwaity. Kaivalya lub Kevala to stan, w którym dusza istnieje, odizolowany od wszelkiego połączenia z ciałem itp. Navaneeta znaczy masło. Tandavaraya Swami, autor Kaivalya Navaneeta, mówi, że wydobył masło z mleka.

[89] Wiśisztadwajta (niekiedy także: Viśi???dvaita Ved?nta) - jedna ze szkół indyjskiego nurtu filozoficznego wedanty, założona przez Ramanudżę. Wiśisztadwajta jest szkołą niedualistyczną, zgodnie z jej doktryną nie istnieje dualizm pomiędzy absolutem bez cech a absolutem określonym cechami (atrybutami).

[90] Książka "Badanie Jaźni" (ang: "Self-enquiry") - jedna z pierwszych publikacji Ramany Maharisziego.

[91] Cytowanie pochodzi z wedyjskiej Mantry Puszpam. Tasja = Ten; Śikhaja = ogień; Madhje = w środku; Paramatma = Najwyższa Świadomość; Wjawaśthitah = utożsamiać.

[92] Ramlila (R?ml?l?) to wszelkie ludowe inscenizacje życia Ramy według starożytnej hinduskiej epopei Ramajana lub literatury wtórnej opartej na niej, takiej jak Ramcharitmanas. Po inscenizacji legendarnej wojny pomiędzy Dobrem a Złem, kulminacją obchodów Ramlila jest nocne święto Duśsehra, podczas którego palone są gigantyczne, groteskowe wizerunki Zła, takie jak demon Rawana, zwykle z fajerwerkami.

[93] Źródło tekstu: Baghawadgita, rozdział 15, tekst 6. jat - gdzie; gatwa - idzie; na - nigdy; niwartante - wraca; tad dhama - ta siedziba; paramam - najwyższy; mama - mój. W luźnym tłumaczeniu: "Ten, kto ją osiągnie [Realizację Jaźni], nigdy nie powraca do materialnego świata."

[94] Loka (sanskryt: "świat") w kosmografii hinduizmu, wszechświata lub jakakolwiek jego konkretna część. Najczęstszym podziałem wszechświata jest tri-loka, czyli trzy światy (niebo, ziemia, atmosfera; albo niebo, świat ziemski, piekło), z których każdy jest podzielony na siedem regionów.

[95] Maurycy Frydman pochodził z Polski, urodził się w 1901 r. w Warszawie, zmarł w 1977 r. w Indiach.

[96] Sita - żona Ramy, bohaterka Ramajany. Została porwana na wyspę Cejlon przez demona Rawanę, co wywołało wojnę i unicestwienie demona.

[97] W mitach Parwati (dosłownie "górska bogini" od sanskryckiego ????? góra), córka boga Himalajów Himawanta, występuje jako małżonka Śiwy.

[98] Muladhara, ćakra korzenia, ćakra podstawy - według tradycji hinduskiej oraz niektórych zwolenników ruchu New Age, miałaby być pierwszą z tzw. głównych ćakr, czyli domniemanych ośrodków energetycznych. Miałaby odpowiadać za kontakt ze światem fizycznym, z Ziemią, z której pobierałaby ona fizyczną energię życia (nazywaną w różnych kulturach Chi, Qi, Prana, Mana).

[99] Pranawa w sanskrycie oznacza "to, co brzmi głośno" i jest używane w odniesieniu do mistycznego dźwięku Om (?, "aum"). Pranawa pochodzenia hinduskiego jest uważana za świętą w hinduizmie, buddyzmie i dżinizmie.

[100] Mantra - w buddyzmie, hinduizmie i ezoteryce formuła, werset lub sylaba, która jest elementem praktyki duchowej. Jej powtarzanie ma pomóc w opanowaniu umysłu, zaktywizowaniu określonej energii, uspokojeniu, oczyszczeniu go ze splamień. Istnieją cztery rodzaje Mahawakjas (1) Tat Tvam Asi - to jesteś ty, (2) Aham brahm?smi - jestem Brahmanem, (3) Ayam Atma Brahma - ta Jaźń jest Brahmanem, (4) Praj??nam Brahma - Wiedza Absolutna jest Brahmanem.

[101] BG 2.52: Kiedy twój intelekt przekroczy bagno złudzeń, wówczas nabierzesz obojętności na to, co usłyszano i co jeszcze nie zostanie usłyszane (o przyjemnościach na tym świecie i światów przyszłych).

[102] "Wiem, co to jest dharma, ale nie mogę zmusić się, aby za nią podążać! Wiem, co to jest dharma, ale nie mogę się z niej wycofać! O, Panie zmysłów! Mieszkałeś w moim sercu i zrobię to, do czego mnie zmusisz." Prapanna Gita 57

[103] Patandźali - indyjski filozof z ok. II w. p.n.e., jogin, gramatyk sanskrytu, autor jednego z najważniejszych traktatów na temat jogi jakim są Jogasutry (Yogas?tra), a także prawdopodobnie Mah?bh??yi, wielkiego komentarza do gramatyki Paniniego A???dhy?y?. Hinduska tradycja uważa go za inkarnację Śeszy i przypisuje mu dzieło zapoczątkowania systemu jogi.

[104] Fragment hymnu inicjacyjnego w wedancie, deklaracji używanej często jako mantra.

[105] Według Słownika języka polskiego red. W. Doroszewskiego: Fotyzm (gr. phôtismos = oświetlenie) - złudne wrażenia świetlne lub barwne powstające jako reakcja na podniety słuchowe lub ostre, bolesne podrażnienia skóry.

[106] Mirra Alfassa (21 lutego 1878 - 17 listopada 1973), znana swoim wyznawcom jako Matka, była duchowym guru, okultystką i współpracowniczką Śri Aurobindo, który uważał ją za równie jogiczną jak on i nazwał ją "Matką". Założyła aśram Śri Aurobindo i Auroville jako miasto uniwersalne; była inspiracją i wpływem wielu pisarzy i osobistości duchowych na temat Jogi Integralnej.

[107] Monizm zmodyfikowany lub kwalifikowany - wiśisztadwajta; najwybitniejszy przedstawiciel Ramanudźa; brahman jest Bogiem osobowym, obdarzonym cechami, świat jest realny, dusza (dźiwatman) jest odrębna od Boga, mimo substancjalnej z nim jedności.

[108] Thiruvasagam (zromanizowany: tiruv?cakam, tamil. "święta wypowiedź") jest tomem pieśni tamilskich skomponowanych przez szaiwskiego poetę bhakti Manikkavasagara w IX wieku. Zawiera 51 kompozycji i stanowi ósmy tom Tirumurai, świętej antologii tamilskiego śiwaizmu Siddhanty. Opowiada legendę o Manikkavasakarze, który został mianowany ministrem przez króla Arimarttanara i wysłany, aby kupić 10.000 koni od arabskich handlarzy, ale wydał pieniądze na budowę świątyni w Tirupperunturai.

[109] Pochodzące z sanskrytu linga wywodzi się od znaczeń "znak", "emblemat", "przejaw", "symbol", "pieczęć", "stworzenie". W najstarszych tekstach śiwaizmu linga obrazowana jest jako Pierwotne Kosmiczne Jajo, z którego powstaje cały wszechświat i wszystkie stworzenia. Kamienny hinduistyczny lingam to najczęściej obiekt kultu boga Śiwy, czyli śiwalingam. Linga najczęściej jest obłego, jajowatego kształtu czarnym kamieniem. Innym sposobem symbolizowania transcendentalnego bytu jest odcisk stopy, bądź stopa.

[110] Au? lub O? (?) to święty dźwięk i duchowy symbol w indyjskich religiach. W hinduizmie oznacza on istotę ostatecznej rzeczywistości, świadomości lub Atmana.

[111] Nirguna to sanskrycki termin, który może być tłumaczony jako "bez różnicy". Jest ważnym pojęciem w filozofii wedanty, która dzieli swoje korzenie z jogą, ponieważ jest często używany, aby postawić pytanie, czy Brahman posiada jakieś atrybuty czy jest bez żadnych własnych cech (rozróżnienia).

[112] Śri Śiwa Panćakszara Śtotra jest rodzajem popularnej literatury dewocyjnej nie związanej ścisłymi zasadami, jak niektóre inne starożytne pisma indyjskie, takie jak Wedy. W literaturze sanskryckiej poezja pisana na cześć boga nazywana jest śtotrami. Panczakszara (sanskryt: ?????????) oznacza w sanskrycie dosłownie "pięć liter" i odnosi się do pięciu świętych liter Na, Ma, Śi, W? i Ja.

[113] Hinduski mnich, wędrowny asceta, poprzez praktykę dążący do wyzwolenia. Sanskryckie sadh można oddać jako wejść do celu.

[114] Jerzy V (3.VI.1865 - 20.I.1936) - król Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii i cesarz Indii od 6 maja 1910. Za jego rządów w 1922 r. Imperium brytyjskie osiągnęło rozmiar 36,6 milionów km?, stając się największym imperium w historii ludzkości.

[115] "Gdybyśmy mieli widok z pozycji Mądrości, postrzegalibyśmy świat jako formę Najwyższego."

[1] Immanencja - przeciwieństwo transcendencji, (nieodłączne) zawieranie się czegoś w czymś.

[2] Sandhj? (???????) odnosi się do modlitwy porannej, w południe lub wieczorem. Jest ona wykorzystywana w literaturze wedycznej i pur??icznej.

[3] Maharadża (mah?r?dża "wielki król") - historyczny tytuł królewski władców różnych regionów Indii. Maharani jest żoną Maharadży.

[4] W hinduizmie nie istnieje formalny proces kanonizacyjny. Dlatego co do niektórych świętych nie ma wśród hinduistów zgodności, czy są świętymi. Za świętych hinduiści ogólnie uważają osoby pobożne, które odznaczają się zaletami, czynią dobro i najczęściej są joginami i dokonują cudów. Imiona, pod jakimi święci są znani, poprzedzane są często tytułem Śri, rzadziej też Śrila, a także Paramahamsa czy Mahatma (co oznacza wielka dusza). Do ich imion dodaje się także czasem określenie Baba (co oznacza czcigodny ojciec) lub Babadźi (jako wyraz szacunku) czy też Maharadż lub Maharadżi.

[5] Indyjska tradycja wyraża szczególną cześć dla Guru lub nauczyciela. Dakszinamurthi w hinduskim systemie wierzeń jest uważany za ostatecznego Guru - wcielenie wiedzy i uosobienie ignorancji (reprezentowane przez demona zmiażdżonego pod stopami bóstwa). Zgodnie z świętymi tekstami, jeśli dana osoba nie ma Paramaguru, to może przyjąć i czcić Dhakszinamurthi jako swojego Guru.

[6] kritopasaka: ten, który zrobił upasanę (formę religinego oddania) lub medytację.

[7] Śrawa?a (?????) odnosi się do pierwszego z trzech etapów nauki według B?had?ra?yaka Upani?ad, stanowiącego część starożytnego indyjskiego systemu edukacji, ukierunkowanego zarówno na wewnętrzny jak i zewnętrzny wymiar człowieka. W pierwszym etapie śrawa?y uczniowie słuchali uważnie nauczyciela.

[8] Tytuł maharadża przyznawany jest władcom i królom Indii. W sensie sakralnym oznacza założyciela ruchu religijnego, głowę kościoła itp.

[9] Brahmaćarja (sankr. Brahman - absolut, ćar - podążać, praktykować) - w społeczeństwie hinduistycznym pierwszy z czterech etapów (aśrama) życia człowieka. Termin ten odnosi się głównie do osób do 25 roku życia. Tradycja hinduistyczna zakłada, że długość życia człowieka wynosi 100 lat. Każdemu z czterech etapów życia przypada równa liczba lat. Okres brahmaćarji rozpoczyna ceremonia upanajana. W czasie przypadającym na brahmaćarję młody człowiek pod autorytatywnym przewodnictwem guru studiuje wiedzę wedyjską w gurukuli, ściśle przestrzegając celibatu i abstynencji seksualnej.

[10] Dźagrat to sanskrycki termin oznaczający jeden z czterech stanów świadomości umysłu, nazywany w filozofii jogicznej awasthami. Dźagrat to stan przebudzenia, którego ludzie doświadczają, kiedy nie śpią.

[11] Wiwekananda, także Swami Wiwekananda właściwie Narendranath Datta (1863-1902), był indyjskim swami i mistrzem duchowym. Był uczniem Paramahansy Ramakryszny z Kalkuty. Jego największym osiągnięciem było rozpropagowanie filozofii hinduistycznej (jogi i wedanty) na Zachodzie.

[12] Bhadźan - rodzaj lirycznej religijnej pieśni hinduskiej, bardzo popularnej w hinduizmie od XII w., zwłaszcza w ludowym nurcie bhakti. Utwory czasami są bardzo proste, czasami oparte na motywach klasycznej muzyki indyjskiej.

[13] Tanum?nas? (sanskryt: ) jest trzecim etapem lub bhumiką mądrości występującej w stanie czuwania. Nazwa pochodzi od słowa tanu oznaczającego nić, a manas - umysł (umysł cienki jak nić). Na tym etapie przebudzenia aspirant porzuca wszelkie rozróżnienia zmysłowego przedmiotów.

[14] Padarthabhavini jest sanskryckim słowem, które reprezentuje wyższy stan świadomości, który nie jest związany ze światem materialnym. Padartha oznacza "rzecz materialną", a abhawini "brak". Słowa te łączą się, aby reprezentować szósty etap wiedzy, czyli dźńanę.

[15] Prarabdha jest tą częścią minionej Karmy, która jest odpowiedzialna za obecne narodziny (ciało). Tak więc, Prarabdha jest jedną z części Sanczitty.

[16] Turija jest stanem wyzwolenia, w którym według szkoły adwaita doświadcza się nieskończoności (ananta) i nieróżnorodności (adwaita/abheda), czyli stanu wolnego od dualistycznego doświadczenia.

[17] Mumukśutwa to intensywna tęsknota lub palące pragnienie wyzwolenia, wolności i samorealizacji.

[18] Summum bonum jest łacińskim wyrażeniem oznaczającym "najwyższe dobro", które zostało wprowadzone przez rzymskiego filozofa Cycerona, aby odpowiadało Idei Dobra w filozofii starożytnej Grecji. Summum bonum jest na ogół uważane za cel sam w sobie, a jednocześnie zawiera wszystkie inne dobra.

[19] Tapas jest często tłumaczony tradycyjnie jako "surowość" lub "dyscyplina". Słowo "Tapas" pochodzi od korzenia sanskryckiego czasownika "tap", który oznacza "palić" i wywołuje poczucie "brutalnej dyscypliny" lub "pasji".

[20] Shanti Devi (1926 - 1987) była Indianką, która twierdziła, że pamięta swoje poprzednie życie i stała się przedmiotem badań nad reinkarnacją. Komisja powołana przez indyjskiego przywódcę politycznego Mahatmę Gandhiego poparła jej twierdzenie, a inny raport badacza Bal Chand Nahata podważył je. Następnie kilku innych badaczy przeprowadziło z nią wywiad i opublikowało o niej artykuły i książki.

[21] Kambar (ok. 1180-1250) był średniowiecznym tamilskim hinduskim poetą i autorem Ramawataram, popularnie znanego jako Kambaramadźanam, tamilskiej wersji eposu Ramajana. Kambar był również autorem innych dzieł literackich Tamilów, takich jak Thirukkai Wazakkam, Erezhupathu, Śilaiezhupathu, Kangai Puranam, Śadagopar Anthathi i Śaraśwati Anthathi.

[22] Kośa (także Kosa; sanskryt ???, IAST: kośa), zwykle tłumaczona jako "powłoka", jest okryciem Atmana lub Jaźni według filozofii wedyjskiej. Przyjmuje się istnienie pięciu Kośów, które często są wizualizowane jako warstwy cebuli subtelnego ciała.

[23] Wibhuti (dewanagari ??????:, trl. vibh?ti?, dosłownie "niematerialny", "pozaziemski", "nadziemski") - termin odnoszony po pierwsze do cudownych, magicznych czy charyzmatycznych mocy osiąganych przez siddhów, a po drugie do świętego popiołu o białawym kolorze jaki materializuje się w obecności niektórych hinduskich świętych.

[24] Sambandar lub Thirugnana Sambandar (Tamil: ?????????) był poetą wczesnego śiwaizmu, świętym Tamil Nadu, żyjącym około VII wieku. Jest on jednym z najwybitniejszych spośród sześćdziesięciu trzech Najanarów, którzy inspirowali Ramanę Maharisziego.

[25] Miesięcznik Trilinga wydawany od 1914 roku w Madrasie (obecnie Chennai) przez Vavil1avenkateswara Sastry.

[26] Sarv?dhik?r? to tytuł mający różnorodne zastosowanie w Indiach, na przykład: stary tytuł dla ministra naczelnego władcy południowych Indii, kuratora (np. obozu), dyrektor generalny jakiegoś przedsiębiorstwa.

[27] Ś?stra (???????) odnosi się do "wyuczonych dyscyplin" i stanowiła część starożytnego indyjskiego systemu edukacji, który miał na celu zarówno wewnętrzny jak i zewnętrzny wymiar człowieka.

[28] Śuka był synem mędrca Wjasa (uznawanego za organizatora Wed i Puran) i głównym narratorem Bhagawaty Purany. Większość Bhagawaty Purany składa się z Śuki recytującego historię umierającemu królowi Parikszi.

[29] Upadesz oznacza nauki, porady, instrukcje, wykłady, lekcje, wykładnię moralną, dyskursy itp.

[30] Tantra (sanskryt dosłownie krosno, splot, system) oznacza ezoteryczne tradycje hinduizmu i buddyzmu, które współtworzyły się najprawdopodobniej około połowy pierwszego tysiąclecia naszej ery. W religiach dharmicznych termin tantra rozumiany jest także jako system, metoda, technika itd., natomiast sadhana (dosłownie środki realizacji) to zbiór indywidualnych praktyk duchowych aspiranta

[31] Kundalini (sanskryt "zwinięty wąż") w hinduizmie jest formą boskiej energii (lub śakti). Uważa się, że znajduje się u podstawy kręgosłupa (muladhara). Jest to ważne pojęcie w Śiwa Tantrze, w której jest siłą lub mocą związaną z boską kobiecością. Uważa się, że ta energia, kiedy jest czczona i budzona poprzez praktykę tantryczną, prowadzi do duchowego wyzwolenia.

[32] Mahatma Gandhi w 1933 roku ukuł słowo Harijan, tłumaczone jako lud Boży, aby zlikwidować dyskryminację nietykalnych.

[33] Dośa jest jedną z trzech substancji, które według Ajurwedy są obecne w organizmie człowieka.

[34] Suśupti jest sanskryckim słowem oznaczającym "głęboki sen" i odnosi się do jednego z czterech stanów świadomości w filozofii hinduskiej i jogicznej, czasami nazywanego "głęboką świadomością snu". Jest to również trzecia z trzech awast, czyli stanów umysłu.

[35] Marwari - w Indiach i innych krajach potoczne określenie członków kasty kupieckiej, wywodzących się pierwotnie z Radżastanu, a zwłaszcza z regionu Marwar.

[36] Dla atjaśramów odniesienia w Narada Pariwradźaka Upanishad, w. 1-15; Śwetaśwatara Up. VI. 21; Tedźobindus Up. I. 47-48; Suta Samhita-Mukti Khanda Ch. V. w. 9, 14-43; Śiwamahatmja Khanda Ch. V. 32, 37fi 55.

[37] Alwarowie - dwunastu tamilskich średniowiecznych poetów i świętych wisznuickich, tworzących w ramach tzw. ruchu bhakti. Zbiór utworzonych przez nich pieśni, Nalajira diwja prabandam (Cztery tysiące boskich kompozycji), stanowi święty kanon tamilskiego wisznuizmu.

[38] G?jatr? Mantra znana jako S?vitri Mantra, jest wysoko cenioną mantrą z Rig Wedzie (Mandala 3.62.10), poświęconą Sawitri, bóstwu pięciu elementów. G?jatr? to nazwa wedyjskiego metrum, na który składa się pojedynczy werset. Jego recytacja jest tradycyjnie poprzedzona przez o? i formułę bh?r bhuwa? swa?, znaną jako mah?wj?h?ti, lub "wielką (mistyczną) wypowiedź".

[39] Sa?s?r? - osoba troszcząca się o rodzinę lub wykonująca świecki zawód; która prowadzi biznes i jest narażona na problemy życia publicznego; antagonista ascety lub pustelnika.

[40] N?masmara?a (j. marati) - trzymanie lub wywoływanie w umyśle imion lub imienia boga.

[41] Termin asura odnosi się do osoby "poszukującej mocy" lub "spragnionej mocy". Praindoeuropejski trzon "As" oznaczał istotę obdarzoną mocą (w mitologii nordyckiej asami byli bogowie tacy jak Odyn, Thor i Tyr).

[42] Estella, także Eustella, Stella (ur. i zm. w III wieku n.e. w Galii) - święta męczennica i patronka miasta Saintes. Jej wspomnienie liturgiczne obchodzone jest w Kościele katolickim 11 maja, a w Cerkwi prawosławnej 30 kwietnia.

[43] Waiśja - trzecia w hierarchii, zaraz po kszatrijach, warna [kasta]. Spośród czterech warn - statusów społecznych wyżej stoją kszatrijowie, a najwyżej bramini. Waiśjowie zajmują się produkcją, handlem, rolnictwem itp.

[44] W wersji angielskojęzycznej jest to Księga Psalmów 46:10: "Be still, and know that I am God". Bibia Tysiąclecia natomiast fragment ten tłumaczy: "Przestańcie i poznajcie, żem Ja Bóg"; także numeracja nie jest zgodna, gdyż zdanie to jest wersetem 11.

[45] Garuda jest jednym z bóstw w hinduizmie i buddyzmie tybetańskim. W hinduizmie jest wierzchowcem (wahana) boga Wisznu. Przedstawiany jest jako złoty lub czerwony orzeł o ciele człowieka. Garuda jest bratem Aruny, woźnicy Surji, boga słońca. Symbolizuje nauki tajemne Wed. Jest śmiertelnym wrogiem Nagów.

[46] Via media jest łacińskim zwrotem oznaczającym "środkową drogę" i filozoficzną maksymą życiową, która opowiada się za umiarkowaniem we wszystkich myślach i działaniach. Arystoteles (384-322 p.n.e.) nauczał umiaru, namawiając swoich uczniów do podążania środkową drogą pomiędzy skrajnościami, via media było dominującym filozoficznym nakazem, dzięki któremu zorganizowano starożytną cywilizację i społeczeństwo rzymskie.

[47] Percy Bysshe Shelley (1792-1822) - angielski poeta i dramaturg. Przedstawiciel angielskiego romantyzmu.

[48] "Cancelled Passage Of The Ode To Liberty" Opublikowany przez Dr Garnetta, "Relics of Shelley", 1862.

[49] Choroba Heinego-Medina, łac. poliomyelitis anterior acuta, ostre nagminne porażenie dziecięce, wirusowe zapalenie rogów przednich rdzenia kręgowego, H14, pot. Też heinemedina, wirusowa choroba zakaźna wywoływana przez wirus polio.

[50] Tradycja guru-śiszja, czyli parampara ("linia"), oznacza sukcesję nauczycieli i uczniów w tradycyjnej kulturze wedyjskiej i religiach takich jak hinduizm, dżinizm, sikhizm i buddyzm (tradycja tybetańska i zen). Jest to tradycja duchowej relacji mentorskiej, gdzie nauki są przekazywane przez "nauczyciela" guru (sanskryt: ????) do "ucznia" śi?ja (sanskryt: ?????). Taka wiedza, czy to wedyjska, agamistyczna, architektoniczna, muzyczna czy duchowa, przekazywana jest poprzez rozwijającą się relację pomiędzy guru a uczniem.

[51] W adwaicie wedancie manana oznacza głęboką refleksję nad tym, co słyszy się od nauczyciela. Jest ona częścią trzykrotnego procesu śrawana-manana-nididhjasana, trzech etapów życia religijnego, które łącznie tworzą drogę poznania, prowadząc do osiągnięcia mokszy.

[52] W języku tamilskim sawa oznacza usługiwanie, głównie jako forma oddania. Usługiwanie jest od stanu niskiego do wysokiego - jak uczeń sevai dla nauczyciela; usługa przez młodszego starszemu lub rodzicom przez dzieci.

[53] Kalyana Mandapam - świątynia poświęcona rytualnemu ślubowi Boga z Boginią. Przeprowadza się w niej rytuał zaślubin.

[54] Kasturi w języku tamilskim oznacza piżmo jeleniowatych jest substancją o trwałym zapachu, otrzymywaną z gruczołów ogonowych samców jeleniowatych. Tutaj jako synonim czegoś śmierdzącego.

[55] Olla podrida (dosł. zgniły garnek) - hiszpańska potrawa jednogarnkowa, gotowana z resztek. Składają się na nią różnego typu mięsa i wędliny (np. kiełbasa czosnkowa lub szynka), warzywa, groch, soczewica, fasola i ryż. W praktyce do garnka wkładano wszystko, co było pod ręką, także rzepę, marchew, cieciorkę, dynię, kapustę, czy nawet pomidory. Główna potrawa Don Kichota w powieści Cervantesa, synonim podłego jedzenia.

[56] A??aka (?????) według słownika sanskrytu odnosi się do studiowania sutr

[57] Bhiksha to jedzenie dawane jako jałmużna. Bhiksza oznacza hinduską tradycję żebrania o jałmużnę w celu przełamywania się lub pozbywania się ego. Zazwyczaj bhiksza jest posiłkiem podawanym sadhu lub mnichowi, gdy osoba ta odwiedza pobożny hinduski dom.

[58] Mumukszu to sanskrycki termin oznaczający kogoś, kto koncentruje się na osiągnięciu wyzwolenia i jest poszukiwaczem wiedzy i prawdy.

[59] Indra loka jest terminem, opisującym niebo bogów w niektórych tradycjach hinduizmu. Indra jest opisywany w Wedach jako bóg piorunów i burz. Loka być sanskryckie słowo oznaczające "świat"; w ten sposób, Indra loka znaczyć dosłownie "świat Indra".

[60] W religii wedyjskiej typ bardzo archaicznej praktyki ascetycznej, polegającej na wznieceniu "wewnętrznego ognia".

[61] Marathowie - grupa etniczna w zachodnich Indiach, głównie w stanie Mahahasztra, posługująca się językiem marathi.

[62] Prakryti (pra - przed + kr - tworzyć, produkować) - oznacza początkową, pierwotną substancję stworzenia (natura). W hinduizmie występuje obok puruszy - tego, kto raduje się tą naturą. Jest energią rodzaju żeńskiego, kontrolowaną przez Brahmę (Stwórcę). Prakryti jest zawsze zależna.

[63] Tirumalp?d to hinduski tytuł Kszatrija używany w Północnej i Środkowej Kerali w Indiach. Tytuł ten jest używany niezależnie przez niektóre odłamy Samantan Nairs i Kszatrija, jak również przez niektóre klany Namboothiri.

[64] Manolaja jest terminem, który oznacza "utratę świadomości", która jest wynikiem całkowitej mentalnej absorpcji do przedmiotu koncentracji. Manolaja może być również tłumaczona jako "łączenie się umysłu". Termin ten pochodzi z sanskryckich manas, oznaczające "myśl", "umysł" lub "wyobraźnię", oraz laja, oznaczające "rozwiązanie" lub "uczynienie umysłu nieaktywnym". W medytacji manolaja jest jednym z celów - dzięki niej umysł zostaje wchłonięty w przedmiot medytacji.

[65] Bhawana (pali, sanskryt: bh?van?) oznacza "rozwój" (dosłownie "przywoływanie do istnienia, produkowanie").

[66] Wajkuntha, świat Wisznu - subtelny wymiar egzystencji po śmierci lub sfera w zaświatach w hinduizmie, pozaziemskie królestwo boga Wisznu.

[67] Paramapada - najwyższy stan lub pozycja, esencja, ostateczne błogosławieństwo.

[68] Withoba - męskie bóstwo hinduistyczne, uznawane za jedną z manifestacji Kryszny (według zwolenników Madhwy) lub Wisznu, niekiedy również Śiwy. Withoba jest ważną postacią w panteonie lokalnego ruchu bhakti i warkari w indyjskich stanach Maharashtra, Karnataka i Andhra Pradeś.

[69] Dźńaneśwara (marathi: ??????????, dźń?neśwar) (ok. 1275-1296) - indyjski filozof, mistyk, jogin i święty hinduistyczny. Pierwszy wielki poeta tworzący w języku Marathów - marathi.

[70] Linga jest najświętszym symbolem Śiwaizmu, reprezentuje Śiwę. Położenie nóg, które w Indiach są uznawane za najbardziej nieczystą część ciała, na najświętszym symbolu hinduizmu jest postrzegane jako skrajna zniewaga.

[71] W kilku kolejnych dialogach jest nawiązanie do "Modern Psychological Review", czasopisma bądź książki, które pod tym tytułem zdaje się nie istnieć.

[72] Diksza - akt inicjacji w tradycjach hinduistycznych równoważny znaczeniowo nowym narodzinom. Już w czasach wedyjskich miał na celu uśmiercenie nieuświęconej egzystencji dla osiągnięcia egzystencji wyższego stopnia. W buddyzmie na przykład, przyjmując święcenia, nadawane jest nowe imię, które oznacza śmierć poprzedniej istoty i narodzenie nowej.

[73] W oryginale użyto słowa verbiage, które jest połączeniem dwóch znaczeń verbal (werbalny, słowny) i garbage (śmieci, odpady).

[74] Abhiszeka - w hinduizmie i buddyzmie rytualne obmywanie wizerunku bóstwa lub lingamu. Niegdyś zwyczaj związany z namaszczeniem władcy podczas koronacji, obecnie zachowany przy konsekracji obrazów i posągów. Wizerunki bogów polewa się ghee, wodą zmieszaną z mlekiem lub kurkumą i obsypuje kwiatami.

[75] Śtotra to sanskryckie słowo oznaczające odę, pochwałę lub hymn pochwalny. Jest to gatunek literacki indyjskich tekstów religijnych przeznaczonych do melodycznego śpiewu, w przeciwieństwie do śastr, które są komponowane do recytacji.

[76] Kaddźan to tkane maty z liści palmy kokosowej, używane do pokrycia dachów i ścian.

[77] Kaupinam, kaupina lub langot to indyjska bielizna noszona. Składa się z prostokątnego paska tkaniny bawełnianej, który służy do okrycia narządów płciowych za pomocą sznurków połączonych z czterema końcami tkaniny w celu związania jej wokół talii osoby noszącej.

[78] Słowo dżada ma wiele znaczeń w hinduizmie. W Dharmaśastrze (prawie religijnym) odnosi się do "idioty" (tego, który jest pozbawiony inteligencji). Słowo to jest używane w całej literaturze Dharmaś?stra, takiej jak Manusm?ti.

[79] Mowa jest tutaj o beznamiętności towarzyszącej osobie Przebudzonej. Postawa taka przejawia się we wszystkich religiach dharmicznych, włączając w to buddyzm.

[80] Nazwa łacińska Alangium salwiifolium. W Ajurwedzie owoce ankoli stosuje się przy chorobach reumatycznych oraz w zwalczaniu hemoroidów. Zewnętrznie używana jest na ugryzienia zajęcy, szczurów i psów. Uznaje się, że jest antidotum na ugryzienia węży i zwalcza choroby skórne, w tym choroby pasożytnicze. Tutaj: owoc gnijąc puszcza soki, które są ponownie wchłaniane przez korzenie drzewa.

[81] Markandeja był starożytnym ryszim (mędrcem). Markandeja Purana obejmuje dialog pomiędzy Markandeją a mędrcem zwanym Dźaimini, a szereg rozdziałów w Bhagawat Puranie jest poświęconych jego rozmowom i modlitwom. Jest on również wymieniony w Mahabharacie. Markandeja jest czczony we wszystkich głównych tradycjach hinduistycznych.

[82] Nididhjasana jest ostatnim krokiem w prawidłowym zrozumieniu znaczenia Mahawakjasy. Klasyczna adwaita wedanta podkreśla ścieżkę Dźńana Jogi, progresję nauki i treningu do osiągnięcia mokszy.

[1] Wasisztha - jeden z synów Brahmy, starożytny mędrzec indyjski, jeden z ryszich.

[2] Indyjska służba cywilna (ICS), przez część XIX wieku oficjalnie nazywana Imperialną Służbą Cywilną, była elitarną wyższą służbą cywilną Imperium Brytyjskiego w Indiach Brytyjskich w okresie rządów brytyjskich w latach 1858-1947.

[3] Keśawa (sanskryt: ???? keśava) w tradycji hinduskiej imię Wisznu, pojawia się jako 23. i 648. imię w Wisznu sahaśranamie w Mahabharacie. Keśawa jest czczony przez osoby, które chcą uniknąć nieszczęścia.

[4] Do dnia dzisiejszego kobiety w Indiach piorą ubrania poprzez uderzanie mokrym materiałem w kamień. Odzienie jest namaczane i namydlane, po czym zrolowanym uderza się w twarde kamienne podłoże.

[5] Tapasya [ang] jest często tłumaczona jako "wyrzeczenie", ale jej etymologiczny korzeń, tapas ("głęboka medytacja"), wskazuje na proces oczyszczenia, dzięki któremu człowiek staje się bardziej doświadczony i dojrzały.

[6] Rechaka [ang], czyli reczaka pranajama, to sanskryckie słowo oznaczające "wydech". Odnosi się do formy oddychania jogicznego, w której wydech zostaje wydłużony, podczas gdy wdech pozostaje wolny. Razem z puraka (wdech) i abhjantara kumbhaka (zatrzymanie oddechu), reczaka jest jednym z trzech etapów wykorzystywanych w pranajamie.

[7] Słowo "Śakti" używane jest potocznie w znaczeniu natchnienia, inspiracji, charyzmy, intensywnej aktywności, witalności. Śakti jako bogini jest spersonifikowaną żeńską połówką Boga - Absolutu.

[8] Bazylia azjatycka (syn. tulasi lub tulsi), Ocimum tenuiflorum - gatunek tropikalnej (Półwysep Indyjski, Malezja) rośliny z rodziny jasnotowatych., jedna z najważniejszych roślin w symbolice hinduistycznej, czczona przez wielu hinduistów podczas porannych i wieczornych nabożeństw.

[9] D?s? - służebnica, niewolnica, konkubina, tańcząca dziewczyna. Termin d?s? jest zdefiniowane w "indyjskim glosariuszu epigraficznym", ponieważ można je znaleźć na starożytnych inskrypcjach powszechnie pisanych w językach sanskryckim, prakrytowym lub drawidyjskim.

[10] Papad - cienki i chrupki indyjski naleśnik, zazwyczaj robiony z mąki z soczewicy, ciecierzycy, odmiany czarnej fasoli zwanej urad lub mąki ryżowej. Do ciasta dodaje się sól i olej z orzeszków ziemnych oraz przyprawy, np. chili, kmin, czarcie łajno (asafetydę), czosnek lub pieprz.

[11] Prarabdha to ta część przeszłej karmy, która jest odpowiedzialna za obecne narodziny (ciało).

[12] ?k?śav?ni to słowo pochodzenia sanskryckiego oznaczające "niebiańskie głoszenie" lub "głos z nieba".

[13] Parikszit był królem Kuru, który panował w okresie środkowo-wedyjskim (XII-IX wiek pne).

[14] Aszwathama posłużył się Pandawa-astrą (bronią), godząc nią w łono Uttary.

[15] Gopi - w hinduizmie określenie młodej kobiety, pasterki krów bez reszty oddanej Krysznie. W wisznuickich pismach i przekazach gopi potajemnie wymykały się nocami ze swoich domów, by móc spotkać się z Kryszną i tańczyć z nim na brzegu Jamuny.

[16] Uma, Sat?; także Dakszajani - w tradycji hinduistycznej jedna z form Dewi (Parwati), żona Śiwy. Córka Dakszy i Prasuti znana jako Pani Gór.

[17] Sadhaka, s?dhak lub s?dhadź w indyjskich religiach i tradycjach, takich jak dżinizm, buddyzm, hinduizm i joga, to ktoś podążający za określoną sadhaną lub sposobem życia zaprojektowanym, by zrealizować ostateczny cel, czy jest nim połączenie się ze swoim wiecznym źródłem, Brahmanem, czy też urzeczywistnieniem własnego bóstwa.

[18] Satpuru?a (sanskryt) - cnotliwy lub życzliwy człowiek, ew. mędrzec.

[19] Rosita Forbes (1890-1967) była angielską pisarką podróżniczą, powieściopisarką i odkrywczynią. W latach 1920-1921 była pierwszą Europejką, która odwiedziła Oazę Kufra w Libii (razem z egipskim odkrywcą Ahmedem Hassaneinem), jeszcze w okresie, gdy była ona zamknięta dla ludzi z Zachodu.

[20] Alexander Selkirk, właśc. Alexander Selcraig (1676-1721) - szkocki żeglarz i korsarz, który spędził cztery lata na bezludnej wyspie. Jego losy prawdopodobnie były inspiracją dla przygód Robinsona Crusoe opisanych w powieści Daniela Defoe pt. Przypadki Robinsona Kruzoe.

[21] Wajkuntha - subtelny wymiar egzystencji po śmierci lub sfera w zaświatach w hinduizmie, pozaziemskie królestwo boga Wisznu, rodzaj raju, którego osiągnięcie stanowi cel życia wisznuitów.

[22] Kilnathur, znane również jako kizh-arunai, to przedmieście i miasto gminne w dystrykcie Thiruvanamalai w stanie Tamil Nadu. Jest to jedna z najstarszych osad w regionie Północnego Arcot. Rozwinęło się wraz z Tiruvannamalai.

[23] W położonej w Tiruvannamalai świątyni Gurumurtam Ramana Mahariszi przebywał w okresie (1897-1898).

[24] Ajjar (ang. Iyer, Ayyar, Aiyar, Ayer lub Aiyer) - podgrupa południowoindyjskich braminów. Określani bywają również mianem Ś?stri. Drugą główną grupą braminów tamilskich są ajjangarowie. Ajjarowie są wyznawcami doktryny adwajtawedanty zaproponowanej przez Śankarę.

[25] ?nand? (??????) w sanskrycie błogość, szczęście.

[26] Abhim?na oznacza różnie - dumę, fałszywy prestiż, pożądanie, wrażenie, poczęcie, poprzez samoocenę, z błędnego przekonania. Generalnie w filozofii hinduskiej oznacza to dumne przywiązanie do "ja-umysłu" tj. man (myśleć) + mana (za dużo); oznacza również - tożsamość lub identyfikację, a także odnosi się do samolubnego przekonania, ponieważ abhim?na jest funkcją ahamkary (ego) jako stanu umysłu, który interpretuje doświadczenie jako "moje".

[27] Sipajowie - od XVIII wieku angielsko-indyjskie określenie żołnierzy pochodzenia hinduskiego w służbie państw europejskich, szkolonych i dowodzonych przez Europejczyków. Samo słowo "sipaj" (ang. sepoy) wywodzi się z perskiego słowa sipahi, oznaczającego żołnierza konnego.

[28] Magnetyzm zwierzęcy, "uniwersalny fluid" - hipotetyczna "siła magnetyczna", w której Franz Anton Mesmer widział możliwość oddziaływania lekarza na pacjenta w czasie rozwiniętych w końcu XVIII wieku praktyk terapeutycznych, nazywanych mesmeryzmem. Uważa się, że stał się on źródłem teorii hipnozy i hipnologii.

[29] Diksza - akt inicjacji w tradycjach hinduistycznych równoważny znaczeniowo nowym narodzinom. Już w czasach wedyjskich miał na celu uśmiercenie nieuświęconej egzystencji dla osiągnięcia egzystencji wyższego stopnia.

[30] K?etra - sanskryt: pole, obszar, teren lądu.

[31] Suszumna, para-(nadi) etc są nazwami połączeń nerwowych (kanałów) w jodze.

[32] Angielskie słowo reflected można zinterpretować tutaj wieloznacznie: jako wiedzę odbitą, wiedzę wtórną, albo nawet wiedzę wymyśloną (na bazie refleksji, rozważania, namysłu)

[33] Książka Eli'ego Stanley'a Jonesa (1884-1973) ma tytuł "Along the Indian Road" i ukazała się w 1939 roku.

[34] W oryginale "I am hungry with other men's hunger". Takiego oświadczenia w biblii jednak brak. W całym Nowym Testamencie nie ma nawet podobnego sformułowania.

[35] Ang "within you" - w tobie/w was jest niedokładnym tłumaczeniem Łukasza 17:21. Biblia Tysiąclecia przekłada to zdanie jako "Oto bowiem królestwo Boże pośród was jest", biorąc pod uwagę, że jest to część przemówienia Jezusa do faryzeuszy.

[36] Muruganar był jednym z czołowych wyznawców Śri Ramany Maharisziego. Po przybyciu do Ramany w 1923 roku i uzyskaniu od niego bezpośredniego doświadczenia Jaźni, napisał tysiące wierszy, które albo wychwalały wielkość jego Guru, albo w jakiś sposób zapisywały jego nauki.

[37] W hinduizmie sanczita karma (zebrana razem) jest jednym z trzech rodzajów karmy. Jest to suma całej przeszłej karmy - wszystkich czynów, i dobrych, i złych, które z przeszłych żywotów przechodzą do następnego.

[38] Tirtha (?????, IAST: T?rtha) to sanskryckie słowo, które oznacza "przejście, bród" i odnosi się do dowolnego miejsca, tekstu lub osoby, która jest święta, a w szczególności do miejsc pielgrzymkowych i miejsc świętych.

[39] Nandanar był jednym z 63 tamilskich świętych Najanarów (18-tym). Żył prawdopodobnie w VII lub VIII wieku. Jego historię opisał tamilski poeta Gopalakriszna Bharati (1819-1896) w książce Nandanar Charitam (wydanej w 1861 roku).

[40] Zwrot grzecznościowy z nazwy własnej: suami-suamidźi, bante-bantidźi, Gandhi-Gandhidźi itd.

[41] Zgodnie z terminologią jogi, słowo Śthiti oznacza "" stałość "", czyli stałość umysłu.. Najwyższą formą Śthiti umysłu jest stan sąmadhi

[42] Suar?dź (swa-"samo", radź "reguła") może oznaczać ogólnie samorządność lub samodyscyplinę

[43] Rajendra Prasad (1884-1963) - polityk indyjski, pierwszy prezydent tego kraju od 26 stycznia 1950 do 13 maja 1962, członek Indyjskiego Kongresu Narodowego.

[44] Ang. Arya Samaj ("Szlachetna Społeczność ") to monoteistyczny hinduski ruch reformatorski, który promoqał wartości i praktyki oparte na wierze w nieomylny autorytet Wed. Samadź został założony przez sannjasina (ascetę) Dayananda Saraswati 10 kwietnia 1875 roku. Członkowie Arya Samaj wierzą w jednego Boga i odrzucają kult bożków.

[45] Suszupti - jeden z czterech stanów świadomości (obok dźargatu, swapny i turiji). Stan głębokiego snu, w którym świadomość wędruje po wszechświecie oddzielona od umysłu.

[46] Ayyala Somayajulu Ganapathi Sastry, znany również jako Ganapati Muni (1878-1936) był uczniem Ramana Maharisziego, zwanym także przez swoich uczniów "Kavyakantha" (ten, który ma poezję w gardle) oraz "Nayana".

[47] W Indiach członek najniższej kasty lub wykluczony z kasty; haridżan

[48] Inicjacja religijna w tradycjach hinduistycznych symbolizująca ponowne narodziny.

[49] Antahkarana - organ wewnętrzny wcielonej duszy (dźiwy) w filozofii tradycji hinduistycznych, powstały z materii subtelniejszych niż stwarzające żywioły i zmysły. Jest agregatem, grupując kilka wyższych pierwiastków ontycznych, powstałych z tattw kosmicznych.

[50] Taki poczwórny pogląd na strukturę antahkarany reprezentują autorzy upaniszad.

[51] Tattwa - ewolut prakryti lub śakti, pierwiastek rzeczywistości, kategoria ontyczna w filozofii indyjskiej. Każda z tattw jest emisją poprzedniej i przyczyną kolejnej, coraz mniej subtelnej formy.

[52] Kaiwalja Upaniszada to starożytny tekst sanskrycki i jedna z pomniejszych upaniszad hinduizmu. Jest klasyfikowana jako śiwaicka. Przetrwała do czasów współczesnych w dwóch wersjach, jednej dołączonej do Kriszna Jadźurwedy, a drugiej do Atharwawedy. Jest częścią zbioru literatury wedanty.

[53] Tłumaczenie własne na podstawie przekładu S?ndeepy.

[54] Kaiwalja (ang. Kaivalya) - stan całkowitego oddzielenia od świata i ostatecznego wyzwolenia. Tutaj jednak zapewne mowa o Kaivalya Paddhati, pracy Nijaguna Shivayogi, XV-wiecznego poety i pisarza próbującego połączyć Śiwaizm z Adwaitą Wedantą Adi Śankary.

[55] Mowa tu o Bhikszatanie, ascecie (sanskryt tapaswi) opisanego w Kurma Puranie.

[56] Ulladu Narpadu (Rzeczywistość w czterdziestu strofach) autorstwa Śri Ramana Maharisziego

[57] Telugowie - drawidyjski naród zamieszkujący przede wszystkim stan Andhra Pradesz w Indiach.

[58] Suami Wiwekananda, właściwie Narendranath Datta (1863-1902) - indyjski suami i mistrz duchowy. Był uczniem Paramahansy Ramakryszny z Kalkuty.

[59] Mahawakja (trl. Mah?v?kya) to nazwa dla jednej z grup klasycznych mantr, których źródłem są teksty Upaniszad. Cztery najsławniejsze odpowiadają czterem księgom Wed: Rygwedzie, Atharwawedzie, Samawedzie i Jadźurwedzie.

[60] Sambandar lub Thirugnana Sambandar był młodym poetą i świętym Śiwaizmu z Tamil Nadu, który żył około VII wieku n.e. Jest jednym z najwybitniejszych spośród sześćdziesięciu trzech Najanarów, żyjących pomiędzy VI a X wiekiem hinduskich świętych.

[61] Arczaka lub pudźari to kapłan w hinduskiej świątyni. Jest odpowiedzialny za wykonywanie rytuałów świątynnych, w tym (p?dź?) i aarti. Pudźari wywodzą się głównie od hinduskich braminów, mogą być nimi zarówno mężczyźni, jak i kobiety.

[62] Lokapala (sanskryt: Dikp?la) - w religiach dharmicznych opiekunowie świata, w szczególności opiekunowie czterech lub więcej kierunków (stron) świata.

[63] Dżagir (j?g?r) był rodzajem feudalnego nadania ziemi na subkontynencie indyjskim w systemie Jagirdar (Zamindar).

[64] Boga można doświadczać w dwóch aspektach - jako nirguna [bezpośredni] i saguna [pośredni]. Nirguna to wieczna, wszechprzenikająca i wszechobecna boska świadomość. Saguna jest natomiast przejawem Boga w jakiejś formie. Słońce jest graficznym porównaniem tego. Światło słoneczne jest formą słońca nirguna, a ciało niebieskie to forma saguny.

[65] Thakore Saheb z Radźkot to indyjski tytuł książęcy, istniejący od 1620 roku.

[66] Ang. Ty?ga w sanskrycie oznacza "ofiarę, oddanie w hojności, porzucenie, rezygnację" z czegoś wartościowego, a także "wyrzeczenie się" w zależności od kontekstu. Koncepcja etyczna w hinduizmie, buddyzmie i dżinizmie.

[67] Sanskryt - pa?ka? - glina, błoto. Lokalnie w Indiach słowo pankah oznacza wachlarz lub miech.

[68] W hinduizmie akaśa znaczy podstawę i esencję budowy wszystkich rzeczy w świecie materialnym; najmniejszy materialny element stworzony z materii świata astralnego. Jest jednym z podstawowych żywiołów w koncepcji pięciu żywiołów indyjskich panćamahabhuta. W języku hindi akaśa oznacza także niebo (w sensie fizycznym, czyli nieboskłon).

[69] Daodejing, najczęściej tłumaczona jako Księga Drogi i Cnoty, jest częścią podstawowego kanonu taoizmu, systemu religijno-filozoficznego, który narodził się w Chinach w czasach panowania dynastii Zhou.

[70] Pathala Lingam, podziemny lingam - jest miejscem, w którym uważa się, że Ramana Maharshi odprawiał swoją pokutę. Kapliczka Sivagangai Vinayagar znajduje się obecnie na północnym brzegu zbiornika Sivanganga (świątyni Arulmigu Annamalaiyar Tirukoil).

[71] Pewna gra słów. Matter w języku angielskim oznacza zarówno materię, jak i "mieć znaczenie", ale także problem.

[72] Śwetaketu, również pisane jako Śwetaketu, to postać z Upaniszady Chandogja. Był synem mędrca Uddalaki, wnukiem mędrca Aruni i reprezentuje kwintesencję poszukiwacza wiedzy. Upaniszady przeprowadzają przez podróż Śwetaketu od ignorancji do poznania siebie i prawdy (sat).

[73] Strychnos potatorum to drzewo liściaste osiągające wysokość 12 metrów. Jego nasiona są powszechnie stosowane w medycynie tradycyjnej, a także do oczyszczania wody w Indiach i Birmie.

[74] Karna, znany również jako Wasuśena, Anga-raja lub Radheja, jest jedną z głównych postaci eposu Mah?bh?rata.

[75] Mahaśiwaratri ("Wielka noc Śiwy", też Śiwaratri ang. Shivaratri) - święto hinduskie, przypadające czternastego dnia księżycowego miesiąca phalgun (przełom lutego i marca). Dla wyznawców Śiwy jest to najważniejsze święto w roku.

[76] Termin tapal nie został dostatecznie wyjaśniony. W języku marati i majamalskim oznacza pocztę, tutaj listy.

[77] O?k?ra jest praktyką artykulacji świętej sylaby hinduizmu Om.

[78] Jaskinia Amarnath to hinduska świątynia znajdująca się w stanie Dżammu i Kaszmir w Indiach wysokości 3888 m n.p.m. Otoczona śnieżnymi szczytami uważana jest za najświętsze miejsce hinduizmu. Wewnątrz jaskini znajduje się cyklicznie rosnący i zmniejszający się zgodnie z fazami księżyca, lodowy stalagmit, czczony przez wiernych jako Śiwa-lingam.

[79] Muktinath to świątynia Wisznu, święta zarówno dla hinduistów, jak i buddystów. Znajduje się w dolinie Muktinath w Nepalu. Jest to jedna z najwyżej położonych świątyń na świecie - wysokość 3800 m n.p.m.

[80] Ang. Harijan ("dzieci Boga") był słynnym anglojęzycznym tygodnikiem Mahatmy Gandhiego, wydawanym od 11 lutego 1933 r. w celu promowania nietykalności i wyzwolenia dyskryminowanych (haridźan - osoba zajmująca najniższe miejsce w hierarchii kastowej lub wykluczona z kasty).

[81] Wcześniej już wspominana historia królowej Ćudali, która praktykując medytację osiągnęła Oświecenie, by później pomóc w tym samym mężowi. Opowieść pochodzi z Jogi Wasiszty. Znowu przycięcie knota w lampie powoduje jej rozbłysk. Taka metafora oznacza prowadzenie zbyt ostrożnego życia.

[82] Klasyczna adwaita wedanta kładzie nacisk na ścieżkę Dźńana Jogi (postępu w nauce i treningu prowadzącym do osiągnięcia mokszy), która składa się z czterech etapów: Samanjasy, śrawany, manany i (finalnie) nididhjasany.

[83] Sparśa (??????, "dotyk") odnosi się do przedmiotu sparśana (dotykania), który reprezentuje jeden z "pięciu narządów zmysłów" (pa?ćendrija), zgodnie z Tattw?rthasutrą z II wieku. Poznanie, które następuje poprzez dotknięcie przedmiotu wiedzy, nazywane jest dotykiem (sparśą). P?pa - nieczysty, grzeszny.

[84] T?rtha (?????, "wodopój") to miejsce, do którego ludzie przychodzą w celu czerpania wody z rzek, zbiorników i innych zbiorników wodnych. Tutaj oznacza miejsca do rytualnych kąpieli.

[85] Termin pochodzi od sanskryckiego san, (połączenie z najwyższą prawdą) i kalpa (ślub). Tutaj chodzi o wnętrze, wołanie serca lub podobnie.