Przypisy

[34] Por. http://www.rmf24.pl/tylko-w-rmf24/wywiady/kontrwywiad/news-sienkiewicz-slowa-putina-to-dowod-mentalnego-uszkodzenia-ros,nId,1352134 [dostęp: 12.01.2015].

[35] O rosyjskich koncepcjach geopolitycznych zob. J. Potulski, Współczesne kierunki rosyjskiej myśli geopolitycznej.

[36] Por. Czekam na Iwana Groźnego (rozmowa Grzegorza Górnego z Aleksandrem Duginem), "Fronda" 1998, nr 11-12; S. Karaganow, Związek Europy: ostatnia szansa?, "Gazeta Wyborcza", 30.08.2010.

[64] R. Potocki, J. Potocka, Eurazjatyzm, w: Encyklopedia Białych Plam, t. 6, Radom 2001, s. 308-312.

[65] L. Sykulski, Rola paradygmatu geopolitycznego, s. 149-150. O eurazjatyzmie zob. np.: M. Zdziechowski, Eurazjatyzm rosyjski, w: idem, Wybór pism, Kraków 1993, s. 385-403; M. Uzdowski, Eurazjanizm. Nowa idea w rosyjskim ruchu przeciwkomunistycznym, Warszawa 1928; L. Suchanek, Parias i Heros. Twórczość Eduarda Limonowa, Kraków 2001; idem, "Strażnik przestrzeni euroazjańskich". O publicystyce Eduarda Limonowa, "Slavia Orientalis" 1995, nr 1, s. 133-144; A. Andrusiewicz, Mit Rosji. Studia z dziejów i filozofii rosyjskich elit, t. 1-2, Rzeszów 1994; H. Kowalska, Euroazjanizm a literatura staroruska, w: R. Łużny (red.), Literatura rosyjska i jej kulturowe konteksty, Wrocław 1990; I. Massaka, Eurazjatyzm, s. 55-69; P. Eberhardt, Rosyjski eurazjatyzm, s. 174-180.

[66] Por. I. Kobrińska, Pętla Primakowa, wpływ kryzysu kosowskiego na politykę zagraniczną Rosji, w: A. Magdziak-Miszewska (red.), Świat po Kosowie, Warszawa 2000; Љ. Милинчић, Владимир Путин: моја битка за Косово, Београд 2007.

[67] http://evrazia.info/ [dostęp: 16.12.2017]; http://www.anticompromat.ru/dugin/med_spr.html [dostęp: 17.12.2017].

[68] Zob. np.: Э.А. Поздняков (ред.), Геополитика: теория и практика, Москва 1993; В.В. Разуваев, Геополитика постсоветского пространства, Москва 1993; Э.А. Поздняков, Геополитика, Москва 1995; Т.В. Андрианова, Геополитические теории XX в., Москва 1996; К.С. Гаджиев, Введение в геополитику, Москва 1997; idem, Геополитика, Москва 1997; В.В. Карпов, Геополитика, Санкт-Петербург 1999; Т.А. Михайлов, Эволюция геополитических идей, Moskwa 1999; Н.А. Нартов, Геополитика, Москва 1999; Ю.В. Тихонравов, Геополитика, Москва 2000; И.В. Алексеева, Е.И. Зеленов, В.И. Якунин, Геополитика России. Между Востоком и Западом, Санкт-Петербург 2001; В.А. Колосов, Н.С. Мироненко, Геополитика и политическая география, Москва 2001; А.A. Городилов, С.Д. Козлов, Геполитика, Калининград 2003.

ROZDZIAŁ 2Rosyjskie "myślenie przestrzenią" - geneza i teraźniejszość

2.1. Odrodzenie geopolityki w Rosji

Analiza założeń i strategii rosyjskiej polityki zagranicznej (w tym założeń mocarstwowych) jest o tyle trudna dla ludzi Zachodu, że w naszym kręgu cywilizacyjnym słowo (mówione i pisane) ma inny wymiar niż na Wschodzie. Rosja jest tworem cywilizacyjnym ukształtowanym pod wpływem Bizancjum i panowania mongolskiego. W świecie aksjologicznego Wschodu słowa nie muszą bezpośrednio korespondować z rzeczywistością, nie są przypisane do niej na stałe. Co więcej, ich wymiar strategiczny to przede wszystkim maskowanie własnych celów i zamiarów. Służą zatem nie do opisu rzeczywistości i dostarczania wiarygodnej informacji, lecz przede wszystkim do dezinformacji. We wschodnim rozumieniu polityki istotne znacznie ma zatem wyłącznie rzeczywistość, a tutaj decyduje realna siła lub jej brak. Podpisane protokoły i wypowiedziane deklaracje są jedynie dodatkiem[34].

W związku z powyższym o wiele ważniejsza niż analiza oficjalnych dokumentów państwa rosyjskiego, przeznaczonych przede wszystkim dla pożądanego modelowania zagranicznej i wewnętrznej opinii publicznej, jest analiza prac i wypowiedzi tamtejszych ośrodków eksperckich, analityków, badaczy, teoretyków i praktyków polityki zagranicznej, geopolityki i bezpieczeństwa. Dla oceny głównych wektorów obecnej polityki rosyjskiej szczególnie cenne są wypowiedzi i prace z końca lat 80. i z lat 90. XX w., wskazujące na istotne czynniki mające znaczenie w kreowaniu rosyjskiej strategii do połowy obecnego wieku.

Trudno zgodzić się z tezą, często wygłaszaną na łamach krajowych publikacji poświęconych polityce rosyjskiej, iż po 1991 r. u naszego wschodniego sąsiada zapanowała "ideowa pustka" czy też "ideologiczna próżnia". Uważna analiza rosyjskiego dyskursu polityczno-ideowego i strategii politycznych prowadzi do zgoła odmiennych wniosków. Na potrzeby kształtowanego odbioru i modelowania postaw pożądanych wśród politycznie aktywnej części społeczeństwa rosyjskie elity decyzyjne już od końca lat 80. XX w. rozpoczęły angażowanie w dyskurs polityczny klasycznych koncepcji geopolitycznych i całego instrumentarium pojęć i obrazów (kodów) geopolitycznych[35].

Za pomocą doktryn geopolitycznych przedstawiana jest ciągłość imperialna Rosji: od Rusi Kijowskiej (w której upatruje się kolebki "cywilizacji rosyjskiej") przez Wielkie Księstwo Moskiewskie, Imperium Rosyjskie, ZSRS po Federację Rosyjską. Pozytywnymi postaciami stają się tacy władcy i przywódcy, jak: Iwan IV Groźny, Piotr I Wielki, Katarzyna II, Feliks Dzierżyński czy Józef Stalin. Głównym wrogiem jest "zgniły moralnie Zachód", ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią na czele. Misja dziejowa Rosji to "misja eurazjatycka", polityczne zjednoczenie zachodniej Europy i Rosji (Unii Europejskiej i Unii Eurazjatyckiej). Bez analizy genezy i rozwoju rosyjskiej myśli geopolitycznej trudno jest zrozumieć tradycję i współczesność rosyjskiego imperializmu i dążeń mocarstwowych[36].

ROZDZIAŁ 3Współczesny wymiar rosyjskiego myślenia geopolitycznego

3.1. Triada doktrynalna - eurazjanizm, okcydentalizm, izolacjonizm

Obok tradycji bizantyńskiej fundamentalnym nurtem intelektualnym współczesnej ideologii imperialnej, bazującym na doktrynach geopolitycznych, jest eurazjatyzm. Jego najważniejsi twórcy to: Piotr Sawicki (1895-1968), Mikołaj Trubieckoj (1890-1938), Piotr Suwczyński (1892-1985), Mikołaj Aleksiejew (1857-1918), Gienadij Wiernadski (1888-1973), Georgij Florowski (1893-1979) czy Lew Karsawin (1892-1952). Ponadto za najważniejszych prekursorów można uznać Mikołaja Danilewskiego (1822-1885) i Władimira Łamańskiego (1833-1914)[64]. Symboliczną datą narodzin tej ideologii jest rok 1921, kiedy to w Sofii ukazała się praca W walce za eurazjatyzm autorstwa Sawickiego, Suwczyńskiego, Florowskiego i Trubieckoja[65].

Eurazjanizm prezentuje spójną wizję rozwoju rosyjskiego ośrodka siły jako imperium eurazjatyckiego i filar jednej z dwóch podstawowych cywilizacji w dziejach: cywilizacji Lądu. Jego rozwój w klasycznej formie przerwało dojście do władzy bolszewików i walka z "białą" opozycją, prowadzona także poza granicami ZSRS. Odrodzenie myśli eurazjańskiej następowało powoli od końca lat 80. XX w., początkowo wśród zwolenników ideologii nacjonal-biolszewickiej (tzw. nacbole).

Rozwój neoeurazjanizmu możemy podzielić na trzy etapy. Pierwszy etap - od połowy lat 80. XX w. do 1993 r. - obejmuje odrodzenie ideologii, pierwsze publikacje i wreszcie pierwszą próbę wejścia do bieżącej polityki. Był to najpierw czas pojawienia się ideologii eurazjańskiej w luźnych grupkach konserwatystów rosyjskich oraz okres pierwszych publikacji w 1989 r. w czasopiśmie "Sowietskaja Literatura". Wówczas neoeurazjaniści koncentrowali się przede wszystkim na analizie dorobku zachodnich tradycjonalistów (Guenona, Steuckersa, Evoli itd.), a także klasyków geopolityki (Mackindera, Mahana, Haushofera itd.). W latach 1991-1993 zwolennicy neoeurazjanizmu podjęli próbę (ostatecznie nieudaną) syntezy swojej ideologii ze środowiskami nacjonalistycznymi, tzw. opozycji czerwono-brunatnej.

Drugi etap, 1993-2000, był okresem tworzenia teoretycznych podstaw ruchu i udanego zbliżenia się w charakterze eksperckim do głównych środowisk politycznych. To wówczas pojawiają się takie prace Dugina jak Misteria Jewrazji czy Osnowy geopolitiki. To także czas wielu publikacji klasyków geopolityki. Dugin i jego zwolennicy doradzają deputowanym do Dumy Państwowej i jej przewodniczącemu, zaczynają być obecni w telewizji, radiu (m.in. 101 FM, "Wolna Rosja"), prasie i internecie (przede wszystkim strona stowarzyszenia i wydawnictwa Arctogeia: www.artco.ru). Jest również czas, kiedy najważniejsze ośrodki władzy przejmują elementy języka i metodologii geopolitycznej stworzonej w środowisku neoeurazjanistów. Wydaje się, że punktem zwrotnym była interwencja NATO w Jugosławii. Wówczas język i argumentacja geopolityczna na dobre zadomowiły się w środowisku analityków kremlowskich. Z klucza geopolitycznego komentowali oni takie wydarzenia jak tzw. Pętla Primakowa. Okres ten kończy poparcie Władimira Putina w wyborach prezydenckich[66].

Trzeci etap - od roku 2001 do dziś - jest próbą poszerzenia przez ruch neoeurazjański swojej oferty geopolitycznej zarówno w Rosji, jak i poza jej granicami. W założeniu Międzynarodowego Ruchu Eurazjańskiego (Международное Евразийское движение) brali udział nie tylko przedstawiciele aż 20 regionów Federacji Rosyjskiej, a także delegaci 22 państw. W skład władz ruchu weszli wysocy urzędnicy państwowi, m.in. Aleksander Sokołow (minister kultury Federacji Rosyjskiej), Wiktor Kałużny (wówczas rosyjski wiceminister spraw zagranicznych FR), Aleksiej Żafiarow (szef departamentu ds. partii i stowarzyszeń Ministerstwa Sprawiedliwości FR) czy Michaił Margiełow (szef komitetu Rady FR ds. międzynarodowych)[67].

W każdym z okresów rozwoju ideologii neoeurazjańskiej mamy do czynienia z silnym rozwojem badań naukowych w zakresie geopolityki, które są w dużej mierze zbieżne z zakresem zainteresowań neoeurazjanistów i stanowią swoistą "naukową legitymizację" najważniejszych postulatów polityki międzynarodowej tego ruchu[68].