Ponieważ bohaterem dalszych stronic ma być młody dżentelmen, który przed chwilą położył się do łóżka, najrozsądniej będzie rozpocząć jego historię od dziejów rodzinnych - na szczęście nie bardzo długich.

Kiedy harcapy rosły jeszcze na karkach angielskiej szlachty, a dobrze urodzone damy nosiły na głowach poduszki, które opinały własnymi włosami, włosy zaś ukrywały pod pudrem i pomadą; kiedy ministrowie ukazywali się z gwiazdami orderów w Izbie Gmin, a mówcy z opozycji co wieczór atakowali szlachetnego lorda udekorowanego błękitną wstęgą; kiedy pan Waszyngton przewodził amerykańskim powstańcom z zapałem, trzeba przyznać, godnym lepszej sprawy - wówczas przybył z północy do Londynu pan Tomasz Newcome, następnie Tomasz Newcome Esq. i szeryf Londynu, następnie alderman Newcome, założyciel rodziny, której mianu opowieść ta zawdzięcza tytuł.

Zjechawszy do Londynu wozem, wysiadł on z całym swym majątkiem - kilkoma sztukami sukna - na ulicy Bishopsgate. Chociaż pojawił się na Cheapside dopiero za panowania Jerzego III, jestem głęboko przekonany, że gdyby można było dowieść, iż Normanowie Wilhelma Zdobywcy nosili harcapy, a pan Waszyngton walczył w Palestynie przeciw Anglikom króla Ryszarda, to niektórzy współcześni nam Newcome'owie szczodrze by wynagrodzili heraldię, ponieważ należą niewątpliwie do najlepszego w kraju towarzystwa, przyjęcia zaś wydają jedynie dla najwyższej arystokracji i elity wytwornego oraz dyplomatycznego świata (o czym codziennie można czytywać w gazetach). Ci Newcome'owie uzyskali wprawdzie z Kolegium Heraldyków rodowód (drukowany nawet w dziele Budge'a - Arystokracja ziemiańska Wielkiej Brytanii) jasno dowodzący, że Newcome z armii Cromwella i Newcome jeden z ostatnich sześciu powieszonych przez królowę Marię za protestantyzm byli przodkami tego rodu, którego członek wsławił się na Bosworth Field , założyciel zaś (poległy pod Hastings u boku króla Harolda) był cyrulikiem Edwarda Wyznawcy. Mówiąc jednak między nami, podejrzewam, że sir Brian Newcome z Newcome (podobnie zresztą jak reszta świata) nie wierzy ani w jedno słowo tej opowiastki, jakkolwiek część jego dzieci nosi imiona z saksońskiego kalendarza.

Czy prawdą jest, że Tomasz Newcome był znajdą, dzieckiem wychowanym w przytułku parafialnym, a pochodzącym z miasteczka Newcome, które obecnie rozrosło się w duże miasto przemysłowe? Takie pogłoski krążyły w czasie ostatnich wyborów, kiedy to sir Brian, konserwatysta, ubiegał się o mandat z owego grodu, a kontrkandydat jego, zagorzały liberał pan Yapp, rozplakatował po mieście wizerunek starego przytułku (jakoby gniazda rodzinnego Newcome'ów) i ironicznie wzywał obywateli, by głosowali na Newcome'a - unionistę albo Newcome'a - znawcę spraw filantropii parafialnej itd. Któż by się jednak przejmował tym zaściankowym skandalem? Osoby zapraszane na przyjęcia lady Anny Newcome bardzo mało interesuje, czy jej piękne córki mogą wywieść swą genealogię nie dalej jak od dziada aldermana, czy też za pośrednictwem mitycznego praszczura-cyrulika uczepiły się brody Króla Edwarda Wyznawcy.

Tomasz Newcome, który był tkaczem w swym rodzinnym miasteczku, przywiózł stamtąd najlepszy charakter, uczciwość, pracowitość i przedsiębiorczość, toteż w Londynie został przyjęty do manufaktury sukienniczej Bracia Hobson - później Hobson i Newcome. Ten prosty fakt jest niewątpliwie znamienną cechą życiorysu Tomasza Newcome'a. Podobnie jak Whittington i wielu innych londyńskich terminatorów rozpoczynał życie jako biedak, by zakończyć je jako małżonek córki swojego pryncypała oraz szeryf i alderman miasta Londynu.

Dopiero jednak w drugim małżeństwie Tomasz Newcome pojął bogatą, bogobojną i światłą (takimi przymiotnikami określano w owych czasach pewnych aktywnych chrześcijan) Zofię Aleteę Hobson - niewiastę znacznie od siebie starszą, która wszakże miała tę zaletę, że męża przeżyła o wiele lat. Jej pałacyk w Clapham był przez długie lata schroniskiem najbardziej uprzywilejowanych przedstawicieli kół religijnych. Najwymowniejsi kaznodzieje, najbardziej utalentowani misjonarze, najosobliwsi neofici z odległych wysp spotykali się u tego gościnnego stołu, hojnie zastawionego produktami z jej wspaniałych ogrodów. Niebiosa błogosławiły plony tych żyznych ogrodów, o czym niejednokrotnie mówili rozmaici wielebni duchowni; w całej Anglii nie było piękniejszych winogron, gruszek lub ananasów. Pannę Hobson chrzcił sam pastor Whitfield, a w City i pośród znajomych opowiadano, że dwa jej imiona pochodzą od greckich wyrazów, które tłumaczy się jako Mądrość i Prawda. Nie ma już dzisiaj tej niewiasty, nie ma jej willi ni ogrodów, lecz ulica Zofii, Górna i Dolna Aleja Aletei, plac Hobsonów itp. nazwy dowodzą co kwartał, że grunty, które tak kochała (i posiadała na własność) ciągle przynoszą obfity plon potomkom tej wyjątkowej kobiety.

Ale wyprzedzamy bieg wydarzeń. Spędziwszy bowiem jakiś czas w Londynie Tomasz Newcome rozstał się z firmą Hobson i uruchomił własne, chociaż znacznie mniejsze przedsiębiorstwo. Kiedy zaś przedsiębiorstwo to zaczęło prosperować, pojechał - jak mężczyźnie przystało - na północ do pewnej ładnej dziewczyny, którą tam zostawił i którą kiedyś obiecał poślubić. Mariaż ów mógł się wydawać nierozważnym krokiem (oblubienica bowiem nie miała nic prócz bladej twarzy, która jeszcze bardziej pobladła, a nawet postarzała na skutek długiego oczekiwania), w rezultacie jednak wyszedł na dobre Newcome'owi. Cała okolica wyrażała się z uznaniem o zamożnym lodyńskim kupcu, który wrócił, aby dochować wiary dziewczynie bez grosza, ukochanej z czasów, gdy był ubogi, a wielcy prowincjonalni sukiennicy, znając rozwagę i uczciwość pana Newcome'a, powierzyli mu swe przedstawicielstwo, kiedy powrócił do Londynu. Zuzanna Newcome mogłaby więc zostać bogatą kobietą, gdyby los nie zakończył jej życiowej kariery w rok po ślubie, kiedy to umarła przy narodzinach syna.

Newcome miał niańkę do dziecka i domek w Clapham, niedaleko rezydencji pana Hobsona, toteż często chodził w niedzielę do jego ogrodów i bywał zapraszany na kieliszek wina. Od czasu gdy rozstał się z firmą, rozwinęła się ona i uruchomiła dom bankowy, któremu znacznie pomogli kwakrzy i ich religijne koneksje. Ponieważ zaś Newcome otworzył tam rachunek i stopniowo rozszerzał zakres swych interesów, był wielce poważany przez dawnych pracodawców i niekiedy zapraszano go na herbatę do Pustelni. Prawdę rzekłszy, zrazu nie bardzo lubił te rozrywki, gdyż jako człowiek interesu, był zwykle zmęczony całodzienną pracą i miał skłonność do drzemki w czasie kazań, nauk i hymnów, którymi obecni zawsze w Pustelni utalentowani kaznodzieje, misjonarze itp. zwykli urozmaicać wieczory przed kolacją. Nie dbał również o kolacje (w przeciwnym razie przyjęcia bardziej by mu odpowiadały, w samym bowiem Egipcie nie bywało przysmaków równie doskonałych co w Clapham), gdyż jadał umiarkowanie, miał tetryczne usposobienie, a ponadto musiał być w City bardzo wcześnie i codziennie wyruszał pieszo na godzinę przed pierwszym omnibusem.

Kiedy biedna Zuzanna umarła, panna Hobson po śmierci ojca została nie tylko współwłaścicielką firmy, lecz również spadkobierczynią pobożnego i bezdzietnego stryja Zachariasza. Wówczas to pan Newcome, prowadząc synka za rączkę, spotkał ją pewnej niedzieli wychodzącą właśnie z religijnego zebrania. Dziecko wyglądało tak uroczo (pan N. był bardzo przystojnym rumianym mężczyzną; do końca życia nosił pudrowaną perukę oraz buty z cholewami i mosiężne guziki, w późniejszym zaś wieku, już po zdaniu urzędu szeryfa, uchodził za doskonały wzór starego londyńskiego kupca), że panna Hobson zaprosiła ojca i synka do ogrodów Pustelni. Nie gniewała się na niewinne maleństwo za raczkowanie po sianku suszącym się w promieniach niedzielnego słońca, a na zakończenie wizyty potraktowała małego wielką pajdą ciasta z rodzynkami i najpiękniejszymi winogronami z cieplarni oraz nutami z pieśnią dla dzieci. Następnego dnia Tommy chorował, za to w najbliższą niedzielę ojciec jego wziął udział w pobożnym zebraniu.

Pan Newcome został wnet człowiekiem nawróconym. Pomińmy, proszę państwa, milczeniem rozmaite zjadliwe słówka, złośliwe uśmieszki, plotki i nowinki kursujące w całym Clapham, komentarze czynione na Giełdzie, przyjazne poklepywania po kamizelce ("Winszuję, winszuję, Newcome, kochany chłopie", "Newcome, nowy wspólnik Hobsonów", "Newcome, zanieś ten weksel do Hobsonów; gwarantuję, że dla ciebie wszystko zrobią") itp., itp. Pomińmy milczeniem gniewne pomruki wielebnego Gedeona Bawlsa i wielebnego Anatazego O'Grady (znakomitej osobistości nawróconej z papizmu), którzy kłócąc się ustawicznie - ba! wiodąc nawet zaciekłe walki - mieli jednak dwa wspólne uczucia: miłość do panny Hobson oraz obrzydzenie i nienawiść do tego przyziemnego Newcome'a. Pomińmy milczeniem te wszystkie intrygi, docinki, kpiny i przymówki. Równie śmiało jak poślubił niegdyś kobietę bez pensa, równie śmiało jak pokonał własną biedę i wywalczył sobie niezależność - Tomasz Newcome wstąpił w szranki i zdobył wielką nagrodę City wraz z fortuną wynoszącą ćwierć miliona. A wszyscy jego starzy przyjaciele i wszyscy zacni ludzie przychylnym okiem spoglądający na triumf inteligencji, uczciwości i odwagi, radowali się jego szczęściem i mówili: "Newcome, kochany chłopie (albo: "Newcome, ty cwaniaku", jeżeli jako starzy kompani z City byli z nim szczególnie zżyci), serdecznie ci winszuję."

Pan Newcome mógł oczywiście wejść do Parlamentu i równie oczywiście mógł przed śmiercią zostać baronetem. Unikał jednak zaszczytów zarówno senatorskich, jak rycerskich, mówiąc z właściwym sobie zdrowym rozsądkiem: "Nic mi z tego. Nie podobałoby się to związanym z nami. kwakrom." Żona jego nie pragnęła nigdy nazywać się lady Newcome. Musiała zarządzać wielką firmą Bracia Hobson i Newcome, troszczyć się o sprawę Murzynów żyjących w niewoli, ciemnym Hotentotom ukazywać światło prawdy, nawracać Żydów, Turków, pogan i papistów, wstrząsać sumieniem obojętnych religijnie, a często nawet bezbożnych marynarzy, prowadzić praczki na uczciwe drogi, zawiadywać oficjalną filantropią swej sekty i spełniać tysiączne dobre uczynki, o których nikt nie wiedział. Musiała odpowiadać na miliardy listów, w nieskończoność wypłacać pensje rozmaitym pastorom, a płodne ich żony zaopatrywać ustawicznie w niemowlęce wyprawki, codziennie godzinami wysłuchiwać grzmiących kaznodziejów i po długim dniu pracy niestrudzenie na kolanach słuchać nudnych a kwiecistych błogosławieństw, którymi wymowni fanatycy bombardowali obicie klęcznika nad jej głową. Wszystko to niewiasta owa musiała czynić i czyniła przez blisko osiem dziesiątków lat, prowadząc swą walkę iście po kobiecemu: była władcza, lecz zasługiwała na władzę; wymagająca, lecz spełniała własne obowiązki; surowa, lecz dobroczynna i równie niestrudzona w miłosierdziu jak w pracy. W jednym tylko wypadku nie mogła zdobyć się na przebaczenie, a mianowicie w sprawie pierworodnego syna jej męża, Toma Newcome'a, tego chłopczyka, który bawił się na sianie i którego zrazu kochała szczerze i gorąco.

Pan Tomasz Newcome, ojciec bliźniaków swojej żony i drugorzędny wspólnik firmy Bracia Hobson i S-ka, żył kilkanaście lat po zdobyciu wielkiej nagrody, której tak gratulowali mu wszyscy życzliwi. W gruncie rzeczy pozostał jednak tylko tym drugorzędnym wspólnikiem. Żona jego była dyrektorem tak samo w banku przy ulicy Threadneedle jak w domu. Duchowne osoby odprawiając modły przez długi czas naprzykrzały się Niebiosom w sprawie owej świątobliwej niewiasty, nim przyszło im na myśl poprosić o trochę łaski również dla jej małżonka. Ogrodnicy uchylali przed nim kapeluszy, kanceliści przynosili mu księgi, ale słuchali jej rozkazów - nie jego. Jak sądzę, nudziły go pobożne zebrania, ziewał słuchając rozpraw o niedoli Murzynów, a nawróconych Żydów chętniej widziałby w Jerycho. W tym mniej więcej czasie, gdy cesarza Francuzów spotykały niepowodzenia w Rosji, pan Newcome umarł, a poświęcone mu mauzoleum stanęło w pobliżu skromnego nagrobka, pod którym spoczywała jego pierwsza żona.

Po ślubie ojca pan Tomasz Newcome junior i jego niańka Sara zostali przeniesieni z domku, w którym żyło im się tak miło i wygodnie, do sąsiedniej rezydencji, otoczonej trawnikami i sadami, oranżeriami, winnicami, ptaszarniami i wszelakiego rodzaju przepychem. Raj ów, oddalony o pięć mil od pomnika przy Cornhill, był odgrodzony od zewnętrznego świata gęstym żywopłotem wysokich drzew i spowitą bluszczem bramą, przez którą pasażerowie jadący do Londynu na dachu omnibusu z Clapham mogli jedynie zerkać ciekawie na wewnętrzne dostatki i rajskie rozkosze. Był to jednak raj posępny. Gdy przekroczyłeś jego bramę, padała na cię powaga, a wymogi przyzwoitości spowijały cię w sztywno krochmaloną szatę. Chłopak od rzeźnika, który niby szaleniec cwałował jednokonnym wózkiem po sąsiednich uliczkach i nie zabudowanych placach, gwizdał ochocze melodie (nauczył się ich na galerii pewnego ohydnego teatrzyku) i żartował z setką dziewczyn kuchennych - mijając tę bramę zwalniał do karawaniarskiego stępa i przy furtce dla służby oddawał w milczeniu ćwiartki i lepsze kąski cielęce. Na wiązach gawrony krakały kazania rano i wieczorem, pawie sztywno przechadzały się po tarasach, a perliczki bardziej niż zwykle przypominały kwakrów. Odźwierny był człowiekiem statecznym i pełnił funkcje zakrystiana w sąsiedniej kaplicy. Duszpasterze przekraczając bramę pozdrawiali urodziwą żonę oraz potomstwo odźwiernego i karmili młode owieczki rozprawami religijnymi. Główny ogrodnik, Szkot, był kalwinem najsurowszego obrządku, a melonami i ananasami zajmował się tylko chwilowo - to znaczy do końca świata, które to wydarzenie, jak mógł dowieść na podstawie niezawodnych wyliczeń, miało nastąpić najpóźniej za dwa lub trzy lata. "Po co - pytał ogrodnik - kamerdyner warzy mocne piwo, kóre będzie można pić dopiero za trzy lata, albo gospodyni (zwolenniczka Joanny Southcote ) gromadzi piękną bieliznę i przygotowuje zapasy konfitur?" W niedzielę (w Pustelni dzień ten zwano przeważnie sabatem ) domownicy szli oddzielnymi parami lub grupkami do co najmniej sześciu rozmaitych kaplic - każdy z nich bowiem chciał zasiąść u stóp ulubionego duszpasterza. Do kościoła zaś wybierał się jedynie Tomasz Newcome w towarzystwie małego synka i jego niańki Sary, która jak sądzę, była zarazem ciotką Toma, a przynajmniej bliską kuzynką jego matki. Toma uczono hymnów religijnych, zaledwie zaczął mówić, lecz oczywiście hymnów odpowiednich dla jego młodocianego wieku. Miały mu przypominać o złym losie niegrzecznej dziatwy, aby zawczasu ostrzec chłopczyka i opisać mu kary, które czekają małych grzeszników. Tom recytował te utwory wobec macochy po obiedzie, przy wielkim stole z lśniącego mahoniu, zastawionym winogronami, ananasami, ciastem ze śliwkami, portweinem i maderą, otoczonym przez czarno ubranych, zażywnych panów z luźnymi białymi chustkami na szyjach - panów, którzy brali malca pomiędzy kolana i wypytywali go, czy dokładnie zdaje sobie sprawę, dokąd mają pójść niegrzeczni chłopcy. Za trafną odpowiedź gładzili go po głowie, a łajali, jeżeli był oporny, co mu się często zdarzało.

Niania, czy też ciocia Sara, umarłaby niewątpliwie, gdyby musiała pozostawać przez długie lata w tym przygnębiającym rajskim ogrojcu. Nie mogła jednak opuścić dziecka powierzonego swej pieczy przez panią i krewniaczkę (obie kobiety pracowały niegdyś razem w warsztacie Newcome'a i kochały się zawsze, nawet wówczas, gdy Zuzanna została małżonką zamożnego kupca, a Sara jej służącą). W owym wspaniałym domu była oczywiście tylko niańką panicza Tomaszka. Zacna dusza nigdy nie wspominała o pokrewieństwie z matką chłopczyka, o czym i pan Newcome nie poinformował swej drugiej rodziny. Gospodyni nazywała ją erastianką . Poważna panna służąca donosiła pani Newcome, że niańka opowiada Tomaszkowi bajdy o czarownicach z Lancashire i sama w nie wierzy. Czarny lokajczyk (pannę służącą i kamerdynera łączył oczywiście dyskretny romans) prześladował Sarę względami, do czego zachęcała go nawet pani domu, która uplanowała sobie, że wyśle go jako misjonarza do Nigerii. Poczciwa kobiecina musiała się zdobyć na niemało uczucia, przywiązania i wierności w ciągu lat spędzonych w Pustelni, zanim Tomaszek poszedł do szkoły - i na wszystko to się zdobyła. Jej pan w czasie licznych rozmów na osobności błagał ją izaklinał, aby z nim została, powołując się ze wzruszeniem na pamięć i przyjaźń swojej pierwszej żony. Ponadto Tomaszek okazywał niani wiele serca i nieudawanej tkliwości, że zaś bywał często w nie lada opałach i gorzko szlochał nad katechizmem i hymnami, których musiał się uczyć (pod kierunkiem wielebnego T. Clacka z seminarium w Highbury, swego dochodzącego opiekuna, któremu polecono, by nie żałował kija i broń Boże nie rozpieszczał dziecka), Sara przez wzgląd na to wszystko wytrwała przy swym paniczu aż do chwili, kiedy można go było oddać do szkoły.

Tymczasem zdarzyła się rzecz niezwykła, a brzemienna w skutki: błogosławieństwo i radość spłynęły na Pustelnię. Mniej więcej w dwa lata po zawarciu związku małżeńskiego, gdy pani Newcome liczyła już czterdzieści trzy lata, naraz dwa małe cherubinki zawitały do raju w Clapham - bliźniacy Hobson Newcome i Brian Newcome, nazwani tak na cześć stryja i nieboszczyka dziada, których nazwisko i pozycję mieli odziedziczyć i przekazać potomkom. Nie było teraz powodów, dla których młody Newcome nie miałby pójść do szkoły. Stary pan Hobson i jego brat kształcili się w odwiecznej szkole Gray Friars, o której wzmianki można znaleźć w dawniejszych moich pracach, Toma Newcome'a posłano więc do Gray Friars. Chłopiec zamienił - o bogowie! z jakąż przyjemnością - claphamski przepych na prosty, lecz obfity stół owego zakładu; na czyszczenie butów swojego seniora do czasu, gdy wzniesie się w hierarchii szkolnej i sam będzie miał do dyspozycji nowicjusza; na wagary i otrzymywane z ich powodu lanie, błyskawiczną wymianę z kolegą podbitego oka na zakrwawiony nos i następnego dnia zakończenie sprawy uściskiem dłoni; na grę (zależnie od sezonu) w krykieta, hokeja, palanta albo piłkę nożną oraz na opychanie siebie i kolegów plackiem z owocami w okresach, kiedy miał pieniądze do wyrzucenia - a z reguły miewał ich niemało. Widziałem nazwisko Tomasza Newcome'a wyryte na łuku krużganka (gdzie podpisywali się uczniowie ostatniej klasy), ale był on w szkole znacznie wcześniej niż ja, a napis ów pokazywał mi jego syn, z którym kolegowałem za panowania króla Jerzego IV.

Życie w szkole dostarczało Tomowi Newcome'owi tyle przyjemności i rozrywek, że niechętnie jeździł na święta do domu, gdzie zresztą ściągnął na siebie zasłużony gniew macochy i wiele kar w doczesnym życiu, nie mówiąc nawet o przyszłych i wiele trwalszych mękach, które zacna dama obiecywała mu z całą pewnością i przekonaniem, ponieważ chłopiec był krnąbrny i arogancki. Dopuszczał się rozmaitych swawoli: tłukł szyby, wykradał brzoskwinie ogrodnikowi i konfitury gospodyni, raz nawet przewrócił wózek ze swymi braciszkami (baronetowi do końca życia pozostał na nosie ślad tego nieszczęśliwego wypadku spowodowanego przez lekkomyślnego urwisa), zasypiał podczas kazań, a duchowne osoby traktował bez należytego respektu. Na żądanie pani Newcome ojciec zbił oczywiście Toma za wywrócenie wózka z małymi braciszkami, kiedy jednak małżonka domagała się od niego niebawem powtórnego zastosowania tej kary z okazji jakiegoś nowego wybryku - pan Newcome odmówił bez wahania, używając przy tym nieprzystojnego, bezbożnego wyrażenia, które zgorszyłoby każdą cnotliwą damę, powiedział bowiem, że "diabli go wezmą, jeżeli jeszcze raz uderzy chłopca" i że syna dosyć tłuką w szkole. Pogląd ten panicz Tom podzielał w całej rozciągłości.

Takie wulgarne błazeństwa nie mogły oczywiście skłonić macochy, kobiety niezłomnej, do zaniechania planów zmierzających ku poprawie chłopca. Kiedy więc pan Newcome udał się w swych sprawach do miasta, a Tom był nieznośny jak zwykle, pani Newcome wezwała poważnego kamerdynera i czarnego lokajczyka (chłostę otrzymywaną przez jego współbraci odczuwała tak boleśnie), aby wspólnymi siłami wymierzyli sprawiedliwość młodocianemu przestępcy. Ów jednak z taką wściekłością rzucił się na kamerdynera, że wytoczył krew z jego kształtnych łydek, na skutek czego nadęty i spasiony sługa niedomagał i utykał przez wiele dni. Następnie buntownik chwycił karafkę i przysięgał, że rozbije nią szpetną gębę czarnucha, a nawet groził, że pocisk ów wyląduje na głowie samej pani Newcome, zanim on ulegnie gwałtowi, który macocha przy pomocy swych famulusów pragnie zastosować.

Kiedy pan Newcome wrócił z City i dowiedział się o porannych wydarzeniach, między małżonkami wywiązała się gwałtowna utarczka słowna. Można przypuszczać, że pan Newcome i tym razem pozwolił sobie na kilka przekleństw, których wszakże nie zanotujemy w tym miejscu. W każdym razie odważnie i po męsku przyjął postawę głowy rodziny, bo zapowiedział, że każdego służącego, który tknąłby jego dziecko, najprzód osmaga, a następnie przepędzi. Ponadto z gniewem i żalem obwieścił, iż poślubił niewiastę nieposłuszną swemu małżonkowi i wszedł do domu, którego panem nie pozwalają mu zostać. Wezwano przyjaciół, a interwencja i prośby duchowieństwa z Clapham (znaczna jego część stale obiadowała w Pustelni) zdołały zażegnać wojnę domową. Bez wątpienia przyczynił się do tego również zdrowy rozsądek pani Newcome, która - choć arbitralna - nie była całkowicie pozbawiona dobroci i pomimo swej doskonałości przyznawała niekiedy, iż popełniła błąd. I tym więc razem poddała się (chwilowo przynajmniej) woli człowieka, z którego uczyniła głowę swojej rodziny, ślubując mu - przyznać to trzeba - miłość i posłuszeństwo. Kiedy wkrótce po opisanych nieporozumieniach Tom zapadł na szkarlatynę, macocha okazała się niemniej tkliwą, czułą i oddaną, niż byłaby jego ukochana niańka Sara. Pielęgnowała chłopca w chorobie, nie pozwalała, by ktokolwiek inny podawał mu lekarstwo i jedzenie, siedziała przy nim przez całą noc przesilenia i ani jednym słówkiem nie złajała męża (czuwał z nią razem), gdy bliźniakom udzieliła się choroba, z której zresztą wyszli bez szwanku. Nie zrażała się, chociaż pasierb bredząc w malignie brał ją za Sarę i nazywał kochaną, grubą Sally (pani Newcome była cieńsza od najcieńszego pręgierza, do którego mogłaby przywiązać młodocianego grzesznika), wśród chorobliwych zwidów lżył w oczy, nazywając ją strachem na wróble i, starą metodystką, albo też miotając się w swoim małym łóżeczku zapominał o poprzednich przywidzeniach i mówił, że niezwłocznie ubierze się i ucieknie do Sally. Sally przebywała w owym czasie w swym rodzinnym mieście na północy i żyła z hojnej emerytury wyznaczonej jej przez pana Newcoma i zawsze skrupulatnie wypłacanej przez jego syna i syna jego syna, pomimo wszelkich późniejszych przykrych przejść i niepowodzeń.

Nie ulega wątpliwości, że podczas swych smutnych, samotnych wakacji chłopiec przemyśliwał nieraz o tym, czym groził w malignie. W rok później uciekł rzeczywiście - nie ze szkoły, lecz z domu - i pewnego ranka, zbiedzony i głodny, zjawił się u drzwi odległego o dwieście mil od Clapham domku Sary, ta zaś przygarnęła marnotrawnego syna, zabiła dlań tucznego cielca, umyła gościa obfitością łez i pocałunków, a potem położyła do łóżka, żeby się przespał. Zbudziło go przybycie ojca, któremu niezawodny instynkt wspomagany bystrą inteligencją pani Newcome podszepnął od razu cel ucieczki młodego zbiega. Pan Newcome wszedł ze szpicrutą w ręku, gdyż nie znał biedak innego prawa ani innego środka utrzymania swego autorytetu, ponieważ jego ojciec - stary tkacz, którego pamięć czcił i kochał - wielekroć odzierał go z szat i chłostał. Tom budząc się naglę ze słodkiej drzemki i rozkosznych snów o krykiecie, ujrzał ojca z narzędziem kary w ręku, w chwili gdy ten wypychał z izby zapłakaną i drżącą Sarę i zamykał za nią drzwi. Nie wątpił więc, jaki los go czeka, i wstawszy z łóżka, bez słowa poddał się rodzicielskiemu napomnieniu. Ojciec cierpiał zapewne więcej niż dziecko. Po zakończeniu bicia mały mężczyzna, drżąc jeszcze i kuląc się z bólu, wyciągnął szczupłą, okrwawioną rękę i powiedział: "Od ciebie... od ciebie, ojcze... mogę przyjąć wszystko." Wówczas dopiero twarz mu spąsowiała i oczy po raz pierwszy napełniły się łzami. Na te słowa ojciec wybuchnął rozpaczliwym łkaniem, porwał syna w ramiona, obsypał pocałunkami, błagał i zaklinał, aby nie buntował się więcej, wreszcie zaś, odrzuciwszy szpicrutę, zapowiedział, że niech się co chce dzieje - nie uderzy już syna nigdy w życiu. Nieporozumienie stało się źródłem wielkiego i radosnego pojednania. Cała trójka zjadła obiad w domku Sary. Ojciec zapragnął pewnie wieczorem przejść się po uliczkach i polach, po których błądził jako wyrostek, kiedy to zaczynał się starać o względy ubogiej dziewczyny i po raz pierwszy ją pocałował; biedaczka! czekała na niego tak tkliwie i wiernie, przeżyła tyle dni biedy i cierpliwego oczekiwania po to jedynie, by otrzymać tak znikome zadośćuczynienie i przez krótki czas pożywać owoc szczęścia.

Po powrocie Toma pani Newcome nie uczyniła nigdy najmniejszej aluzji na temat jego zniknięcia, lecz była dla niego łagodna i serdeczna, a pierwszego wieczora cichym i spokojnym głosem odczytała przypowieść o synu marnotrawnym.

Niedługo jednak trwało to zawieszenie broni. Niebawem wybuchła znowu wojna między popędliwym wyrostkiem a jego surową, arbitralną macochą - nie dlatego zapewne, żeby on był szczególnie zły, ona zaś bardziej wymagająca niż inne panie, lecz dlatego, że ta para nie mogła się ze sobą pogodzić. Chłopiec nudził się i był nieszczęśliwy w domu. Zaczął pić w stajniach z forysiami. Zdaje mi się nawet, że wybrał się raz na wyścigi do Epsom i na tym niecnym uczynku został przyłapany. Pani Newcome wracała swą wspaniałą, zaprzężoną w kasztany karetą z bardzo interesującego porannego zebrania w Roehampton (przemawiał tam pewien nawrócony Izraelita, ale jak przemawiał!), gdy spotkała pasierba. Tom - podchmielony - jechał dorożką w towarzystwie jakichś podejrzanych przyjaciół płci obojga. John, czarny lokajczyk, otrzymał rozkaz, by zsiadł z kozła i niezwłocznie przyprowadził młodego winowajcę przed oblicze pani. Pasierb posłuchał, ale głos miał ochrypły od pijaństwa i śmiał się nieprzytomnie, opisując jakąś bitkę, w której uczestniczył. Niepodobieństwem było, by taki wyrzutek społeczeństwa mógł pozostawać dłużej w domu, gdzie w niewinności i cnocie rosło dwu cherubinków pani Newcome.

Chłopiec miał wielkie upodobanie do Indii, a Historia Orme'a , dzieło opisujące czyny Clive'a i Lawrence'a , było najulubieńszą jego książką z ojcowskiej biblioteki. Kiedy zaproponowano mu stanowisko biuralisty, skrytykował pomysł kariery cywilnej i powiedział, że nie zadowoli go nic prócz munduru. Postarano się więc dla Tomasza Newcome'a juniora o stopień podchorążego kawalerii. Po uzyskaniu niechętnego przyzwolenia żony i zabezpieczeniu w ten sposób przyszłości syna pan Newcome uznał za stosowne powierzyć go prywatnemu nauczycielowi wiedzy wojskowej. Odebrał więc Toma z londyńskiej szkoły (prawdę rzekłszy czynił on tylko bardzo nieznaczne postępy w naukach humanistycznych) i umieścił go w domu profesora przygotowującego kandydatów do kariery wojskowej, gdzie młodzieniec zyskał nieco więcej wiedzy fachowej, niż było zazwyczaj udziałem młodych oficerów w owych latach. Do matematyki i inżynierii wojskowej przykładał się pilnie i więcej poświęcał im starania niż dawniej grece czy łacinie; szczególnie zaś w mowie francuskiej osiągnął takie wyniki, jakie niezmiernie rzadko osiągała współczesna mu młodzież brytyjska.

Młody Newcome nie szczędził czasu na naukę tego pięknego języka, lecz niestety, pomagały mu w tym pewne osoby, których przeznaczeniem było narazić młodzieńca na nowe domowe przykrości. Jego preceptor, człowiek pobłażliwy, rezydował w Blackheath, a w niedalekim sąsiedztwie, przy drodze do Woolwich, mieszkał niejaki kawaler de Blois, w którego domu młodzieniec pobierał lekcje francuskiego znacznie chętniej niż pod dachem swego oficjalnego opiekuna.

Kawaler de Blois miał dwie śliczne córki; podobnie jak tysiące francuskiej szlachty w okresie rewolucji i emigracji, uciekł z dziećmi ze swej ojczyzny. Był młodszym synem starożytnego rodu, a brat jego, markiz de Blois - również zbieg z Francji - stale wówczas przebywał z armią książąt nad Renem albo w Mitawie u boku swego wygnanego władcy. Kawaler de Blois uczestniczył w wojnach Fryderyka Wielkiego, któż więc mógł być dla młodego Newcome'a odpowiedniejszym mistrzem języka francuskiego i sztuki wojennej? Toteż młodzieniec przykładał się do nauki ze zdumiewającą gorliwością. W tym samym saloniku panna Leonora - córka kawalera de Blois - zajmowała się swoimi robótkami, nie krępując się wcale obecnością ojca i jego ucznia. Malowała parawaniki do kart wizytowych , ślęczała nad haftem i na wszelkie sposoby zatrudniała swoją bystrą główkę i zręczne paluszki, by w dniach niepowodzeń powiększyć choć o kilka szylingów szczupłe dochody emigranckiej rodziny. Przypuszczam, że pan de Blois w najmniejszym stopniu nie obawiał się o córkę, ponieważ rękę jej przyobiecał o rok starszemu od siebie hrabiemu de Florac - także emigrantowi i wybitnemu niegdyś oficerowi - który w owym czasie udzielał w Londynie prywatnych lekcji gry na skrzypcach. Niekiedy w niedzielę hrabia przychodził ze swym instrumentem do Blackheath, prawił należne uprzejmości młodej narzeczonej i gawędził o dawnych dobrych czasach ze starym towarzyszem broni. W niedzielę Tom Newcome nie pobierał lekcji francuskiego. Dzień ten spędzał zazwyczaj w Clapham, gdzie - rzecz szczególna - ani słówkiem nie wspomniał nigdy o pannie de Blois.

Cóż się może zdarzyć, gdy dwoje osiemnastolatków, przystojnych, wrażliwych, egzaltowanych, samotnych albo z nikim na świecie nie związanych gorącym uczuciem, spotyka się codziennie nad francuskimi słownikami, krosienkami, a właściwie obojętne w jakich okolicznościach? Panna Leonora była oczywiście młodą damą wychowaną bez zarzutu, gotową przyjąć wybranego jej przez rodziców małżonka, co jest obowiązkiem każdej dobrze ułożonej Francuzki. Ale stary pan de Florac całymi dniami rzępolił na skrzypcach w Londynie, a młody, urodziwy Tom Newcome stale przebywał w Blackheath. Krótko mówiąc, Tom wyznał jej swoją miłość i zaproponował, żeby udała się z nim do katolickiej kapliczki w Woolwich, gdzie natychmiast wezmą ślub. Czemu nie mieliby popłynąć razem do Indii i tam żyć szczęśliwie do końca swych dni?

Niewinny ten romans trwał już od kilku miesięcy, gdy wyśledziła go pani Newcome, przed której bystrymi okularami nic się nie mogło ukryć. Pewnego dnia wybrała się do Blackheath, do opiekuna swojego pasierba. Toma nie zastała w domu, gdyż był u pana de Blois na lekcji francuskiego i rysunków. Macocha pojechała tam jego śladem i rzeczywiście odnalazła pilnego młodzieńca nad książkami i planami fortyfikacji. W tym samym pokoju zastała również pannę de Blois i jej malowane parawaniki, za którymi jednak młoda dama nie zdołała ukryć pomieszania i rumieńców wywołanych przenikliwym spojrzeniem pani Newcome.

W jednej chwili żona bankiera przejrzała tajemnicę - tę prawdę, której poczciwy pan de Blois nie domyślał się zgoła, choć od kilku miesięcy działo się wszystko przed jego nosem.

Pani Newcome oznajmiła, że syn w sprawach rodzinnych musi z nią jechać do domu, i już w drodze do Pustelni rozpoczęła się między nimi zaciekła walka. Matka nazwała go łajdakiem i potworem, on zaś odpowiedział wybuchem gniewu, dumnie zaprzeczył jej oskarżeniu i oświadczył, że życzy sobie poślubić niezwłocznie najcnotliwszą i najpiękniejszą z kobiet. Poślubić papistkę! Tego właśnie brakowało, by przepełnić puchar goryczy, który biedny Tom miał wypić! Wezwano pana Newcome'a i przez znaczną część nocy dwoje starszych zaciekle atakowało młodzieńca. Chłopiec wyrósł już wprawdzie z okresu rózgi, lecz macocha przez długie godziny smagała go biczem swojego oburzenia.

Zabroniono mu oczywiście wstępu do domu pana de Blois, lecz śmiały młodzian usłyszawszy ten zakaz strzelił tylko palcami i roześmiał się lekceważąco. Nic oprócz śmierci - przysięgał - nie zdoła go rozłączyć z tą młodą damą. Następnego dnia ojciec odwiedził go sam i raz jeszcze zasypał prośbami, Tom jednak był równie stanowczy jak poprzednio. Zdobędzie pannę de Blois - mówił - i nic nie zdoła temu przeszkodzić. Włożył na bakier kapelusz i wyszedł główną bramą, a jego ojciec, zupełnie złamany oporem syna, z posępną twarzą i łzami w oczach pospieszył swoją drogą w stronę miasta. Nie bardzo się zresztą gniewał, bo Tom w czasie wieczornej rozmowy mówił śmiało i uczciwie, a ponadto pan Newcome nie zapomniał jeszcze dawnych lat, kiedy to sam kochał się i zabiegał o względy młodziutkiej dziewczyny. Ale pan Newcome bał się żony. Któż potrafi odmalować jej wściekłość na myśl, że wychowane w jej domu dziecię zamierza ożenić się z papistką?

Młody Newcome udał się prosto do Blackheath; miał szczery zamiar paść zaraz na kolana przed Leonorą i uzyskać błogosławieństwo kawalera de Blois. Starego skrzypka z Londynu wcale nie brał pod uwagę, bo wydawało mu się potwornością, by młoda osoba miała oddać rękę człowiekowi starszemu od swojego ojca. Nie znał kodeksu honorowego obowiązującego w owe czasy francuską szlachtę i tak rygorystycznie krępującego jej córy.

Pani Newcome wyprzedziła jednak pasierba i już niemal o świcie złożyła wizytę kawalerowi de Blois. Po grubiańsku zarzuciła mu, że jest wtajemniczony w romans dwojga młodych, i obsypała wyzwiskami, nazywając między innymi żebrakiem, papistą i francuskim włóczegą. Pan Newcome musiał później przepraszać ze skruchą za język, którym jego małżonka uważała za stosowne się posłużyć. "Pani mi zabrania - powiedział kawaler de Blois. - Pani nie zgadza się na małżeństwo swojego syna, pana Tomasza, z panną de Blois! Nie, Madame! Moja córka pochodzi z rodu, który nie zwykł zawierać związków z osobami pani sfery. Rękę jej obiecałem szlachcicowi, którego przodkowie byli książętami i parami Francji w czasach, gdy dziadowie pana Newcome'a czyścili buty!" Kiedy więc biedny Tom przybył do Woolwich, nie zastał tam ślicznej, zarumienionej panienki, tylko francuskiego metra, który wrzał wściekłością i trząsł się pod swymi ailes de pigeon. Pominiemy milczeniem sceny, które nastąpiły: namiętne błagania młodego człowieka, jego gniew i rozpacz. Działając w obronie własnej, a zarazem pragnąc dowieść światu, że jest człowiekiem honoru, pan de Blois postanowił, że jego córka niezwłocznie poślubi hrabiego. Biedna dziewczyna, jak należało się spodziewać, uległa bez słowa protestu. Po tym ślubie, zawartym niemal w jego oczach, młody Newcome, oszalały z gniewu i żalu, odpłynął do Indii i rozstał się z rodzicami, których nie miał już zobaczyć.