Rewolucja - Arturo Pérez-Reverte

Reflow text when sidebars are open.
To opowieść o pewnym mężczyźnie, pewnej rewolucji i pewnym skarbie. Chodzi o rewolucję meksykańską, czasy Emiliana Zapaty i Pancho Villi. Skarb to piętnaście tysięcy złotych monet, każda wartości dwudziestu pesos, nazywanych maksymilianami, skradzionych z jednego z banków w Ciudad Juárez 8 maja 1911 roku. Mężczyzna nazywał się Martín Garret Ortiz i dla niego wszystko się zaczęło rankiem tego dnia, kiedy usłyszał odległy wystrzał. Pam, zabrzmiało na ulicy, a echo tego dźwięku cichło powoli. Po nim nastąpiły jeszcze dwa szybkie: pam, pam.
Odłożył na stół książkę, którą właśnie czytał, Energia elektryczna w nowoczesnym górnictwie, podszedł do okna i odchylił firankę. Odniósł wrażenie, że był to wystrzał ze strzelby, w odległości dwóch, może trzech przecznic. Po chwili rozległy się kolejne, tym razem bliżej. Ponad płaskimi dachami niskich domów pojawiła się kolumna dymu, najpierw szarego, potem czarnego, która przy braku wiatru wznosiła się pionowo na oślepiająco niebieskim porannym niebie. Teraz strzelanina zaczynała się zagęszczać, coraz częściej słychać było wybuchy: pam, trach, trach, pam, trach, pam. Tak to właśnie brzmiało, a echo zwielokrotniało hałas. Był to intensywny terkot, przypominający dźwięk palącego się suchego drewna i mogło się zdawać, że dochodzi ze wszystkich stron.
No to się zaczęło, pomyślał podekscytowany. Już i tutaj ich mamy.
Martín Garret był ciekawym świata młodzieńcem, jeszcze w tym wieku - przed dwoma miesiącami skończył dwadzieścia cztery lata - kiedy człowiek nie czuje zagrożenia ani wobec przeciwności losu, ani wobec zbłąkanych kul świszczących po ulicach. A przede wszystkim nudził się w swoim pokoju w hotelu Monte Carlo, gdzie czekał na ponowne otwarcie kopalń w Piedra Chiquita, zamkniętych z powodu niepewnej sytuacji politycznej na północy kraju. No i ciekawość wygrała z przezornością. Zapiął kamizelkę i poprawił krawat, włożył kapelusz i marynarkę, do której wsunął mały niklowany rewolwer marki Orbea, z pięcioma nabojami kalibru 38 w magazynku. Jego ciężar w prawej kieszeni dawał mu pewne poczucie bezpieczeństwa. Następnie zbiegł schodami po dwa stopnie naraz, minął w holu przestraszonego portiera, którego wąsy ledwo wystawały zza kontuaru, i wyszedł na ulicę.
Chciał się rozejrzeć, zobaczyć wszystko na własne, zachłanne oczy. Młody inżynier górnik, od kiedy przyjechał z Hiszpanii, na bieżąco śledził rozwój wydarzeń, czytając lokalną prasę i gazety ze Stanów Zjednoczonych. Wszyscy pisali o zbliżającym się konflikcie, o niestabilnym rządzie prezydenta Porfiria Díaza, o tym, że niezadowoleni ludzie gromadzili się wokół opozycjonisty Francisca Madero. W ostatnich miesiącach narastały polityczne napięcia, następowały po sobie niepokojące zdarzenia i incydenty, coraz bardziej krwawe. Dochodziło nawet do starć zbrojnych. Grupy bandytów, drobnych ranczerów i zrozpaczonych chłopów zbierały się w paramilitarne oddziały, pod komendą przywódców domagających się sprawiedliwości i chleba dla ludu pogrążonego w nędzy przez aroganckich właścicieli ziemskich i pozbawiony rozsądku gabinet prezydencki. Dla wszystkich Meksykanów ze średnich i niższych warstw społecznych słowo "rząd" oznaczało wroga. Dlatego powstańcy chcieli zdobyć Ciudad Juárez, najważniejsze przejście graniczne ze Stanami Zjednoczonymi. Zbliżyli się do niego w ostatnich dniach i zajęli pozycje wokół miasta. Teraz miała się zacząć prawdziwa walka, może nawet rewolucja.
Na końcu pustej ulicy, naprzeciwko sali bilardowej Dwa Światy leżał zabity człowiek. Był obrócony na plecy, zapewne ktoś go tutaj przyciągnął, próbując zapewnić mu bezpieczeństwo po tym, jak został ranny; na ziemi widać było długą strużkę na wpół zaschniętej krwi ciągnącą się po niewyasfaltowanej ulicy. Martín nigdy wcześniej nie widział nikogo zabitego, nawet w kopalni, stanął więc i przez chwilę mu się przyglądał. Zwrócił uwagę na zniszczony ubiór, kieszenie wywrócone na drugą stronę, stopy w samych skarpetkach - buty zniknęły - i ściągniętą twarz skierowaną ku niebu, otwarte oczy pokryte cienką warstwą kurzu. Nad półotwartymi ustami bzyczały muchy, latające między twarzą i burym otworem, który zabity miał na piersi. Był to mężczyzna w nieokreślonym wieku między trzydziestką a pięćdziesiątką, w cywilnym ubraniu. Nie wyglądał na bojownika, raczej był przypadkową ofiarą jakiejś zbłąkanej kuli. Martín zrozumiał, dlaczego został zaciągnięty tutaj, między sąsiednie niskie zabudowania. Nie po to, by go opatrzyć, bo zapewne był już martwy, ale po to, żeby ktoś mógł spokojnie obrabować zwłoki.
Poszedł nieco dalej, do rogu i dalej prosto, starając się iść jak najbliżej ścian domów. Ulice były puste. Poza zasięgiem wzroku nadal trwała strzelanina, teraz bardziej gwałtowana, wydawało się, że rozprzestrzeniła się na wiele różnych miejsc. Ruszył za odgłosami najbliższych strzałów. Ich intensywność zwiększała się od północnego zachodu, od strony rzeki Bravo i mostów, które prowadziły ponad granicą ze Stanami do El Paso w Teksasie.
Poczuł pragnienie. Napięcie sprawiło, że zaschło mu w ustach. W tej części miasta domy były niewysokie, a słońce prażyło bezlitośnie i wznosiło się coraz wyżej na niebie, niewiele miejsca zatem pozostawało w cieniu. Rozluźnił węzeł krawata, otarł chusteczką pot z czoła i podszewki kapelusza, po czym rozejrzał się dookoła. Ani żywej duszy. Nigdy nie przypuszczał, że wojna aż tak wyludnia pejzaż.
Z drugiej strony ulicy napis As Kielichów wymalowany na fasadzie wskazywał, że jest to knajpa. Pragnienie nadal go dręczyło, zrobił więc szybko rachunek ewentualnych zysków i strat. Podjął decyzję i rzucił się biegiem do celu - trzydzieści metrów, które wydały mu się nadzwyczaj długie, jednak nikt do niego nie strzelał, choć strzały rozlegały się całkiem blisko. Drzwi do knajpy były zamknięte. Zastukał w nie kilka razy, bez skutku, ale wreszcie uchyliły się na szerokość dłoni, a w szparze pojawiła się wąsata i chuda twarz.
- Proszę mnie wpuścić - powiedział Martín. - Chce mi się pić.
Z wnętrza dotarła tylko milcząca wątpliwość. Znad wąsów przyglądało mu się podejrzliwie dwoje bardzo czarnych oczu.
- Mam pieniądze - dodał. - Zapłacę za to, co wypiję.
Po krótkiej chwili wahania wpuszczono go do środka. Wnętrze wypełniał mrok, bo okiennice były zamknięte - jedyna jasność przedostawała się przez umieszczone wysoko okienko, słabo oświetlając pomieszczenie ze zniszczonymi stołami, krzesłami i barem, gdzie znajdowało się wiele siedzących nieruchomo postaci. W miarę jak jego wzrok przyzwyczajał się do półmroku, Martín dostrzegał coraz więcej szczegółów. Było tam około pół tuzina mężczyzn i wszyscy przyglądali mu się z ciekawością.
- Co panu podać?
- Wodę.
- Nic więcej? - Barman spojrzał na niego zdziwiony. - Nie chce pan sotolu albo tequili?
- Później. Teraz poproszę wody.
Pił zachłannie, aż opróżnił dzbanek. Jeden z mężczyzn wstał, podszedł do baru i oparł się o niego na wprost barmana. Był niski, brzuchaty, w drelichowej rozpiętej kurtce, gęsty wąs przysłaniał mu usta. Uparcie przyglądał się Martínowi, który wchodząc, zdjął kapelusz i otarł chusteczką pot z twarzy.
- Hiszpan? - spytał.
- Tak.
- Słychać po tym, jak pan mówi.
Martín skinął głową, niepewny, czy to dobrze, czy źle. Często łączono hiszpańskich latyfundystów z sympatią do rządu Porfiria Díaza.
- Człowiek nie wybiera, skąd jest - powiedział.
- Jasne.
Bez pytania barman postawił przed Martínem szklaneczkę tequili. Ten podniósł ją do ust, wypił łyk i skrzywił się od mocnego alkoholu. Tequila była przezroczysta jak woda i paliła jak diabli.
- To nie jest dobry dzień na spacery - odezwał się brzuchaty.
Nadal przyglądał się Martínowi z ciekawością. Na zewnątrz słychać było odległe, stłumione odgłosy strzałów.
- To buntownicy? - zapytał Hiszpan.
Pozbawiony wesołości uśmiech wykrzywił wąsy mężczyzny.
- Co do buntowników, proszę pana, to zależy od punktu widzenia... Raczej maderyści* pakują ołów w łysych. I wzajemnie.
- Łysych?
- Znaczy, żołnierzy. Wygolonych.
- Tak są nazywani, bo mają ogolone głowy - wyjaśnił barman.
- Nieszczęśnicy przeciw nieszczęśnikom... Zmuszani przez rządzących, żeby szukać na tamtym świecie tego, czego nie mają tutaj.
Wąsaty brzuchacz mówił ładnie, widać było, że odebrał pewne wykształcenie. Wskazał na drzwi.
- Na pańskim miejscu spokojnie dokończyłbym tequilę. Jeśli wyjdzie pan na zewnątrz, może się panu stać krzywda.
- Co się dzieje?
- Trwają walki w różnych miejscach, na stacji też. - Meksykanin machnął na siedzących. - Chłopaki mogą panu opowiedzieć lepiej niż ja. To niedaleko, stamtąd przyszli.
Martín przyjrzał się tamtej czwórce - ubrania z niebieskiego drelichu poplamione smarem, brudne czapki, wąsy na twarzach wysmarowanych sadzą. Kolejarze. Gestem dał sygnał barmanowi.
- Mam przyjemność zaprosić panów na jednego, jeśli panowie pozwolą.
- Jeszcze chwila, a byłoby za późno - odezwał się jeden z nich.
Wstali powoli, z godnością podeszli do baru. Barman napełnił kieliszki.
- O świcie maderyści przyszli od zachodu i południa - powiedział ten sam kolejarz, który odezwał się już wcześniej. - Najpierw było ich kilku, potem zaczęło się ich pojawiać coraz więcej, z kawalerią i wszystkim. - Wskazał swoich towarzyszy. - Musieliśmy się zmywać, bo zaczęło się robić piekło.
- Kto wygrywa?
- No, tego to jeszcze nie wiadomo. Z jednej strony mówią, że nadchodzi don Francisco Madero z panami Orozco i Villą, a to prawdziwi twardziele. Ale z drugiej strony federalnymi dowodzi generał Juan Navarro, czyli wygląda to na coś poważnego.
- Tygrys z Cerro Prieto - zauważył brzuchaty wąsacz.
Nie zabrzmiało to jak pochwała. Raczej przywodziło na myśl ściany podziurawione kulami i wielu mężczyzn wiszących na drzewach niczym kiście owoców.
- Jak to wszystko się skończy - podsumował inny z kolejarzy - raczej zostanie za dużo kapeluszy.
Wszyscy pilnie wychylili kieliszki. Na zewnątrz strzelanina to cichła, to znów po chwili rozbrzmiewała gęsto, przypominając ruch fal uderzających o skały. Martín zamówił następną kolejkę i żaden z mężczyzn nie zaprotestował.
- Niech pan posłucha, przyjacielu...
Z uniesioną brwią i szklaneczką w ręce brzuchaty obserwował Martína. Ten spojrzał na niego.
- Słucham.
- Jak zapytam, to nie będzie obraza?
- W żadnym razie.
- Czego pan szuka dziś w tych stronach?
Młody człowiek zawahał się chwilę, nieco zbity z tropu.
- Pracuję w kopalni, niedaleko stąd.
Mężczyzna rzucił mu szybkie spojrzenie, nieufne, jakby nagle poczuł zapach nieprzyjaciela. Opróżnił szklankę jednym haustem i znów na niego popatrzył, zatrzymując wzrok na prawej pole marynarki, wyraźnie cięższej po tej stronie. Potem omiótł go spojrzeniem od góry do dołu, oceniając jego status.
- Administrator?
- Inżynier.
- A... - Meksykanin się rozluźnił.
- Byłem ciekaw. Nigdy nie widziałem rewolucji.
- Mówią, że ciekawość to pierwszy stopień do piekła, nie? - powiedział jeden z kolejarzy. - Lepiej niech pan tu chwilę zostanie, dopóki toto tam się nie uspokoi.
Martín się zastanowił. Jego zapał wciąż brał górę nad przezornością. Położył kilka monet na barze.
- Właściwie powinienem już...
Nie dokończył zdania. Rozległo się łomotanie do drzwi - wielokrotne, gwałtowne, groźne. Nie byli to ludzie, którzy proszą o wpuszczenie do środka, oni kategorycznie żądali, żeby im otworzyć. Na gwałt.
- Otwierać, do kurwy nędzy!... Albo rozwalimy te drzwi!
Weszli, wpuszczając z ulicy światło pobłyskujące na karabinach i nabojach umieszczonych w pasach z amunicją, skrzyżowanych na białych bawełnianych koszulach, żółtych kurtkach i chłopskich bluzach. Było ich około tuzina, zmęczonych, brutalnych, nieśli zapach potu i ziemi. Niektórzy mieli na nogach wysokie buty z ostrogami, głośno brzęczącymi na drewnianej podłodze. Spod szerokich rond kapeluszy wyglądały zaczerwienione oczy i wąsy poszarzałe od dymu z prochu.
- Wszyscy pod ścianę - rozkazał dowodzący.
Martín posłuchał, tak samo jak inni. Tylko barman pozostał za barem, pewny, że będzie potrzebny w tym miejscu. Wyciągnął następny dzbanek wody i dwie butelki, pogodzony ze wszystkim, i ustawił kilka kieliszków w linii prostej. Wyglądało na to, że rewolucja nie po raz pierwszy zajrzała do Asa Kielichów.
Zrewidowano Martína tak samo jak wszystkich pozostałych. Chwilę później jego portfel i Orbea kaliber 38 znalazły się w rękach tego, który wyglądał na szefa.
- A to co, przyjacielu?
Pokazał rewolwer na dłoni, przyglądając się Martínowi z ironiczną nieufnością. Ten wzruszył ramionami.
- Ta broń to moja własność... Nigdy nie wiadomo.
- A czego to nie wiadomo?
- Co człowieka spotka na ulicy.
- To porządny gość - odezwał się brzuchaty.
Ów człowiek w wypłowiałych spodniach w prążki i krótkiej kurtce nawet na niego nie spojrzał. Na boku miał ogromny pistolet, przy pasie pełno nabojów i dwie ciężkie ładownice skrzyżowane na piersi. Karabin Winchester 30-30 położył na barze, a spod szerokiego ronda kapelusza typowego na północy nadal wpatrywały się przenikliwe w Martína czarne, twarde oczy.
- Jak bardzo porządny?
- Postawił wszystkim kielicha, z własnej woli - zauważył brzuchaty. - Jest inżynierem.
- Hiszpan?
- Tak, ale z Hiszpanii.
Maderysta pokiwał głową i zdjął kapelusz, żeby rękawem otrzeć pot z twarzy. Włosy i wąsy, całkowicie przykrywające górną wargę, poprzetykane były przedwczesną siwizną, a blizna od skroni aż do rogu prawej szczęki, jakby od ciosu maczetą, była fioletowa, wyglądała na niemal świeżą.
- No to ma szczęście. Gdyby był tutejszym Hiszpanem, pewnie by już gdzieś dyndał na sznurze.
Jego ludzie, razem z kolejarzami, podeszli do baru. Położyli na ziemi dwie sakwy i wielką, otwartą skrzynię z uchwytami ze sznurka, pomalowaną na czerwono. Barman postawił przed nimi paczkę cygar La Paloma, które zaczęli przypalać jedno od drugiego. Puszczali kłęby dymu i wszyscy zaczęli wyglądać na bardziej zrelaksowanych.
- I co sprowadza waszą wysokość do takiej knajpy jak ta? - spytał szef.
- Wyszedłem popatrzeć, co się dzieje - Martín nieomal pozwolił sobie na uśmiech. - Mieszkam w hotelu Monte Carlo, cztery przecznice stąd.
Mężczyzna nadal był poważny.
- To elegancki hotel?
- Nie jest zły.
- Stamtąd do tego miejsca sporo kul lata w powietrzu. Ryzykował pan stratą makówki.
- Słucham?
- Że pana nie ominie. Że zarobi pan kulkę.
- Dlatego tutaj wszedłem.
Maderysta przyglądał mu się jeszcze przez chwilę, niezdecydowany. W końcu jedną ręką oddał mu portfel, a drugą schował do kieszeni rewolwer. Jeden z jego ludzi przyniósł mu szklankę wody, którą wypił małymi łykami. Potem głośno klasnął w dłonie.
- Przygotujcie się, chłopcy, ruszamy.
Pozostali opróżnili kieliszki i odstawili je na bar, po czym zaczęli wychodzić i żaden nawet nie wykonał gestu, jakby chciał płacić. Wydawało się, że barman przyjął to z pełną rezygnacją - jedna butelka tequili i druga sotolu nie były wygórowaną ceną za to, że zostawili go w spokoju. Dowódca wziął swój karabin, a Martín wskazał pomalowaną na czerwono skrzynię, na którą spadał popiół z cygara jednego z maderystów.
- Czy mogę panu coś powiedzieć?
Dowódca zatrzymał się i spojrzał na niego nieprzyjaźnie.
- Po to przecież Pan Bóg dał nam języki, przyjacielu, żeby mówić... Tyle że każdy jest sam odpowiedzialny za skutki tego, co powie.
Martín znów wskazał skrzynię.
- Czy tam jest dynamit?
- A co, jeśli tak?
- Na waszym miejscu nie paliłbym w pobliżu skrzyni. Laski są stare i wyglądają na zawilgocone.
- No to co?
- Te krople na nich to nitrogliceryna. Istnieje ryzyko, że wylecicie w powietrze.
Maderysta zamrugał.
- Coś takiego... Zna się pan na tym?
- Mówiłem wam, że to inżynier - odezwał się brzuchaty.
Dowódca zrobił pogardliwą minę.
- Moi ludzie - wskazał ich uśmiechnięte i okrutne twarze - nie pękają, gotowi do tańca z tą chudą, z kosą.
- Ale może nie ma co tego ułatwiać - odparł Martín. - Nie sądzi pan?
Meksykanin jakby pomyślał nad tym chwilę. Potem znów zwrócił się do swoich ludzi.
- Słyszeliście? Wyrzućcie cygara, żebyśmy nie wylecieli w powietrze.
Wszyscy wyszli. Ale po chwili dowódca znów pojawił się w drzwiach. Patrzył na Martína.
- Zna się pan na materiałach wybuchowych i tym podobnych rzeczach?
- Trochę - przyznał Martín. - To mój zawód.
- Jest pan inżynierem, mówił pan. Ale jakim?
- Górnikiem.
Mężczyzna w zamyśleniu przesunął kciukiem po wąsach.
- A potrafiłby pan tak użyć dynamitu, żeby coś rozwalić, ale nie całkiem?
- Nie rozumiem.
- Chodzi o to, żeby takie jedno miejsce wysadzić, ale tylko trochę... Tyle, ile to konieczne.
- Zależy, o co dokładnie chodzi, ale myślę, że owszem.
Szeroki uśmiech rozjaśnił twarz Meksykanina.
- Coś mi się zdaje, że pójdzie pan z nami, przyjacielu. Jeśli nie ma pan nic przeciwko.
Martín poczuł ucisk w żołądku. Spojrzał niepewnie na maderystę, ale ten miał minę nieznoszącą sprzeciwu. Włożył więc kapelusz, wyszedł za nim i poszli z całą resztą ludzi prawą stroną ulicy. Nie odważył się zapytać, dokąd idą, i nikt mu tego nie powiedział.
Odgłosy wystrzałów dobiegały z trzech stron świata, zauważył, patrząc na słońce: z północy, zachodu i południa. I były intensywne. Tylko część wschodnia Ciudad Juárez wydawała się spokojna. Czasami na skrzyżowaniach ulic jego towarzysze zatrzymywali się ostrożnie, rozglądali na wszystkie strony i strzelali na chybił trafił, jakby sprawdzali, gdzie jest niebezpiecznie, pokonywali ulice jeden za drugim i spotykali się po drugiej stronie. Za każdym razem dowódca uderzał młodego człowieka lekko w plecy i zachęcał do biegu.
- No już, naprzód... Proszę się nie ociągać, bo jeszcze mi pana zabiją.
Tylko raz do nich strzelano. Dwie kule dotarły z końca jednej z alei w pobliżu placu do corridy i przeleciały im nad głowami, wydając odgłos ziiiang, ziiiang, który wywołał u nich gęsią skórkę. Wtedy mężczyźni przystanęli na chwilę, wycelowali karabiny i odpowiedzieli długimi, bezładnymi seriami. Jedynie dowódca przeszedł przez ulicę powoli, wyprostowany, obojętny. I kiedy się upewnił, że Martín patrzy na niego zza rogu, po chwili spokojnie zapalił cygaro i ruszył przed siebie.
- Mówi pan, że zna się na dynamicie, tak, przyjacielu?
Ruszyli w dalszą drogę, trzymając się blisko ścian domów. Młody człowiek skinął głową.
- Jestem do niego przyzwyczajony w mojej pracy. W kopalniach wybuchy są na porządku dziennym.
Meksykanin stanął, schylił się, żeby odpiąć ostrogi, po czym - już stojąc prosto - powiesił je przy pasie, obok kabury rewolweru.
- To z poceniem się ładunków było niezłe. Jest pan spostrzegawczy.
- Dynamit to nitrogliceryna wmieszana w specjalną glinę, żeby była stabilniejsza.
- No niech pan patrzy, a poci się jak każdy chrześcijanin...
- Mniej więcej. Czas, upał, wilgoć czy zimno mogą sprawić, że glina zacznie przesiąkać. - Wskazał brodą w stronę mężczyzn dźwigających czerwoną skrzynię. - Noszenie tego w taki sposób też jest niebezpieczne.
- Dobrze, już niedaleko. - Meksykanin się roześmiał. - Musielibyśmy mieć rzeczywiście pecha.
Od czasu do czasu grupa przystawała, żeby zorientować się w terenie. Stawiali skrzynkę na ziemi i dowódca rozkładał kartkę z notatkami zrobionymi ołówkiem na planie ulic. Po kilku krokach Martín zauważył, że co chwilę spoglądał na niego spod oka, z zaciekawieniem.
- Od dawna jest pan w Meksyku, przyjacielu?
- Od stycznia. Przyjechałem do pracy w kopalni, ale została zamknięta z powodu rewolucji.
- I przyjechał pan tutaj aż z Hiszpanii?
- Właśnie tak.
- To nie ma już meksykańskich inżynierów czy co?
- Też są, jasna sprawa. Ale w spółce wydobywczej, która mnie zatrudnia, kapitał jest hiszpański, udziałowcy też. Dlatego mnie tu przysłano.
Maderysta wskazał gestem swoich towarzyszy.
- Ten kapitał i udziałowcy nie brzmią tu dobrze. Robimy rewolucję, żeby nam biednym nie wysysali krwi kapitalistyczni posiadacze... Żeby ziemia została podzielona pomiędzy tych, którzy ją uprawiają, a kopalnie trafiły w ręce ludzi, którzy całe życie w nich pracują.
Meksykanin mówił z przekonaniem, z szorstkim zapałem. Martínowi wydał się nawet, do pewnego stopnia, rozsądny. Całkiem inny od wizerunku bezdusznych bandytów, tworzonego przez rząd i prasę należącą do zwolenników Díaza. Bardzo ciekawe było przyglądanie się temu z bliska.
- Wszystko jedno, czyje będą kopalnie - odparł. - Zawsze ktoś będzie musiał nimi zarządzać... Ktoś, kto się na tym zna.
Dowódca popatrzył na niego z szelmowskim uśmiechem.
- A pan się zna?
- Tego się uczyłem.
- Czyli bez względu na to, kto będzie rządził w Meksyku albo w Hiszpanii, pan zawsze będzie miał robotę?
- Mam nadzieję.
W spojrzeniu maderysty znów pojawił się pewien szacunek.
- Miał pan szczęście, że mógł pan studiować. - Znów machnięciem ręki wskazał swoich ludzi. - Żaden z tych nędzarzy nie wie, co to szkoła. A ja, który spędziłem w niej krótką chwilę, potrafię tylko trochę czytać i jako tako piszę.
- A zna pan cztery działania matematyczne?
- Tylko dwa, dodawanie i odejmowanie. Na inne nie miałem już czasu.
- Myślę, że rewolucja to wszystko zmieni, nie sądzi pan?
Meksykanin spojrzał na Martína bardzo uważnie, jakby chciał sprawdzić, czy ten mówi poważnie, po czym zrobił zadowoloną minę.
- Wszystko w swoim czasie, przyjacielu. Ani świat się nie kończy, ani nie gonią nas Indianie.
Wreszcie, kiedy skręcili w kolejną ulicę, znaleźli się przed dwupiętrowym budynkiem z wielkim napisem na fasadzie, nad głównym wejściem. Po uśmiechach swoich towarzyszy Martín zrozumiał, że to był ich cel. Spodziewał się federalnej barykady, mostu, czegoś w tym rodzaju, a w wyobraźni widział siebie, jak ze skuloną głową, pod lufami pistoletów zmuszony jest rozmieszczać ładunki i zapalać lonty pod gradem kul - wizja, która równocześnie podniecała go i przerażała. Jednak to, co zobaczył przed sobą, sprawiło, że opadła mu szczęka. Napis z czarnych liter na żółtym tle głosił: Bank Stanu Chihuahua.
Martín Garret nigdy dotąd osobiście nie przygotował żadnego wybuchu, choć często bywał przy nich obecny. Dzięki swojej profesji znał podstawowe zasady użycia materiałów wybuchowych, rozmieszczania ładunków i obliczania ich mocy; studiował to wszystko w Wyższej Szkole Inżynierii Górniczej w Madrycie, a przez dwa lata wykonywania zawodu w Hiszpanii i Meksyku kierował zespołami wiertniczymi w podziemnych galeriach i na odkrywkach. Jednak czym innym jest wkładanie lasek dynamitu do przygotowanych otworów i odpalanie ich zgodnie ze sztuką, a zupełnie czym innym to, co właśnie mu zaproponowano. Dlatego stał z niepewną miną przed pancernymi drzwiami na końcu korytarza w podziemiach banku.
- I jak pan to widzi, przyjacielu?
- Właśnie się przyglądam.
- Uda się?
- Może tak, a może i nie.
- Lepiej, żeby tak. Pan będzie potrafił.
Młody inżynier przyglądał się z troską ogromnym kołom i zasuwom z chromowanego metalu, podczas gdy maderyści, stojący wokół niego z karabinami w dłoniach, w kapeluszach zsuniętych do tyłu, patrzyli na niego w nowy, nabożny niemal sposób. Rewolucyjna pewność siebie zniknęła i nawet ich szef obserwował Martína z mieszaniną niedowierzania i poważania. Stojąc wobec tajemnic przewyższających ich wiedzę, ci prości mężczyźni wyczekiwali uspokajającego znaku, jakiego człowiek spodziewa się od lekarza albo księdza.
- Nie byłoby łatwiej sprowadzić tu dyrektora albo jakiegoś urzędnika, który zna ten mechanizm?
- Wszyscy dali nogę, nie widział pan...? Nie ma wyjścia, trzeba to zrobić po męsku.
Martín zdjął kapelusz i podrapał się po czole, niepewnie.
- Po męsku, mówi pan.
- Dobrze pan słyszał.
Młody mężczyzna westchnął cicho. Właściwie nie miał wyjścia, wszyscy to wiedzieli, a najlepiej on sam. W końcu podjął decyzję.
- Będę potrzebował worków z ziemią i grubych desek.
- Słyszeliście, chłopaki? Do roboty!
Dowódca zapalił hawańskie cygaro - zabrał je z biura na górze, umeblowanego mahoniem i skórą - i nie odrywał wzroku od inżyniera. Ten podszedł do sakiew z insygniami meksykańskiej armii federalnej i obejrzał ich zawartość: kłębki lontu powolnego spalania firmy Bickford i szybkiego, do detonacji, obcęgi i inne narzędzia. Skądkolwiek to zabrali, dokonali dobrego wyboru: w sakwach i czerwonej skrzyni było wszystko, co potrzebne. Oby mieli też trochę szczęścia, pomyślał młody człowiek.
- Uda się, proszę pana? - powtórzył pytanie dowódca oddziału.
Przeszedł z przyjaciela na pana. Nuta uznania pojawiła się w tonie. I niepokój, a Martín zrozumiał dlaczego. Czym innym jest iść do Banku Stanu Chihuahua z dynamitem i postanowieniem, że się rozbije sejf, a zupełnie czym innym stanąć przed stalową bramą grubości piędzi, wyposażoną w różne mechanizmy, koła i dźwignie. W tej sytuacji młody inżynier poczuł się nadzwyczaj pewnie. Po raz pierwszy od spotkania w Asie Kielichów, to on trzymał w ręku klucz do wszystkiego. Wreszcie umiał coś, na czym ci osobnicy się nie znali.
- Może i się uda - zaryzykował i użył rozkazującego tonu. - Tylko niech pan tu nie podchodzi z cygarem.
Mężczyzna wzruszył ramionami. Jego wąsy wykrzywiły się w wieloznacznym grymasie.
- Pan tu rządzi... Tutaj pańskie słowa są święte.
Przynieśli płócienne worki wypełnione ziemią, deski i kołki, Martín kazał ułożyć je po obu bokach opancerzonych drzwi, podczas kiedy on, pochylony nad czerwoną skrzynią, wyjmował ostrożnie ładunki i układał je na ziemi, starając się, by nie spadła na nie ani kropla potu z jego czoła. Robił techniczne obliczenia, wyjmując i ważąc w dłoni walce owinięte tłustym papierem, jeden po drugim. Podzielił je na dwa bloki, po czym związał oba konopnym sznurkiem, bardzo ostrożnie oczyścił palce wilgotne od żółtawej nitrogliceryny i doczepił do każdego z bloków metr lontu szybkopalnego. Spojenia z lontem wolnotlącym zrobił tak, jak podejrzał u wiertniczych, hiszpańskim sposobem - przeciął je ukośnie i zwinął ze sobą obie końcówki. Lont wolnotlący płonął z prędkością około centymetra na sekundę, dołączył więc nieco ponad trzy metry. Dość, żeby go zapalić i wyjść.
- Układajcie worki tam, gdzie pokażę. Bardzo starannie.
Mężczyźni wypełnili polecenie. Jeden ładunek dynamitu umieścili przy opancerzonych drzwiach od strony zawiasów, drugi - przy zapadkach. Potem Martín nadzorował sposób, w jaki obydwa obkładali stertami worków z ziemią, wzmocnionymi wspornikami z desek, które z kolei opierały się o kolejne sterty worków. A kiedy wszystko było gotowe, zwrócił się do obserwatorów.
- A teraz wyjdźcie stąd!
Wszyscy wypełnili jego polecenie, oprócz dowódcy, który się nie ruszył, stał na rozstawionych nogach, z cygarem w ręku. Martín podszedł do niego i spojrzał w czarne, twarde oczy rewolucjonisty.
- Za pozwoleniem - odezwał się.
Wyjął dowódcy z palców dymiące cygaro, pochylił się i zapalił od niego koniec lontu, który zasyczał, a w powietrzu uniósł się zapach prochu i palącej się gutaperki. Martín oddał cygaro i spokojnie odszedł korytarzem, nie odwracając się, żeby sprawdzić, czy Meksykanin idzie za nim. Kiedy doszedł do schodów, usłyszał za sobą jego kroki.
Reszta czekała piętro wyżej, przy okienkach, pulpitach i stołach. Przeszukali szuflady, pootwierali segregatory i rozrzucili papiery na ziemi, tak dla rozrywki. Dwaj z nich, obwieszeni bronią i nabojami, sikali w błyszczących, zakratowanych stanowiskach kasjerów.
Martín wskazał na ulicę.
- Lepiej wyjdźmy na zewnątrz... Nigdy nic nie wiadomo.
Popatrzyli jedni na drugich z zakłopotaniem, niemal naiwnie, jakby nikt nie chciał zbytnio się spieszyć pod spojrzeniem pozostałych. Martín wyszedł na zewnątrz, przymykając oczy w ostrym świetle odbijającym się od pobielonych murów, i odetchnął gorącym powietrzem późnego poranka. Na jednym z pobliskich domów widniała reklama amerykańskich roboczych spodni Levi's obok plakatu maszyn do szycia Singer. Z oddali nadal dało się słyszeć wystrzały.
Wszyscy poszli za nim. Jako ostatni wyszedł dowódca, zatrzymał się na progu, z pewną pogardą pociągnął ostatni raz cygaro i wyrzucił je na ziemię.
Eksplozja zadudniła głucho pod ziemią, wprawiając w drganie ściany budynku i tłukąc szyby w oknach. Kiedy przestały spadać odłamki szkła i osiadł pył, maderyści wybuchnęli okrzykami entuzjazmu i zaczęli poklepywać Martína po plecach.
Nigdy nie widział tylu pieniędzy naraz. Były tam woreczki ze srebrnymi monetami i paczki banknotów meksykańskich pesos - nowych, z nietkniętymi banderolami, i starych, używanych. I sporo dolarów amerykańskich. Mężczyźni byli w dobrych humorach, hałasowali, wynosząc je korytarzem i po schodach, które wybuch pokrył pyłem i kawałkami gruzu; całą zdobycz składali na piętrze wyżej. Przy świetle lampy naftowej nieśli worki i skrzynie, żartując, co można byłoby zrobić z ich zawartością - ile domów i gospodarstw kupić, ile sztuk bydła, ile biżuterii dla żon albo zabawek dla dzieci. Ich oczy błyszczały chciwością, a Martín czuł, że gdyby tylko mieli okazję, wielu z nich schowałoby coś do kieszeni. Ale spojrzenie dowódcy, chodzącego spokojnie w tę i z powrotem, zdawało się skutecznie ich powstrzymywać. Młody inżynier spodziewał się prawdziwego rabunku, ze strzelaniem w powietrze i podobnymi sztukami, a nie takiej konfiskaty, poza wybuchem w skarbcu niemal administracyjnej i formalnej. Choć byli rewolucjonistami, zachowywali dyscyplinę. Może za sprawą uczciwej wiary we wspólną sprawę ludu; albo też - i to wydawało się bardziej prawdopodobne - z respektu przed ręką, którą niby niedbale, jednak nie spuszczając ich z oka, dowódca trzymał na rękojeści zatkniętego za pas pistoletu.
- Pospieszcie się, zaraz przyjedzie pułkownik - poganiał ich mężczyzna.
W kącie pancernej sali stało dziesięć drewnianych skrzyń, zabezpieczonych zalakowanymi ołowianymi pieczęciami, i Martín zauważył, że dowódcy wcale nie zdziwił ich widok w tym miejscu. Przeciwnie, podszedł do nich i postukał czubkiem buta, jakby badał ciężar, pochylił się, żeby sprawdzić plomby, ale bez otwierania, po czym wyznaczył dwóch spośród swoich ludzi, by ich pilnowali. Zwrócił się do nich tak, jakby darzył ich szczególnym zaufaniem, a wybrani ustawili się przy skrzyniach, z kapeluszami na plecach i karabinami w dłoniach. Jeden z nich miał na rękawach naszyte kolorowe wstążki, jakby to były galony.
- Nie ruszać się stąd, dopóki nie przyjdę po was osobiście.
- Według rozkazu.
- I bądźcie uważni niczym orły, chłopcy. A kto dotknie tych skrzyń, długo nie pożyje... Czy to jasne?
- Jak słońce, panie majorze.
W ten sposób Martín poznał stopień dowódcy oddziału. W tradycyjnym wojsku major dowodził trzema setkami ludzi, jednak pośród meksykańskich rewolucjonistów, gdzie pułkownicy i generałowie pojawiali się jak grzyby po deszczu, mógł oznaczać wszystko. Nikt natomiast nie mógł mu odmówić autorytetu; wystarczyło spojrzeć na jego twarz, przeoraną świeżą jeszcze blizną, i na oczy, zimne i spokojne, jak gdyby wyrzeźbione z czarnego kamienia. Oczy, których zamyślone spojrzenie teraz spoczywało na Martínie. Obaj stali na górnym piętrze i patrzyli, jak ludzie z oddziału kończyli układać na stole stosy pesos i dolarów.
- Dobra robota, szanowny panie - przyznał Meksykanin po chwili.
Przyglądał się młodemu człowiekowi z nowym zaciekawieniem. Teraz jego usposobienie zmieniło się, był życzliwy, może nawet przyjacielski. Choć trudno było odczytać intencje na jego niewzruszonym obliczu człowieka z północy.
- Trochę przesadziłem z siłą ładunku. - Martín zdawał się nie przywiązywać wagi do pochwały, choć poczuł się mile połechtany. - Mało brakowało, a zburzylibyśmy budynek.
- Jak mawiał pewien jąkała: lepiej, żeby zo-zostało, niż za-zabrakło.
Wyszli z banku głównym wejściem. Teraz na ulicy było więcej maderystów: brudni, obdarci, spoceni przechodzili powoli, nie zatrzymując się, z Mauzerami albo karabinami trzymanymi za lufę i zarzuconymi na ramię, w szeregach i grupach coraz to liczniejszych. Niektórzy w słomianych butach albo na wpół bosi. Szli w kierunku odgłosów walki, która nadal toczyła się zaciekle, choć coraz dalej. Major zatrzymał się i zaczął nasłuchiwać, równocześnie węsząc jak pies myśliwski. Wydawał się zadowolony.
- Ładne rzeczy dochodzą zza horyzontu, nie uważa pan? Dostają niezłe lanie.
Martín z wahaniem przytaknął skinieniem głowy.
- Zależy, kto oberwie - odparł.
Major rzucił mu szelmowskie spojrzenie.
- Jak na Hiszpana, ma pan refleks. Mówił pan, że ile ma lat?
- Dwadzieścia cztery.
- I co pan o tym myśli? - Wskazał głową mężczyzn przechodzących ulicą.
Młody człowiek się uśmiechnął.
- Niesamowite. To niezwykłe doświadczenie.
- Czegoś takiego nie ma w pańskim kraju?
- Nie, absolutnie.
- A powinno być. Czy tam u was w Hiszpanii nie ma rewolucji?
- Od dawna już nie ma.
- Mnie się wydaje, że to źle, jak się traci dobre zwyczaje. Bo jak bogacz gdzieś osiądzie, trudno go stamtąd ruszyć. Trzeba dać im to, na co zasługują, żeby zobaczyli, gdzie ich miejsce.
Wyjął z kieszeni mały rewolwer Martína, który przez chwilę ważył w dłoni, zanim w końcu mu go oddał.
- To chyba pańskie - powiedział.
- Co zrobicie z pieniędzmi? - zaryzykował pytanie, chowając broń.
Mężczyzna zastanowił się chwilę, rozważając, czy pytanie było właściwe, czy nie.
- Walka z rządem sporo kosztuje - powiedział w końcu powoli. - Pan Madero potrzebuje środków: trzeba płacić wojsku, kupować broń i amunicję od Amerykańców. A na to trzeba mieć kupę forsy.
- A te pozostałe skrzynie - zaczął Martín, ryzykując jeszcze większą ciekawością. - Te na dole...
Mężczyzna zaraz mu przerwał. Półuśmiech, jaki zagościł pod wąsem, nie był szczególnie miły.
- Nie widział pan żadnych skrzyń.
Na końcu ulicy pojawiła się grupa groźnie wyglądających jeźdźców: w kapeluszach o szerokich rondach, skórzanych ochraniaczach na nogach, z ładownicami pełnymi kul. Byli zmęczeni, zakurzeni, wodze trzymali luźno, strzelby mieli skrzyżowane na siodłach. Było w nich coś łachmaniarskiego i równocześnie podniosłego. Zatrzymali się przed bankiem i jeden z jeźdźców spojrzał pytająco na maderystę stojącego z Martínem.
- Co słychać, Geno? - przywitał go.
Otarł pot czerwoną chustką, którą miał na szyi. Pod teksańskim kapeluszem, za maską z pyłu uśmiechały się oczy żywe i bystre. Major podniósł się, jakby spoważniał.
- Na rozkaz, panie pułkowniku - odezwał się.
- Udało się wam?
- Bez problemu. - Major wskazał na Martína. - Częściowo dzięki naszemu przyjacielowi, temu tutaj.
- Było tam wszystko, czego się spodziewaliśmy?
- Wszystko.
Mężczyzna podkręcił wąsa, przyglądając się z zainteresowaniem Martínowi. Miał silne ramiona, na których opierały się dwa skrzyżowane pasy pełne nabojów. Siedział na koniu maści ciemnego rumu, w siodle typowym dla miejscowych kowbojów - podniesionym i z niskimi strzemionami. Miał szeroką szyję, dużą głowę i mocne zęby. Jego tęczówki w kolorze kawy patrzyły intensywnie i stanowczo spod przymrużonych, grubych powiek.
- A co też to robił twój przyjaciel, majorze? - zapytał wreszcie.
- Człowiek zna się na wybuchach i nam pomógł.
Mężczyzna wyciągnął stopę ze strzemienia i oparł jeden z łokci na gałce z przodu siodła.
- I skąd się wziął ten skarb, jeśli można wiedzieć?
Martín zrobił krok do przodu.
- Jestem inżynierem górnikiem, panie pułkowniku.
- Hiszpan?
- Tak.
Zauważył, jak zmieniła się twarz jeźdźca, który odwrócił się na chwilę do swoich towarzyszy, zwłaszcza do pewnego wysokiego chudzielca, bez zarostu, o twarzy ogorzałej i okrutnej, w kapeluszu z liści palmowych. Wyglądał na Indianina z północy i wpatrywał się w Martína tak, jak wąż patrzy na myszkę, która przed nim stanęła: ostro i drapieżnie, oczami w kolorze raczej żółtym niż czarnym.
- My tutaj nie lubimy Hiszpanów - powiedział w końcu pułkownik, znów zwracając się do młodzieńca. - Dali nam w kość trzy wieki temu i dalej to robią. Mają najlepsze gospodarstwa, najlepsze ziemie, najlepsze bydło i popierają tyrana Porfiria Díaza i jego ludzi... Zasługują tylko na szubienicę.
Człowiek o twarzy Indianina w milczeniu potakiwał, dotykając sznura zwiniętego wokół gałki przy siodle. Z niewiadomych powodów, nad którymi nawet nie zaczął się zastanawiać, Martín poczuł raczej przykrość niż obawę.
- Z całej mojej rodziny ja pierwszy przyjechałem do Meksyku - odparł stanowczo.
Spojrzeli na niego zaskoczeni; prędzej spodziewali się pełnych lęku protestów niż takiego tonu. Szef znów podkręcił wąsa i spojrzał na majora kpiąco.
- Sprytny jest ten twój hiszpański koleżka.
Major wzruszył ramionami.
- A na dodatek ma zwinne ręce, panie pułkowniku... Szkoda, że pan nie widział, jak świetnie sobie poradził tam na dole. - Rozpostarł ramiona, obejmując szeroką przestrzeń między nimi. - Tam były takie stalowe drzwi, albo i większe. Gdyby nie on, moglibyśmy zburzyć wszystko do ostatniej cegły, a kasa pancerna dalej byłaby cała.
- Nietknięta, jak mówią ci z wykształceniem - uśmiechnął się pułkownik.
- No jakby.
- I mówisz, że sam załatwił sprawę.
Major zrobił grymas, który mógł być uśmiechem.
- Samiuteńki, panie pułkowniku. Czysto i wybornie.
- A co z resztą?
- Skrzynie są na dole, w dokładnie takim stanie, jak je matka wydała na świat.
- Dobrze strzeżone?
- Niechże mnie pan nie wypytuje. Takie wątpliwości mnie obrażają.
- No to chodźmy je obejrzeć, Geno, potem może być za późno.
Pułkownik i człowiek o twarzy Indianina zeskoczyli na ziemię, a inni jeźdźcy przytrzymali ich konie. Chwilę później, po obejrzeniu z przyjemnością stert pesos i dolarów rozłożonych na stole, obaj zeszli na dół, a za nimi major.
- Proszę tu zostać i chwilę poczekać - powiedzieli do Martína.
Siedział na krześle pod okiem dwóch gości o złowrogim wyglądzie, uzbrojonych po zęby. Po chwili zawołano go na dół, wstał więc i zszedł po schodach. Pułkownik, major i człowiek o twarzy Indianina stali przy drzwiach do opancerzonego pomieszczenia. Płomień lampy naftowej oświetlał drewniane skrzynie, teraz otwarte, pełne grubych kartonowych rulonów z monetami - wiele z nich było podartych, a przez dziury prześwitywały błyszczące krążki złota.
- To pańskie dzieło? - zapytał pułkownik, wskazując wielki kawał stali wyrwany z zawiasów.
W jego tonie słychać było podziw. Martín powściągliwie skinął głową.
- Używanie materiałów wybuchowych to część mojej pracy - powiedział. - A przynajmniej tego, na czym powinienem się znać.
Mężczyzna przyglądał mu się teraz inaczej, podobnie jak przedtem major. Z mieszaniną zainteresowania i niezwykłego szacunku.
- Czy jeśli damy panu więcej dynamitu, może pan wysadzić więcej rzeczy?
- Kiedy?
- Zaraz, nie wiem... Dzisiaj albo jutro.
- Kolejne kasy pancerne?
- Nie, skąd! Miejsca, obiekty. Trzeba podłożyć ładunek i posłać, co należy, w diabły.
Młody człowiek zastanowił się chwilkę.
- Można spróbować - stwierdził.
- Zrobiłby to pan?
- Czemu nie?
- Bo szanownego pana rewolucja ani ziębi, ani parzy.
Martín znów się zastanowił. Poczuł nową, całkiem świeżą ekscytację. Kolejne światy do odkrycia. Gotowość na przygodę.
- Przyjechałem z Hiszpanii - powiedział w końcu - żeby pracować w kopalni, która od tygodni jest zamknięta. Nie mam nic lepszego do roboty.
Pułkownik chrząknął z powagą.
- Przyjacielu, my jesteśmy biedni. To, co zdobywamy, zaraz idzie do ludu. Niewiele możemy panu zapłacić.
- Nie musicie mi nic płacić.
- No to... dlaczego?
- Z ciekawości, myślę. Jestem ciekaw tego wszystkiego. Was. Tego, co się dzieje w Meksyku.
Maska z potu i pyłu zmarszczyła się w uśmiechu.
- Będzie pan miał co opowiadać swoim wnukom, co?
- O ile pożyję wystarczająco długo, żeby je mieć.
Pułkownik roześmiał się głośno, z wigorem, śmiechem pełnym siły i życia. Zwrócił się do majora.
- Podoba mi się ten twój koleżka, bracie - powiedział i spojrzał na tego z twarzą Indianina. - A ty, Sarmiento, jak myślisz?
Człowiek nie odrywał od Martína swoich wężowych oczu, zimnych i bez wyrazu, widocznych w szparach między powiekami.
- Mnie się on nie podoba tak jak panu, panie pułkowniku. Ani trochę.
Pułkownik znów się roześmiał.
- Bo jesteś cholernym Apaczem, który nie ufa nawet swojemu cieniowi... Ale możesz być spokojny, za tego nam ręczy major don Genovevo Garza. - Jowialnie poklepał po ramieniu właśnie wspomnianego. - Nie, bracie?
- Możemy sprawdzić - odpowiedział major.
- No to już. A jeśli nasz Hiszpanek wywinie numer, dasz mu nauczkę i niech mu ziemia lekką będzie.
- Jak pan rozkaże.
Pułkownik puścił oko do gościa o twarzy Indianina.
- A ty się nie podniecaj, Sarmiento, będziesz miał okazję użyć sznura na innych. Nie zabraknie ci karków.
Po tych słowach zamilkł i się zamyślił. Po czym, jak gdyby właśnie podjął decyzję, podszedł do otwartych skrzyń, wziął jedną ze lśniących monet, przyjrzał się jej niespiesznie i ją podrzucił. Pochwycił monetę i rzucił do Martína, a ten złapał ją w locie.
- Proszę, inżynierze. To na pamiątkę Banku Stanu Chihuahua i wszystkiego, co jeszcze pan zburzy w Ciudad Juárez, o ile nam pozwolą federalni.
Martín spojrzał na monetę. Dwadzieścia pesos meksykańskich w złocie, z datą 1866. Na awersie profil brodatego mężczyzny i napis "Cesarz Maksymilian".
- A skoro przez parę dni będzie pan z majorem Garzą, który bierze za pana odpowiedzialność, chciałbym wiedzieć, jak się pan nazywa... Żebym pamiętał pańskie nazwisko, jeśli dostanie pan w łeb i trzeba będzie pana wychwalać na pogrzebie.
Młody mężczyzna pokiwał głową, trzymając monetę w dłoni.
- Nazywam się Martín Garret.
- No to bardzo mi miło, przyjacielu. A ja nazywam się Villa... Pułkownik Francisco Villa.
* Zwolennicy Francisca Madery, przywódcy rewolucji. (Wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki).
Słońce ciążyło na barkach niczym ołowiany balast. Martín Garret wytarł spoconą dłoń o nogawki spodni, przejechał zapałką po drasce i zapalił lont. Wyjął zegarek z kieszonki kamizelki, spojrzał na tarczę i wstał, starając się robić to powoli, świadomy, że major Genovevo Garza nie spuszcza z niego wzroku.
- Ukryjmy się - powiedział z wymuszonym spokojem.
Ciemne oczy maderysty wpatrywały się w niego z uporem. Dopiero po chwili major skinął głową, jakby zastanawiał się nad stosownością tej rady. Następnie zwrócił się do swoich ludzi, schowanych za glinianym ogrodzeniem i w sąsiednich domach. Wcześniej złożyli meble i materace na stosy, dla ochrony, kiedy wchodzili po kolei do każdego domu, rozbijając pikami ogrodzenia, żeby zbliżyć się do piętrowego budynku, który wojska federalne zmieniły w fortecę. Niemożliwe było przejście ulicą otwarcie, federalni strzelali z balkonów, a przy arenie corridy, na wprost Alei del Ferrocarril, stał karabin maszynowy, który wyrządzał ogromne szkody.
- Słyszeliście! - krzyknął major. - Cofnijcie pyski, chłopcy!
Wszyscy zaczęli się wycofywać, oddając jeszcze ostatnie strzały, jakby na dowód, że nie odchodzą ze strachu. Garza wykonał ręką, w której trzymał karabin, teatralny gest, wskazując Martínowi drogę odwrotu. Oddalili się razem, a za ich plecami niczym złowroga żmija syczał na ziemi lont. Kilka federalnych kul, świszcząc, przeleciało obok. Młody inżynier skulił się lekko na ich dźwięk, ale jego towarzysz pozostał niewzruszony.
- Spokojnie, człowieku, już powinieneś to wiedzieć. Te zdążyły przelecieć... Zabijają te, których nie słychać.
Martín wiedział o tym, w ostatnich godzinach nasłuchał się kul wszelkiego kalibru, i federalnych, i maderystów, a nawet pocisków artyleryjskich. Ale czym innym było oswojenie z nimi słuchu, a czym innym opanowanie odruchów nerwowych, instynkt samozachowawczy funkcjonował niezależnie.
- Myśli pan, że zburzymy ten mur? - zapytał major Garza.
- Taką mam nadzieję.
- No, ja też, panie inżynierze.
W jego oczach pojawiła się chłodna obawa. I ostrzeżenie. Kiedy maderysta wymawiał słowo "pan", brzmiało ono ostrzej niż groźba.
- Trzeba czekać i nie tracić nadziei - powiedział młody inżynier.
Meksykanin spojrzał na niego, nie rozumiejąc, nie chwycił, że to cytat.
- Hrabia Monte Christo - doprecyzował Martín.
- Jaki hrabia, do cholery?! - Pod rondem kapelusza major uniósł brew. - Niech pan się nie wymądrza.
Ukryli się za wodopojem dla zwierząt, razem z innymi mężczyznami, od których czuć było ziemią, potem i prochem. Martín znów spojrzał na zegarek. Dwanaście metrów lontu do ładunku pięciu kilogramów dynamitu powinno wystarczyć, żeby wysadzić w powietrze mur z cegieł i gliny, dzielący ostatni dom od federalnego szańca i wszystko inne, co za murem. Jeszcze raz wykonał w myślach obliczenia, z nadzieją, że się nie pomylił: szacowana grubość, promień bezpieczeństwa, zasięg rażenia. Nauka w służbie przemocy. Uśmiechając się sarkastycznie w duchu, zastanowił się, co by powiedzieli jego profesorowie ze Szkoły Inżynierii Górniczej, gdyby go zobaczyli, jak wysadza w powietrze banki i barykady w samym sercu meksykańskiej rewolucji. Przeciwko siłom rządowym, które do niego strzelają.
Schował zegarek i skulił głowę.
- Uwaga, teraz!
Otworzył usta, żeby zbliżający się wybuch nie uszkodził mu bębenków i niemal w tym samym momencie rozległa się detonacja. Niczym cios wymierzony gęstym powietrzem, fala uderzeniowa wstrząsnęła ziemią i walnęła w mury silnym podmuchem pełnym pyłu. Na skulonych mężczyzn, przytrzymujących swoje kapelusze, w kłębach dymu spadły z hukiem dachówki, drzazgi i ziemia. W powietrzu latały jeszcze ostatnie kawałki gruzu, kiedy podniósł się Genovevo Garza.
- Pokażcie im, chłopcy! Dołóżcie zdrowo tym sukinsynom!
Major wykrzyknął te słowa, ściskając w rękach Winchestera 30-30, po czym puścił się biegiem przez chmurę dymu i kurzu, nie patrząc, czy za nim nadążają. Jego ludzie zaczęli pojawiać się ze wszystkich stron i pobiegli za nim. W zdecydowanym crescendo łoskot strzelaniny ogarnął wszystko wokół. Pośród kurzu, który jeszcze nie opadł, rozbrzmiewały wystrzały i lamenty tych, którzy zabijali albo umierali.
- Niech żyje Madero! - rozległy się pojedyncze głosy. - Precz z dyktaturą!
W powietrzu czuć było zapach ziemi i spalonego materiału wybuchowego. Z piekącymi oczami i gardłem, pod wpływem impulsu, w którym rozum nie miał udziału, Martín podniósł się i ruszył za maderystami. Zrobił to powoli, ostrożnie, nieco pochylony, rozglądając się wokół zachłannie. Prawą ręką dotykał w kieszeni rewolweru, który oddał mu major Garza, ale nawet nie przyszło mu do głowy, aby chwycić go w dłoń. Pośród tego całego zamętu byłoby to absurdem. Po co i przeciw komu?
Między ruinami leżały na ziemi dwa ciała. Jeden człowiek pozostawał bez ruchu, drugi czołgał się, cicho pojękując. Mieli na sobie piaskowe mundury wojsk federalnych. Martín był tak oszołomiony, że nawet nie pomyślał, aby im pomóc. Mijając ich, rzucił im przerażone spojrzenie, ale poszedł dalej. Poczucie niebezpieczeństwa, ryzykowania życiem było słabsze od ciekawości i podniecenia, które przyspieszyły mu tętno tak, że czuł krew pulsującą w skroniach, nadgarstkach i pachwinach. Huk broni, błyski wystrzałów pośród dymu, zapach prochu, gorący ołów przelatujący z szybkim świstem, chaos coraz bardziej opanowujący świat, wszystko to sprawiało, że młody człowiek czuł się łagodnie odurzony jak wtedy, kiedy wypity alkohol jeszcze nie otępia, ale wyostrza zmysły. W tej chwili miał wrażenie, że nic go nie może zranić, że gotów jest na przyjęcie wszystkiego, życia i śmierci, jakby był pod wpływem magicznego eliksiru, narkotyku, który pozwala znaleźć się w niespodziewanych miejscach. Zanurzyć się w wojnie, pomyślał z fascynacją, oznaczało błądzić po zawiłościach konstrukcji stworzonej według osobliwej geometrii, gdzie krew, ranne ciało czy istota ludzka to zaledwie drugorzędne elementy.
Mur został zburzony w drobny mak. W ścianie ziała ogromna dziura, Martín przeszedł przez nią i znalazł się na podwórzu ufortyfikowanego budynku, którego broniło wojsko federalne. Strzelanina już ustawała. Ci, którzy ocaleli, powiewali białymi chustkami, a maderyści odbierali im broń, trzymając ich na muszce. Około dwudziestu poddało się z rękami w górze - w podartych mundurach, z lękiem wychodzili na zewnątrz, obsypani ceglanym pyłem i osmaleni dymem, jedni cali i zdrowi, inni poranieni, nieprzytomnie patrzyli na zwłoki barwiące ziemię krwią. Słaniający się oficer, w czapce na głowie i wysokich butach, podtrzymywał sobie ramię, złamane przez kulę.
Prawie wszyscy żołnierze byli młodzi, szczupli i drobni. Na ich ciemnych twarzach o indiańskich rysach widoczne były rozmaite emocje, od strachu po rezygnację. Maderyści poruszali się między żołnierzami, popychając ich lufami strzelb, po wcześniejszym zrewidowaniu ich i zabraniu wszystkiego, co mieli przy sobie, inni dobijali strzałami i ciosami maczet leżących na ziemi rannych, którzy jeszcze się ruszali. Te pojedyncze wystrzały rozlegały się pośród milczenia pokonanych. W powietrzu czuć było zapach krwi, brudnych wnętrzności i siarki.
- Rozstrzelać wszystkich od sierżanta w górę! - rozkazał major Garza.
Tego Martín się nie spodziewał. W osłupieniu patrzył, jak odprowadzono żołnierzy na jedną stronę podwórza, a oficerów i podoficerów na drugą. Wśród tych drugich był ranny mężczyzna, z gwiazdkami kapitana, jeden porucznik i dwóch sierżantów. Cała czwórka świadomych, co ich czeka, niespokojnie zbiła się w grupkę.
Porucznik zapewne miał niewiele ponad dwadzieścia lat i był bardzo blady. Dwa razy się przeżegnał i patrzył, wytrzeszczając oczy, prosto w otwory luf, które w niego celowały. Jeden z sierżantów głośno splunął, przeklinając matki maderystów. Kapitan wyprostował się i zdrową ręką starał się zapiąć guzik na szyi przy bluzie munduru. Zanim mu się to udało, rozległy się strzały i wszyscy czterej upadli na ziemię. Jeden z wykonujących wyrok zbliżał po kolei do ich głów lufę pistoletu i dobijał skazanych.
Major Garza zwrócił się do pozostałych więźniów:
- Jesteśmy brygadą Villi - powiedział szorstko i głośno. - Ci, co chcą się do nas przyłączyć i walczyć z tymi, którzy wyzyskują i poniżają prosty lud, niech przejdą na tę stronę.
Wskazał swoją prawą. Żołnierze popatrzyli po sobie niezdecydowanie, szacując konsekwencje odmowy. W końcu ponad połowa odeszła z grupy, w której pozostało tylko pięciu mężczyzn.
- Każdy może wybrać - powiedział Garza.
Uniósł karabin i otworzył ogień, jego ludzie też zaczęli strzelać. Pięciu żołnierzy federalnych upadło, po czym zostali dobici jak wcześniej ich dowódcy. Major powoli wyjął naboje ze skrzyżowanych pasów i przeładował karabin. Klik-klak, zadźwięczała przekładnia. Kiedy podniósł wzrok, zobaczył przed sobą Martína.
- Co słychać, inżynierze? Widzę, że jeszcze się pan tu kręci.
Mówił poważnie i chłodno, wbijając w niego twarde źrenice. Młody człowiek nie odpowiedział, tylko z przerażeniem przyglądał się rozstrzelanym. Wciąż nie był w stanie oswoić się z tym, co działo się na jego oczach. Zaraz wstaną, przyszło mu do głowy, a to wszystko okaże się zwykłą farsą. Żartem, jaki postanowili mi spłatać. Jednak nikt się nie podniósł.
- Czy koniecznie trzeba było ich zabijać? - spytał.
Mina majora wskazywała, że nie spodobało mu się to pytanie. Potem zastanowił się chwilę.
- Oni też tak robią - odparł.
- A gdzie...?
Martín zaczął mówić, ale zawahał się i przerwał. Był o krok od powiedzenia "litość", ale zabrzmiałoby to żałośnie. Wybrał więc milczenie. Meksykanin przechylił głowę na bok i dotknął palcem twarzy, żeby zetrzeć kroplę czyjejś krwi, która prysnęła mu na bliznę. Popatrzył na palec, zamyślony, po czym otarł go o krótką połę swojej kurtki.
- Trzeba wygrywać, bo ten, kto przegrywa, ginie - powiedział w końcu. - Wszystko zależy, komu się poszczęści.
Nie było to usprawiedliwienie, ale obiektywny komentarz. Martín przyglądał mu się, najpierw zakłopotany, potem powoli przytaknął. Rozumiał albo próbował zrozumieć. Czuł, że krok za krokiem wchodzi na nieznany teren, z którego być może nie ma już odwrotu. Zdziwił się, że nie poczuł lęku. Ani nawet zmartwienia. Jakby to była dziecinna zabawa, która chwilami przestawała nią być.
Garza nadal patrzył na niego poważnie, z sarkastycznym grymasem pod wąsem. Lufą karabinu wskazał w kierunku, skąd wciąż dochodziły odległe wystrzały.
- Zostaje pan z nami czy wraca do swojego hotelu...? Zostało nam jeszcze lontu i dynamitu.
Martín rozejrzał się wokół: maderyści przeładowujący broń, federalni, którzy zmienili front, zwłoki leżące na podwórzu i roje much zbierające się nad ich krwią. Ogarnął go dziwny spokój. Łagodna, przedziwna jasność umysłu tak bliska szczęściu, że aż przeszyło go ukłucie wyrzutów sumienia.
- Zostaję - powiedział.
Walki przedłużały się, a w chaosie starć huczało od strzałów i plotek. Nad Ciudad Juárez wznosiły się teraz trzy słupy czarnego dymu: płonie miejska biblioteka, twierdzili jedni, a inni utrzymywali, że widzieli, jak rabowano apteki i jakieś sklepy. Prawdą było, że padały kolejne punkty oporu sił rządowych i wojsko federalne wycofywało się w stronę koszar Quince, misji Guadalupe i do centrum miasta.
Pojedynczy strzelcy, pozostawieni na tyłach, żeby nękać atakujących, celowali z tarasów. Wielu zabitych leżało na ulicach pokrytych gruzem, pod przewróconymi słupami elektrycznymi i telefonicznymi, a w strefach opanowanych przez maderystów zaczynali się pojawiać cywile, którzy dotąd ukrywali się w piwnicach i mieszkaniach. Jedni, z entuzjazmem albo przez przezorność, wiwatowali na cześć powstańców, a inni obserwowali ich w milczeniu, podejrzliwie, niepewni, jak to wszystko się skończy. Kobiety, bardziej zdecydowane niż mężczyźni, wychodziły na progi domów owinięte w chusty, niosąc dzbany z wodą, po którą spragnieni walczący chętnie podchodzili. I trzeba było przyznać, stwierdził Martín, że zachowywali niespodziewaną dyscyplinę. Major Genovevo Garza wyjaśnił mu powód: rozkazy wydane przez generała Orozco i pułkownika Villę, nakazujące szacunek dla cywilów i ich własności, były bezwzględnie egzekwowane. Zabijanie mieszkańców bez powodu, gwałty, kradzieże czy pijaństwo oznaczały natychmiastową karę śmierci. Powiedział o tym młodemu inżynierowi, kiedy ten przyglądał się dwóm powieszonym na latarni, obu z tabliczkami na szyi: "Za nieuszanowanie kobjet".
- Jak robisz głupoty, to musisz źle skończyć - stwierdził oschle major. - Jak masz słomiany ogon, to nie baw się ogniem.
Koleje walki zaprowadziły oddział Garzy do północnej części miasta, w pobliże Río Bravo. Tutaj zabudowania pojawiały się rzadziej, raczej były to chaty, budynki gospodarcze, pojedyncze domy przy mostach łączących brzegi należące do Meksyku i Stanów Zjednoczonych. Walki były ciężkie: na domach pozostały liczne ślady po kulach, a w jednym okopie piętrzyły się zwłoki w mundurach wojsk federalnych, wrzucane tam byle jak. Ciała zabitych maderystów, traktowane z większym szacunkiem, ułożono rzędem w cieniu i przykryto kocami, kurtkami i ponczami: widoczne były jedynie stopy w butach albo byle jakich sandałach. Obok nich lekarz w zwykłym ubraniu opatrywał rannych, a pomagali mu dwaj pielęgniarze w białych fartuchach, którzy szli za nim z pudełkiem pełnym niebieskich opakowań waty, rolek bandażu, butelek jodyny, skalpeli i szczypiec. Chloroformu nie było dla nikogo. Niektórzy jęczeli, spluwając zabarwioną czerwono śliną, a doktor powtarzał to samo wszystkim, wsuwając im kawałek skóry albo chusteczkę między zęby i oczyszczając ranę:
- Zobaczymy, jak twardy z ciebie facet, kolego.
Ludzie majora Garzy odpoczywali, siedząc ze strzelbami między nogami, w oczekiwaniu na rozkazy, po które ich dowódca poszedł do budynku kontroli celnej kolei, gdzie podobno mieścił się sztab sił powstańczych. Martín usiadł z nimi w niewielkiej plamie cienia, jaką rzucała szopa o ścianach z gliny. Wszystko nadal wydawało mu się nierealne. Rzeka płynęła nieopodal, stan wody był niski, byli tacy, co pokonywali ją w bród albo konno. Z miejsca, z którego patrzył, widoczne były grupy ciekawskich na przeciwległym brzegu, śledzących walki przez lornetki i lunety. Amerykański brzeg stał się atrakcją turystyczną, gdzie zbierali się chętni do podziwiania spektaklu. Mówiło się, że kilka zbłąkanych kul trafiło na drugi brzeg, zabijając czy raniąc niejednego widza spragnionego mocnych wrażeń.
Liczne kobiety, zbierając gałęzie i chrust na ogniska, swobodnie rozmawiały z powstańcami. Nosiły spódnice do ziemi, przetłuszczone włosy splatały w warkocze, związywały chustką albo zbierały pod kapeluszami z włókna palmowego, a niektóre nosiły na plecach dzieci zawinięte w bawełniane szale. Inne, stwierdził Martín, miały skrzyżowane na piersi pasy z nabojami, tak jak mężczyźni. Wyglądały na brudne, utyrane, wykończone wojskowym życiem. Kilka z nich zagniatało ciasto na kukurydziane tortille i na metalowych blachach, gdzie pryskał smalec, smażyły ziemniaki i mięso. Zapach dotarł do młodego inżyniera i pobudził jego żołądek. Przez cały dzień niczego nie miał w ustach.
- Kurwatwojamać! - wrzasnęła jedna z kobiet.
Martín pomyślał, że na kogoś przeklinała, ale po chwili zobaczył, jak wstaje jeden z maderystów z grupy, mężczyzna z północy, niski i przysadzisty, w wysokim spiczastym sombrerze z szerokim rondem, obowiązkowo z wąsem, zasłaniającym mu połowę ust. Miał przyszyte do rękawa kurtki dwa czerwone paski: naszywkę sierżanta.
- Czym mogę służyć, moja pani?
- Możesz służyć tym, żeby wasza wysokość i chłopaki podeszli tutaj, bo mam pyszne placki na rozgrzanie brzucha.
- Nie trzeba dwa razy powtarzać!
Powstaniec się roześmiał, śliniąc się i gładząc po brzuchu. Kobieta wzięła się pod boki, kładąc ręce na pasie błyszczącym nabojami, który podkreślał jej talię i z którego zwisała kabura z ogromnym pistoletem.
- Tylko chodźcie mi tu zaraz, bo wystygną.
Mężczyźni zaczęli wstawać i podchodzić do ognia, skąd każdy wracał z dwiema gorącymi tortillami z kukurydzy i kawałkami mięsa na wierzchu. Koło Martína usiadł brzuchaty sierżant, od którego czuć było kwaśnym potem.
- A pan nie jest może głodny?
Martín przyglądał mu się z uprzejmą ciekawością, już wcześniej zwrócił na niego uwagę. Był to jeden z powstańców, którzy znajdowali się w pobliżu, kiedy wysadzał kasę pancerną w Banku Stanu Chihuahua. Potem pomógł mu rozciągnąć lont, żeby wysadzić mur federalnego szańca. I to on jako pierwszy pobiegł po wybuchu za Genovevem Garzą, kiedy major rzucił się do ataku.
- Trochę, owszem - przyznał.
Powstaniec z rozkoszą przeżuwał swoje jedzenie, którym pobrudził sobie wąsy.
- To niech pan się spieszy, bo zaraz nic nie zostanie. - Oblizał sobie palec. - Pyszota, że kurwa twoja mać.
Martín podniósł się i podszedł do markietanek. Ta z wielkim pistoletem przy pasie patrzyła, jak się do nich zbliżał. Miała ciemną cerę, indiańskie rysy twarzy, w których nie było widać ani kropli hiszpańskiej krwi. Włosy miała splecione w warkocz tak czarny i lśniący od tłuszczu, że wydawał się błyszczeć w słońcu. Bez słowa, ciągle mu się przypatrując, podała Martínowi dwie kukurydziane tortille z kawałkami mięsa i ziemniaków.
- Dziękuję.
Kobieta ciągle milczała, obserwując go z ciekawością. Miała grube wargi, nos nieco płaski i czarne oczy, wielkie i żywe. Musiała mieć trochę ponad trzydziestkę, pomyślał Martín. Może nawet mniej, bo w Meksyku wieśniaczki szybko się starzały.
Wrócił do sierżanta, żeby zjeść swoją porcję. Pośród powstańców krążył dzban z wodą, Martín wypił więc spory haust, żeby oczyścić gardło z pyłu i ułatwić sobie połykanie jedzenia. Sierżant już zjadł swój przydział i teraz, siedząc z karabinem na kolanach, rozgniatał liść kukurydzy, żeby go zmiękczyć i zrobić z niego skręta. Młody inżynier wskazał grupki ciekawskich na brzegu należącym do Stanów Zjednoczonych. Widać było kobiety z parasolkami, dzieci, wozy, a nawet parę automobilów.
- Niezłe przedstawienie im urządziliśmy - powiedział.
Sierżant przytaknął, przyjmując całkiem naturalnie, że Martín w tej liczbie mnogiej zawarł też siebie.
- Trochę ołowiu poleciało nam w tamtą stronę. - Napełnił liść pociętym tytoniem i zwinął papierosa. - Szefowie mówili, żebyśmy uważali i nie wkurzali tych dupków gringos. Ale kule robią, co chcą.
Młody człowiek spojrzał w stronę dworca celnego i pobliskich mostów. Hałas strzelaniny słabł z tamtej strony, choć w środku miasta nadal był żywy. Grupy uzbrojonych maderystów dozorowały dostęp do przejść, kontrolując się wzajemnie z amerykańskimi żołnierzami stojącymi na drugim brzegu. Krążyły pogłoski, że oddziały wojska Stanów Zjednoczonych były przygotowane do interwencji, gdyby sprawy wymknęły się spod kontroli, a nawet że rząd Porfiria Díaza je o to poprosił; ale do tej pory ograniczyły się do rozbrajania uciekających żołnierzy federalnych, którzy szukali tam schronienia.
Pośród żołnierzy siedzących w cieniu szopy krążyła butelka w trzcinowej plecionce. Dotarła do rąk sierżanta, ten wypił haust, z przyjemnością pogładził się po brzuchu i podał ją Martínowi. Ten wziął niewielki łyk, który i tak spalił mu gardło, bo był to mocny, gęsty sotol. Zakasłał, podał butelkę następnemu i głęboko nabrał powietrza, żeby odzyskać oddech.
- Lepiej panu idzie z dynamitem niż z flaszką.
Młody człowiek wzruszył ramionami, nie wiedząc, co odpowiedzieć.
- A co o tym wszystkim tutaj myślą w Hiszpanii? - zapytał sierżant.
Martín chwilę się zawahał, po czym powtórzył gest.
- Nie wiem... Dawno mnie tam nie było.
- Ano tak.
- Ano.
Maderysta nadal przyglądał mu się z zaciekawieniem.
- A pan? Co pan myśli?
- O Meksyku?
- O naszej rewolucji.
Martín popatrzył na mężczyzn wokół. Czyścili i przeładowywali broń. Na ich ogorzałych, zawziętych twarzach rysowało się zainteresowanie rozmową.
- Myślę, że to było nieuniknione.
Maderysta zaśmiał się przez zęby.
- Nie powiem nie. - Wypuścił dym. - Taka jest naga prawda. Trzeba skończyć z kapitalistami, z tymi, co rządzą... Z tymi, co mieli szczęście i mogli się uczyć, zamiast tkwić w biedzie jak my.
Zatoczył ręką, wskazując swoich towarzyszy dymiącym skrętem. Markietanka z pistoletem podeszła do szopy, żeby zabrać pustą butelkę. Trzymając ją w ręku, stanęła tuż obok i patrzyła na nich. Nie była pięknością według europejskich kanonów, pomyślał Martín, ale można było wyczuć jej swoistą atrakcyjność, bardzo fizyczną i twardą, niemal zwierzęcą. Miała zapach taki sam, jak mężczyźni - kwaśny i ostry. Potu, ziemi i prochu.
- Kim jest ten blondas, Kurwatwojamać? - zapytała.
Sierżant wypuścił kolejny kłąb dymu.
- Przyjaciel, który dołączył do nas dziś rano.
- Ze Stanów?
- Z Hiszpanii - wtrącił się Martín.
- Dlaczego nie ma broni? - Ignorując młodzieńca, kobieta nadal zwracała się do sierżanta. - Z czego strzela do federalnych?
- Strzela przekleństwami na ich matki, a to też boli.
Mężczyźni, którzy byli w pobliżu, wybuchnęli śmiechem. Nawet przez indiańskią twarz markietanki przemknął cień rozbawienia.
- Robi w dynamicie - wyjaśnił sierżant, kiedy ustały śmiechy. - Inżynier czy coś.
- I wysadził już pan inżynier jakichś wygolonych?
- Cały worek, moja pani. Wygląda na delikutaśnego, ale ładunkami potrafi zdziałać cuda, jak anioł.
- No to bardzo dobrze.
- Jeszcze jak.
Markietanka wróciła do kobiet. Sierżant zaciągnął się, puszczając oko do Martína.
- Nazywa się Maclovia Ángeles... Wygadana i bezczelna, do tego prawdziwy diabeł, kiedy wpadnie w złość. Choć nie wygląda, wykończyła już nie jednego ani nie dwóch.
Zamilkł na chwilę i się zamyślił, w końcu na jego twarzy pojawił się krzywy uśmiech. Zmrużył oczy, podrażnione dymem, prawie całkiem je zamykając.
- Ale dam panu radę - dodał z kpiną w głosie. - Niech pan będzie ostrożny i nie zbliża się za bardzo, żeby uniknąć nieporozumień. Ona nie jest z tych, co dają żołnierzom; to towarzyszka naszego majora Garzy. I nie chodzi o to, że major jest zazdrosny, ale tutaj każdy kogut pilnuje swoich kur.
Pojawił się młody zwiadowca, prawie dziecko, w kapeluszu z włókien palmowych, ze strzelbą i pasami z nabojami. Był spocony i zakurzony. Wzywają gościa z Hiszpanii, powiedział. Znaczy hiszpańskiego inżyniera od dynamitu. Sierżant zapytał, po co, a chłopiec odparł, że nie wie. Kazali mu tylko przyprowadzić go. Martín wstał i poszedł z nim brzegiem rzeki, mijając mosty. Po jego prawej stronie, na południu, miasto dymiło i nadal trwała strzelanina, a od czasu do czasu rozbrzmiewał wystrzał armatni.
- Jak się sprawy mają?
Chłopiec nie odpowiedział. Dotarli do budynku dworca celnego, pół kilometra w dół rzeki. Wchodzili tam i wychodzili stamtąd oficerowie i posłańcy, jedni dowódcy oddziałów wyjeżdżali z rozkazami, inni dopiero przybywali, żeby odebrać swoje. Przy wejściu i w korytarzach stali uzbrojeni ludzie: kapelusz obok kapelusza, pełno ładownic, magazynków, rewolwerów i karabinów. Cały budynek rozbrzmiewał stukotem ostróg i kolb strzelb na deskach podłogi, głosami i rozmowami. Na korytarzu Martín spotkał Indianina o nieprzyjaznej twarzy, którego w Banku Stanu Chihuahua nazywano Sarmiento - stał oparty o ścianę, pogrążony w rozmowie z Genovevem Garzą i rzucił mu złowrogie spojrzenie. Przedzierając się przez tłum z pewnością kogoś, kto ma ważne rozkazy, zwiadowca wprowadził Martína do pokoju wypełnionego dymem papierosowym, z portretami księdza Morelosa i prezydenta Díaza na ścianie, których nikt nie pofatygował się ściągnąć. Stojąc przy stole pokrytym papierami, rozmawiało tam czterech mężczyzn.
- A tu jest nasz Hiszpan! - powiedział jeden z nich, widząc, że wchodzi.
Był to krępy pułkownik o kręconych włosach i czarnych oczach, który nazywał się Villa. Towarzyszył mu wysoki chudy osobnik, poważny, z nieodzownym wąsem. Martín tego człowieka nie znał. Było tam jeszcze dwóch mężczyzn, których rozpoznał, bo ich zdjęcia publikowały ilustrowane czasopisma. Jeden miał na sobie kurtkę podróżną i sztylpy do jazdy konnej: to przywódca rewolucji, don Francisco Madero. Czwartym mężczyzną był jego brat Raúl, w stalowych okularach, z pistoletem przy pasie i w mundurze polowym.
- Proszę, niech pan podejdzie, przyjacielu.
Martín zbliżył się do stołu, z prawą ręką w kieszeni, żeby uniknąć jej drżenia. Był podekscytowany i nie do końca udawało mu się to ukryć. Wszyscy na niego patrzyli, zauważył, jedni z zaciekawieniem, inni z obawą. Francisco Madero miał dobrotliwy wyraz twarzy. Był niski, niemal kruchy, niższy od swojego brata. Widząc go z bliska, młody inżynier zauważył, że nosił wypielęgnowaną brodę i dość mocno zaczesane włosy, żeby ukryć pojawiającą się łysinę. Pomimo podróżnego kurzu na ubraniu i przetartego kołnierzyka u koszuli wyglądał schludnie, elegancko. Bardzo intensywnie pachniał wodą kolońską.
- Powiedziano mi, że oddał pan cenne usługi rewolucji.
Martín patrzył na niego, nie wiedząc, jak zareagować. Jego cenne usługi trwały od zaledwie ośmiu godzin i ograniczały się do obrabowania banku i wysadzenia szańca wojsk federalnych.
- To dla mnie zaszczyt - odezwał się, żeby odpowiedzieć cokolwiek.
- Pana nazwisko?
- Martín Garret.
- Nie brzmi to po hiszpańsku, jak mi się zdaje.
- Moje drugie nazwisko to Ortiz.
- Aha. Ekspert od materiałów wybuchowych, jak sądzę.
- Inżynier górnik. Cóż, mam odrobinę wiedzy w tej dziedzinie.
- Trochę więcej niż odrobinę, sądząc po tym, co nam przekazano - zabrał głos Raúl Madero. - Nie ma zbyt wielu takich ludzi jak pan.
Miał starannie ogoloną, lekko cofniętą brodę, ale jego spojrzenie było pewne, zdecydowane. Sympatyczny uśmiech. Z uprzejmą miną jego brat wskazał Villę.
- Pułkownik bardzo nam pana chwalił - dodał. - A ja chciałbym podziękować za pańskie zaangażowanie dla sprawy meksykańskiego ludu.
Ciekawe, co też mu naopowiadał, pomyślał Martín, patrząc spod oka w stronę wspomnianego wojskowego. Francisco Madero uprzejmie podał mu rękę, a on wyciągnął szybko swoją dłoń z kieszeni. Uścisk był raczej słaby: wyglądało na to, że przywódca rewolucji nie okazywał swoich reakcji zbyt żywiołowo. Jego słynne upór i wytrwałość, stwierdził młody człowiek, były raczej natury intelektualnej niż fizycznej.
- Generał Orozco, pułkownik Villa i mój brat Raúl mają do pana prośbę... Im to zostawiam.
To znaczyło, że ten wysoki o zapadniętych policzkach, oczach ponurych i nieruchomych to nie kto inny jak Pascual Orozco, kolejny z przywódców rewolucji. Martínowi zaczynało się kręcić w głowie. Obudził się w swoim hotelu, słysząc odległe wystrzały, a teraz stoi przed sztabem generalnym rewolucji meksykańskiej. Który najwyraźniej właśnie mu podziękował za oddane przysługi i zamierzał prosić o kolejne.
To jakiś żart, stwierdził niemal przestraszony. Za chwilę się obudzę i wszystko wróci na swoje tory. Nic z tego wszystkiego się nie wydarzyło.
- Proszę spojrzeć na tę mapę - odezwał się generał Orozco. - Widzi pan mosty?
Pochylili się nad stołem. Leżał tam plan narysowany atramentem, z liniami oznaczającymi różnice poziomów na wzgórzach i miastem wykreślonym między nimi, z zaznaczonymi licznymi szczegółami: kolej, plac do corridy, arterie i najważniejsze miejsca. Pozycje rządowe zostały oznaczone kwadratami, a powstańcze - trójkątami. Na północy, w zakolu Río Bravo, kwadraciki oznaczały mosty łączące brzeg meksykański i Stany Zjednoczone.
- Gringos, aroganccy jak zwykle - ciągnął generał - zagrozili, że najadą Meksyk, jeśli sytuacja w Ciudad Juárez będzie według nich niewłaściwa. Wiemy, że zgromadzili wojsko wokół El Paso, w tym pojazdy opancerzone. Jeśli zechcą spełnić swoje groźby, przejadą tędy. Nie wykluczamy też, że wykorzystają kolej, która pozwoliłaby im przewieźć ludzi i sprzęt do centrum miasta... Widzi pan całą sytuację?
- Doskonale.
- Nasi ludzie mogą stawić czoło piechocie, która przejdzie rzekę w bród, ale gdyby chcieli dotrzeć tutaj, wykorzystując mosty, byłby to dla nas kłopot. Dlatego trzeba przedsięwziąć pewne kroki.
- Lepiej pomyśleć zawczasu, niż dać się zaskoczyć - zakończył Raúl Madero.
- Chcecie je wysadzić?
- Na razie wystarczy przygotować je do zniszczenia, gdyby okazało się to konieczne - powiedział Orozco. - Myśli pan, że to możliwe?
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji