Wykaz skrótów

AAN Archiwum Akt Nowych

AAW Archiwum Archidiecezjalne Warszawskie

AIPN Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN Bi Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku

AIPN By Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy

AIPN Gd Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku

AIPN Ki Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Kielcach

AIPN Kr Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie

AIPN Ld Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi

AIPN Lu Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie

AIPN Ol Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Olsztynie

AIPN Po Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu

AIPN Ra Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Radomiu

AIPN Rz Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie

AIPN Wr Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu

AIPO Archiwum Instytutu Północnego im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie

AIPW Archiwum Instytutu Prymasa Wyszyńskiego w Choszczówce

AK Armia Krajowa

AL Armia Ludowa

AMSZ Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie

AOZG Archiwum Olsztyńskich Zakładów Graficznych im. Seweryna Pieniężnego

APB Archiwum Państwowe w Białymstoku

APG Archiwum Państwowe w Gdańsku

APL Archiwum Państwowe w Lublinie

APLOCh Archiwum Państwowe w Lublinie Oddział w Chełmie

APŁ Archiwum Państwowe w Łodzi

APM Archiwum Państwowe w Malborku

APNPNMPO Archiwum Parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Ostródzie

APO Archiwum Państwowe w Olsztynie

APS Archiwum Państwowe w Suwałkach

APSz Archiwum Państwowe w Szczecinie

APŚJK Archiwum Parafii św. Jerzego w Kętrzynie

APŚKK Archiwum Parafii św. Katarzyny w Kętrzynie

APŚPPL Archiwum Parafii św. Piotra i Pawła w Lidzbarku Warmińskim

APZG Archiwum Państwowe w Zielonej Górze

ARO Archiwum Radia Olsztyn

ART Akademia Rolniczo-Techniczna

ASIP Archiwum Salezjańskie Inspektorii Pilskiej

ASŚ Archiwum Sanktuarium Świętolipskiego

ATK Akademia Teologii Katolickiej

AUJ Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego

AUKSW Archiwum Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

AUKUL Archiwum Uniwersyteckie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

AUWM Archiwum Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie

AWT Archiwum Wojskowe w Toruniu

AWUOZ Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Olsztynie

BWSDiWT Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej "Hosianum" i Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie

CAW Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie

ChSS Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne

DOKP Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych

DSZ Delegatura Sił Zbrojnych

Dz.U. Dziennik Ustaw

FJN Front Jedności Narodu

FMW Federacja Młodzieży Walczącej

FN Front Narodowy

GG Generalne Gubernatorstwo

GKK Główna Komisja Księży

GL Gwardia Ludowa

GRN Gminna Rada Narodowa

GUKPPiW Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk

IKCh Instytut Kultury Chrześcijańskiej

KBW Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego

KBWE Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KC PZPR Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KDiŚDK Komisja Duchownych i Świeckich Działaczy Katolickich

KdsBP Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

KIiDK Komisja Intelektualistów i Działaczy Katolickich

KIK Klub Inteligencji Katolickiej

KM MO Komenda Miejsca Milicji Obywatelskiej

KM PPR Komitet Miejski Polskiej Partii Robotniczej

KO Komitet Obywatelski

KOP Komitet Obrońców Pokoju

KOR Komitet Obrony Robotników

KPA Kodeks Postępowania Administracyjnego

KP MO Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej

KPP Komunistyczna Partia Polski

KP PPR Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej

KP PZPR Komitet Powiatowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KPZR Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

KRN Krajowa Rada Narodowa

KSM Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży

KUL Katolicki Uniwersytet Lubelski

KW MO Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej

KW PPR Komitet Wojewódzki Polskiej Partii Robotniczej

KW PZPR Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

MAP Ministerstwo Administracji Publicznej

MBP Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

MKiS Ministerstwo Kultury i Sztuki

MKOP Miejski Komitet Obrońców Pokoju

MKZ Międzyzakładowy Komitet Założycielski

MO Milicja Obywatelska

MON Ministerstwo Obrony Narodowej

MOPR Międzynarodowa Organizacja Pomocy Rewolucjonistom

MP Monitor Polski

MRN Miejska Rada Narodowa

MSW Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ Ministerstwo Spraw Zagranicznych

MWiM Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie

MZO Ministerstwo Ziem Odzyskanych

NIK Najwyższa Izba Kontroli

NRD Niemiecka Republika Demokratyczna

NRF Niemiecka Republika Federalna

NSD Niższe Seminarium Duchowne

NSZ Narodowe Siły Zbrojne

NSZZ Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

NSZZ RI Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych

NZS Niezależne Zrzeszenie Studentów

NZW Narodowe Zjednoczenie Wojskowe

OBN Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie

ODA Olsztyńskie Duszpasterstwo Akademickie

OK FJN Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodu

OKK Okręgowa Komisja Księży

OKO Olsztyński Klub Obywatelski

OPKN Okręgowy Polski Komitet Narodowościowy

ORMO Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej

OUL Okręgowy Urząd Likwidacyjny

OWRN Olsztyńska Wojewódzka Rada Narodowa

OZGraf Olsztyńskie Zakłady Graficzne

OZI osobowe źródło informacji

OZOS Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych

PAX Stowarzyszenie PAX

PGR państwowe gospodarstwo rolne

PGRN Prezydium Gminnej Rady Narodowej

PKOP Polski Komitet Obrońców Pokoju

PKP Polskie Koleje Państwowe

PKS Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej

PMRN Prezydium Miejskiej Rady Narodowej

POHZ Państwowy Ośrodek Hodowli Zarodowej

POPP Powiatowy Ośrodek Pracy Partyjnej

PPR Polska Partia Robotnicza

PPRN Prezydium Powiatowej Rady Narodowej

PPS Polska Partia Socjalistyczna

PRL Polska Rzeczypospolita Ludowa

PRON Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego

PSL Polskie Stronnictwo Ludowe

PTH Polskie Towarzystwo Historyczne

PWRN Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej

PZKS Polski Związek Katolicko-Społeczny

PZPR Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RBO Regionalne Biuro Organizacyjne

RFN Republika Federalna Niemiec

RK Rada Krajowa

ROPCiO Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela

ROPP Rejonowy Ośrodek Pracy Partyjnej

RP Rzeczpospolita Polska

RUSW Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych

RW Rada Wojewódzka

SB Służba Bezpieczeństwa

SL Stronnictwo Ludowe

SPP Sekretariat Prymasa Polski

TKCh Tydzień Kultury Chrześcijańskiej

TKKŚ Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej

TMKK Tymczasowa Międzyzakładowa Komisja Koordynacyjna

TRJN Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej

TRK Tymczasowa Rada Krajowa

TW tajny współpracownik

UAM Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

UB Urząd Bezpieczeństwa

UdsW Urząd do spraw Wyznań

UJ Uniwersytet Jagielloński

UMK Uniwersytet Mikołaja Kopernika

UKSW Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego

URM Urząd Rady Ministrów

UW Uniwersytet Warszawski

WdsW Wydział do spraw Wyznań

WiN Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość

WK FJN Wojewódzki Komitet Frontu Jedności Narodu

WK FN Wojewódzki Komitet Frontu Narodu

WKK Warmiński Klub Katolików

WKZ Wojewódzki Komitet Założycielski

WP Wojsko Polskie

WPK Wydział Prawa Kanonicznego

WRN Wojewódzka Rada Narodowa

WSD Wyższe Seminarium Duchowne

WSNS Wyższa Szkoła Nauk Społecznych

WSP Wyższa Szkoła Pedagogiczna

WSR Wojskowy Sąd Rejonowy

WSR Wyższa Szkoła Rolnicza

WTK Wydział Teologii Katolickiej

WUBP Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

WUdsBP Wojewódzki Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

WUIiP Wojewódzki Urząd Informacji i Propagandy

WUKPPiW Wojewódzki Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk

WUSW Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

ZBoWiD Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

ZHP Związek Harcerstwa Polskiego

ZMP Zrzeszenie Młodzieży Polskiej

ZMS Związek Młodzieży Socjalistycznej

ZOMO Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej

ZSL Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSRR Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZUS Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Rozdział I

Diecezja warmińska w okresie od wkroczenia Armii Czerwonej do powołania pierwszego administratora apostolskiego (styczeń-sierpień 1945 r.)

Dzieje diecezji warmińskiej sięgają 1243 r., kiedy papież Innocenty IV bullą Hiis, quae per dilectos filios z 29 lipca zatwierdził podział ziem pruskich na cztery diecezje: chełmińską, pomezańską, warmińską i sambijską. Warmia obejmowała w tym podziale obszar środkowych Prus1. Diecezja warmińska, jako największa z wymienionych, do lat sześćdziesiątych XVI w. należała do metropolii ryskiej. Dopiero od 1566 r., po sekularyzacji arcybiskupstwa ryskiego, diecezja, posiadając przywilej egzempcji, czyli wyjęcia spod władzy metropolitalnej, bezpośrednio podlegała Stolicy Apostolskiej2. Sytuacja ta trwała do roku 1929, w którym to na mocy konkordatu z Prusami z diecezji wrocławskiej utworzone zostało arcybiskupstwo. Wówczas nowo powstałej metropolii wrocławskiej podporządkowano diecezję berlińską, warmińską oraz utworzoną ze skrawków diecezji gnieźnieńskiej i chełmińskiej tzw. wolną prałaturę pilską3.

Przez pierwsze 223 lata istnienia terytorialnie diecezja warmińska pozostawała pod rządami państwa zakonu krzyżackiego. Po zawarciu II pokoju toruńskiego w 1466 r. wydzielona część biskupia, zwana dominium warmińskim, obejmująca jedną trzecią obszaru diecezji warmińskiej, została włączona do Polski. Po 306 latach, w 1772 r., w wyniku I rozbioru Polski, całe terytorium diecezji, aż do 1945 r., stało się częścią państwa niemieckiego4. Na podkreślenie zasługuje fakt, że choć diecezja warmińska w swej historii do roku 1945 nie była związana tymczasowo lub na stałe z polską organizacją kościelną, to jednak w różnych okresach sprawowali w niej rządy polscy biskupi5.

Powojenne dzieje diecezji warmińskiej i Kościoła katolickiego na Warmii i Mazurach uzależnione były od decyzji politycznych i wojskowych przywódców koalicji antyhitlerowskiej. O przynależności Prus Wschodnich do Polski zadecydowali oni na konferencjach w Teheranie i Jałcie. Kluczowy wpływ na te rozstrzygnięcia miała rozpoczęta jesienią 1944 r. operacja wschodniopruska6. Za jej realizację odpowiedzialne były siły 2. i 3. Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej, których głównym zadaniem było wdarcie się na terytorium wroga, odcięcie wojsk niemieckich w kotle Prus Wschodnich i wreszcie ich całkowite rozbicie7. Sowiecka ofensywa, rozpoczęta 13 stycznia 1945 r., już po kilku dniach zaciętych walk przełamała obronę niemiecką, wkraczając do pierwszych miast wschodniopruskich8. Żołnierze Armii Czerwonej, żądni zemsty za zbrodnie nazistów popełnione w Związku Sowieckim, wykazywali się wyjątkowym okrucieństwem na zdobywanym terytorium, o czym świadczą liczne grabieże, gwałty, morderstwa na ludności cywilnej i dewastacje zabudowań9. W przypadku tych ostatnich podkreślenia wymaga fakt, że zdecydowana większość budowli uległa zniszczeniu nie w wyniku działań wojennych, lecz spalili je żołnierze sowieccy bez żadnego uzasadnienia, już po ustaniu walk10.

Stosunek Armii Czerwonej do kościołów i budownictwa sakralnego niczym nie różnił się od traktowania przez nią innych zabytkowych obiektów architektonicznych i infrastruktury komunalnej. Żołnierze sowieccy postrzegali te zabudowania jako łup wojenny, podlegający zniszczeniu lub kradzieży11. Szacowano, że w pierwszym kwartale 1945 r. spłonęło co najmniej 200 kościołów i ponad 20 plebanii, a wiele świątyń uległo całkowitemu zburzeniu. Mocno ucierpiało Braniewo, tracąc bezpowrotnie dwa budynki seminarium duchownego, i Frombork, będący wówczas stolicą diecezji i siedzibą biskupią, gdzie spalona została dzwonnica katedry i kuria biskupia, zniszczeniu uległ też dach katedry, pałac biskupi oraz kanonie12. Oprócz tego z katedry fromborskiej wywieziono wszelkie dobra ruchome: naczynia kościelne, gobeliny, paramenty, obrazy, rzeźby oraz archiwum i bibliotekę13. Miejsca kultu religijnego, które nie zostały dotknięte działaniami wojennymi, były umyślnie podpalane, a w najlepszym razie traktowane przez wojska sowieckie jako chwilowe miejsca postoju, w związku z tym były dewastowane i nie zwracano uwagi na ich wartość kulturową. Jako przykład takich działań można wskazać diecezjalne sanktuaria maryjne. W styczniu 1945 r. żołnierze Armii Czerwonej zbliżający się do Olsztyna z Sanktuarium Matki Bożej Gietrzwałdzkiej uczynili stajnię dla koni i szalet, pobili też ciężko proboszcza ks. Franciszka Klinka, który sprzeciwiał się niszczeniu krzyży i wprowadzaniu do kościoła zwierząt14. Do podobnej sytuacji doszło w sanktuarium w Świętej Lipce, które, mimo że przez cały okres II wojny światowej nie znalazło się w obszarze działań militarnych, to jednak stało się łupem czerwonoarmistów. Skoszarowani w kościele zamienionym na magazyn, chcąc się ogrzać, rozpalili ognisko, wykorzystując do tego ławki, ornaty i zabytkowe barokowe organy15.

Wyjątkowo inaczej potoczyły się wydarzenia, do jakich doszło w Olsztynie w nocy z 21 na 22 stycznia 1945 r. Wkraczający do miasta żołnierze Armii Czerwonej, dotarłszy w okolice kościoła pw. św. Jakuba, napotkali proboszcza tej parafii ks. Jana Hanowskiego16, który mimo nakazu władz niemieckich o ewakuacji z Prus Wschodnich w związku ze zbliżającym się frontem, pozostał na miejscu swojej posługi17. Wyjednał on u sowieckiego komendanta wojennego pismo zabraniające niszczenia olsztyńskich kościołów18. W zaświadczeniu wydanym w języku rosyjskim ze wsteczną datą 21 stycznia 1945 r. znalazł się zapis następującej treści: "Kościoła nie palić, zamieszani w podpalenie będą pociągnięci do odpowiedzialności zgodnie z prawem wojny". Zapis ten miał dotyczyć tylko parafii św. Jakuba, ale zawarte w nim polecenie stosowano również w przypadku innych kościołów Olsztyna19. Tak więc interwencja u władz wojskowych ks. Hanowskiego, nazwanego przez prymasa Polski kard. Wyszyńskiego "nestorem duchowieństwa warmińskiego"20, doprowadziła do ocalenia olsztyńskich świątyń, które mogły od razu spełniać swoją funkcję w czasie organizacji powojennego życia diecezji warmińskiej21.

Przesunięcia zachodnich i północnych granic Polski, potwierdzone przez przywódców mocarstw alianckich na konferencji w Jałcie, spowodowały, że z przedwojennego obszaru diecezji warmińskiej, liczącej wtedy 36 999 km2, do Polski przyłączono teren obejmujący tylko 24 344 km2, a pozostałą część przekazano ZSRR22. Samo włączenie terytorium diecezji do państwa polskiego nie oznaczało, że zwierzchnictwo kościelne objęli polscy duchowni. W dalszym ciągu ordynariuszem warmińskim, nieprzerwanie od 1930 r., pozostawał niemiecki bp Maksymilian Kaller. Zanim 7 lutego 1945 r. został on przewieziony przez Gestapo z Fromborka do Gdańska, a następnie do Halle, rządy w diecezji powierzył swojemu wikariuszowi generalnemu ks. Alojzemu Marquardtowi23. Ten z kolei, 10 lutego, po trzech dniach urzędowania, został aresztowany przez Sowietów i umieszczony w więzieniu w Pasłęku. Stamtąd trafił do miejscowości Wystruć w obwodzie kaliningradzkim, gdzie pracował przy pakowaniu i załadunku skradzionych przez czerwonoarmistów naczyń i paramentów liturgicznych24. W tej sytuacji, pod nieobecność bp. Kallera i jego wikariusza, rządy nad diecezją zostały powierzone kapitule katedralnej. Problem polegał na tym, że i ona w wyniku działań wojennych utraciła kilku swoich członków. Spośród ośmiu kanoników rzeczywistych połowa z nich zmarła lub została zamordowana w pierwszych miesiącach 1945 r., a część została aresztowana lub w obawie przed utratą życia opuściła Frombork, udając się w bezpieczniejsze rejony. To sprawiło, że diecezja faktycznie pozbawiona była jakiejkolwiek władzy25. W tym okresie na Warmii i Mazurach stopniowo instalowała się administracja państwowa, która nie zamierzała tolerować niemieckiego duchowieństwa26. Dlatego też wiosną 1945 r. przedstawiciele lokalnych władz w sprawach Kościoła katolickiego kontaktowali się przede wszystkim z ks. Hanowskim, do którego zwracano się w sprawie prowadzenia uroczystości kościelnych, takich jak np. nabożeństwo w kościele św. Jakuba z okazji Święta Konstytucji 3 maja27, rocznicy powołania 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki28 czy Święta Morza29. Przełom w sprawie przyszłości diecezji warmińskiej nastąpił dopiero 12 czerwca 1945 r., kiedy do Olsztyna przybył wikariusz generalny ks. Marquardt. Wiedział o całkowitym zniszczenia Fromborka, dlatego podjął decyzję o zorganizowaniu kurii diecezjalnej w Olsztynie. 15 czerwca wystosował do wiernych list pasterski w języku polskim i niemieckim, w którym informował o wznowieniu urzędowania oraz zachęcał do okazania poszanowania i posłuszeństwa nowym władzom państwowym30. Kolejny komunikat, tym razem w języku łacińskim, wysłał 17 czerwca do wszystkich kapłanów diecezji. Oznajmił w nim, że na mocy pełnomocnictw otrzymanych od bp. Kallera przedłużył jurysdykcję wszystkim księżom diecezji warmińskiej oraz upoważnił ks. Hanowskiego do udzielania zgody polskim kapłanom przybywającym na Warmię w zakresie sprawowania liturgii i udzielania sakramentów świętych31.

Po przybyciu do Olsztyna ks. Marquardt nawiązał także kontakt z władzami Okręgu Mazurskiego na czele z pełnomocnikiem Rządu RP płk. Jakubem Prawinem32, licząc, że dzięki lojalności "nowa władza użyczy Kościołowi pożądanej swobody, aby i Kościół ze swej strony mógł przyczynić się do ustalenia porządku i podniesienia poziomu moralnego narodu"33. Ksiądz Marquardt nie znał języka polskiego, więc jako wikariusz generalny upoważnił ks. Hanowskiego do pertraktacji z władzami polskimi w sprawach kościelnych z zachowaniem zasad prawa kanonicznego34. Po tej deklaracji, 13 czerwca 1945 r., kierownictwo Wydziału Społeczno-Politycznego Okręgu Mazurskiego zaprosiło do siebie ks. Hanowskiego na konferencję w sprawach organizacyjnych Kościoła katolickiego na terenie Warmii i Mazur35. Ksiądz Hanowski znał miejscową ludność i stosunki narodowościowe Okręgu Mazurskiego, dlatego został włączony do pracy w powstałym 16 czerwca Okręgowym Polskim Komitecie Narodowościowym (OPKN), którego zadaniem było opiniowanie i orzekanie w sprawach wydawania zaświadczeń o "przynależności do Polski miejscowej ludności"36. Od tej pory władze państwowe traktowały ks. Hanowskiego jako tymczasowego administratora diecezji. Jego głównym zadaniem było ściągnięcie na te tereny polskich księży katolickich, których brak był tu dotkliwie odczuwany37. Chcąc usprawnić proces obsadzania w parafiach księży i administrowania diecezją, naczelnik Wydziału Społeczno-Politycznego Mieczysław Przystasz w piśmie do MAP z 2 lipca 1945 r. zwracał się o wystawienie delegacji, na podstawie której ks. Hanowski mógłby swobodnie poruszać się po terenie całego Okręgu. Ponadto z uwagi na częste zatrzymywanie przez patrole sowieckie proboszcza parafii pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa (NSPJ) w Olsztynie ks. Alfonsa Wardeckiego, wykonującego obowiązki duszpasterskie, proszono o wystawienie zaświadczenia, które jako Polakowi miejscowego pochodzenia umożliwiłoby mu wolne poruszanie się na terenie Olsztyna38. Dodatkowo Pełnomocnik Okręgu, starając się zaradzić potrzebom materialnym diecezji, pozytywnie ustosunkował się do pisemnych próśb ks. Marquardta, popartych przez ks. Hanowskiego, i przyznał miesięczną subwencję na potrzeby diecezji w wysokości 20 tys. zł oraz dostarczył transport wina mszalnego39.

Władze Okręgu Mazurskiego dążyły w tym okresie do ułożenia poprawnych relacji z Kościołem. Chciały jak najszybciej ograniczyć niemieckie wpływy i powierzyć zarządzanie diecezją polskiemu duchowieństwu40. W sprawozdaniu Zarządu Miasta Olsztyna za czerwiec 1945 r. pisano, że ze względu na interesy Polski, należałoby ograniczyć władzę ks. Marquardtowi w zakresie przenoszenia księży i wyznaczania stanowisk oraz sprawić, aby polscy księża nie podlegali biskupowi niemieckiemu41. 23 lipca naczelnik Przystasz, w piśmie do wikariusza generalnego ks. Marquardta, prosił o przeprowadzenie niezbędnych zmian w wykonywaniu funkcji kościelnych, wynikających z przynależności ziem diecezji do Polski. Zalecał wobec miejscowego duchowieństwa zachować status quo, ale w wypadku, gdy w parafii są tylko księża miejscowi, postulował przydzielić do niej kapłana przybyłego z Polski centralnej, przenosząc jednocześnie autochtona do parafii administrowanej przez Polaka. W każdym kościele miał pracować polski organista, a pieśni w czasie nabożeństwa winny być śpiewane po polsku. Z wszystkich parafii miały zniknąć niemieckie napisy, należało zastąpić je polskimi przy zachowaniu tych, które wykonane zostały w języku łacińskim. Podczas mszy w niedzielę i święta kościelne zalecano czytać Ewangelię w języku polskim. Niemiecki dopuszczony został tylko w parafiach o ludności mieszanej. Ponadto nabożeństwa miały kończyć się modlitwą za ojczyznę i odśpiewaniem pierwszej zwrotki "Boże, coś Polskę". Na koniec akcentowano, aby ks. Marquardt nie utrudniał polskiemu duchowieństwu zajmowania wolnych placówek duszpasterskich i uświadamiał, że każdy ksiądz spoza diecezji warmińskiej, przybywający na jej terytorium, zobowiązany jest posiadać pisemną zgodę wikariusza generalnego na wykonywanie obowiązków kościelnych42.

O wiele bardziej zdecydowane kroki wobec niemieckiego wikariusza generalnego administracja Okręgu Mazurskiego podjęła po tym, jak jeden z księży autochtonów wniósł zażalenie, z którego wynikało, że ks. Marquardt nie przydzielił mu sugerowanej parafii, rzekomo z tego powodu, że był Polakiem. 27 lipca 1945 r. Jerzy Burski - zastępca pełnomocnika Rządu RP na Okręg Mazurski - zakomunikował ks. Marquardtowi, że w ciągu trzech dni musi opuścić diecezję i udać się do Berlina. Zanim ją jednak opuścił, 28 lipca służbowym samochodem płk. Prawina został zawieziony do Fromborka, gdzie przebywali jeszcze dwaj inni kanonicy - ks. Franciszek Heyduschka i ks. Bruno Schwark. Tworząc wspólnie trzyosobowe kolegium, kanonicy ci wybrali wikariusza kapitulnego diecezji warmińskiej, którym został ks. Hanowski43. Zdaniem władz wydalenie z Polski ks. Marquardta i powołanie wikariusza kapitulnego miało zapewnić polonizację jednostek kościelnych przez napływ duchownych z całego kraju44. Nie oznaczało to jednak, że władze państwowe nie oferowały pomocy w osiedlaniu księży przybywających z innych regionów. Świadczy o tym fakt, że już w maju 1945 r. MAP zwróciło się do prowincjała oo. franciszkanów, aby skierował jak najwięcej kapłanów na Ziemie Odzyskane. W odpowiedzi o. Maurycy Madzurek - prowincjał franciszkanów z Niepokalanowa - zwrócił się na początku lipca do Pełnomocnika Generalnego Ziem Odzyskanych z prośbą, aby wydał zaświadczenia umożliwiające przyjazd 9 kapłanom na teren Okręgu Mazurskiego. Ojciec Madzurek oczekiwał też od płk. Prawina udzielenia księżom niezbędnej pomocy w przejmowaniu przez nich kościołów i spełnianiu obowiązków duszpasterskich45.

W okresie podejmowania przez administrację Okręgu Mazurskiego bezprawnych decyzji, mających na celu pozbawienie realnej władzy niemieckiego duchowieństwa w diecezji warmińskiej, z inicjatywą tworzenia tymczasowego zarządu kościelnego na ziemiach przyłączonych do Polski po II wojnie światowej wystąpił prymas Polski kard. Hlond. W jednym z pism kierowanych do Stolicy Apostolskiej stwierdzał, że ordynariusz diecezji warmińskiej bp Kaller został ewakuowany przez władze niemieckie, Niemcy w zdecydowanej większości opuścili terytorium diecezji, a tymczasowy rząd Rzeczypospolitej zasiedla te ziemie polskimi rolnikami. Sugestie te oraz rozmowy prowadzone przez kard. Hlonda w Sekretariacie Stanu miały przekonać papieża do powołania polskich rządców diecezji znajdujących się na terenie Ziem Odzyskanych. Ojciec Święty Pius XII, po zapoznaniu się z argumentacją prymasa i opinią Kongregacji do spraw Nadzwyczajnych Kościoła, 3 lipca 1945 r. podjął decyzję o udzieleniu kard. Hlondowi nadzwyczajnych pełnomocnictw (facolta specialissime), które zostały zatwierdzone 8 lipca46. Otrzymane uprawnienia obowiązywały na całym terytorium Polski (in tuto il territorio polacco), co w rozumieniu Watykanu oznaczało ziemie przedwojennej Rzeczypospolitej, bez terenów niemieckich przyłączonych do Polski w 1945 r.47 Pełnomocnictwa dotyczące administracji kościelnej pozwalały w sytuacji, gdy nie będzie można powierzyć rządów diecezji wikariuszowi kapitulnemu, mianować administratora apostolskiego bezpośrednio podległego Stolicy Apostolskiej (ad nutum Sanctae Sedis), któremu będą przynależały wszystkie prawa biskupa rezydencjalnego48.

Po opuszczeniu Rzymu i powrocie do Polski 20 lipca 1945 r. kard. Hlond szybko zorientował się w sytuacji społeczno-politycznej i religijnej, panującej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, o czym raportował Watykanowi. Wiedział, że nieliczni duchowni niemieccy, nieznający języka polskiego, nie będą w stanie zapewnić odpowiedniej opieki duszpasterskiej przybywającym na teren diecezji warmińskiej osadnikom z centralnej Polski. Docierały do niego także informacje, z których wynikało, że niemieckie władze diecezjalne nie zawsze chętnie przyjmowały polskich księży i udzielały im wymaganej jurysdykcji. Ponadto prymas miał świadomość, że komunistyczne władze Polski lekceważyły niemieckich zwierzchników diecezjalnych i ich jurysdykcję oraz w sposób uznaniowy zarządzały kościelnymi dobrami poniemieckimi49. Chcąc sprostać tym problemom, uznał, że najważniejszym zadaniem musi być uregulowanie stosunków kościelnych przez powierzenie rządów polskiemu administratorowi apostolskiemu50. Kardynał Hlond, zdając sobie sprawę, jak złożonym problemem była budowa struktur kościelnych na dawnych terytoriach niemieckich, zgodnie z zaleceniem ks. Domenico Tardiniego z Sekretariatu Stanu, starał się przedyskutować to z zainteresowanymi duchownymi niemieckimi zarządzającymi diecezją warmińską. Prymas wobec nieobecności w diecezji bp. Kallera zabiegał o spotkanie z ks. Marquardtem, który od końca lipca 1945 r. przebywał już poza Polską51. Wówczas to, w drugim tygodniu sierpnia 1945 r., nieoczekiwanie do diecezji powrócił bp Kaller. Zatrzymał się na plebanii w parafii św. Jakuba, w której ks. Hanowski od stycznia organizował schronienie dla wszystkich kapłanów powracających po wojnie do Olsztyna i prowadził stołówkę dla potrzebujących mieszkańców miasta52. Niemiecki ordynariusz, świadom zmian politycznych, jakie zaszły na terenie Prus Wschodnich, daremnie przygotowywał projekt polsko-niemieckiej struktury organizacyjnej diecezji warmińskiej przystosowany, jego zdaniem, do nowej rzeczywistości53. 10 sierpnia 1945 r. bp Kaller, chcąc zachować przynależne ziemie diecezji warmińskiej pod zarządem kościelnym, pisał za pośrednictwem płk. Prawina do Departamentu Wyznaniowego MAP z prośbą o wydanie rozporządzenia wykonawczego w celu zwrotu wszelkiej własności Kościoła rzymskokatolickiego. Wskazywał, że z racji rozbieżności w interpretowaniu ustaw i rozporządzeń zachodzi pilna potrzeba rozwiązania problemu niezbędnego dla rozwoju życia religijnego duchowieństwa i społeczeństwa polskiego54. W odpowiedzi na plany i żądania niemieckiego ordynariusza, 14 sierpnia płk Prawin wystosował pismo do kard. Hlonda. Informował w nim, że OPKN podjął uchwałę, w myśl której bp Kaller, z uwagi na nieprzychylną działalność w stosunku do narodu polskiego i Warmiaków żyjących w Prusach Wschodnich w okresie przynależności tych ziem do Niemiec, nie może otrzymać obywatelstwa polskiego55. Decyzję tę uzasadniał tym, że OPKN jako instytucja decydująca o przynależności obywateli byłego państwa niemieckiego do narodu polskiego składa się z miejscowych działaczy polskich, znających dokładnie przeszłość osób zajmujących wrogie stanowisko za czasów III Rzeszy. Wobec tego, aby nie dawać Warmiakom i Mazurom jawnego powodu do występowania przeciwko niemieckiemu biskupowi i nie stwarzać na tym tle tarć religijnych szkodliwych dla państwa i Kościoła, Urząd Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Mazurski zmuszony jest uznać tę uchwałę za słuszną. W zakończeniu pisma płk Prawin sformułował prośbę, by działania prymasa przyczyniły się do odbudowy polskości i katolicyzmu na terenie Okręgu Mazurskiego, pamiętając, że Kościół katolicki wydał na tych ziemiach tak wielkich kapłanów, jak Mikołaj Kopernik (notabene nieposiadający wyższych święceń kapłańskich) i kard. Stanisław Hozjusz56.

Decyzja o nieprzyznaniu bp. Kallerowi obywatelstwa polskiego zbiegła się w czasie z utworzeniem przez kard. Hlonda polskiej administracji kościelnej na Ziemiach Odzyskanych i powołaniem na tych terenach pięciu administratorów apostolskich: ks. Bolesława Kominka dla administracji apostolskiej Śląska Opolskiego, ks. Karola Milika dla administracji apostolskiej Dolnego Śląska, ks. Edmunda Nowickiego dla administracji apostolskiej w Gorzowie, ks. Andrzeja Wronkę dla diecezji gdańskiej i chełmińskiej oraz ks. Benscha dla diecezji warmińskiej57. Nowych administratorów prymas wezwał na 14 sierpnia 1945 r. do Poznania, gdzie na plebanii parafii pw. św. Łazarza wręczył im dekrety nominacyjne, na podstawie których 1 września mieli objąć urzędy w poszczególnych diecezjach58. Po odebraniu od nominatów wyznania wiary i przysięgi zwrócił się do nich następującymi słowami: "Czeka Was praca na miarę historii. Zaczynamy "ex nihilo" i z gołymi rękami. Winniście wierzyć w Opatrzność Bożą i w pomoc Matki Najśw[iętszej], a także w zdolność naszego narodu. Dekrety Wasze noszą datę jutrzejszą - 15 sierpnia, uroczystości Wniebowstąpienia Matki Najświętszej. Jest to przecież akt patronalny starej gnieźnieńskiej katedry, tysiącletniej matki wszystkich kościołów. Wracamy na stare szlaki historii, na najstarsze siedziby dziejowe"59.

Mianowanie ks. Benscha administratorem apostolskim wiązało się z pewnymi prerogatywami - przysługiwały mu insygnia i przywileje protonotariusza apostolskiego de numero participantium, a prawa i obowiązki biskupa rezydencjalnego. Otrzymał także władzę udzielania na podległym terytorium bierzmowania, pierwszej tonsury i święceń niższych. Ponadto w uzupełnieniu dekretu nominacyjnego prymas Hlond, z uwagi na wyjątkowe warunki, w jakich przyszło działać ustanowionym rządcom, nadał im specjalne przywileje. W ten sposób udzielił ks. Benschowi indultu na terenie diecezji warmińskiej do noszenia zwyczajem biskupów pektorału i fioletowego biretu, także poza mszą pontyfikalną, do używania srebrnego pastorału i ozdobnej mitry w czasie mszy pontyfikalnej nieżałobnej i przy udzielaniu bierzmowania oraz do udzielania błogosławieństwa pontyfikalnego, a poza mszą błogosławieństwa zwyczajem biskupim60.

Nominacja ks. Benscha na administratora apostolskiego odbyła się jednak bez wymaganego uprzednio porozumienia z ordynariuszem mającym na tym terytorium jurysdykcję. Kardynał Hlond, nie znając daty powrotu bp. Kallera do Olsztyna, 11 sierpnia 1945 r. wysłał do parafii św. Jakuba telegram skierowany do ks. Marquardta, w którym prosił go o spotkanie 16 sierpnia w Pelplinie, a zatem już po mianowaniu ks. Benscha. Za nieobecnego wikariusza generalnego, samochodem użyczonym przez pełnomocnika Okręgu Mazurskiego, na spotkanie udał się bp Kaller61, który podczas rozmowy z prymasem zrzekł się jurysdykcji nad diecezją warmińską, zachowując tytuł biskupa warmińskiego i formalnie pełniąc obowiązki ordynariusza w części diecezji znajdującej się na terenie ZSRR. W relacji ze spotkania z bp. Kallerem przedłożonej Watykanowi kard. Hlond pisał: "Rozmawialiśmy szczerze jako przyjaciele przedtem. I on, uznając, że nowa sytuacja utrudni mu rządzenie regularne i skuteczne, zaakceptował oczywiście ustanowienie administratora apostolskiego i podpisał mi oświadczenie w tej sprawie, bez zrzeczenia się jednak diecezji"62. W Pelpinie z bp. Kallerem byli także przedstawiciele Urzędu Pełnomocnika RP na Okręg Mazurski (Przystasz) i OPKN (Kazimierz Pietrzak-Pawłowski). Prosili oni kard. Hlonda o biskupa Polaka i otrzymali zapewnienie, że sprawa ta zostanie pomyślnie załatwiona. Delegat OPKN relacjonował, że kardynał "szczegółów nie podał, gdyż rząd jeszcze nie jest o tym powiadomiony. [...] określił przyszłego biskupa jako człowieka zrównoważonego, umiarkowanego, wykształconego, ale nie bojowego. Na naszym terenie sytuacja jest specjalna, wskutek tego, że są u nas rozpowszechnione dwa wyznania. Zachodzą wypadki, gdzie księża zbyt gorliwie wywołują trudności swoim postępowaniem. Hlond zapewnił, że na tutejszy teren wysyłani są najlepsi księża, którzy będą liczyli się z warunkami tutejszymi. Kardynał pragnie, aby Komitet wysuwał postulaty, wskazywał niedociągnięcia celem współpracy Komitetu z kurią i biskupem"63.

Po spotkaniu, ze łzami w oczach, bp. Kaller powrócił do Olsztyna, gdzie przekazał ks. Hanowskiemu zarząd nad diecezją do momentu przybycia ks. Benscha64. Następnie wiedząc, że bez obywatelstwa nie może pozostać w granicach Polski, wyjechał do Niemiec. Zmarł tam 7 lipca 1947 r.65 W liście z 16 sierpnia 1945 r. prymas poinformował ks. Marquardta, że w związku z ustanowieniem administratora apostolskiego wygasa jego jurysdykcja jako wikariusza generalnego diecezji warmińskiej66. Odmienne nastroje mieli przedstawiciele władz Okręgu Mazurskiego, którzy stwierdzili, że pozbywając się z kraju bp. Kallera, spełnili swój obowiązek, wyrażali przy tym radość z przydzielenia regionowi Warmii i Mazur polskiego zwierzchnika67.

Zgodnie z wykładnią prawa kanonicznego, prymas, powierzając rządy administratorowi apostolskiemu w sytuacji, gdy można było je przekazać wikariuszowi kapitulnemu, błędnie zinterpretował nadzwyczajne uprawnienia. Ponadto pełnomocnictwa, które dotyczyły tylko obszaru II Rzeczypospolitej, posłużyły mu do stworzenia zrębów polskiej administracji kościelnej na ziemiach poniemieckich. Po tym, jak kard. Hlond przyznał się do przekroczenia pełnomocnictw, w Stolicy Apostolskiej rozważano cofnięcie tych decyzji. Papież, mimo że nigdy formalnie nie potwierdził postanowień prymasa, nie zdecydował się jednak na ich anulowanie. Watykan, zachowując ostrożność, na początku marca 1946 r. odwołał nadzwyczajne uprawnienia kard. Hlonda i przyznał mu nowe, znacznie bardziej ograniczone. Stolica Apostolska, wychodząc z założenia, że najlepszym wyjściem będzie milcząca akceptacja, przyjęła fakt nominacji ks. Benscha, lecz publicznie nigdy nie uznała go za administratora apostolskiego diecezji warmińskiej. Papież odmówił mu przyznania praw przysługujących biskupowi rezydencjalnemu, traktując go, zależnie od sytuacji, jako wikariusza generalnego lub delegata prymasa Polski68.

Decyzje kard. Hlonda o mianowaniu ks. Benscha i innych wspomnianych kapłanów administratorami apostolskimi na Ziemiach Odzyskanych nie spotkały się także z przychylnym przyjęciem ze strony centralnych władz państwowych w Warszawie. Przedmiotem sporu był fakt, że prymas nie skonsultował powołań z Prezydium KRN i premierem. Informacja post factum o dokonanych nominacjach wysłana przez prymasa do MAP 16 sierpnia 1945 r.69 oraz późniejsze listowne wyjaśnienia, mające przekonać, że zgodnie z prawem kanonicznym rządcy diecezji zostali mianowani przez papieża, władze odbierały jako przejaw lekceważenia struktur państwowych70. Oznaką niechęci władz do powziętych przez kard. Hlonda działań była odmowa podtrzymania przedwojennego zwyczaju, aby nowy duszpasterz diecezji osobiście przedstawił się prezydentowi, w tym wypadku pełniącemu obowiązki prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bolesławowi Bierutowi. Argumentacja tego ostatniego sprowadzała się do tego, że Watykan nie uznał TRJN i że administracja kościelna na Ziemiach Odzyskanych ma tylko charakter tymczasowy71. Brak konsultacji kandydatur na administratorów apostolskich z TRJN dostrzegali także inni członkowie KRN. Zdaniem ministra sprawiedliwości Henryka Świątkowskiego, nie można było "pozostawić swobodnej ocenie władz kościelnych, jakich będą chciały ustanowić w Polsce rządców diecezji bez porozumienia z rządem Polski"72. Podobne zastrzeżenia wysuwał podsekretarz stanu MAP Aleksander Żaruk-Michalski. Informował premiera, że 26 sierpnia 1945 r., w wychodzącym w Częstochowie tygodniku "Niedziela" ukazała się notatka pt. "Administratorzy apostolscy na Ziemiach Zachodnich", z której wynikało, że prymas powołał polskich kapłanów do sprawowania rządów w diecezjach położonych na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Z uwagi na to, że kard. Hlond nie zawiadomił oficjalnie rządu Rzeczypospolitej Polskiej o swym powrocie do kraju i rozpoczęciu działalności w charakterze legata papieskiego oraz dokonał nominacji administratorów bez porozumienia się z MAP, prosił premiera o zajęcie w tej sprawie stanowiska i wydanie odpowiednich dyrektyw73.

Powołanie administratora apostolskiego diecezji warmińskiej nie wzbudziło natomiast większego zainteresowania w kręgach osób sprawujących funkcje kierownicze w administracji państwowej Warmii i Mazur. Władze Okręgu Mazurskiego, po opuszczeniu Polski przez bp. Kallera, nadal prowadziły politykę ograniczania wpływu niemieckich duchownych na proces organizacji Kościoła katolickiego. Próbując usprawnić i jednocześnie przyspieszyć wysiedlanie księży niewygodnych komunistom, 22 sierpnia 1945 r. zastępca pełnomocnika Rządu RP na Okręg Mazurski polecił wszystkim podległym starostom przekazywać do Wydziału Społeczno-Politycznego dane dotyczące kapłanów będących obywatelami Niemiec. W przygotowywanych wykazach należało uwzględnić: obecnie zajmowane stanowisko kościelne, stosunek do Polaków dawniej i dziś, stosunek do władz hitlerowskich oraz uwagę czy dany ksiądz może pozostać na terenie Okręgu, czy też w najbliższym czasie powinien zostać wysiedlony74. Można się tu posłużyć przykładem, gdy wiceprezydent Olsztyna Jan Trzópek, spośród pięciu duchownych, którzy mieliby pozostać w diecezji, zaakceptował tylko ks. Hanowskiego, którego stosunek do Polaków określono jako dobry, a do III Rzeszy opozycyjny. Pozostałych czterech księży, ks. Wardeckiego i ks. Ernesta Hoppego - proboszcza i wikariusza parafii NSPJ w Olsztynie, o. Gilberta Pawlettę z parafii Chrystusa Króla w Olsztynie oraz księdza o nazwisku Paschel, uznał za przeznaczonych do wysiedlenia na teren Polski centralnej lub do Niemiec75.

Podsumowując działalność Kościoła katolickiego na terenie przyłączonej do Polski diecezji warmińskiej w czasie pierwszych ośmiu miesięcy 1945 r., należy stwierdzić, że niezależnie od postawy Stolicy Apostolskiej i polskich władz państwowych wobec decyzji kard. Hlonda, mianowanie administratora apostolskiego okazało się przełomowe dla przyszłości diecezji76. Formalnie decyzja ta zakończyła okres wymiany niemieckich duszpasterzy na polskich, rozpoczynając jednocześnie czas trudnych relacji kolejnych rządców diecezji z władzami komunistycznej Polski.

Dalsza część w wersji pełnej

Rozdział I. Diecezja warmińska w okresie od wkroczenia Armii Czerwonej do powołania pierwszego administratora apostolskiego (styczeń-sierpień 1945 r.)

Wstęp

Po zakończeniu II wojny światowej państwa Europy Środkowo-Wschodniej znalazły się w okowach reżimu komunistycznego. W tej trudnej sytuacji geopolitycznej Kościół katolicki stał się dla wielu depozytariuszem praw podstawowych i ostoją moralną. Jego znaczenie szczególnie mocno uwydatniło się w życiu społecznym i politycznym w powojennej Polsce, co wynikało z wielowiekowej tradycji przywiązania Polaków do religii katolickiej i dlatego przez cały okres rządów komunistów pozostawał on jedyną legalną instytucją opozycyjną1.

Władze komunistyczne bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych starały się unikać otwartych ataków na Kościół i religię, jednak nie ukrywały, że powojenna Polska - wzorowana na Związku Sowieckim - ma mieć charakter laicki, wykluczający swobodną działalność Kościoła katolickiego2. Coraz bardziej wrogie stanowisko władz wobec Kościoła uwidoczniło się z końcem roku 1947. Wówczas doprowadzono do likwidacji wielu stowarzyszeń kościelnych, jednocześnie powołując organizacje księży lojalnych wobec komunistów ("księży-patriotów"), których działalność miała osłabiać struktury Kościoła. Spodziewanych zmian nie przyniosło też porozumienie między państwem a Kościołem podpisane w kwietniu 1950 r. Kolejne posunięcia władz, do których zaliczyć należy m.in. delegalizację organizacji "Caritas", usunięcie administratorów apostolskich z diecezji położonych na Ziemiach Odzyskanych oraz uchwalenie przez Radę Państwa dekretu o obsadzaniu stanowisk kościelnych, spowodowały sprzeciw Kościoła wyrażony w memoriale biskupów polskich do władz PRL. Brak zgody na podporządkowanie się Kościoła władzom państwowym doprowadził do uwięzienia prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego, który przez trzy lata (1953-1956) przebywał w odosobnieniu pod nadzorem służb specjalnych. W tym czasie Episkopat Polski w obawie przed dalszymi restrykcjami komunistów został zmuszony do zaakceptowania ich decyzji i tolerowania konsekwentnie prowadzonej polityki marginalizowania Kościoła oraz stosowania represji wobec duchowieństwa3.

Zwolnienie z internowania prymasa Polski kard. Wyszyńskiego jesienią 1956 r. zapoczątkowało krótkotrwałą poprawę relacji państwo-Kościół. Mimo taktycznych ustępstw na rzecz Kościoła władze państwowe nie zrezygnowały z planów laicyzacji społeczeństwa4. Koniec "odwilży" październikowej oznaczał kres jakichkolwiek marzeń o unormowaniu stosunków między państwem a Kościołem5. W czerwcu 1957 r. Biuro Polityczne Komitetu Centralnego (KC) Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) zatwierdziło nowy plan zaostrzenia polityki wyznaniowej. Rok później Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MSW) wprowadziło "Wytyczne w dziedzinie zwalczania wrogiej działalności kleru i aktywu katolickiego", w myśl których rozpracowaniem operacyjnym miała być objęta hierarchia Kościoła katolickiego oraz wszyscy księża, zakonnicy i świeccy działacze katoliccy podejrzani o prowadzenie działalności uznawanej przez władze za antypaństwową6.

Lata 1958-1965 charakteryzowały się narastaniem napięcia w stosunkach państwo-Kościół, na co duży wpływ miały posunięcia władz komunistycznych i co doprowadziło m.in. do ostatecznego usunięcia religii ze szkół publicznych, likwidacji niższych seminariów duchownych, ograniczenia budowy nowych obiektów sakralnych, wprowadzenia restrykcyjnych przepisów podatkowych wobec Kościoła oraz stosowania stałej praktyki powoływania alumnów do wojska7.

Do konfrontacji między władzami komunistycznymi a Kościołem katolickim doszło w 1966 r. Na tę sytuację wywarły wpływ dwa wielkie wydarzenia: wystosowanie listu biskupów polskich do biskupów niemieckich oraz obchody Milenium Chrztu Polski, które miały pozostać w cieniu uroczystości upamiętniających tysiąclecie państwa polskiego, organizowanych przez władze PRL8. Chcąc osłabić pozycję Kościoła w społeczeństwie, komuniści wprowadzali coraz większe restrykcje, wykorzystywali siłowe interwencje, np. podczas peregrynacji kopii Obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, wymuszali nagłe zmiany trasy, dochodziło też do zatrzymań Obrazu. Jednak wszystkie tego rodzaju akcje aparatu bezpieczeństwa oraz postępujący kryzys w kierownictwie PZPR ostatecznie nie tylko nie osłabiły autorytetu Kościoła, ale wpłynęły na wyhamowanie ostrego kursu polityki wyznaniowej9.

Wydarzenia Grudnia 1970 i zmiana na stanowisku I sekretarza KC PZPR oznaczały odejście od twardej polityki poprzedniej ekipy rządzącej. Oficjalnie deklarowana normalizacja stosunków państwo-Kościół w rzeczywistości nie przyniosła stronie kościelnej oczekiwanych rezultatów. Co prawda, rządy Edwarda Gierka spowodowały wyraźne złagodzenie represji, to jednak aparat partyjno-państwowy nadal prowadził inwigilację księży i opozycji antykomunistycznej, a także kontynuował działania w zakresie laicyzacji społeczeństwa i dezintegracji hierarchii kościelnej oraz duchowieństwa10.

Wybór kard. Karola Wojtyły na papieża, pierwsza pielgrzymka do Polski Jana Pawła II oraz rosnąca w siłę opozycja polityczna skupiona w powstałych w 1980 r. Niezależnych Samorządnych Związkach Zawodowych (NSZZ) "Solidarność" postawiły władze PRL w nowej sytuacji11. Okoliczności te wymusiły na komunistach wiele ustępstw względem społeczeństwa i Kościoła, który z pozycji wroga przechodził do roli niezbędnego sojusznika. Zjawisko to w sposób szczególny widać w momencie wprowadzenia stanu wojennego w Polsce, kiedy Kościół stał się dla władz komunistycznych jedynym znaczącym partnerem pomocnym w procesie łagodzenia nastrojów społecznych12. Natomiast w drugiej połowie lat osiemdziesiątych XX w. kierownictwo PZPR, nie rezygnując z działań wymierzonych w duchowieństwo, de facto pogodziło się z wyraźnie rosnącą siłą społeczną Kościoła katolickiego, któremu w tym czasie zagwarantowano większą możliwość budowania świątyń i powoływania wydawnictw katolickich13.

Kościół katolicki, będący uczestnikiem dialogu z władzami i gwarantem porozumień Okrągłego Stołu, opowiadając się w decydującej fazie demontażu systemu komunistycznego po stronie społeczeństwa domagającego się zmian ustroju, wyraźnie osłabił kierownictwo PRL14. Natomiast zaangażowanie Kościoła w kampanię wyborczą przed wyborami parlamentarnymi z 1989 r. po stronie "Solidarności" zadało ostateczny cios komunistom, którzy nie spodziewali się, że ich dotychczasowy oponent wydatnie przyczyni się do upadku trwającego 45 lat opresyjnego ustroju w Polsce15.

Władze komunistyczne powojennej Polski, dążąc do podporządkowania sobie Kościoła katolickiego, powołały do tego celu wiele instytucji wyposażonych w niezbędne narzędzia mające zapewnić skuteczność w walce z duchowieństwem i religią. Najważniejszym ogniwem komunistów w starciu z Kościołem był powołany 21 lipca 1944 r. Resort Bezpieczeństwa Publicznego. 1 stycznia 1945 r. został przekształcony w Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego (MBP), które rozwiązano 9 grudnia 1954 r. W jego miejsce powołano dwa resorty: Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (KdsBP) i MSW, które przejęło kompetencje rozwiązanego 28 listopada 1956 r. KdsBP. Z ramienia MBP za walkę z Kościołem w latach 1945-1952 odpowiadał Departament V, a od 1953 r. - Departament XI. W latach 1954-1956 w ramach KdsBP sprawy Kościoła podlegały Departamentowi VI16. Po reorganizacji resortu bezpieczeństwa w 1956 r. za walkę z Kościołem odpowiadał Departament III MSW, w ramach którego Wydział V był odpowiedzialny za zwalczanie "wrogiej działalności Kościoła". W 1962 r. potajemnie utworzono Departament IV MSW, którego głównym celem, do momentu likwidacji w 1989 r., była walka z Kościołem17. Wsparciem dla tych struktur w działaniach represyjnych wobec Kościoła, którym przypisywano raczej rolę drugoplanową (pomocniczą), były Milicja Obywatelska (MO) oraz Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej (ZOMO)18.

Ciągłą inwigilacją Kościoła katolickiego zajmowali się ludzie aparatu bezpieczeństwa, jednak Urząd Bezpieczeństwa (UB) oraz późniejsza Służba Bezpieczeństwa (SB) nie byłyby w stanie realizować większości zadań bez tajnych współpracowników (TW) i innych osobowych źródeł informacji (OZI), stanowiących jedną z najważniejszych części systemu kontroli duchowieństwa. Świadczy o tym fakt, że we wspomnianym Departamencie IV, powołanym do walki z Kościołem, liczba takich współpracowników systematycznie rosła. W chwili powstania z Departamentem IV współpracowało 2593 TW. Dziesięć lat później, tj. w 1972 r., było ich już 4071, a w 1984 r. - 18 26319. Z zachowanych danych za rok 1976 wynika, że na ogólną liczbę 25 174 biskupów, księży i alumnów (z wyłączeniem żeńskich zgromadzeń zakonnych) dla SB pracowało 2309 duchownych, co oznacza, że ponad 9 proc. kapłanów było zarejestrowanych jako TW. Mimo braku dokładnych danych dla poszczególnych województw przyjmuje się, że zbliżony wskaźnik procentowy występował w każdym Wydziale IV Komendy Wojewódzkiej (KW) MO20.

W pierwszych pięciu latach po zakończeniu II wojny światowej, oprócz aparatu bezpieczeństwa, za politykę wyznaniową odpowiadały głównie: Ministerstwo Administracji Publicznej (MAP) z Departamentem Wyznaniowym21 oraz istniejące do stycznia 1949 r. i obejmujące tereny Ziem Zachodnich i Północnych Ministerstwo Ziem Odzyskanych (MZO) z Departamentem Ogólno-Administracyjnym, a od 1946 r. Departamentem Administracji Publicznej22. W latach 1950-1989 najważniejszą instytucją odpowiedzialną za realizację wytycznych władz komunistycznych wobec Kościoła katolickiego był Urząd do spraw Wyznań (UdsW)23. Powstał on po podpisaniu porozumienia z 14 kwietnia 1950 r. między przedstawicielami rządu i Episkopatu Polski na mocy ustawy z 19 kwietnia 1950 r. o zmianie organizacji naczelnych władz państwowych w zakresie gospodarki komunalnej i administracji publicznej24. Zarówno ustawa, jak i późniejszy statut regulujący zadania tego organu nie precyzowały zakresu obszaru działalności UdsW. Kwestie te podlegały tymczasowym regulacjom prawnym, które nieprecyzyjnie interpretowane stwarzały większe możliwości do podejmowania bieżących decyzji krzywdzących Kościół katolicki25.

Na różnych etapach istnienia Polski ludowej wsparciem dla aparatu bezpieczeństwa i UdsW w realizacji represyjnej polityki względem Kościoła były niemal wszystkie urzędy i instytucje zdolne w myśl komunistycznego ustawodawstwa do podejmowania i egzekwowania ich wytycznych. Wśród naczelnych organów władzy państwowej wymienić należy Sejm PRL i Radę Państwa. Za najbardziej rozbudowane pod względem strukturalnym należy uznać organy administracji państwowej na czele z Radą Ministrów, której podlegało kilkadziesiąt ministerstw i urzędów angażujących się w zakresie swoich kompetencji w zwalczanie Kościoła. Istotną funkcję spełniały też organy sądowe, prokuratura oraz media zmonopolizowane i kontrolowane przez władze komunistyczne. Kierowniczą rolę w określaniu działań wobec Kościoła katolickiego odgrywała Polska Partia Robotnicza (PPR), a następnie PZPR, sprawująca rządy w sposób totalitarny. Ogółowi zatrudnionych czy współpracujących z tymi strukturami przydzielano zadania mające osłabiać pozycję Kościoła. Czasami ich rola sprowadzała się do utrudniania życia duchowieństwu i komplikowania jego stosunków z hierarchią Kościoła. Innym razem działalność władz komunistycznych miała na celu ograniczanie możliwości oddziaływania Kościoła na społeczeństwo i kompromitowanie go w oczach wiernych. Zdarzało się również, że duchownych, których postawa została uznana za antypaństwową, eliminowano z życia publicznego, pozbawiając wolności, a nawet odbierając im życie26.

Wymienione centralne podmioty władzy, które przyczyniały się do ograniczania wolności Kościoła katolickiego, miały swoje agendy terenowe odpowiedzialne za prowadzenie polityki wyznaniowej w poszczególnych województwach. Starając się zrozumieć, jakie konkretnie urzędy i jacy ludzie mieli wpływ na kształt relacji władz państwowych z Kościołem katolickim na Warmii i Mazurach w latach 1945-1989, należy określić, jaki w omawianym czasie był zasięg terytorialny diecezji warmińskiej oraz jaki obowiązywał podział administracyjny kraju, uwzględniając w tej analizie zmiany zachodzące w życiu społecznym i politycznym.

Powojenny podział administracyjny Polski spowodował, że po likwidacji Okręgu Mazurskiego w maju 1946 r. diecezja warmińska, z wyłączeniem powiatów działdowskiego i nowomiejskiego, obejmowała obszar niemal całego województwa olsztyńskiego (17 powiatów)27. Część dekanatów diecezji położona była w granicach pięciu powiatów województwa gdańskiego (elbląski, kwidzyński, sztumski, południowa część powiatu malborskiego i miasto Elbląg) i trzech powiatów województwa białostockiego (ełcki, gołdapski, olecki i część powiatu grajewskiego, włączone 7 lipca 1945 r.)28. Podział ten trwał do 1975 r., tj. do czasu wprowadzenia reformy administracyjnej, w wyniku której oprócz zmniejszonego terytorialnie województwa olsztyńskiego, utworzono województwo elbląskie, obejmujące północno-zachodnie dekanaty diecezji warmińskiej (braniewski, dzierzgoński, elbląski, iławski, kwidzyński, malborski, ornecki, pasłęcki, pieniężeński, suski i sztumski) oraz województwo suwalskie, obejmujące wschodnie dekanaty diecezji warmińskiej (Biała Piska, ełcki, giżycki, gołdapski, olecki, piski i węgorzewski)29.

Analiza relacji państwo-Kościół w diecezji warmińskiej w latach 1945-1989 wymaga omówienia struktur władz komunistycznych odpowiedzialnych za zwalczanie Kościoła katolickiego na Warmii i Mazurach. W okresie istnienia Okręgu Mazurskiego, od 14 marca 1945 r. do 29 maja 1946 r., za politykę wyznaniową odpowiadał Wydział Społeczno-Polityczny Urzędu Pełnomocnika Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Okręg Mazurski30, a po utworzeniu województwa olsztyńskiego - w latach 1946-1950 - Wydział Społeczno-Polityczny Urzędu Wojewódzkiego Olsztyńskiego. Początkowo Wydział ten podlegał MAP, a od 13 listopada 1945 r. powołanemu MZO31. Po wejściu w życie ustawy z 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej Urząd Wojewódzki Olsztyński przestał istnieć, a w jego miejsce powstało Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (PWRN) w Olsztynie skupiające władzę wykonawczą32. Powołanie miesiąc później UdsW spowodowało, że przy PWRN w Olsztynie powstał Samodzielny Referat do spraw Wyznań33, który w 1955 r. zmienił nazwę na Wydział do spraw Wyznań (WdsW)34. W 1973 r. po zmianach ustawy o radach narodowych i związanej z tym likwidacji PWRN, WdsW wszedł w skład przywróconego Urzędu Wojewódzkiego w Olsztynie, w ramach którego funkcjonował aż do rozwiązania UdsW w 1989 r.35

Na Warmii i Mazurach swoje struktury odpowiadające za zwalczanie Kościoła katolickiego miał również aparat bezpieczeństwa. W Okręgu Mazurskim, a następnie województwie olsztyńskim, w latach 1945-1954 za represje wobec Kościoła odpowiadał Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP) w Olsztynie, a od grudnia 1954 r. do listopada 1956 r. Wojewódzki Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (WUdsBP) w Olsztynie. W ramach WUBP w Olsztynie inwigilacją Kościoła zajmował się Wydział V (1945-1952), a następnie Wydział XI (1953-1954). Natomiast w latach funkcjonowania WUdsBP w Olsztynie wszelkie kwestie dotyczące Kościoła pozostawały w zakresie kompetencji Departamentu XI36. Po reorganizacji, zapoczątkowanej w listopadzie 1956 r. ustawą o zmianie organizacji naczelnych organów administracji publicznej w zakresie bezpieczeństwa publicznego ustalono nową strukturę organizacyjną MSW na poziomie centralnym i terenowym37. Od tej pory to KW MO w Olsztynie, która przejęła kompetencje po rozwiązanym WUBP i WUdsBP w Olsztynie, odpowiadała za walkę z Kościołem katolickim. Początkowo zadania te realizował Wydział III SB, a od 1 lipca 1962 r. Wydział IV SB38. Pewną zmianę, związaną głównie z nazewnictwem jednostek terenowych MSW, wprowadziła ustawa z 14 lipca 1983 r. o urzędzie ministra spraw wewnętrznych i zakresie działania podległych mu organów39. Na jej mocy od 1 sierpnia 1983 r. dotychczasowa KW MO w Olsztynie została przemianowana na Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych (WUSW) w Olsztynie, w ramach którego w dalszym ciągu, aż do likwidacji jesienią 1989 r., za inwigilację Kościoła katolickiego odpowiadał Wydział IV40.

Zadania wymienionych struktur powołanych do inwigilacji Kościoła na terenie diecezji warmińskiej nadzorowała PPR, a następnie PZPR. W latach 1945-1948 w województwie olsztyńskim za kontrolę nad polityką wyznaniową odpowiedzialny był Wydział Organizacyjny oraz Wydział Propagandy i Agitacji Komitetu Wojewódzkiego (KW) PPR w Olsztynie. Po utworzeniu PZPR funkcję tę pełnił Wydział Administracyjny KW PZPR w Olsztynie. W 1953 r. po uchwaleniu dekretu o obsadzaniu stanowisk kościelnych w olsztyńskim KW PZPR powołany został Referat Organizacji Masowych, który do 1957 r. odpowiadał za kontrolę administracji państwowej w zakresie kwestii wyznaniowych41. W latach 1958-1970 przy Wydziale Administracyjnym KW PZPR w Olsztynie działała Komisja do spraw Kleru, która odpowiadała za ustalanie wytycznych i koordynowanie polityki wyznaniowej w regionie42. W 1971 r. Komisję zastąpiono Zespołem do spraw Polityki Wyznaniowej, który niezmiennie istniał do 1989 r.43

Należy mieć na uwadze, że omówione struktury współpracowały także z innymi wydziałami i pionami działającymi w ramach: WUBP, WUdsBP, KW MO, PWRN, PZPR, WUSW czy Urzędem Wojewódzkim w Olsztynie44. Trzeba też pamiętać, że część powiatów, które obejmowała diecezja warmińska, należało do innych województw, przez co podlegały one odpowiednikom omówionych struktur w województwach białostockim i gdańskim (1945-1975) oraz elbląskim i suwalskim (1975-1989)45.

Po zakończeniu II wojny światowej w Episkopacie Polski panowała zgoda co do tego, że wobec totalitarnej władzy prowadzącej walkę z katolicyzmem tylko hierarchowie mają prawo brać na siebie odpowiedzialność za stosunki Kościoła z komunistami46. Dlatego też, aby lepiej zrozumieć powojenną sytuację Kościoła katolickiego w diecezji warmińskiej, trzeba prześledzić relacje jej rządców z przedstawicielami aparatu partyjno-państwowego, które w dużym stopniu rzutowały na postawę całego duchowieństwa diecezji i wiernych wobec reżimu komunistycznego47. W diecezji warmińskiej stojący na jej czele rządcy najczęściej rozmawiali lub prowadzili korespondencję z pełnomocnikiem Rządu RP na Okręg Mazurski, zastąpionym później przez wojewodę olsztyńskiego i podlegającymi im naczelnikami Wydziału Społeczno-Politycznego, przewodniczącymi PWRN w Białymstoku, Gdańsku i Olsztynie oraz wojewodami białostockim, elbląskim, olsztyńskim i suwalskim. Nieco rzadziej spotkania rządców i wymiana pism odbywały się z dyrektorami UdsW, I sekretarzami KW w Elblągu, Olsztynie i Suwałkach oraz kierownikami, a następnie dyrektorami WdsW w Białymstoku, Gdańsku, Elblągu, Olsztynie i Suwałkach.

O dużej wadze, jaką władze państwowe przywiązywały do bezpośrednich kontaktów z rządcami diecezji, zarówno co do spotkań, jak i korespondencji, świadczą przygotowywane w tym zakresie wytyczne. Przykładowo w kwietniu 1951 r. podczas odprawy wojewódzkich kierowników referatów do spraw wyznań, dyrektor UdsW Antoni Bida podkreślał, że urzędy powinny mieć kontakt z rządcami diecezji i podległym im duchowieństwem. Mówił, że przewodniczący PWRN winien zapraszać do siebie zwierzchników diecezji, a w sytuacji, gdy "biskup się nie liczy z Urzędem, lekceważyć jego życzenia"48. Z kolei w maju 1957 r. UdsW, udzielając wytycznych w sprawie podpisywania dokumentacji adresowanej do kurii biskupiej, wskazywał, że przewodniczący PWRN podpisuje wszystkie pisma skierowane do rządców diecezji oraz zapoznaje się z odpowiedzią drugiej strony. Korespondencję adresowaną do innych osób duchownych podpisywać miał kierownik danego WdsW49.

W dokumentacji dotyczącej rozmów przewodniczących PWRN z rządcami diecezji zachowała się ważna notatka ze stycznia 1961 r., w której wyjaśniono, jak powinien wyglądać przebieg takiego spotkania. Kierownictwo UdsW zwracało uwagę, że władze państwowe w terenie powinny systematycznie, "co pewien czas", wzywać do siebie biskupa, informując go o tym z dwutygodniowym wyprzedzeniem. W sytuacji, gdy miały być omawiane konkretne sprawy, należało w wysłanym zawiadomieniu poinformować kierującego diecezją o planowanych tematach, aby przygotował się do rozmowy i nie mógł uchylić się od odpowiedzi nieznajomością zagadnienia. Nie oznaczało to jednak, że poruszane były wyłącznie sugerowane tematy. W notatce wskazywano również, że podczas każdej rozmowy przewodniczący PWRN musiał mieć jednoznacznie wytyczony cel dyskursu. Mogła to być np. ocena zjawiska, które zasługiwało na dezaprobatę władz, ale także ostrzeżenie lub żądanie zaniechania konkretnych praktyk. W kwestii tych ostatnich rekomendowano, by prowadzący byli przygotowani na odmowę ze strony władz kościelnych i dysponowali narzędziami umożliwiającymi wyegzekwowanie żądań. Zastrzegano, że gdyby nie było to możliwe, konieczne jest sformułowanie wniosków służących przyszłym działaniom w tym zakresie. Natomiast, jeśli przewodniczący PWRN uznał za właściwe rozstrzygnąć konkretną sprawę zgodnie z postulatami rządcy diecezji, należało go o tym poinformować w trakcie rozmowy. Każde spotkanie powinno być podsumowane w formie szczegółowej notatki. Jej autor musiał się wykazać znajomością sprawy, znać aspekty prawne i wypracować taktykę mającą przynieść założony rezultat. Zdaniem UdsW rozmowy z rządcami powtarzane co kilka tygodni lub miesięcy miały być jednym z elementów realizacji długofalowego planu dyscyplinowania duchowieństwa i marginalizacji roli Kościoła katolickiego. Warto też odnotować, że absencję rządcy na umówionym spotkaniu usprawiedliwiała tylko choroba lub wyjazd poza diecezję. Możliwe było wówczas przeprowadzenie rozmowy przez zastępcę przewodniczącego PWRN z wikariuszem generalnym lub biskupem sufraganem, jednak starano się tego unikać. Podczas spotkań pożądana była obecność kierownika WdsW, który miał być doradcą i protokołować rozmowę. Zalecano też, by nie uczestniczyli w nich pracownicy kurii biskupiej, jeśli jednak taka sytuacja miała miejsce i na spotkanie wraz z biskupem stawiał się przedstawiciel kurii, należało wyznaczyć mu miejsce do poczekania, uznając tym samym, że na tym szczeblu nie ma powodów włączania go do rozmów50.

Wsparciem dla PWRN w przygotowywaniu się do rozmów przewodniczącego z rządcą diecezji byli przedstawiciele wojewódzkiej Komisji do spraw Kleru (zastąpionej Zespołem do spraw Polityki Wyznaniowej), którzy m.in. proponowali tematy do rozmów z biskupami51. Podobną funkcję pełnił Wydział IV KW MO w Olsztynie, który udzielał pomocy w wypracowywaniu nowych koncepcji działań operacyjnych. Ich celem było przygotowanie przewodniczącego PWRN do rozmów z administratorami diecezji warmińskiej52. Ponadto istotne w tym zakresie były kontakty przedstawicieli organizacji katolickich, kontrolowanych przez komunistów, z przewodniczącym PWRN. Regularnie odbywane spotkania oraz udział w sesjach i zebraniach były okazją do wymiany informacji na temat działalności biskupów, a także możliwości wykorzystywania pozyskanych wiadomości w bezpośrednich rozmowach z hierarchami53.

Charakter relacji władz państwowych z rządcami diecezji nie zmienił się po likwidacji PWRN i powołaniu urzędów wojewódzkich. W dalszym ciągu WdsW Urzędu Wojewódzkiego w Olsztynie współpracował z KW PZPR w Olsztynie oraz na bieżąco informował wojewodę o działalności biskupów. W przypadku podejmowania przez kurię działań uznawanych za antypaństwowe, rozmowę o charakterze wyjaśniającym lub ostrzegawczym odbywać miał wojewoda. Jako narzędzie nacisku wykorzystywano też bezpośrednie wezwania rządcy diecezji do siedziby urzędu wojewódzkiego, które najczęściej miały miejsce w sytuacji krytyki stosunków państwo-Kościół lub pojedynczego publicznego wystąpienia, np. dezawuującego propagandę komunistyczną54.

Raz jeszcze należy podkreślić, że Kościół katolicki traktowany był jako ważny element opozycji, stanowiący zagrożenie dla rządzących. Dlatego tak istotne jest przedstawienie relacji administratorów diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi w latach 1945-1989, a zatem w okresie, kiedy Polska pozostawała w bloku państw socjalistycznych, w których pełnię władzy miały partie komunistyczne. Tym samym przyjęte daty krańcowe niniejszej pracy nie powinny budzić zastrzeżeń. Rok 1945 to dla diecezji warmińskiej początek polskiej administracji kościelnej przejętej po Kościele niemieckim, któremu w latach 1918-1945 terytorialnie podlegała większość obszaru powojennej diecezji. Rok zakończenia II wojny światowej to także przejęcie władzy na ziemiach Prus Wschodnich przez polskie, komunistyczne władze państwowe. Cezurę końcową pracy stanowi rok 1989, który przynajmniej formalnie kończy okres komunistycznych rządów, przez co relacje państwo-Kościół wchodzą w nowy etap oparty o nieobecną od 45 lat zasadę wzajemnego partnerstwa. Zrezygnowano zatem z przedstawienia stosunków państwo-Kościół do 1992 r., czyli do momentu reorganizacji podziału administracyjnego Kościoła katolickiego w Polsce, w wyniku którego diecezja została podniesiona do rangi archidiecezji. Jednak należy podkreślić, że ostatnie trzy lata stosunków między ordynariuszem diecezji a władzami państwowymi zasygnalizowano w pracy w kontekście nadchodzących zmian, które cechowała poprawa relacji i obopólny szacunek. Ponadto, mając świadomość, że umowny koniec transformacji ustrojowej w Polsce wyznacza wybór Lecha Wałęsy na prezydenta i przekazanie insygniów władzy przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie do Warszawy, zdecydowano się wspomnieć - bez szczegółowej analizy - o wybranych aspektach działalności ordynariusza, któremu przypadło w udziale rządzenie diecezją w nowej rzeczywistości politycznej.

Struktura niniejszej pracy odpowiada elementom przeprowadzonego procesu badawczego. Sformułowano zatem kilkanaście pytań badawczych, m.in.: W jakim stopniu relacje rządców diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi były determinowane przez politykę państwa, zmieniającą się w kilkuletnich etapach, wobec Kościoła katolickiego? Jakie było przełożenie relacji państwo-Kościół w województwie olsztyńskim i na ile skutecznie lokalny aparat partyjno-państwowy stosował się do wytycznych centrali, a na jak duże odstępstwa od zaleceń Episkopatu Polski mogli sobie pozwolić rządcy diecezji? Z tym ostatnim pytaniem wiąże się kolejne: Jak duży wpływ na omawiane relacje mogła mieć osobowość danego administratora diecezji czy też postawa pełnomocnika Rządu RP na Okręg Mazurski, I sekretarza KW PPR/PZPR w Olsztynie, przewodniczącego PWRN w Olsztynie lub wojewody olsztyńskiego? Kolejne pytania badawcze sformułowano w odniesieniu do sytuacji, w jakiej znalazła się po II wojnie światowej diecezja warmińska, leżąca na Ziemiach Odzyskanych. Jej losy oddają także specyfikę tego regionu. Czy zatem w relacjach rządców diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi były jakieś elementy odróżniające je od tych w innych diecezjach położonych na Ziemiach Zachodnich i Północnych oraz w Polsce centralnej? Ponadto analiza relacji rządców z władzami komunistycznymi pozwala odpowiedzieć na pytania dotyczące stosunku hierarchów Kościoła katolickiego do inicjatyw podejmowanych przez komunistów, dążących do osłabienia pozycji duchowieństwa oraz oceny zaangażowania władz państwowych jako reakcji na wytyczne Episkopatu Polski i ze względu na wyrażane stanowisko każdego z omawianych administratorów diecezji. W związku z tym postawiono pytania dodatkowe: jak ci ostatni odnosili się do takich organizacji, jak np. Komisja Księży Związku Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD), Stowarzyszenie PAX (PAX), Zrzeszenie Katolików "Caritas" czy Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne (ChSS). Interesujące dla podjętej problematyki było uzyskanie odpowiedzi na pytanie o stosunek władz komunistycznych do popieranych przez rządców diecezji warmińskiej stowarzyszeń, tj. do Klubu Inteligencji Katolickiej (KIK) czy Warmińskiego Klubu Katolików (WKK). Ocenie poddano także zaangażowanie hierarchów w działalność oazową i pielgrzymkową.

Ważne było również rozpatrzenie problemu stosunku do szeroko rozumianej opozycji polityczno-społecznej powojennej Polski i podejmowanie kluczowych decyzji w tym aspekcie przez obydwu uczestników sporu - duchowieństwo i władzę. Tym samym starano się dociec, jak postrzegane były przez rządców diecezji warmińskiej ogólnopolskie organizacje opozycyjne oraz w jakich stosunkach pozostawała hierarchia Kościoła katolickiego Warmii i Mazur z kierownictwem regionalnych struktur NSZZ "Solidarność" z okresu jej legalnej działalności, jak i lat funkcjonowania w podziemiu. Dążono do ustalenia, jak często w relacjach rządców diecezji z władzami pojawiał się wątek "Solidarności" i innych organizacji antysocjalistycznych oraz jak ich działalność była oceniania przez obydwie strony.

Analizując wskazaną powyżej problematykę, nie można pominąć działań aparatu bezpieczeństwa skierowanych przeciwko hierarchom Kościoła katolickiego na Warmii i Mazurach. Stąd też zasadne wydaje się ukazanie metod i skali pośrednich oraz bezpośrednich działań UB, a następnie SB wobec rządców diecezji warmińskiej. W zwalczaniu Kościoła brały udział także inne podmioty administracji państwowej, na czele z UdsW i jego agendami terenowymi, dlatego należało prześledzić ich funkcjonowanie w tym zakresie i ustalić, w jaki sposób biskupi reagowali na kolejne krzywdy wyrządzane duchowieństwu.

Oprócz wielu narzędzi, mających deprecjonować i obniżać autorytet Kościoła, rozmowa i spotkania między dwoma podmiotami, władzą i Kościołem, były egzemplifikacją postawy ideowo-moralnej każdej ze stron. Przebieg tych regularnie odbywających się rozmów wydaje się najistotniejszy dla odtworzenia omawianych tu relacji. Analiza zapisów spotkań ma dać odpowiedź na pytanie o charakter tych rozmów. Jakie były powody, dla których się one odbywały? Jaka towarzyszyła im atmosfera, a co za tym idzie, czy były szczere lub jak bardzo cechowała je kurtuazja i dyplomacja? Z bezpośrednimi spotkaniami hierarchów z reprezentantami władz związana jest równie istotna kwestia dotycząca wzajemnej oceny. W tym przypadku chodziło po pierwsze o rozeznanie skali prawdziwości sprawozdawczości aparatu partyjno-państwowego województwa olsztyńskiego dotyczącej kontaktów miejscowej hierarchii Kościoła przedkładanych swoim przełożonym w Warszawie i po drugie, rozstrzygnięcie, jak bardzo stanowisko rządców diecezji warmińskiej zajmowane w rozmowach z władzami różniło się od treści zawartych w oficjalnych pismach oraz tych kierowanych do wiernych z ambony. W analizie kontaktów rządców z komunistyczną władzą ważne jest także określenie, jak często i z jakim skutkiem odwoływali się oni od decyzji administracji wojewódzkiej do centralnych władz państwowych. W tak szeroko zakrojonej analizie problematyki dotyczącej współistnienia ustroju komunistycznego i Kościoła katolickiego w powojennej Polsce można sformułować jeszcze więcej szczegółowych pytań, czy rozpatrzyć inny ogląd przedstawionych tu kwestii. Powyższe pytania badawcze są pewnego rodzaju drogowskazem, są pytaniami dopełnienia, a nie ostatecznego rozstrzygnięcia i nie wyczerpują poruszanych w pracy tematów.

*

Niniejsza praca ma układ chronologiczno-problemowy i składa się z dziewięciu rozdziałów, które zamyka zakończenie. Całość dopełnia bibliografia z podziałem na: archiwalia, źródła drukowane, dzienniki i wspomnienia, literaturę, prasę oraz materiały dostępne w serwisach internetowych. Przeprowadzona kwerenda archiwalno-biblioteczna, selekcja materiału, a następnie zastosowanie odpowiednich metod badawczych, tj. m.in. krytyczna analiza źródeł, metoda indukcyjna, hipotetyczno-dedukcyjna czy też filologiczna, pozwoliły na dogłębną analizę tytułowego zagadnienia.

W rozdziale pierwszym scharakteryzowano sytuację Kościoła katolickiego na ziemiach byłych Prus Wschodnich od momentu wkroczenia na te tereny Armii Czerwonej w styczniu 1945 r. do września tego roku, a zatem do przybycia pierwszego powojennego administratora apostolskiego diecezji warmińskiej. Omówiono zachowany stan posiadania Kościoła i pozostałego po wojnie duchowieństwa zdolnego do pracy duszpasterskiej oraz przedstawiono proces przechodzenia z niemieckiej na polską administrację kościelną. Ze względu na to, że był to także czas instalowania się polskiej władzy komunistycznej w powstałym Okręgu Mazurskim, a następnie województwie olsztyńskim, przedstawiono kontakty polskiego duchowieństwa z organizującymi życie społeczno-polityczne komunistami, wskazując przy tym na pewne elementy współpracy. Ponadto opisano okoliczności powołania pierwszego po wojnie administratora diecezji warmińskiej z uwzględnieniem reakcji władz państwowych na konsultowaną z papieżem decyzję prymasa Polski kard. Augusta Hlonda.

W rozdziale drugim omówiono ponadpięcioletni okres rządów ks. Teodora Benscha i jego relacje z władzami państwowymi. Zwracając uwagę na wyjątkowo trudne warunki, w jakich przyszło mu organizować powojenne życie religijne na Warmii i Mazurach, skupiono się na ocenie pogarszających się wraz z upływem czasu stosunków z władzami komunistycznymi. Analizie poddano jego starania u władz, które w pierwszym roku jego posługi służyły diecezji pomocą materialną i były skłonne przekazywać Kościołowi katolickiemu świątynie innych wyznań. Jednak narastające problemy związane z dekretami władz, dotyczącymi m.in. przejmowania ziem należących do Kościoła niemieckiego oraz kwestiami traktowania duchowieństwa niemieckiego, spowodowały zdecydowane protesty ks. Benscha. Omawiając relacje pierwszego powojennego administratora apostolskiego diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi, skupiono się również na jego stosunku do referendum z 1946 r. i wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1947 r. oraz reakcji na zawarte w kwietniu 1950 r. porozumienie między przedstawicielami władz Rzeczypospolitej Polskiej i Kościoła katolickiego w Polsce. Ważnym momentem dla diecezji w czasie sprawowania urzędu przez ks. Benscha było przejęcie przez władze organizacji "Caritas". Na podstawie dostępnych materiałów można odczytać, jaki był jego stosunek do tej decyzji i do duchownych zaangażowanych w akcje inicjowane przez komunistów. Przy opisie kwestii spornych w relacjach ks. Benscha z aparatem partyjno-państwowym zwrócono też uwagę na fakt jego inwigilacji przez lokalne struktury aparatu bezpieczeństwa. Ponadto ukazano, w jaki sposób odniósł się on do ważnej dla relacji z komunistami kwestii tymczasowości administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, która ostatecznie za sprawą bezprawnych decyzji władz państwowych stała się przyczyną pozbawienia księdza stanowiska administratora apostolskiego i usunięcia go w styczniu 1951 r. z diecezji warmińskiej.

Okoliczności związane z wyborem nowego rządcy diecezji warmińskiej, którym został ks. Wojciech Zink, a przede wszystkim jego relacje z władzami państwowymi w okresie od stycznia 1951 r. do października 1953 r. są przedmiotem rozważań w rozdziale trzecim pracy. W latach tych komuniści wyraźnie ograniczali swobodę funkcjonowania Kościoła katolickiego, co w dużej mierze pozwoliło ukazać walkę, jaką wikariusz kapitulny podjął o suwerenność swojej diecezji. W analizie jego postawy ważne okazały się prowadzone przez niego rozmowy z przewodniczącymi PWRN w Białymstoku, Gdańsku i Olsztynie. W trakcie tych bezpośrednich spotkań można dojrzeć dobrze przemyślaną strategię, jaką za każdym razem rządca diecezji podejmował, by polepszyć byt Kościoła katolickiego na Warmii i Mazurach. Istotne było również nastawienie rządcy do zapisów dekretu z 9 lutego 1953 r. o obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych oraz memoriału Episkopatu Polski z 8 maja 1953 r., będącego sprzeciwem wobec podporządkowania Kościoła komunistom. Poza tym, omawiając relacje wikariusza kapitulnego diecezji warmińskiej z władzami państwowymi, uwzględniono jego reakcję na niesłuszne aresztowania podległych mu kapłanów, szkalujące artykuły publikowane w lokalnej prasie, odbieranie nieruchomości należących do Kościoła oraz stosunek do "księży-patriotów". Przy opisie relacji ks. Zinka z władzami wojewódzkimi zwrócono też uwagę na jego nieustępliwe stanowisko w obronie Kościoła, które gotów był zmienić dopiero po zaleceniach i interwencjach episkopatu. Na koniec zaprezentowano częste kontakty wikariusza kapitulnego z prymasem kard. Wyszyńskim, którego zdanie bardzo cenił, co przekładało się na określoną formę dyskursu z władzami komunistycznymi. Kardynał Wyszyński był wierny głoszonej zasadzie, że "Kościół nigdy nie opuszczał narodu... nigdy Polski nie opuścił"55, był depozytariuszem zbiorowej tożsamości narodowej, ostoją tradycji i kultury polskiej. Na tle wątku dotyczącego aresztowania prymasa Polski we wrześniu 1953 r. ukazano, w jaki sposób ks. Zink odniósł się do tej sytuacji. Warto podkreślić, że jako jedyny członek Episkopatu Polski nie podpisał dokumentów poświadczających słuszność działania władz PRL i za taką postawę trafił do więzienia.

Nowo wybranym administratorem w latach 1953-1956 został ks. Stefan Biskupski. Był to czas internowania prymasa Polski kard. Wyszyńskiego. W rozdziale czwartym zatem główną uwagę zwrócono na współpracę hierarchy z komunistami. Jako administrator respektował on wszystkie zalecenia władz i nie wyrażał sprzeciwu wobec decyzji ograniczających suwerenność Kościoła katolickiego na Warmii i Mazurach. Poza odtworzeniem procesu konsultacji wszelkich decyzji dotyczących zarządzania diecezją z przewodniczącym PWRN w Olsztynie przywołano działania antykościelne inicjowane przez samego wikariusza kapitulnego, co przejawiało się m.in. w zachęcaniu księży do aktywności w organizacjach katolickich kontrolowanych przez komunistów, wychowywaniu alumnów w duchu socjalizmu oraz angażowaniu podległego duchowieństwa w ogólnopaństwowe akcje polityczne wdrażane przez rząd PRL. Na tym tle ukazano, w jaki sposób taki model zarządzania diecezją wpłynął na ożywienie ruchu księży "społecznie postępowych", którzy zaczęli odgrywać kluczową rolę w Kościele katolickim aż do końca 1956 r. W tym roku rezygnację z pełnionej funkcji złożył ten propaństwowo nastawiony administrator diecezji.

W rozdziale piątym starano się odtworzyć trudne relacje z władzami państwowymi rządcy diecezji warmińskiej bp. Tomasza Wilczyńskiego, któremu jako pierwszemu po II wojnie światowej nadano sakrę biskupią. Omawiany okres obejmuje lata od końca 1956 r. aż do śmierci hierarchy w sierpniu 1965 r. Biskup Wilczyński zapisał się na kartach historii Kościoła katolickiego jako hierarcha walczący o poprawę sytuacji i niesłusznie krzywdzonego duchowieństwa. Sporo miejsca poświęcono zatem walce biskupa z władzami o przeniesienie siedziby Wyższego Seminarium Duchownego (WSD) w Olsztynie, o naukę religii, prowadzenie punktów katechetycznych, utrzymanie prawa do budownictwa kościelnego i do poniemieckich nieruchomości oraz o stawianie tamy postępującej laicyzacji różnych dziedzinach życia. Zaprezentowano tu przebieg rozmów z władzami wojewódzkimi oraz ostre w swojej treści protesty administratora diecezji wobec wielu decyzji i zarządzeń komunistów, które adresowane były nie tylko do szczebla wojewódzkiego, ale w zdecydowanej większości trafiały do władz centralnych. Poza protestami na drodze urzędowej odnotowano odpowiedzi i polemiki biskupa związane z atakami prasowymi na Kościół i duchowieństwo diecezji warmińskiej. Zwrócono także uwagę na publicznie wyrażaną przez bp. Wilczyńskiego niechęć do UB i późniejszej SB oraz organizacji "Caritas" czy PAX zrzeszających księży sprzyjających władzy.

Najobszerniejszy, szósty, rozdział został poświęcony relacjom bp. Józefa Drzazgi z władzami państwowymi w latach 1965-1978. Ten czternastoletni okres rządów, w którym biskup kolejno pełnił funkcję wikariusza kapitulnego (1965-1967), administratora apostolskiego (1967-1972) i wreszcie ordynariusza (1972-1978), przypadał na czas o kluczowym znaczeniu dla stosunków państwo-Kościół. Stąd jego działalność ukazano na tle takich wydarzeń, jak m.in. wystosowanie orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich, uroczystości milenijne, kryzys społeczno-polityczny marca 1968 r., protesty robotnicze grudnia 1970 r. i czerwca 1976 r., nowelizacja konstytucji PRL czy też zmiany na szczytach władzy PRL. Biskup walczył z aparatem partyjno-państwowym o sprawy istotne dla Kościoła i wiernych, do których zaliczyć należy kwestie związane z budownictwem kościelnym i usuwaniem przydrożnych krzyży, poborem alumnów do wojska, potrzebami wydawniczymi diecezji warmińskiej czy z zarządzeniami władz oświatowych względem Kościoła i religii oraz własnością kościelną na Ziemiach Odzyskanych. W rozdziale podkreślono niechętny stosunek biskupa do organizacji katolickich współpracujących z władzami PRL (ChSS, PAX i Zrzeszenie Katolików "Caritas"). Biskup Drzazga nie zgadzał się na to, aby księża podejmowali jakiekolwiek kontakty z władzami wojewódzkimi i powiatowymi. Nie bał się publicznych antyrządowych wypowiedzi, które niejednokrotnie miały wpływ na trudne relacje z władzami PRL. Chcąc jak najlepiej oddać charakter tych relacji, zdecydowano się na w miarę dokładne omówienie prowadzonych przez niego rozmów z władzami wojewódzkimi, od których w wielu obszarach zależała przyszłość diecezji warmińskiej. Starano się też ukazać, jakie podejście miał bp Drzazga do aparatu bezpieczeństwa, który wielokrotnie próbował skłócić go z duchowieństwem. Ukazano więc mechanizmy inwigilacji ordynariusza przez SB i jej TW, przedstawiono serię inspirowanych przez SB operacji, które polegały na nękaniu biskupa anonimami, a także publikowaniu pojedynczych artykułów prasowych stawiających go w złym świetle.

Od marca 1979 r. do lipca 1981 r. ordynariuszem diecezji warmińskiej był bp Józef Glemp. W powojennej historii diecezji jest to najkrótszy okres kierowania Kościołem katolickim na Warmii i Mazurach, to jednak w tym czasie przez Polskę przetoczyły się przełomowe wydarzenia o znaczeniu społeczno-politycznym, które wyznaczyły nowy charakter w relacjach państwo-Kościół. W rozdziale siódmym starano się zatem uchwycić zmianę w stosunkach z władzami państwowymi, która nastąpiła po śmierci bp. Drzazgi. Teraz nastał czas spokoju i unikania sytuacji konfliktowych. Władza stała się otwarta na negocjacje w zamian za pozwolenie na budowę nowych kościołów i innych obiektów sakralnych. Analizując zatem przebieg rozmów i korespondencji ordynariusza z władzami państwowymi dużą uwagę poświęcono budownictwu kościelnemu, które było głównym celem bp. Glempa w kontaktach z komunistami. Ważny dla analizy postawy tego ordynariusza był jego stosunek do strajków z lata 1980 r., powstania NSZZ "Solidarność" i procesu odnowy życia społeczno-gospodarczego. W tym obszarze starano się opisać jego kontakty ze strukturami "Solidarności". Rozważano także, w jakim stopniu w okresie legalnej działalności niezależnych związków zawodowych skuteczną formą był nacisk biskupa na władze, mający na celu powiększanie bazy materialnej Kościoła w zamian za pełnienie funkcji mediatora między społeczeństwem a rządzącymi PRL. Ponadto zajęto się kwestiami związanymi z oceną poglądów bp. Glempa i stopnia rozpoznania przez niego sytuacji społeczno-gospodarczej w owym przełomowym dla Polski momencie, a także jego stosunkiem do aparatu bezpieczeństwa i organizacji katolickich kontrolowanych przez władze. Omówiono relacje z laikatem i zaangażowanie w powołanie KIK w Olsztynie oraz przygotowania do pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski.

W rozdziale ósmym przedstawiono postać bp. Jana Obłąka i poddano analizie jego kontakty z władzami państwowymi w okresie od lipca 1981 r. do listopada 1985 r. Na urzędzie biskupa warmińskiego ks. Obłąk przebywał do 1988 r., jednak ze względu na zły stan zdrowia desygnowano mu do pomocy administratora apostolskiego. Ostatecznie wyłączył się on z podejmowania kluczowych decyzji dla diecezji warmińskiej. Pierwsze miesiące rządów bp. Obłąka przypadły na końcowy okres legalnej działalności NSZZ "Solidarność" oraz strajk, do jakiego doszło w Olsztyńskich Zakładach Graficznych (OZGraf). Biskup podjął działania zmierzające do zażegnania konfliktu między władzami a pracownikami drukarni, którzy otrzymali wsparcie duchowe od Kościoła katolickiego. Z kolei czas stanu wojennego w Polsce to obraz trudnych relacji rządcy diecezji z władzami państwowymi. Biskup podejmował starania o możliwość udzielania posług religijnych osobom przebywającym w ośrodkach odosobnienia, często też interweniował w sprawie uwolnienia internowanych i więzionych. Analizując przebieg rozmów ordynariusza z władzami komunistycznymi, można dostrzec, że w zamian za nawoływanie Kościoła katolickiego do zachowania spokoju społecznego, były one gotowe do pewnych ustępstw na rzecz strony kościelnej. Podkreślić także należy starania bp. Obłąka dotyczące powstania nowej siedziby WSD i Kurii Biskupiej w Olsztynie. Znane są jego liczne interwencje w sprawie usuwania krzyży z miejsc publicznych i bezczeszczenia tego symbolu chrześcijaństwa. Analizie poddano także treść komunikatów biskupa adresowanych do duchowieństwa i wiernych, w których krytycznie odnosił się do władz państwowych. Dążono również do odtworzenia postawy ordynariusza diecezji warmińskiej wobec Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego (PRON) oraz koncesjonowanych przez władze PRL organizacji chrześcijańskich. Opisano też inwigilację biskupa przez aparat bezpieczeństwa, gdy to przy pomocy TW zbierano informacje na temat wypowiedzi i wytycznych ordynariusza, m.in. w sprawie śmierci ks. Jerzego Popiełuszki, niewyjaśnionej śmierci studenta Marcina Antonowicza oraz wyborów do Sejmu PRL i rad narodowych.

W dziewiątym rozdziale przedstawiono relacje z władzami komunistycznymi bp. Edmunda Piszcza, który od listopada 1985 r. do października 1988 r. sprawował funkcję administratora apostolskiego diecezji warmińskiej, a przez ostatni rok PRL pełnił już rządy jako jej ordynariusz. W rozdziale tym wiele miejsca poświęcono samemu mianowaniu bp. Piszcza na administratora diecezji, które nie zostało skonsultowane z władzami państwowymi PRL. Dyskutowano o tym fakcie na posiedzeniach Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski. Komuniści przez niemal rok lekceważyli administratora apostolskiego, nie podejmując z nim rozmów i nie odpowiadając na jego oficjalne pisma urzędowe. Omawiając relacje biskupa z władzami, starano się zwrócić uwagę na jego stosunek do bieżących wydarzeń społeczno-politycznych, np. podwyżek cen żywności, referendum ogólnokrajowego z 1987 r. w sprawie drugiego etapu reformy gospodarczej oraz wyborów do rad narodowych z 1988 r. Osobnego omówienia wymagała kwestia wstrzymywania przez władze wydania zgody na budowę nowego gmachu seminarium, o co biskup zabiegał u najwyższych władz PRL, informując na bieżąco o tym podległe mu duchowieństwo i wiernych. Zaprezentowano również relacje bp. Piszcza z władzami w okresie drugiej peregrynacji kopii Obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej w diecezji warmińskiej, zwracając szczególną uwagę na reakcje administratora apostolskiego na sugestie władz w zakresie antypaństwowych postaw duchowieństwa. Relatywnie dużo miejsca poświęcono też stosunkowi biskupa do opozycji politycznej i kontaktom z członkami podziemnej "Solidarności" oraz z innymi organizacjami działającymi w regionie. W kontekście tej kwestii przeanalizowano interwencje biskupa w sprawie uwolnienia więźniów politycznych na Warmii i Mazurach. Podkreślono jego zaangażowanie w powołanie WKK i omówiono aspekty jego postawy wobec odtwarzających się struktur "Solidarności" Regionu Warmińsko-Mazurskiego w 1989 r. Ważnym fragmentem tego rozdziału jest analiza aktywności bp. Piszcza w okresie kampanii wyborczej przed wyborami parlamentarnymi 1989 r., z uwzględnieniem stosunku do kandydatów do Senatu i Sejmu z ramienia Komitetu Obywatelskiego "Solidarność" Regionu Warmińsko-Mazurskiego. Zaprezentowano też oceny aktywności społecznej biskupa przygotowywane przez władze komunistyczne oraz ukazano proces inwigilacji ordynariusza przez SB, która utrudniała mu załatwianie spraw paszportowych i do końca swojego istnienia odnotowywała wszelkie działania i wypowiedzi hierarchy o charakterze antyrządowym.

Każdy rozdział zamyka krótkie podsumowanie, którego celem jest sformułowanie najważniejszych konkluzji wynikających z analizy dostępnego materiału źródłowego.

Zastosowanie w pracy konstrukcji chronologicznej i chronologiczno-problemowej pozwoliło prześledzić przebieg procesu historycznego, a zarazem skoncentrować uwagę na zagadnieniach, które wymagają szczegółowej analizy. Przyjęto, że poza pierwszym rozdziałem, w którym scharakteryzowano kształtowanie się polskiej administracji kościelnej na terenie byłych Prus Wschodnich, każdy następny jest opisem relacji kolejnych rządców diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi. Taki zabieg zapewnia przejrzystość prezentowanego wywodu bardziej niż próba omówienia relacji na podstawie przyjętych w literaturze przedmiotu etapów w stosunkach państwo-Kościół, które nie zawsze były kluczowe dla diecezji położonych na Ziemiach Odzyskanych.

W zdecydowanej większości narracja w pracy - jak zostało to wyżej powiedziane - prowadzona jest chronologicznie, jednak w rozdziale trzecim i czwartym momentami odstąpiono od tej zasady. Złożyło się na to nagromadzenie materiałów podobnej treści dotyczących kilku kluczowych kwestii w relacjach ks. Zinka i bp. Wilczyńskiego z władzami, w sytuacji, gdy do opisu innych wątków nie zachowała się żadna dokumentacja archiwalna oraz literatura przedmiotu.

Omawiając relacje rządców diecezji z władzami komunistycznymi, zrezygnowano także ze szczegółowego przedstawiania życiorysów hierarchów do momentu objęcia rządów nad diecezją warmińską oraz w sytuacjach, gdy po latach kierowania Kościołem katolickim na Warmii i Mazurach obejmowali inne stanowiska kościelne. Wyjątek stanowi osoba bp. Obłąka, któremu poświęcono nieco więcej miejsca przy opisie lat poprzedzających objęcie funkcji ordynariusza z uwagi na to, że związany był z diecezją warmińską od 1948 r., pełniąc w niej wiele ważnych funkcji wymagających bezpośrednich relacji z władzami komunistycznymi. Przyjęty zakres tematyczny pracy spowodował, że stosunkowo niewiele miejsca przeznaczono biskupom pomocniczym diecezji warmińskiej - Julianowi Wojtkowskiemu, Józefowi Wysockiemu i Wojciechowi Ziembie - którzy w okresie PRL nie mieli raczej bezpośredniego wpływu na kształt stosunków Kościoła katolickiego z władzami państwowymi w regionie. Ponadto należy podkreślić, że w pracy unikano teologicznych interpretacji wypowiedzi administratorów diecezji i oceny moralności ich czynów, uznając, że poza jednostkowymi sytuacjami, nie rozstrzygało to o charakterze relacji z komunistami. Analizowano jedynie te fragmenty okólników, odezw, komunikatów, listów pasterskich, przemówień i posiedzeń gremiów kościelnych, które dotyczyły problematyki stosunków państwo-Kościół i bieżącej rzeczywistości społeczno-politycznej powojennej Polski.

W kwestii zastosowanych w pracy przypisów przeważają te o charakterze bibliograficznym, terminologicznym i rzeczowo-informacyjnym. W części przypisów przedstawiono sylwetki osób występujących w treści rozprawy, skupiając się przede wszystkim na ich życiorysach do roku 1989. Decyzja o umieszczeniu rozszerzonego biogramu osoby duchownej lub świeckiej podyktowana była sprawowaną funkcją i znaczeniem dla relacji rządców diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi. Wobec tego zrezygnowano z przedstawiania postaci zajmujących najwyższe stanowiska w państwie i hierarchii kościelnej oraz osób powszechnie znanych i obecnych w przestrzeni społecznej.

Autor przeprowadził szeroką kwerendę archiwalno-biblioteczną i selekcję zebranego materiału. Wśród blisko 50 wykorzystanych archiwów najważniejsze okazały się dokumenty zgromadzone w Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN), Archiwum Państwowym w Olsztynie (APO) oraz Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (AIPN) w Białymstoku i w Warszawie.

W opisie sytuacji i statusu diecezji warmińskiej po wkroczeniu w 1945 r. na tereny byłych Prus Wschodnich żołnierzy Armii Czerwonej i relacji pierwszego rządcy z władzami państwowymi w AAN kluczowe były zespoły akt MAP i MZO. Zawierają one dokumentację dotyczącą korespondencji pierwszego powojennego administratora apostolskiego diecezji warmińskiej z władzami państwowymi szczebla centralnego oraz sprawozdania sytuacyjne i raporty wojewody olsztyńskiego, w których poruszono problematykę relacji z Kościołem katolickim na Warmii i Mazurach. Przy opisie relacji rządców diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi w latach 1950-1989 najbardziej użyteczne były akta po UdsW. Oprócz różnego rodzaju sprawozdawczości oraz notatek z rozmów poszczególnych hierarchów diecezji warmińskiej z przedstawicielami władz państwowych i działalności Kurii Biskupiej w Olsztynie zachowały się teczki, w których komuniści gromadzili wszelkie informacje na temat bieżącego zarządzania Kościołem przez konkretnego administratora diecezji. Zasoby zespołu UdsW są na tyle bogate i przydatne, że wykorzystano również akta dotyczące Soboru Watykańskiego II oraz dokumentację działalności: Episkopatu Polski, Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski, Warmińskiego Wydawnictwa Diecezjalnego, WSD w Olsztynie oraz KIK w Olsztynie. Uzupełnieniem dla tych materiałów były akta zgromadzone w zespołach: KC PPR, KC PZPR, Urzędu Rady Ministrów, Głównej Komisji Księży ZBoWiD w Warszawie i komisji okręgowych i Zrzeszenia Katolików "Caritas" oraz pojedyncze dokumenty z zespołów: Biura Prezydialnego Krajowej Rady Narodowej w Warszawie, Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego w Warszawie i Telewizji Polskiej S.A. Zbiór wycinków prasowych.

Źródłami o podstawowym znaczeniu były materiały dostępne w APO, wśród których najistotniejsze są te zgromadzone w zespołach: Urzędu Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Mazurski, KW PZPR w Olsztynie, PWRN w Olsztynie oraz Urzędu Wojewódzkiego w Olsztynie, zarówno tego wytwarzającego dokumenty w latach 1946-1950, jak i funkcjonującego w okresie od 1975 r. do 1989 r. W aktach tych kluczowy był następujący rodzaj dokumentów: protokoły posiedzeń Egzekutywy KW PZPR, meldunki o sytuacji społeczno-politycznej w regionie, informacje Wydziału Organizacyjnego KW przesyłane do KC PZPR oraz wszystkie te dotyczące organizacji i sprawowanego przez władze państwowe nadzoru Kościoła katolickiego na terenie diecezji warmińskiej. Duże znaczenie miały również materiały wytworzone przez Samodzielny Referat do spraw Wyznań i późniejszy WdsW PWRN w Olsztynie oraz WdsW Urzędu Wojewódzkiego w Olsztynie, które dotyczyły polityki wyznaniowej, budownictwa sakralnego i kościelnego oraz organizacji katolickich kontrolowanych przez władze, tj. Zrzeszenie Katolików "Caritas", PAX i ChSS. W APO stan wiedzy dopełniły źródła archiwalne zebrane w zespole Wojewódzkiego Komitetu Frontu Jedności Narodu w Olsztynie i Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Olsztynie oraz pojedyncze informacje pozyskane z zespołów: Komitetu Miasta i Powiatu PZPR w Olsztynie, Komitetu Miejskiego PPR w Olsztynie, Komitetu Powiatowego (KP) PZPR w Iławie, KP PZPR w Kętrzynie, KP PZPR w Mrągowie, KW PPR w Olsztynie, Olsztyńskiej Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie (OWRN), Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (PPRN) i Urzędu Powiatowego w Giżycku, PPRN i Urzędu Powiatowego w Lidzbarku Warmińskim, Starostwa Powiatowego w Giżycku, Urzędu Miasta i Gminy w Sępopolu, Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie i Zarządu Miejskiego w Olsztynie.

Z uwagi na położenie diecezji warmińskiej, która w różnym okresie częściowo znajdowała się w obrębie województw: białostockiego, elbląskiego, gdańskiego i suwalskiego, konieczna była kwerenda w Archiwum Państwowym w Białymstoku, Gdańsku, Malborku i Suwałkach. W wymienionych archiwach skorzystano przede wszystkim z zespołów odpowiadającym konkretnym KW PZPR lub urzędom wojewódzkim zgodnie z właściwością miejscową.

Ponadto w ramach sieci archiwów państwowych w Polsce dokonano kwerendy wybranych zespołów i skorzystano z pojedynczych dokumentów przechowywanych w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy, Chełmie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Szczecinie i Zielonej Górze.

Niniejsza rozprawa w jej ostatecznym kształcie nie mogłaby powstać bez dokumentów wytworzonych przez aparat bezpieczeństwa powojennej Polski i przechowywanych w zasobach AIPN. W AIPN w Białymstoku w znaczącym stopniu wykorzystano: sprawozdania WUBP i WUdsBP w Olsztynie dotyczące Kościoła katolickiego na Warmii i Mazurach, informacje i meldunki sytuacyjne Wydziału IV KW MO w Olsztynie, analizy i oceny sytuacji społeczno-politycznej oraz akta będące pozostałością po inwigilacji Kościoła katolickiego w poszczególnych powiatach województwa olsztyńskiego. Istotny wkład w odtwarzanie relacji rządców diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi wniosły też teczki personalne i teczki pracy informatorów UB i SB oraz dokumenty spraw obiektowych dotyczących uroczystości kościelnych, wydarzeń politycznych oraz działalności i struktur organizacji opozycyjnych obecnych na terenie województwa olsztyńskiego i powiatów sąsiednich innych województw. Z AIPN w Warszawie najbardziej przydatne okazały się materiały Departamentu IV MSW, na które złożyły się meldunki i sprawozdania oraz teczki poświęcone konkretnym rządcom diecezji, ich rozmowom i korespondencji z władzami komunistycznymi. Pomocne były także zbierane przez funkcjonariuszy bezpieki wypowiedzi i komentarze hierarchów diecezji na temat bieżącej rzeczywistości politycznej a także prace dyplomowe bronione na uczelniach wyższych PRL dotyczące diecezji warmińskiej oraz stosunków państwo-Kościół po II wojnie światowej.

Wśród terenowych placówek AIPN do przedstawienia relacji rządców diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi w sposób istotny przyczyniły się dokumenty znajdujące się w Gdańsku, gdzie skorzystano z informacji wytworzonych przez Wydział IV KW MO w Gdańsku i WdsW PWRN w Gdańsku. Poza tym autor dotarł do materiałów przechowywanych w AIPN w Bydgoszczy, Kielcach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Poznaniu, Radomiu, Rzeszowie i we Wrocławiu. Stosunkowo często korzystano w wymienionych archiwach z kartotek alfabetycznych i zagadnieniowych oraz innych pomocy ewidencyjnych MSW, sięgając do dostępnych zapisów w sytuacjach, gdy nie zachowała się dokumentacja aktowa56.

Oprócz zespołów archiwalnych proweniencji państwowej równie ważne dla podjętej problematyki były dokumenty kościelne. Za najważniejsze należy uznać te przechowywane w Archiwum Archidiecezjalnym Warszawskim. Z zespołu Sekretariat Prymasa Polski wykorzystano dwie teczki zawierające protokoły posiedzeń Rady Głównej Episkopatu Polski oraz cztery teczki dotyczące korespondencji rządców diecezji warmińskiej z prymasem Wyszyńskim z lat 1948-1981, w której stosunkowo często poruszane były problemy w relacjach z władzami komunistycznymi. Wzbogaceniem dokumentacji wytworzonej przez stronę kościelną jest zbiór kazań i przemówień autoryzowanych kard. Wyszyńskiego dostępnych w Archiwum Instytutu Prymasa Wyszyńskiego w Choszczówce oraz istotne dla lat 1945-1948 Acta Hlondiana przechowywane w Archiwum Salezjańskim Inspektorii Pilskiej. Wykorzystano także listy pasterskie, przemówienia i inne pojedyncze dokumenty dostępne w Bibliotece Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej "Hosianum" i Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego oraz kroniki parafii znajdujące się w: Archiwum Parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Ostródzie, Archiwum Parafii św. Jerzego w Kętrzynie, Archiwum Parafii św. Katarzyny w Kętrzynie, Archiwum Parafii św. Piotra i Pawła w Lidzbarku Warmińskim i Archiwum Sanktuarium Świętolipskiego. W tym miejscu zaznaczyć należy, że autorowi nie udostępniono dokumentów zgromadzonych w Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie oraz Archiwum WSD "Hosianum" w Olsztynie. Niemożność skorzystania z tych zasobów w żaden sposób nie pozostaje jednak rozstrzygająca dla wywodu zawartego w pracy, ponieważ zdecydowaną większość przechowywanych tam dokumentów o kluczowym znaczeniu dla relacji rządców diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi udało się pozyskać z innych archiwów.

Reprezentacyjną grupą wykorzystanych materiałów źródłowych są dokumenty znajdujące się w archiwach uniwersyteckich. Z Archiwum Uniwersyteckiego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego i Archiwum Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie pozyskano informacje dotyczące specjalistycznych studiów wyższych rządców diecezji warmińskiej lub ich pracy na uczelni w charakterze wykładowców. Nieco inny charakter miała kwerenda w Archiwum Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, w którym skorzystano z prac dyplomowych napisanych i obronionych na tej uczelni57.

Cenne materiały źródłowe odnaleziono również w Archiwum Instytutu Północnego im. Wojciecha Kętrzyńskiego - zapisy rozmów przeprowadzonych z opozycjonistami z lat osiemdziesiątych XX w., a także w Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Olsztynie - dokumenty dotyczące konfliktu o zezwolenie na budowę gmachu seminarium i w Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, gdzie udało się dotrzeć do wspomnień dotyczących relacji ks. Benscha z władzami państwowymi w 1945 r.

Pojedyncze dokumenty i nagrania dźwiękowe udało się pozyskać z Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, z Centralnego Archiwum Wojskowego Wojskowego Biura Historycznego, Archiwum Wojskowego w Toruniu, Archiwum Olsztyńskich Zakładów Graficznych im. Seweryna Pieniężnego, Archiwum Urzędu Stanu Cywilnego w Modliborzycach i Urzędzie Stanu Cywilnego w Borzęcinie oraz w Archiwum Notacji Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku i Archiwum Radia Olsztyn.

W pracy wykorzystano akty normatywne oraz opracowane wybory dokumentów proweniencji państwowej i kościelnej, opublikowane zarówno w formie zwartej, jak i pojedynczych artykułów. W wielu miejscach powoływano się też na komunikaty diecezji, listy pasterskie i inne dokumenty drukowane w organie prasowym Kurii Biskupiej w Olsztynie, jakim od 1945 do 31 sierpnia 1992 r. były "Warmińskie Wiadomości Diecezjalne", a od 1 września 1992 r. "Warmińskie Wiadomości Archidiecezjalne"58. Trzeba jednak dodać, że nie zawsze w tych dokumentach jest pełna prawda w kwestiach dotyczących relacji państwo-Kościół, ponieważ treści te przechodziły przez ręce komunistycznych cenzorów, którzy wielokrotnie ingerowali w publikację danego dokumentu.

Uzupełnieniem dla źródeł archiwalnych i drukowanych była prasa oraz dzienniki, relacje, wspomnienia i różnego rodzaju zapiski osób sprawujących funkcje państwowe i kościelne. Wykorzystano gazety o zasięgu ogólnopolskim i regionalnym, wydawane zarówno w obiegu oficjalnym, jak i w podziemiu. Wśród blisko czterdziestu obecnych w pracy tytułów prasowych najbardziej przydatne okazały się: "Gazeta Olsztyńska", "Głos Olsztyński", "Słowo Powszechne" i "Tygodnik Powszechny". Warto przy tym wspomnieć, że w latach 1945-1948 sprawy religijne, w tym stosunek władz do Kościoła katolickiego, nie był poruszany na łamach prasy ukazującej się na Warmii i Mazurach59. Za wyjątkowo cenne należy uznać: Pro memoria kard. Wyszyńskiego, Dzienniki Janusza Zabłockiego oraz zebrane przez Zenona Złakowskiego wspomnienia działaczy "Solidarności" Warmii i Mazur i jego osobiste zapiski z ostatniej dekady PRL.

Starając się przedstawić dotychczasowy stan badań dotyczący relacji państwo-Kościół w diecezji warmińskiej, należy zgodzić się z Jerzym Eislerem, że mimo upływu lat obraz stosunków między Kościołem a władzami komunistycznymi nadal jest "silnie zmistyfikowany"60. Niezależnie od tego historia Kościoła katolickiego, a szczególnie dzieje omawianej relacji państwo-Kościół w powojennej Polsce mają już bogatą literaturę61. Powstałe w tym zakresie prace zwarte i rozproszone można podzielić ze względu na zasięg i okres opisywanych stosunków. Tym samym należy wskazać literaturę poruszającą problematykę relacji państwo-Kościół w skali ogólnopolskiej i obejmującą cały okres komunistycznej Polski62 oraz wydawnictwa, w których autorzy skupiają się na wybranych latach trudnych stosunków Kościoła z władzami państwowymi63. Wymagające uwzględnienia są również prace naukowe dotyczące relacji państwo-Kościół ukazujące się w poszczególnych rejonach Polski64. Poza tym istotne są wyniki badań dotyczące z jednej strony stosunku Episkopatu Polski65, prymasa Polski66 i poszczególnych hierarchów67 do władzy komunistycznej i rzeczywistości politycznej, a z drugiej działań podejmowanych przez aparat partyjno-państwowy wobec konkretnych rządców diecezji i kurii biskupich68.

Literatura przedmiotu opisująca relacje rządców diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi w latach 1945-1989 prezentuje się stosunkowo ubogo. Zdecydowana większość opracowań jest encyklopedycznym przedstawieniem sylwetek hierarchów lub dotyczy prowadzonej przez nich działalności duszpasterskiej, pomijając przy tym kontekst stosunków z władzami. Nieco więcej wyrywkowych informacji na ten temat - choć w dalszym ciągu niewystarczających - pojawia się w tekstach poświęconych organizacjom katolickim oraz uroczystościom kościelnym nadzorowanym przez władze państwowe.

Do prac o charakterze naukowym, które w sposób fundamentalny przyczyniły się do powstania niniejszej rozprawy, należą publikacje: Sławomira Brewczyńskiego69, obszerny rozdział w pracy zbiorowej Krzysztofa Andrzeja Kierskiego70 i artykuł Andrzeja Kopiczki71, w których wiele miejsca poświęcono relacjom ks. Zinka z przedstawicielami władz partyjno-państwowych, a także rozdział autorstwa Kierskiego w monografii zbiorowej całościowo przedstawiający postawę bp. Wilczyńskiego wobec władz PRL72.

Istotny wkład wniósł też artykuł Tomasza Lalaka, w którym autor omówił trudne początki organizacji Kościoła na Warmii i Mazurach za czasów ks. Benscha73 oraz artykuł Kopiczki dotyczący objęcia rządów w diecezji warmińskiej przez ks. Biskupskiego74. Przedmiotem zainteresowań badawczych tego ostatniego autora były również uwarunkowania polityczne posługi pasterskiej w diecezji warmińskiej bp. Wilczyńskiego75 oraz nakreślona w sposób ogólny charakterystyka rządów bp. Drzazgi76. Z kolei relacje bp. Glempa i bp. Obłąka z władzami komunistycznymi oraz stosunek hierarchów Kościoła katolickiego do opozycji politycznej lat osiemdziesiątych XX w. poruszali w swoich pracach Witold Gieszczyński77 i Kierski78. Ponadto pomocne w powstawaniu niniejszej pracy były opublikowane przez Kopiczkę wyniki badań dotyczące stosunków państwo-Kościół i polityki wyznaniowej władz państwowych wobec Kościoła katolickiego na Warmii i Mazurach79.

Do opracowań, w których znalazły się większe fragmenty dotyczące relacji rządców diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi zaliczyć należy także wybrane książki i artykuły: Krzysztofa Bielawnego80, Renaty Gieszczyńskiej81, Gieszczyńskiego82, Kopiczki83, Krzysztofa Sychowicza84, Pawła Piotra Warota85 i Złakowskiego86. Pozostała część literatury, z uwagi na to, że w dużej mierze wykorzystywana była w sposób jednostkowy, nie wymaga oddzielnego omówienia, a jej całościowy wykaz znajduje się w bibliografii.

Omawiając wykorzystane źródła archiwalne i drukowane, literaturę, wspomnienia oraz prasę, wyjaśnienia wymaga brak przeprowadzonych rozmów ze świadkami wydarzeń. Wynika to z faktu, że zarówno przedstawiciele strony kościelnej, jak i ówczesnych władz państwowych odpowiedzialnych za politykę wyznaniową na Warmii i Mazurach nie wyrazili zgody na taką rozmowę z autorem rozprawy. Podczas pracy nad książką autor dwukrotnie proponował rozmowę abp. Piszczowi. Pomimo że udzielał on wywiadów mediom, nierzadko powracając do lat swojej młodości i początków posługi kapłańskiej, pytany o relacje z władzami komunistycznymi w latach osiemdziesiątych XX w., za każdym razem odmawiał, tłumacząc się niemożnością przywołania w swojej pamięci wydarzeń z tamtego okresu. Podobnie, nie podając powodów, na rozmowę o newralgicznych sprawach w relacjach państwo-Kościół nie zdecydował się również abp Ziemba oraz część księży bliżej związanych w okresie PRL z Kurią Biskupią w Olsztynie. Podobną postawę przyjęli przedstawiciele administracji państwowej Warmii i Mazur okresu Polski ludowej, jak np. wojewoda olsztyński Sergiusz Rubczewski oraz Stanisław Szatkowski - ostatni dyrektor WdsW w Olsztynie i podlegli mu pracownicy, którzy nie godząc się na rozmowę, tym samym pozbawili się możliwości zweryfikowania w niniejszej dysertacji informacji dotyczących swojej osoby.

Na koniec należy stwierdzić, że wśród krajów byłego bloku wschodniego niniejsza praca jest pierwszą próbą przedstawienia relacji hierarchów Kościoła katolickiego z władzami na tak dużym terytorium, jakim była diecezja i w całym okresie trwania ustroju komunistycznego87. Szeroki zakres materiałów archiwalnych pozwolił na wszechstronny ogląd tematu. Autor ma nadzieję, że zaprezentowany tu materiał wypełni lukę badawczą w analizie historii relacji państwo-Kościół w powojennej Polsce, a przede wszystkim przyczyni się do zainteresowania tematem i dalszych badań w tym zakresie.

Praca ta nie powstałaby bez nieocenionej pomocy wielu życzliwych osób. Szczególne podziękowania za cenne uwagi i wszelkie sugestie, które wpłynęły na ostateczny kształt książki, kieruję do recenzentów pracy: dr. hab. Ryszarda Gryza, prof. UJK, dr. hab. Rafała Łatki, prof. UKSW oraz dr hab. Elżbiety Wojcieszyk.

Wyrazy wdzięczności składam wszystkim archiwistom, bibliotekarzom, księżom i pracownikom instytucji, którzy okazali mi wsparcie w czasie prowadzonej kwerendy. Za zrozumienie i cierpliwość pragnę także podziękować przełożonym oraz koleżankom i kolegom z Instytutu Pamięci Narodowej.

Najserdeczniej dziękuję mojej żonie Renacie i córce Natalii za okazywaną każdego dnia cierpliwość i wyrozumiałość oraz za to, że zawsze mnie wspierały w trudnym czasie powstawania tej książki.

Przypisy

Wstęp