Relacje o Polakach Gasparda de Tende'a i Bernarda O'Connora - Monika Drausal

[1] Z. Wójcik, Historia powszechna, Wiek XVI-XVII, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 15.

[2] J. Tazbir, Kultura szlachecka w Polsce, Rozkwit - Upadek - Relikty, Wiedza Powszechna, Warszawa 1978, s.14.

[3] J. S. Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, Wiek XVI-XVII, t.I, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1960, s. 148-149.

[4] J. Tazbir, Kultura szlachecka...,op. cit., s. 22-23.

[5] W. Łoziński, Życie polskie w dawnych wiekach, Wydawnictwo Literackie Kraków, 1978.

[6] J. Tazbir, Rzeczpospolita i świat. Studia z dziejów kultury XVII wieku, Ossolineum 1971, s. 26.

[7] J. Tazbir, Kultura szlachecka w Polsce..., op. cit., s. 139-140.

[8] M. Bogucka, Dawna Polska. Narodziny, rozkwit, upadek, Warszawa 1998, s.278.

[9] J. Choisnyn, Elekcja Henryka Walezego, w: Cudzoziemcy o Polsce, Relacje i opinie, Wiek X-XVII, t. I, oprac. J. Gintel, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1971, s.15.

[10] Ibidem, s. 159-160.

[11] J. A. Theu de, O przyjęciu w Paryżu posłów polskich, w: Cudzoziemcy o Polsce..., op. cit., s.163.

[12] Ibidem, s. 163.

[13] H. Lippomano, Relacja o Polsce, w: Cudzoziemcy o Polsce..., op. cit., s. 169.

[14] G. Beauplan de, Opis Ukrainy, jako części Królestwa Polskiego, w: Cudzoziemcy o Polsce..., op. cit., s. 266-267.

[15] G. Beauplan de, op. cit., s. 268.

[16] Ibidem, s. 172.

[17] W. Girys-Czagowiec, Obraz siedemnastowiecznej Polski i jej mieszkańców w oczach cudzoziemców, Napis Seria XI 2005.

[18] Podróże pana Payen, w: Cudzoziemcy o Polsce..., op. cit., s. 275.

[19] Pamiętnik Ulryka Werdum, w: Cudzoziemcy o Polsce..., op. cit., s. 296-297.

[1] M. Forycki, Wprowadzenie, w: Gaspard de Tende, Relacja historyczna o Polsce, tłum. T. Falkowski, Muzeum Pałac w Wilanowie, Warszawa 2013, s. 17.

[2] M. Forycki, 'Regina libertas et plica polonica'. Uwagi o recepcji realiów polskich nad Sekwaną na marginesie 'Relacji' Gasparda de Tende'a, "Sensus Historiae" 2014, nr 3, s. 30.

[3] M. Forycki, Wprowadzenie, op. cit., s. 11.

[4] Ibidem, s. 12.

[5] https://fr.wikipedia.org/wiki/Gaspard_de_Tende, [dostęp: 19.04.2019].

[6] http://data.bnf.fr/cross-documents/12171068/11983905/680/page1,[dostęp: 3.12.2017].

[7] K. Urlewicz,http://www.wilanow palac.pl/gaspard_de_tende_skarbnik_krolowej_ludwiki_marii_gonzagi.html,[dostęp:03.12.2017].

[8] Ibidem.

[9] M. Forycki, Wprowadzenie, op. cit., s. 12.

[10] Jan III Sobieski listy do Marysieńki [Marii Kazimiery D'arquien], www.e-book.pl

[11] B.S.Blumberg, J.L.Blumberg, And His Contribution to the Pathology of Ankylosing Spondylitis, w: The History of Medicine and Allied Sciences 1958, tom XIII, Nr.3.

[12] Rheumatology, 41, Issue 8, 1 August 2002, s. 942-943,https://doi.org/10.1093/rheumatology/41.8.942Published:01 August 2002 [dostęp: 29.11.2017].

[13] S.B. Flanczewska, Bernard O'Connor i jego "The History of Poland", Biblioteka Główna Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1976, s. 13-19.

[14] S. Szpilczyński, Z. Wójcik, Bernard O'Connor w: Polski Słownik Biograficzny, Polska Akademia Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1978 tom XXII s. 517-520.

[15] Early Modern History (1500-1700), Issue 1 (styczeń / luty 2008), News,Volume 16 http://encyklopedia.naukowy.pl/Bernard_O%E2%80%99Connor, [dostęp: 29.11.2017].

[16] B.S. Blumberg, J.L. Blumberg, And His Contribution to the Pathology of Ankylosing Spondylitis, w: The History of Medicine and Allied Sciences 1958, tom XIII, Nr.3.

[17] S. Szpilczyński, Z Wójcik, PSB, op.cit., s. 517-520.

[18] S.B. Flanczewska, Bernard O; Connor jego"TheHistoryofPoland", op. cit. s. 13-19.

[19] S. Szpilczyński, Z Wójcik, PSB, op. cit. s. 517-520.

[20] https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Wielopolski_(1630%E2%80%931688) [dostęp: 29.11.2017].

[21] http://encyklopedia.naukowy.pl/Bernard_O'Connor [dostęp: 29.11.2017].

[22] https://en.wikisource.org/wiki/Connor,_Bernard_(DNB00). [dostęp: 29.11.2017].

[23] Ibidem.

[24] B.O'Connor, Historia Polski, Muzeum Pałac w Wilanowie, Warszawa 2012, s. 50.

Rozdział II

Gaspard de Tende (1618-1697), Bernard O'Connor (1666-1698) -życie i twórczość

Istnieje szereg interesujących relacji o Polsce i Polakach, pozostawionych przez obcych podróżników przemierzających przez nasz kraj. Niewątpliwie Rzeczpospolita szlachecka intrygowała cudzoziemców. Z jednej strony był to świat odległy geograficznie a zarazem bliski kulturowo. Państwo liczące się na arenie międzynarodowej, jednocześnie bardzo egzotyczne w oczach mieszkańców Zachodniej Europy. Do Polski przyjeżdżali z czystej ciekawości, czasem w celach handlowych, czasem turystycznych. Niekiedy, jako miejsce docelowe, a niekiedy tylko przejazdem. Jedni zostawali dłużej, inni opuszczali z niesmakiem obcy im kraj. Do tego wyobraźnia podróżników była podsycana licznymi niesamowitymi historyjkami, co przekładało się na ocenę i kształtowanie stereotypów o Polsce i jej mieszkańcach.

Z tego okresu pozostało tysiące stron opisu barwnych opowieści spisanych przez podróżników francuskich odwiedzających Rzeczpospolitą. Dla kształtowania się wizerunku Polaka w oczach cudzoziemców tamtych czasów nie bez znaczenia była Relacja historyczna o Polsce Gasparda de Tende'a (1618-1697). Budowała ona obraz mieszkańca Rzeczypospolitej, który utrwalał się w opinii innych mieszkańców Europy. W szczególności wśród Francuzów, a to z racji tego, że żonami królów Polski były pochodzące z francuskich rodów Ludwika Maria Gonzaga oraz Maria Kazimiera Sobieska. Z pewnością "warto o tym pamiętać, oceniając wpływy, co jaskrawszych opisów na kształtowanie się zachodnioeuropejskich stereotypów o Polsce i Polakach, a także innych ludach zamieszkujących Rzeczypospolitą"[1]. Polska, zatem stała się celem podróży ciekawych, jak wygląda nowa ojczyzna ich rodaczek. Wspomniana tu książka w oryginale brzmiąca Relation, historique de la Pologne została wydana w roku 1686, podpisana pseudonimem, Sieur d'Hauteville, zawierała informacje o strukturze politycznej państwa, władzy króla, jego elekcji i koronacji. O szlachcie i jej przywilejach oraz stosunku do chłopstwa. Dowiadujemy się w niej również o zwyczajach i upodobaniach Polaków, o sposobie ubierania się, jedzenia, picia, o religii, obrzędach i gospodarce. W dwudziestu dziewięciu rozdziałach de Tende scharakteryzował kwestie administracyjne, gospodarcze, społeczne i polityczne Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Autor zapoznał swoich rodaków z nieznanymi im procedurami wolnej elekcji. Opisał specyfikę bezkrólewia, kompetencje wojewodów oraz starostów. Zrelacjonował pozycję króla, zakres władzy senatu oraz rolę sejmików. Sporo uwagi poświęcił sprawom obyczajowym. De Tende szczegółowo przedstawił w swojej relacji specyfikę obchodów uroczystości państwowych oraz rodzinnych obchodzonych przez mieszkańców Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Relacja historyczna o Polsce to cenne badawczo dzieło mówiące o historii, ustroju, polityce i wyznaniu w Rzeczypospolitej. Pomiędzy tak ważnymi sprawami, znalazło się miejsce na opis obyczajów związanych ze spożywanym pokarmem przez Polaków. Są to raczej spostrzeżenia poczynione na marginesie politycznego dyskursu. Niemniej są bardzo przydatne, gdyż ukazują nam różnorodność kulturową w dawnej Rzeczypospolitej.

Szczególnie istotne jednak wydaje się to, iż rzeczywistość, którą opisał w swojej książce, odnosi się przede wszystkim do ówczesnego świata dworskiego czy szlacheckiego. Jest to bezpośrednio związane z tym, że jako bliski współpracownik królowej oraz mąż damy jej dworu mógł obserwować z bliska uroczystości państwowe, obrzędy religijne szlachty polskiej, uroczystości weselne, żałobne. Jak zauważa Maciej Forycki, Gaspard de Tende,

"Poświęca bardzo wiele uwagi specyfice ustrojowej Rzeczypospolitej szlacheckiej. Obraz podziału administracyjnego państwa polsko-litewskiego, wzbogacony rysem historyczno-politycznym są u de Tende'a klasyczne: porządkują wiedzę o krainie i prezentują ją w statycznej narracji. Najciekawsze są oczywiście te passusy, w których autor - odchodząc od szablonowego opisu kolejnych regionów, miast czy instytucji - dał świadectwo zrozumienia polskiej odmienności nie tylko w kontekście ustroju, ale przede wszystkim mentalności. Zagadnieniem o fundamentalnym znaczeniu jest w tej mierze wolność szlachecka"[2].

Pierwsze dwa przedruki tej interesującej książki zostały wydane w drukarni Nikolasa Le Grasa oraz w drukarni Jacques'a Villery'ego jeszcze w roku 1686. Następnie w Amsterdamie w 1687 roku oraz w Paryżu w wydawnictwie Pierra Trabouilleta w 1694, w Kolonii w wydawnictwie Petera Marteau w 1697, w Lipsku w 1698, w Kolonii w wydawnictwie Jaques Brouteaux w 1705, we Frankfurcie i Lipsku w 1711 roku. Ciesząca się ogromnym zainteresowaniem Relacja o Polsce zostaje ponownie wydana w Paryżu, w drukarni Jacques'a Villery'ego w roku 1697. Rok później książka ta doczekała się angielskiego przekładu wydanego w Londynie w drukarni Timothy Goodwin i Hugh Newman. Niewątpliwie jest to ponadczasowe dzieło, które doczekało się licznych wydań, nie tylko we Francji, a także w Anglii, Stanach Zjednoczonych i w Polsce. O niesłabnącym zainteresowaniu świadczy fakt, że ostatnie wydania we Francji i Anglii ukazały się w 2011 roku, w Stanach Zjednoczonych w 2009 roku, a Amerykańskie wydawnictwo Kessinger Publishing Co wydało w języku angielskim i francuskim. Polskiego przekładu podjął się Tomasz Falkowski i w roku 2013 nakładem Muzeum Pałac w Wilanowie książka trafiła do polskiego odbiorcy. Pierwsze wydania Relacji o Polsce znajdują się w Bibliotece Narodowej Francji, w Bibliotece Narodowej Szwecji, Bibliotece Narodowej Niemiec, Bibliotece Narodowej Polski, w Bibliotece Watykańskiej oraz w Bibliotece Kongresu USA.

Gaspard de Tende urodził się 3 czerwca 1618 roku w malowniczej Prowansji w mieście Mane.

Jak dowodzi Forycki, ród de Tende wywodzi się od René Sabaudzkiego (1474 -1525), nieślubnego syna księcia Filipa II, który tytuł hrabiego otrzymał w wianie od Anny Lascaris. Ojciec Gasparda, Henri de Tende, sieur de Pignans był koniuszym królewskim i kapitanem infanterii Ludwika XIII, a matka, Honorade Besson pochodziła z bogatej rodziny mieszczańskiej[3]. Gaspard był najstarszym spośród trójki rodzeństwa. Francois, po opuszczeniu domu rodzinnego przez Gasparda przejął ojcowiznę otaczając opieką młodszą siostrę Madelaine[4]. Poszedł w ślady swoich walecznych i oddanych sprawie przodków. Jako młodzieniec rozpoczął karierę wojskową. Służył u boku ojca podczas wojen w Italii. W stopniu porucznika kawalerii w pułku Aumont, wziął udział w oblężeniu Landau w 1644 roku.[5] Awansował do stopnia pułkownika.

Uzyskał staranne wykształcenie. Z zamiłowaniem studiował literaturę i językoznawstwo. Był bardzo sprawnym tłumaczem języka łacińskiego. Łacinę miał opanowaną wręcz do perfekcji, o czym świadczyć może krytyka, jakiej nie bał się sie udzielać pod adresem innych tłumaczy, a w tym Michela de Marollesa (1600-1681) nauczyciela Ludwiki Marii Gonzagi (1660-1667).

W 1660 roku opublikował Zasady tłumaczenia lub sposoby nauki tłumaczenia z łaciny na francuski wybrane z najlepszych przekładów czasu. Była to pierwsza tego rodzaju książka w języku francuskim. Przetłumaczył takie dzieło jak: Kazania Św. Augustyna na temat siedmiu Psalmów Pokuty wydane w Paryżu prawdopodobnie w roku 1661[6].

Był częstym bywalcem w Salonie Literackim Madeleine de Souvré, markizy de Sablé (1599-1678), w Place Royale w Paryżu, otwartym w 1640 roku. W tym też roku idąc za przykładem swojej przyjaciółki pani de Rambouillet(1588-1665) Maria Ludwika Gonzaga przyszła królowa Polski również otwiera swój Salon Literacki. Będąc już w Polsce w roku 1661 zakłada pierwszą polską gazetę pod nazwą Merkuriusz Polski. Możliwe, że właśnie to zamiłowanie do literatury, jakie przejawiała przyszła królowa przekonało de Tende'a do podróży w nieznany mu świat.

Gaspard de Tende przybył do Polski z orszakiem ślubnym Ludwiki Marii Gonzagi, jako jej dworzanin w roku 1646[7]. Na dworze Władysława IV(1595-1648), a później Jana Kazimierza(1609-1672) pełnił funkcje intendenta dworu oraz Skarbnika Jej Królewskiej Mości. Pod koniec kwietnia 1669 roku opuszcza Polskę, by ponownie przybyć w roku 1674, aby sprawować funkcję sekretarza ambasadora Ludwika XIV Forbin-Jansona (1631-1713)[8].

[1] O pochodzeniu i czynach Polaków ksiąg trzydzieści znane także pod tytułem O sprawach, dziejach i wszystkich innych potocznościach koronnych polskich, został wydany po raz pierwszy w 1555 roku w Bazylei. Natomiast polski przekład ukazał się w roku 1611. Drugie dzieło znane, jako Opis Polski czyli o położeniu, obyczajach, urzędach Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego zostało wydane w 1577 roku.

[2] Jest to skrót pracy Marcina. Kromera De origine et rebus gestis Polonorum libri XXX, wydany w Bazylei w roku 1555. Na język francuski przełożył François. Balduin pod tytułem Histoire de Roys et Princes de Poloigne, wydane w Paryżu w 1573 roku.

[3] Z. Libiszowska, Histografia francuska o Polsce w dobie Stanisława Leszczyńskiego, "Kwartalnik Historii Nauki i Techniki" 23/1, 75-8, 1978.

[4] G. de Tende, Relacja historyczna o Polsce, Muzeum Pałac w Wilanowie 2013, s. 103.

[5] Był to lud wyjątkowo wojowniczy, który podbił sporą część świata. Grodzisko Scytów pod Rzeszowem datuje się na okres VIII -V w.p.n.e., natomiast upadek na IV w.n.e. źródło: http://archeologia.com.pl/2017/06/08/grodzisko-scytow-na-podkarpaciu [dostęp,16.02.2018].

[6] G. de Tende, op. cit., s. 103.

[7] Ibidem, s. 103.

[8] Ibidem, s. 103.

[9] Ibidem, s. 103

[10] Ibidem, s. 104.

[11] Ibidem, s. 224.

[12] Ibidem, s. 227.

[13] Ibidem, s. 248.

[14] Ibidem, s. 228.

[15] Ibidem, s. 104.

[16] Ibidem, s. 104.

[17] Ibidem, s. 149.

[18] Ibidem, s. 197.

[19] Ibidem, s. 107.

[20] Ibidem, s. 154-155.

[21] Ibidem, s. 234.

[22] Ibidem, s. 104.

[23] Ibidem, s. 104.

[24] Ibidem, s. 107.

[25] Ibidem, s. 118.

[26] Ibidem, s. 243.

[27] Ibidem, s. 249.

[28] Ibidem, s. 179.

[29] Ibidem, s. 243.

[30] Ibidem, s. 237.

[31] Ibidem, s. 237.

[32] Ibidem, s. 237.

[33] B.O'Connor, op. cit., s. 61.

[34] G. de Tende, op. cit., s. 104.

[35] B. O'Connor, op. cit., s. 66.

[36] Ibidem, s. 67.

[37] Ibidem, s. 69 - 71.

[38] Ibidem, s. 71.

[39] Ibidem, s. 65.

[40] Ibidem, s. 65.

[41] Ibidem, s. 65.

[42] P. Hanczewski, Bernard O'Connor i jego "The History of Poland" w: B. O'Connor, Historia Polski, tłum. W. Duży, T. Falkowski, P. Hanczewski, K. Pękacka-Falkowska, Muzeum Pałac w Wilanowie, Warszawa 2012, s.30.

[43] Ibidem, s. 35.

[44] B. O'Connor, op. cit.,s. 64.

[45] Ibidem, s. 334.

[46] Ibidem, s. 334.

[47] Ibidem, s. 335.

[48] Ibidem, s. 456.

[49] Ibidem, s. 465.

[50] Ibidem, s. 466.

[51] Ibidem, s. 464.

[52] P. Hanczewski, Bernard O'Connor, op. cit., s. 38.

[53] B.O'Connor, op. cit., s. 51.

[54] Ibidem, s. 347.

[55] Ibidem, s. 351.

[56] Ibidem, s. 339.

[57] Ibidem, s. 409.

[58] Ibidem, s.346.

[59] Ibidem, s.473.

[60] Ibidem, s. 413.

[61] Ibidem, s. 473.

[62] Ibidem, s. 474.

[63] Ibidem, s. 479.

[64] Ibidem, s. 477-478.

[65] Ibidem, s. 417.

[66] Ibidem, s. 460.

[67] Ibidem, s. 415.

[68] Ibidem, s. 347.

[69] Ibidem, s. 525.

[70] Ibidem, s. 414.

[1] J. Małlek, Polityczne i kulturalne więzi Polski z Europą Zachodnią w czasach nowożytnych, w: Między Zachodem a Wschodem. Studia z dziejów Rzeczypospolitej w epoce nowożytnej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2002, s. 14.

[2] A. Rachuba, Litwini, w: Pod wspólnym niebem, narody dawnej Rzeczypospolitej pod red. M. Kopczyńskiego i W. Tygielskiego, Muzeum Historii Polski, Warszawa 2010, s. 27.

[3] G. de Tende, op. cit., s. 67.

[4] Ibidem, s. 68.

[5] Ibidem, s. 247.

[6] Ibidem, s. 244.

[7] M. Kromer, Polska, czyli o położeniu..., op. cit., s. 58.

[8] G.de Tende, op. cit., s. 69.

[9] Ibidem, s. 69 - 70.

[10] Ibidem, s. 79.

[1] B.O'Connor, Historia, op. cit., s. 492-493.

[2] Ibidem, s. 493.

[3] F. Dalerac, Pamiętniki kawalera de Beaujeu, tłum. A. Kraushar, Nakładem wydawcy pod zarządem A. Szyjewskiego, Kraków 1883, s. 44.

[4] U. Werdum, Dziennik podróży 1670-1672; Dziennik wyprawy polowej 1671, Muzeum Pałac w Wilanowie Warszawa 2012, s. 133.

[5] K. Ogier, Dziennik podróży po Polsce, w: Cudzoziemcy o Polsce Relacje i opinie tom I, wybrał i opracował Jan Gintel, Wydawnictwo Literackie Kraków, s. 224.

[6] B. O'Connor, Historia, op. cit., s.492-493.

[7] G. de Tende, Relacja op. cit., s.275.

[8] B. O'Connor, op. cit., s. 231.

[9] T. Chynczewska-Hennel, Nuncjusz i król, Wydawnictwo Neriton Instytut Historii PAN, Warszawa 2006, s. 222.

[10] A. Mączak, Życie codzienne w podróżach po Europie w XVI i XVII w., PIW, Warszawa 1980, s. 50-51.

[11] B. O'Connor, op. cit., s. 491.

[12] G. de Tende, op.cit., s. 273.

[13] B.O'Connor, op.cit., s. 492.

[14] G. de Tende, op.cit., s. 274.

[15] B. O'Connor, op.cit., s. 492.

[16] G.de Tende, op.cit., s. 274.

[17] B.O'Connor, op.cit., s. 492.

[18] G. de Tende, op.cit., s. 273.

[19] B.O'Connor, op.cit., s. 492.

[20] G. de Tende, op.cit., s. 274.

[1] J. Szlichtyng, Pieśń, w: Poeci polskiego baroku, t. I, opracowanie J. Sokołowska, K. Żukowska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 229-229.

[2] W. Potocki, Zbytki polskie, w: http://staropolska.pl/barok/barok_014_001.html, [dostęp:23.02.2019].

[3] B. Manyś, Recepcja obrzędowości dworu polskiego w świetle Relacji historycznej o Polsce Gasparda de Tende'a, "Sensus Historiae" 2014, nr 3, s. 47.

[4] G. de Tende, op.cit., s. 118.

[5] Ibidem, s. 188-189.

[6] Ibidem, s. 244.

[7] Ibidem, s. 246.

[8] Ibidem, s. 220.

[9] B.O'Connor, op. cit., s. 477.

[10] Ibidem, s. 261.

[11] Ibidem, s. 488.

[12] G. de Tende, op. cit., s. 269-270.

[13] B. O'Connor, op. cit., s. 489.

[14] G. de Beaupla, op.cit., s. 269-270.

[15] J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, Wiek XVI-XVIII, t. II, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1960, s. 479.

[16] Ibidem, s. 489.

[17] B.O'Connor, op. cit., s.490.

[18] Broszura wydana przez Józefa Rostafińskiego w roku 1911 nakładem Wydawnictwa Akademii Umiejętności w Krakowie Postny obiad albo zabaweczka wymyślona przez P.H.P.H prawdopodobnie jest autorstwa Hiacynta Przetockiego. Rostafiński wspomina o wydaniach z roku 1648, 1653, 1684, 1724 oraz 1754.

[19] Z. Kuchowicz, Człowiek polskiego baroku, Wydawnictwa Łódzkie, Łódź 1992, s. 139.

[20] G. de Tende, op. cit., s. 261.

[21] Ibidem, s. 262.

[22] Ibidem, s. 261.

[23] Ibidem, s. 262.

[24] Ibidem, s. 262-263.

[25] B. O'Connor, op. cit., s. 482.

[26] J.Chrościcki, Pompa funebris z dziejów kultury staropolskiej, P W N Warszawa 1974, s.54.