? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i metodyka zabiegów fizjoterapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań fizjoterapii, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych metod fizjoterapii.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Marek Synder

Wydawca: Jolanta Jedlińska

Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk

Redaktor merytoryczny: Arkadiusz Gudowski

Korekta: Joanna Małkowska

Producent: Marta Kubica

Projekt okładki i stron tytułowych: Przemysław Spiechowski

Ilustracja na okładce: murilosantiagodev/Freepik

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-24801-7

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.193

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

dr n. med. Bartłomiej Kacprzak

Chirurg ortopeda, absolwent Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi (2004-2010). Chirurg rezydent w I Szpitalu Miejskim im. dr. E. Sonnenberga w Łodzi (2011-2014), rezydent specjalizacji ortopedyczno-traumatologicznej pod kierunkiem prof. Marka Syndera w Wojewódzkim Centrum Ortopedii i Rehabilitacji Narządu Ruchu im. dr. Z. Radlińskiego (2014-2017). Ortopeda w Centrum Medycznym Księży Młyn w Łodzi (od 2015 r.). Założyciel Orto Med Sport (2011 r.), sieci klinik specjalizujących się w ortopedii, traumatologii i rehabilitacji, w których realizuje swoje autorskie projekty, pozwalające pacjentom wrócić do formy.

W 2021 r. uzyskał stopień doktora nauk medycznych. W 2023 r. zdał egzamin specjalizacyjny. Uczestnik międzynarodowych szkoleń i konferencji naukowych, organizowanych m.in. przez ICRS (Saloniki, Miami, 2022 r.), Isokinetic (Londyn, 2015 r.; Barcelona, 2018 r.), Villa Stuart Romana Clinic (Rzym, 2017 r.), ISAKOS (Lyon, 2015 r.), Quatar International Musculoskeletal Medicine & Rehabilitation (Doha, 2017 r.). Jest członkiem międzynarodowych organizacji branżowych, m.in. ISAKOS i ESSKA.

Kierownik badań nad przebudową więzadła krzyżowego przedniego. Twórca testu służącego do oceny sprawności więzadła - BK21Test. Autor książek z zakresu profilaktyki i edukacji w sporcie: Urazy stawu kolanowego. Leczenie zachowawcze i operacyjne, ACL i jednoetapowa RACL; Protokół rehabilitacyjny BK21; Ocena funkcji stawu kolanowego, powrotu do sportu oraz jakości życia pacjentów po zabiegu rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego; Kliniczne podejście do medycyny sportowej; Iniekcje w medycynie sportowej; Leczenie zachowawcze i profilaktyka zmian przeciążeniowych i zwyrodnieniowych; Motywatorki. Jak zdrowo być sportowcem; Rollek i Bollek, 6+; Jak uniknąć kontuzji. Profilaktyka i edukacja. Autor OMS Roll i Rehabprotocol (rollerów i aplikacji do rehabilitacji). Pomysłodawca i twórca mobilnego centrum diagnostyki, rehabilitacji i regeneracji BK21 Recovery Bus. Twórca Akademii Artroskopii "Ludzkich Szkół Artroskopii" i wykładowca na Wydziale Pielęgniarstwa Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi. Pomysłodawca i organizator Programu Edukacji Zdrowotnej w Sporcie.

Prywatnie pasjonat motoryzacji i piłki nożnej. Lubi słońce i morze - w nielicznych wolnych od pracy chwilach szuka miejsc, w których może naładować akumulatory, korzystając z dobrodziejstw ciepłych plaż i wody.

Wprowadzenie

A

B

Rycina 1.

a - Opracowana loża i kontrolowane złamania, co pośrednio sugeruje wytworzenie obrzęku szpiku, który jest widoczny na zdjęciach z rezonansu.

b - Etap utrwalania implantu Hyalofast w loży chrzęstno-kostnej z użyciem kleju biologicznego. Precyzyjna aplikacja kleju zapewnia stabilizację materiału w miejscu ubytku, chroni przed jego przemieszczeniem oraz wspomaga proces integracji i regeneracji chrząstki stawowej.

Obserwacje epidemiologiczne pokazują, że degeneracja chrząstki stawowej i jej przedwczesne zużycie stają się coraz większym problemem społecznym, dotykającym miliony osób na świecie (10-12% populacji w młodym wieku, 80% osób po 55. roku życia). Analiza danych artroskopowych różnych autorów pokazuje, że uszkodzenia chrząstki stawowej występują niezwykle często - od 50% do 80% przypadków (Aroen - 65,5%, Curl - 63%, Hjelle - 61%, La Prade - 63%, Trzaska - 50-76%, Widuchowski - 57,3%). Większość z tych uszkodzeń dotyczy nie tylko młodych osób, ale także pacjentów w średnim i starszym wieku. Wzrastająca liczba urazów związanych ze wzmożonym ruchem, aktywnością sportową i szybkim tempem życia codziennego powoduje, że co trzeci przypadek dotyczy kolan, które często dają początek dalszym zmianom zwyrodnieniowym.

W mojej praktyce klinicznej wielokrotnie spotykam się z przekonaniem, że zabiegi naprawcze chrząstki stawowej, w tym przeszczepy autologicznych chondrocytów, są skuteczne tylko u młodych pacjentów - poniżej 45. roku życia - z izolowanymi, głębokimi uszkodzeniami chrząstki i bez zmian w innych strukturach stawu.

Jednak moje doświadczenia i badania, które prowadzę, wskazują na coś zupełnie innego. W moich badaniach wykazałem, że pacjenci powyżej 50. roku życia, przy odpowiednim przygotowaniu stawu, zastosowaniu nowoczesnych technik ortobiologicznych oraz ze starannie przygotowanym planem leczenia mogą osiągać wyniki porównywalne z młodszymi pacjentami. Oznacza to, że ograniczanie kwalifikacji do zabiegów naprawczych wyłącznie do grupy poniżej 45 lat jest nieuzasadnione. Moje obserwacje pokazują, że właściwie prowadzony proces leczenia i stymulacja biologiczna pozwalają na skuteczną regenerację chrząstki nawet u osób starszych, co przeczy dotychczasowym stereotypom i otwiera nowe możliwości w leczeniu pacjentów z degeneracją chrząstki stawowej.

Innowacyjność tej książki - i całego cyklu moich monografii - polega na pokazaniu, że chirurg nie jest aktorem jednej sceny, którego rola kończy się wraz z ostatnim szwem na sali operacyjnej. Chirurg to nie wykonawca, lecz architekt całego procesu leczenia - człowiek, który potrafi zaplanować drogę pacjenta od diagnozy, przez zabieg, aż po pełny powrót do zdrowia. Proces ten zaczyna się nie na sali operacyjnej, lecz przy biurku, w rozmowie z pacjentem, kiedy wspólnie analizujemy wszystkie możliwe ścieżki terapeutyczne.

W ortopedii decyzja o leczeniu nie powinna należeć wyłącznie do lekarza - to pacjent, w pełni poinformowany i świadomy, dokonuje wyboru. Zadaniem chirurga jest pokazanie mu wszystkich możliwości, ich potencjalnych efektów, ryzyka oraz konsekwencji zaniechania leczenia. Bo to nie samo uszkodzenie w kolanie niszczy staw, lecz brak decyzji o naprawie i codzienne funkcjonowanie tak, jakby nic się nie stało - mimo że struktury są osłabione i niezdolne do prawidłowej pracy.

Plan leczenia to nie tylko wybór rodzaju zabiegu. To kompleksowy projekt, który zaczyna się w momencie diagnozy i obejmuje wszystkie etapy - od naprawy mechanicznej na sali operacyjnej, przez kontrolowany proces regeneracji, po powrót do pełnej aktywności. Już w pierwszych minutach po operacji uruchamiane są technologie wspierające proces gojenia: systemy chłodzenia i kompresji, które - oceniane przy użyciu kamer termowizyjnych - mają potwierdzoną skuteczność w ograniczaniu obrzęku i poprawie mikrokrążenia.

Pacjent od samego początku funkcjonuje w warunkach pełnego zakresu ruchu i kontrolowanego obciążenia, z wykorzystaniem bielizny kompresyjnej oraz narzędzi rehabilitacyjnych, które wspierają proces gojenia.

Następnie płynnie przechodzi na salę rehabilitacyjną, gdzie realizowany jest autorski protokół BK21 - koncepcja zakładająca równowagę między regeneracją a aktywnością: jedna jednostka rehabilitacyjna = jedna jednostka regeneracyjna.

Między tymi dwiema sesjami tworzony jest biologiczno-technologiczny pomost - pacjent wyposażony jest w narzędzia wspierające proces regeneracji, takie jak urządzenia chłodząco-kompresyjne, drenaż limfatyczny czy prądy TENS, które utrzymują aktywność tkankową pomiędzy sesjami. Dzięki temu ciało otrzymuje czas na realny odpoczynek i przygotowanie do kolejnej fazy terapii. Każda sesja kończy się zestawem zabiegów medycznych działających na różnych poziomach tkankowych - od powięzi, przez mięśnie, po struktury głębokie. Ten model leczenia wymaga pełnego zrozumienia i współpracy między chirurgiem a fizjoterapeutą. Obie strony muszą mówić tym samym językiem - językiem biologii, ruchu i czasu. Chirurg, który rozumie fizjologię gojenia, oraz fizjoterapeuta, który zna granice tkankowej wytrzymałości po zabiegu, tworzą wspólnie nową jakość medycyny - partnerską, planową i opartą na procesie, a nie na przypadkowych interwencjach. To właśnie dla zrozumienia tego, że skuteczność leczenia nie kończy się na operacji, ale dopiero tam się zaczyna, powstała ta książka. Jej celem jest pokazanie, że nowoczesna ortopedia to nie chirurgia narzędzia, ale chirurgia myślenia. To powrót do idei, że prawdziwe leczenie zaczyna się od rozmowy, planu i zrozumienia biologii pacjenta, a kończy dopiero wtedy, gdy odzyska on nie tylko zdrowie, ale i pełną funkcjonalność.

Rycina 2.

Rekonstrukcje chrząstki u 21 pacjentów powyżej 60. roku życia wykonane od 2017 roku - średnio 2-3 rezonanse magnetyczne (MRI) na pacjenta.

Efekty leczenia po rekonstrukcji chrząstki

Pacjentka, lat 66, po zabiegu rekonstrukcji chrząstki z zastosowaniem terapii wspomagających: komora hiperbaryczna (HBOT) oraz Exogen? w miejscu obrzęku szpiku

Przed zabiegiem

A

B

Rycina 3A-B.

Ubytek chrząstki w przedziale przyśrodkowym. Objawy bólowe i ograniczenie.

Po zabiegu - 1 miesiąc

A

B

Rycina 4A-B.

Wczesna faza gojenia. Widoczny obrzęk szpiku i przebudowa tkanki w miejscu rekonstrukcji. Włączono terapię w komorze hiperbarycznej - poprawa dotlenienia tkanek i regeneracji chrzęstno-kostnej.

Pacjent po rekonstrukcji ACL i rekonstrukcji chrząstki, prowadzony zgodnie z protokołem BK21

Przed zabiegiem

A

B

Rycina 5A-B.

Uszkodzenie pourazowe IV stopnia ICRS i III stopnia według skali klinicznej BK21. W świeżym urazie nie widać od razu obrzęku stopnia szpiku.

Po zabiegu

A

B

C

Rycina 6A-C.

Powrót na pierwszy mecz pięć miesięcy po operacji, w pełnym treningu po trzech miesiącach.

Pacjent, lat 56, po zabiegu rekonstrukcji chrząstki z zastosowaniem terapii wspomagających: komora hiperbaryczna (HBOT) oraz Exogen? w miejscu obrzęku szpiku

Przed zabiegiem

Rycina 7.

Obrzęk szpiku i uszkodzenie chrząstki przed operacją.

Dwa miesiące po rekonstrukcji chrząstki stawowej

Rycina 8.

Chrząstka wygojona po rekonstrukcji.