REFORMA OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH - CEL, NARZĘDZIA, SKUTKI
REFORMA OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH - CEL, NARZĘDZIA, SKUTKI
red. naukowa
J. Taczkowska-Olszewska
M. Nowikowska
A. Brzostek
Poznań 2018
Recenzja
prof. dr hab. Grzegorz Tylec
prof. dr hab. Michał Domagała
Redaktor prowadzący
Paulina Wiśniewska
Korekta
Anna Surendra, Sebastian Surendra
Projekt okładki
Studio Graficzne SILVA RERUM
Skład komputerowy
Munda Maciej Torz
Zdjęcie na okładce
Depositphotos
Prawa autorskie
Yakobchuk
? 2018 by Joanna Taczkowska-Olszewska, Monika Nowikowska, Agnieszka Brzostek
? 2018 by Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM
All rights reserved
ISBN
978-83-65697-30-1 /druk/
978-83-65697-31-8 /e-book/
Wydanie I: Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM
www.wydawnictwo-silvarerum.eu
Poznań 2018
Druk i oprawa - Zakład Poligraficzny Moś i Łuczak spółka jawna
ul. Piwna 1, 61-065 Poznań
tel./fax 0-61 6337165
www.mos.pl
Skład ukończono w maju 2018
SPIS TREŚCI
Wstęp
Część I
OCHRONA DANYCH OSOBOWYCH W UE - NOWE ROZWIĄZANIA PRAWNE
Majątkowy i niemajątkowy charakter prawa do (ochrony) danych osobowych w świetle przepisów reformujących system ochrony danych osobowych w UE (dr hab. Joanna Taczkowska-Olszewska, prof. ASzWoj)
Ochrona prywatności a prawo do bycia zapomnianym w sieci (dr hab. Lucyna Szot, prof. UWr)
Zakaz prasowej publikacji danych osobowych podejrzanych i oskarżonych a ustawa o ochronie tych danych (dr Maria Łoszewska-Ołowska)
Część II
OCHRONA DANYCH OSOBOWYCH W SYSTEMIE BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP
Ochrona danych osobowych po reformie 2018 r. a prawo do informacji - aspekt konstytucyjny (dr Konrad Walczuk)
Bezpieczeństwo informacyjne PNR w lotnictwie cywilnym (dr hab. Małgorzata Polkowska)
Ochrona danych osobowych w Siłach Zbrojnych RP (ppłk dr Dariusz Nowak)
Uprawnienia służb specjalnych w zakresie dostępu do danych osobowych (dr Mariusz A. Kamiński)
Obowiązki organu administracji publicznej w zakresie przetwarzania informacji w postępowaniu administracyjnym (dr Agnieszka Brzostek)
Część III
POLITYKA BEZPIECZEŃSTWA DANYCH OSOBOWYCH - PROCEDURY I ODPOWIEDZIALNOŚĆ
Ochrona danych osobowych w dokumentach pokontrolnych (dr Monika Nowikowska)
Ochrona danych osobowych w ramach stosunku pracy (dr Sławomir Chomoncik)
Przestępstwo kradzieży tożsamości - aspekty wybrane (dr Filip Radoniewicz)
Ochrona tajemnicy przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą w sektorze obrotu specjalnego (dr Piotr Milik)
Rzecznik Praw Obywatelskich jako organ stojący na straży prawa do ochrony danych osobowych (mgr Izabela Stańczuk)
Zakończenie
Wstęp
Oddawana do rąk czytelników praca zbiorowa "Reforma ochrony danych osobowych - cel, narzędzia skutki" należy do cyklu monografii, których tematyka dotyczy nowych rozwiązań prawnych przyjętych na płaszczyźnie działalności prawodawczej UE i obejmujących analizę zakresu, skutków oraz trybu wdrażania Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz. U.L 119 z 4.5.2016, s. 1 - dalej jako RODO). RODO zastąpiło dotychczas obowiązującą dyrektywę 95/46/WE w sprawie ochrony osób fizycznych w zakresie przetwarzania danych osobowych i swobodnego przepływu tych danych, a jego przepisy zaczną być stosowane od 25 maja 2018 r.
W ocenie autorów niniejszej pracy zbiorowej uchylenie dyrektywy 95/46/WE i zastąpienie jej rozporządzeniem RODO powinno być analizowane nie tylko w wymiarze formalnym wskazującym na zmianę charakteru aktu prawnego regulującego zasady ochrony danych osobowych i ich transgraniczny przepływ pomiędzy państwami członkowskimi UE, ale także w wymiarze materialno-prawnym, tj. poprzez kształt, jaki został nadany przez prawodawcę europejskiego nowym instytucjom prawnym. Za celowe Autorzy tej publikacji uznają także definiowanie zmian wprowadzonych w wyniku wejścia w życie RODO w ujęciu systemowym wymagającym uwzględnienia rangi i charakteru aktów prawych oraz analizy norm prawnych, niekiedy rozproszonych w przepisach prawa i zawartych w wielu dokumentach. Ponadto konieczne jest dostrzeżenie aspektów funkcjonalnych i celowościowych towarzyszących zarówno pracom nad ostatecznym kształtem przepisów zawartych w RODO, jak i zawartym w 178 motywach tworzących preambułę zasadniczego tekstu RODO.
Autorzy niniejszej pracy, w przeciwieństwie do wielu powstałych na przełomie 2017 i 2018 r. publikacji, zrezygnowali, w sposób świadomy i celowy, z podejmowania analizy nowych regulacji z perspektywy odpowiadającej potrzebom podmiotów prawa prywatnego, w tym w szczególności przedsiębiorców, na których RODO nakłada nowe obowiązki oraz na nowo definiuje ich status jako administratorów danych osobowych. Autorzy przyjmują bowiem, że centralnym problemem, jaki jawi się w związku z zachodzącymi zmianami, jest modyfikacja samej natury prawa do ochrony danych osobowych, które nabiera charakteru majątkowego, co w konsekwencji nakłada na organy władzy publicznej nowe obowiązki związane z potrzebą zagwarantowania bezpieczeństwa przepływu danych osobowych oraz regulowania do nich dostępu nie tylko w celu wzmocnienia zaufania obywateli do środowiska cyfrowego, ale przede wszystkim ze względu na potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa państwa, którego składnikiem jest bezpieczeństwo informacyjne, w tym zwłaszcza ochrona danych osobowych obywateli jako uczestników Jednolitego Rynku Cyfrowego.
Tematyce tej poświęcony został w szczególności artykuł dr hab. Joanny Taczkowskiej-Olszewskiej, prof. ASzWoj, który stanowi wprowadzenie do opracowania, a zarazem zawiera uwagi dotyczące zakresu oraz charakteru zmian dokonanych wprowadzeniem RODO oraz odniesienia do problematyki ochrony majątkowych aspektów prawa do ochrony danych osobowych. Artykuł dr hab. Lucyny Szot, prof. UWr, zawiera analizę problematyki prawa do bycia zapomnianym przez pryzmat regulacji dotyczących ochrony danych osobowych. Dr Maria Łoszewska-Ołowska omawia natomiast podstawowe zasady związane z ochroną danych osobowych w działalności prasowej, w tym w szczególności w związku z postanowieniami zawartymi w art. 13 prawa prasowego ustanawiającego zakaz wypowiadania tzw. przedsądów. Artykuł zawiera zwięzłe streszczenie poglądów przedstawicieli nauki prawa oraz orzecznictwa sądowego dotyczące opisywanego problemu.
Drugą część książki otwiera artykuł dr. Konrada Walczuka poświęcony korelacji istniejącej, zdaniem Autora, pomiędzy zakresem ochrony danych osobowych przewidywanym w nowych rozwiązaniach prawnych a dostępem do informacji publicznej. Zagadnienie dotyczące bezpieczeństwa informacyjnego PNR w lotnictwie cywilnym omówiła w swym artykule dr hab. Małgorzata Polkowska. W opracowaniu omówiony został projekt ustawy autorstwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) w sprawie przetwarzania danych dotyczących przelotów pasażerskich oraz regulacje UE dotyczące wykorzystywania danych dotyczących takich przelotów (danych PNR).
W kolejnej części monografii znalazły się artykuły autorstwa dr. Piotra Milika, dr Moniki Nowikowskiej, dr. Mariusza Kamińskiego, dr. Dariusza Nowaka oraz dr Agnieszki Brzostek i dr. Filipa Radoniewicza. Autorzy odnoszą się w nich do szczegółowych problemów, jakie występują lub mogą wystąpić w związku z wejściem w życie RODO w tych sferach działania organów administracji publicznej, które obejmują pozyskiwanie i przetwarzanie danych osobowych. W nurt tych rozważań wpisuje się oparty na cennych spostrzeżeniach natury praktycznej artykuł dr Moniki Nowikowskiej, która omawia zasady ochrony danych osobowych w dokumentach kontrolnych a także opracowanie dr. Mariusza Kamińskiego dotyczące uprawnień służb specjalnych w zakresie dostępu do danych osobowych oraz przeprowadzona przez dr. Sławomira Chomoncika analiza problematyki obejmującej zasady ochrony danych osobowych osób zatrudnionych w ramach stosunku pracy. Natomiast dr D. Nowak dokonuje przeglądu aktów prawnych regulujących ochronę danych osobowych w Siłach Zbrojnych RP a dr Agnieszka Brzostek podejmuje próbę zarysowania zasad przetwarzania informacji, w tym danych osobowych i związanych z tym obowiązków ciążących na organach administracji publicznej. Aspekt prywatnoprawny ochrony danych pojawia się w artykułach dr. Piotra Milika i dr. Filipa Radoniewicza. Dr Piotr Milik analizuje zasady ochrony danych osobowych w działalności podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w sferze obrotu specjalnego, a dr Filip Radoniewicz przeprowadza analizę krytyczną tych przepisów prawa karnego, które sankcjonują przestępstwo kradzieży tożsamości.
Zważywszy na szerokie ujęcie problematyki związanej z ochroną danych osobowych, należy mieć nadzieję, że zawarte w monografii materiały stanowić będą przyczynek do dyskusji nad skutecznością nowych rozwiązań prawnych, a zarazem - na co szczególnie liczą Autorzy monografii - staną się wskazówką w poszukiwaniu odpowiedzi na pytania rodzące się na tle stosowania przepisów RODO w działalności podmiotów prywatnych oraz praktyce organów administracji publicznej.
Zakończenie
Różnorodna problematyka związana z reformą ochrony danych osobowych przedstawiona przez autorów jest rezultatem spostrzeżeń natury zarówno teoretycznej, jak i praktycznej. Stanowi wynik prowadzonych badań i poczynionych obserwacji dotyczących stosowania prawa - w związku z uruchomieniem nowych mechanizmów ochronnych oraz reformą już istniejących - w sferze zapewnienia bezpieczeństwa przetwarzania i przepływu danych osobowych.
Ustawodawca europejski w wyniku przyjęcia Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE poszerzył zakres ochrony danych osobowych, jednocześnie podkreślając główną rolę administratora danych osobowych, nakładając na niego dodatkowe obowiązki i odpowiedzialność oraz zaostrzając sankcje finansowe. Wejście w życie RODO we wszystkich krajach Unii Europejskiej - obok ochrony praw jednostki - ma przede wszystkim za zadanie poprawę bezpieczeństwa usług, szczególnie cyfrowych. Należy podkreślić, że ustawodawca stworzył prawo technologicznie neutralne, które umożliwi zastosowanie go niezależnie od rozwoju technologii.
Poczynione przez Autorów badania poruszają różne problemy związane z ochroną danych u progu wejścia w życie RODO. Przedstawione rozważania związane z ochroną i przetwarzaniem danych osobowych nie wyczerpują problemu, a stanowią jedynie punkt do dalszych dyskusji. Spostrzeżenia Autorów koncentrują się zasadniczo na takich zagadnieniach jak: ochrona prywatności w cyberprzestrzeni, problematyka prawa do bycia zapomnianym, kradzież tożsamości oraz pozyskiwanie i przetwarzanie danych osobowych w sferach działania organów administracji publicznej.
Pojemność pojęcia "dane osobowe" i brak jednej, powszechnie przyjmowanej definicji tego pojęcia czyni je - jakby się wydawało - pojęciem nieużytecznym. Spostrzec jednak można, że właśnie dzięki szerokiemu zakresowi pojęcie to staje się centralnym przedmiotem rozważań autorów w wielu dziedzinach, jak: kontrola, stosunek pracy, tajemnica przedsiębiorcy, lotnictwo cywilne, działalność służb specjalnych.
Ze zbioru przedstawionych artykułów można zasadniczo wyodrębnić dwie sfery ochrony danych osobowych jednostki: w cyberprzestrzeni oraz w sferze publicznoprawnej. Działalność w cyberprzestrzeni niesie ze sobą wiele możliwości naruszeń danych osobowych. Autorzy wskazali, że naruszenie ochrony danych osobowych w tej sferze pozostaje w obszarze działania i kontroli organów państwa. Organy te powinny być wyposażone w takie środki prawne, które pozwalają nie tylko skutecznie walczyć ze zjawiskiem kradzieży tożsamości w wymiarze karnym, czy służyć ochroną w wymiarze cywilnym, ale także powinny być wyposażone w środki prewencyjne, które uniemożliwią takie działania.
Na płaszczyźnie stosunków publicznoprawnych działalność na styku obywatel i państwo wymaga szczególnej uwagi, gdyż to państwo jest wyposażone we władcze narzędzia, za pomocą których oddziałuje na jednostkę. Autorzy, badając ustawowe i pozaustawowe przesłanki wykorzystania tych środków, zwracają szczególną uwagę na tę współzależność.
Żywimy nadzieję, że niniejsza pracy, w której wyraźnie zaznaczono wielość aspektów ochrony danych osobowych regulowanych polskim i europejskim ustawodawstwem, stanowić będzie dla Czytelników przydatną analizę uwarunkowań faktycznych i prawnych pozwalających zarówno na identyfikowanie zagrożeń związanych z naruszeniem danych osobowych w działalności organów władzy publicznej jak również zawierającą przydatne informacje o sposobach uchylania istniejącego ryzyka oraz zasadach jego szacowania.
