Na front
Pułk piechoty wracał właśnie z ćwiczeń letnich w garnizonie lwowskim. 26
sierpnia rozpoczęła się mobilizacja częściowa, 31 zaś ogłoszono
mobilizację powszechną. Mobilizację 8. kompanii III. baonu, której byłem
dowódcą, udało mi się przeprowadzić w skróconym czasie. Było to zasługą
zarówno kadry, jak szeregowych. Wykorzystaliśmy każdy wolny moment dla
uzupełnienia zaopatrzenia zwiększonego stanu kompanii. Nadrobienie
pewnej ilości czasu pozwoliło z kolei na przeprowadzenie koniecznego, a niemieszczącego się już w harmonogramie zajęć doszkolenia bojowego,
przede wszystkim świeżo powołanych rezerwistów. Zapał żołnierzy "młodych
roczników" ułatwiał zadanie instruktorom. Kompania szybko się zżywała.
Nikt z nas nie łudził się w tych dniach, że mobilizacja jest tylko
pociągnięciem taktycznym.
Chmura wojenna nadciągała nad nasz kraj błyskawicznie. Zajaśniały
pierwsze błyskawice. Rozległy się pierwsze grzmoty. 26 sierpnia
ogłoszono mobilizację w Niemczech.
Dnia 1 września 1939 roku o godzinie 5.45 nad ranem wojska niemieckie na
lądzie, morzu i w powietrzu zaatakowały granice państwa polskiego.
Wybuchła druga wojna światowa.
Śnimy o walce. Wróg już przekroczył granice.
Na alarm dzwon w mym domu dzwoni.
Czekam z powagą i w spokoju,
Mamy bagnety już na broni
I lance już do boju.
Już trąbka nam bojowa śpiewa,
Słuchamy dziś jej -?serc milionem,
Decyzja czynu już dojrzewa,
Zwycięstwo będzie naszym plonem.
Dzień chwały oto rozpoczęty,
Chwila decyzji już jest bliska...
Spokój i każdy uśmiechnięty,
I wszyscy na swe stanowiska.
Dzisiaj wiersz ten, wydrukowany w "Kurierze Warszawskim" w przeddzień
wojny, stracił "pokrycie rzeczowe". Wówczas, w pierwszych dniach
września, w ogniu wstających nad Polską łun, był przeżyciem prawdziwym i niekłamanym.
Entuzjastycznie przyjmowaliśmy wieści, że nie zostaliśmy sami.
Demokracje zachodnie dotrzymały zobowiązań. Nie przypuszczaliśmy, jak
niewielkie będzie to miało skutki praktyczne.
Zaskoczyło nas proklamowanie w dniu 4 września neutralności przez Rząd
Stanów Zjednoczonych. Ale... Polska, Francja i Anglia -?razem -?czyż to
nie wystarczy, aby zatrzymać i zetrzeć z powierzchni ziemi rozpędzoną
machinę niemiecką? Poza tym pamiętaliśmy historię pierwszej wojny
światowej i wkroczenie Stanów Zjednoczonych w późniejszym stadium walki.
"Historia się powtórzy" -?myślał każdy z nas.
Zajmowaliśmy wówczas kwatery w szkole św. Zofii. Żyliśmy wymarszem na
wroga. 5 września zarządzono pogotowie marszowe. W zastępstwie dowódcy
baonu, który udał się wcześniej na dworzec Lwów-Podzamcze,
zorganizowałem koncentrację i po ustaleniu kolejności wymarszu w nakazanej wczesnej godzinie kieruję III. batalion 40. pułku piechoty na
dworzec. Pamiętam dość komiczne wydarzenie, które nie godziło się z naszym podniosłym nastrojem. Ambicją żołnierzy i kadry baonu, tak z racji marszu "na zachód", jak i -?trzeba przyznać -?licznych i czasem
ślicznych oczu żegnających nas po drodze, było iść we wzorowym szyku.
Niespodziewanym zaskoczeniem było zatrzymanie kolumny przez pędzone
stado bydła. Aby przyspieszyć oczyszczenie drogi, żołnierze zaczęli "po
kowbojsku" usuwać krowy i cielęta...
Na stacji zameldowałem przybycie dowódcy baonu majorowi Sanojcy.
Załadowaniem nas do wagonów pokierował już sam major.
Jaki był nasz nastrój, niech świadczy pożegnanie dwóch oficerów, podczas
którego jeden z nich wręczył drugiemu przewodnik po Berlinie,
wyznaczając spotkanie bodaj na Unter den Linden.
Żołnierze pozostający we Lwowie patrzyli z zazdrością i nieukrywanym
żalem na ładujących się do wagonów kolegów. Szyny kolejowe miały nas
wieść na zachód, ku granicom napastnika.
Dowódca baonu, polecając mi dopilnowanie transportu w czasie jazdy,
przypomniał, abym unikał zbędnych postojów, gdyż wówczas jakieś inne
oddziały na skutek naszego spóźnienia mogłyby znaleźć się przed nami w Berlinie.
Skierowano nas drogą okrężną przez Wołyń. Transport we wzorowym
porządku, w pełnym pogotowiu OPL, ze śpiewem, skocznymi dźwiękami
harmonii i harmonijek ustnych posuwał się na front.
Wiary w zwycięstwo, w sprawną organizację walki z naszej strony nie
mogły zachwiać drobne trudności, jak na przykład ta, że już podczas
drogi trzeba było zdobywać w polu paszę dla koni.
Pierwszym poważnym wstrząsem były przerzucane z zachodu na wschód
transporty ewakuacyjne. Któż jednak wówczas nie sądził, że winne mogło
być dowództwo jakiegoś odcinka, nawet sam żołnierz, ale... nie
traciliśmy nadziei. Jednak już w czasie przejazdu przez Białą Podlaską
musiałem tłumaczyć żołnierzom, którzy spoglądali ze zdumieniem na
rozbite samoloty polskie, że są to jakieś ćwiczebne, stare gruchoty,
których nie opłaciło się ratować. Mówiąc to w sposób możliwie
przekonywający, zapytywałem się w duchu, dlaczego oprócz samolotów wroga
nie widziałem w górze innych. Coraz liczniejsze i coraz smutniej
wyglądające transporty ewakuacyjne poczynały nas przygnębiać. Ale
podnosi morale żołnierza reakcja ludności na widok baonu jadącego na
zachód. Serdeczne słowa życzeń i zachęty do walki umacniają bojowego
ducha.
W okolicy Brześcia transport nasz został zauważony przez samoloty
nieprzyjacielskie. Maszyny zwiadowcze zakreśliły kolistą smugę dymu i odleciały. Wiedzieliśmy, że oznacza to określenie naszego położenia.
Znajdowaliśmy się w pobliżu lasu. Dowódca transportu z chwilą
osiągnięcia przez pociąg pierwszych drzew dał rozkaz zatrzymania się.
Pociąg, opuszczony przez nas, został zamaskowany gałęziami, a żołnierze
zagłębili się w las po obydwu stronach toru.
Wkrótce nadleciały samoloty niemieckie, które krążyły przez pewien czas
wokół transportu, ale go nie zbombardowały.
Szańce Woli
Znaleźliśmy się ostatecznie w Wesołej koło Warszawy. Podczas postoju
dowództwo pułku otrzymało z Dowództwa Obrony Warszawy rozkaz
maszerowania na obronę stolicy. Komunikującemu mi o tym podporucznikowi
Lisowskiemu, adiutantowi dowódcy baonu, powiedziałem, że to niemożliwe,
że to widocznie mylna informacja, pochodząca nie wiadomo z jakiego, może
nawet z wrogiego źródła. My idziemy przecież na Berlin!
Okazało się, że dzwonił pułkownik Tomaszewski, czekał przy telefonie.
Znałem osobiście pułkownika. Relacja była prawdziwa. Pułkownik
Tomaszewski nie reagował, gdy mówiłem o moim posądzeniu, że wieść ta
jest dziełem V kolumny. Zakończył rozmowę słowami:
-?Wesoło z Wesołej maszerować do Warszawy i wszystkim na prawo i lewo
mówić, że pułk lwowski idzie na odsiecz stolicy.
Z polecenia dowódcy wyładowuję baon. Nie jest to łatwe, ponieważ brakuje
środków pomocniczych do wyładowywania, jak szyny, improwizowane rampy
itd., a w górze krążą nieprzyjacielskie samoloty. Próbują nalotów, ale
salwy baonu, choć w efekcie nie przyczyniają napastnikowi szkody,
przekonują go, że lepiej szukać szczęścia w mniej "głośnej" okolicy. W stosunkowo krótkim czasie kolumna jest gotowa do marszu. Zła,
piaszczysta droga, w której ciężkie wozy zapadają się po osie, prowadzi
do Dworca Wschodniego. Na torach leżą rozbite wagony i cysterny. Już z bliska świecą nam w oczy łuny pożarów. W nozdrza wkręca się dym.
Samoloty niemieckie prawie bezkarnie krążą nad Warszawą.
W rejonie Dworca Wschodniego spotykam bardzo lubianego i szanowanego
przez nas majora Kasjana, dowódcę II. baonu naszego pułku. Major
zaznajamia mnie po raz pierwszy w sposób wyczerpujący z rzeczywistą
sytuacją frontową.
Otrzymujemy rozkaz dalszego marszu przez Pragę i most Kierbedzia na
Wolę. Prowadzi nas dowódca baonu. Wolne tempo marszu, wynikające z różnych przeszkód na drodze, pozwala żołnierzom, z których większość po
raz pierwszy oglądała stolicę, zobaczyć skutki bombardowań. Zdumiewa nas
wszystkich bohaterska postawa ludności Warszawy. Na każdym kroku
spotykamy się z objawami sympatii i troski o żołnierza.
Na moście Kierbedzia liczne leje i wyrwy po bombach lotniczych. Mimo
tego panuje tu ogromny ruch. W razie nalotów nurkowców nieprzyjaciela
następstwa mogą być katastrofalne.
O świcie na jednej z bocznych ulic dowódca baonu nad rozłożonymi mapami
i planami zapoznał nas z powierzonym odcinkiem boju. Tutaj usłyszałem o decyzji objęcia przeze mnie dowództwa reduty Sowińskiego.
Nieprzyjaciel spodziewany jest w każdej chwili. Bronić będziemy głównego
kierunku przewidywanego uderzenia Niemców z zachodu, po osi
Łódź-Sochaczew-Warszawa. Granice odcinka: strona lewa -?ulica Jana
Kazimierza włącznie, prawa -?fort Sowińskiego włącznie. Przedni skraj
stanowisk -?fabryka "Dobrolin" i wały fortu Sowińskiego. Do dyspozycji
otrzymuję wsparcie środków ogniowych będących we władaniu dowódcy baonu.
Kompanię będą wspierały dwie baterie artylerii.
Oddział baonu stołecznego przygotowuje obecnie umocnienie odcinka.
Dowodzi nim porucznik Pytłoszcz. Od niego mam przyjąć powierzony mi
odcinek.
Reduta Sowińskiego wchodziła jako część składowa obrony Woli. Dalsze
części, podlegające dowództwu "Warszawa-Zachód", to: Ochota, broniona
przez II. baon 40. pułku piechoty, i Rakowiec, bronionym przez II. baon
41. pułku piechoty.
Dowódcą "Warszawy-Zachód" był podpułkownik Kalandyk (dowódca 40. pułku
piechoty), dowódcą zaś artylerii major Fryc.
Jako części składowe lewobrzeżnej obrony Warszawy, dowodzonej przez
pułkownika dyplomowanego Mariana Porwita, wchodziły nadto:
"Warszawa-Północ" (Bielany, Młociny, Powązki i Koło; dowódca
podpułkownik Tewzadze) i "Warszawa-Południe" (Mokotów, Czerniaków,
Siekierki i Wilanów; dowódca podpułkownik Galiński). Dowódcą obrony
Pragi był generał brygady Zulauf. Dowództwo obrony miasta spoczywało w ręku generała brygady Waleriana Czumy.
Kompania z powagą, w milczeniu przyjęła wiadomość o otrzymanym zadaniu.
Widziałem pełne zrozumienie dla moich słów, że z chwilą objęcia
stanowisk nie ma dla nas odwrotu, że tylko śmierć... albo rozbicie
wroga. Twarze słuchających żołnierzy wyrażały taką zaciętość, że mogłem
nie obawiać się o ich morale.
Kompanię poprowadził w rejon fortu wolskiego mój zastępca, podporucznik
Grochowalski, mając za zadanie od razu ubezpieczyć się, szczególnie
wzdłuż osi ulicy Wolskiej. Sam, zgodnie z poleceniem, udałem się do
porucznika Pytłoszcza. Szedłem z gońcem. Nie ostrzeżeni przez
"urlopującego" w następnym podwórku sapera, wleźliśmy na teren
zaminowany. Spostrzegł nas dopiero w ostatniej chwili. Do dziś pamiętam,
jak niecierpliwie wyczekiwałem chwili, gdy wyprowadzi nas z zagrożonego
miejsca. Nie mogłem ryzykować wcześniejszego "instruktażu", żeby nie
zdenerwować przewodnika. Dostało mu się, gdy wyszliśmy na bezpieczny
teren. Chodziło zresztą nie tylko o nas -?przed oczyma miałem uszkodzone
działo, które z racji podobnej "opieki" wjechało na teren zaminowany.
Porucznika Pytłoszcza znałem dobrze. Był to mój kolega ze Szkoły
Podchorążych Piechoty. Przywitanie było bardzo serdeczne. Penetracja
odcinka wykazała niezbicie, że niełatwo go będzie bronić, przede
wszystkim na skutek braku swobodnych pól ostrzału. Linie obrony
przebiegały wśród budynków. Liche, jak na przedmieściu, zabudowania
łatwo mogły zostać zwalone i spalone ogniem artylerii i lotnictwa. Brak
dogodnych punktów do obserwacji, powierzchowne przygotowanie stanowisk,
rzadko rozsiane wnęki strzeleckie i umieszczone w oknach domów woreczki
z piaskiem nie natchnęły mnie optymizmem. Baon stołeczny nie był w stanie w tak krótkim czasie przygotować obrony dokoła całej Warszawy.
Zrozumiałem, że właściwe zorganizowanie odcinka zależy tylko od nas, że
możemy liczyć tylko na siebie. Jak refren brzmiały mi w uszach słowa:
"Nieprzyjaciel spodziewany lada chwila...". Dla obydwóch nas czas miał
wagę już nie złota, ale życia.
Odebrałem odcinek, serdecznie żegnając Pytłoszcza. Nie miałem go już
więcej zobaczyć. Zginął w umocnionej przez siebie stolicy.
Odcinek swój znalazłem w stanie groźniejszym, niż sądziłem.
Patrzyłem ze współczuciem, ale i rosnącym przerażeniem na przewalające
się ulicą Wolską tłumy pieszych, wózki, wozy i ludzi bez domu. Policja
opuściła wolskie posterunki. Nie widziałem żadnych przedstawicieli władz
cywilnych. Pośród wałęsających się bezradnie ludzi iluż mogło być
członków V kolumny! Dowódcy plutonów otrzymali tymczasowe odcinki obrony
dla odparcia ataku nieprzyjaciela, jeśliby zdołał nas zaskoczyć.
Podporucznik Adamski ubezpieczał kompanię w rejonie kościoła
mariawickiego. Dowódcy plutonów przeszli na swoje odcinki. Znałem ich
już i pewien byłem, że przygotują się do walki poważnie i z rozsądkiem.
Sam tymczasem obchodziłem powierzony sobie rejon.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki