The older you get, the better you get,unless you're a banana[1]
Wstęp
Przywołany cytat pochodzi z książki Midlife, madness or menopause. Does anyone know what's normal? (Wiek średni, szaleństwo czy menopauza. Czy ktoś wie, co jest normalne?), popularnego poradnika dla kobiet w okresie przejścia menopauzalnego. Cytat i tytuł książki dobrze ilustrują to, jak można myśleć i pisać o menopauzie, w jakich kontekstach ją umieszczać. Można wskazywać, że to nowa i dobra faza życia, albo koncentrować się na negatywnych skutkach dla zdrowia, ale zawsze należy podkreślać różnorodność. Menopauzą i jej następstwami interesują się specjaliści z różnych dziedzin nauki - od nauk biologicznych i medycznych po nauki społeczne. Badania prowadzone w obrębie tych dyscyplin naukowych pozwalają nie tylko wyjaśnić fizjologiczny mechanizm menopauzy i opisać jej skutki zdrowotne, lecz także wytłumaczyć jej rolę w kontekście społecznym i w perspektywie historii życia kobiety. Jak pokazują cytat i tytuł, o menopauzie można też mówić żartobliwie, oswajając w ten sposób związane z nią stereotypy, a nawet przesądy.
Menopauza i okres przejścia menopauzalnego są także ważnymi zagadnieniami w psychologii, zwłaszcza psychologii prokreacji i psychologii zdrowia. W obrębie tej pierwszej menopauza jest pojmowana jako zdarzenie w cyklu życia kobiety, zgodnie z paradygmatem biopsychospołecznego podejścia do realizowania przez człowieka jego funkcji prokreacyjnych, w obrębie tej drugiej zwraca się uwagę na menopauzę ze względu na jej związek ze zdrowiem i możliwościami oddziaływania na psychologiczne potencjały zdrowia. Trudno ustanowić wyraźną granicę i jednoznacznie określić, czy badania nad okresem przejścia menopauzalnego powinny być prowadzone w ramach psychologii prokreacji, czy psychologii zdrowia. A może niektóre z nich należałoby raczej zaklasyfikować do psychologii rozwoju lub psychologii klinicznej? Pokazuje to różnorodność aspektów, które można uwzględniać w psychologicznych badaniach nad okresem menopauzalnym. Obok wskazania różnorodności dyscyplin, w których prowadzone są badania, można też podkreślić różnorodność podejść teoretycznych i paradygmatów badawczych. Prowadzi się badania przekrojowe oraz podłużne, badania kwestionariuszowe oraz eksperymentalne, badania randomizowane oraz badania bez doboru losowego i grup kontrolnych, a do ewentualnych zmian podchodzi się np. z perspektyw psychodynamicznej, poznawczej czy neuropsychologicznej. Wyników badań jest tak wiele, że coraz popularniejsze stają się ich systematyczne przeglądy i metaanalizy.
Książka ta jest próbą przedstawienia różnorodności zagadnień podejmowanych w dziedzinie psychologicznych badań nad menopauzą, a także zademonstrowania możliwości, jakie daje odwoływanie się do psychologii. To również próba pokazania zjawiska, jakim jest menopauza, w szerszym kontekście ewolucyjnym, kulturowym i społecznym. Treść i układ kolejnych rozdziałów książki odzwierciedlają tę różnorodność. Naukowy dyskurs dotyczący menopauzy zmieniał się wraz z upływem czasu - wyraźnie widoczne jest stopniowe przechodzenie od biomedycznego do biopsychospołecznego ujmowania menopauzy i jej skutków oraz coraz wyraźniejsze uwzględnianie aktywnej roli kobiet w procesie "zarządzania menopauzą". W debacie, która miałaby rozstrzygnąć, czy menopauza jest tylko zjawiskiem biologicznym i medycznym, czy raczej zjawiskiem biologicznym o różnorodnych następstwach, opowiadałabym się zdecydowanie za tą drugą opcją.
Prezentacja wybranych zagadnień: kwestii terminologicznych, charakterystyki mechanizmu i objawów menopauzy, ewolucyjnego podejścia, kulturowych i psychologicznych aspektów okresu przejścia menopauzalnego oraz skutków dla stanu psychicznego, skutecznych interwencji wspomagających redukcję objawów, opiera się na wynikach badań i analiz teoretycznych dostępnych w literaturze. W książce zawarłam także własne propozycje teoretyczne - np. dotyczące indywidualnej koncepcji menopauzy - oraz omówiłam wyniki badań prowadzonych w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Łódzkiego, m.in. w ramach kierowanego przeze mnie seminarium magisterskiego. Moim Magistrantom dziękuję w tym miejscu za podzielanie moich zainteresowań naukowych.
Cenne uwagi recenzentów manuskryptu Profesor Marioli Bidzan i Profesora Tomasza Pertyńskiego, oceniających go z perspektywy psychologii i medycyny, wpłynęły na merytoryczną wartość ostatecznej wersji książki. Obojgu Recenzentom wyrażam w tym miejscu serdeczne podziękowanie. Bardzo dziękuję również zespołowi Wydawnictwa Naukowego PWN SA, a zwłaszcza wydawcy Pani Aleksandrze Małek-Leśniewskiej i redaktorowi Pani Marcie Höffner, za dbałość o najwyższy standard publikacji.
Oddając tę książkę do rąk Czytelników, mam nadzieję, że zainteresuje ona zarówno tych, którzy naukowo i praktycznie zajmują się psychologią i medycyną, jak i osoby, które same doświadczają przejścia menopauzalnego lub obserwują je u swoich bliskich.
