Przedmowa

Brian Hemmings i Tim Holder

Przez ostatnie 20 lat praktyka psychologii sportu doczekała się znacząco większego zainteresowania i wyeksponowania w mediach w związku z dostrzeżeniem jej wagi w sporcie wyczynowym. Obszar psychologii sportu zyskał również uznanie jako zawód, dzięki czemu obecnie powstaje więcej szans na rozwój kariery w tym zakresie. W Wielkiej Brytanii jest prowadzonych wiele specjalistycznych kursów poświęconych psychologii sportu i aktywności fizycznej na poziomie studiów licencjackich i magisterskich.

Ponadto w 2004 roku Brytyjskie Towarzystwo Psychologiczne1 (British Psychological Society, BPS) utworzyło odrębny oddział psychologii sportu i aktywności fizycznej i odpowiednio wykształcone i wyszkolone osoby mogą dziś uzyskać status zarejestrowanego specjalisty. Gdy piszemy te słowa, w BPS jest zarejestrowanych 153 psychologów sportu. Co więcej, Brytyjskie Towarzystwo Nauk o Sporcie i Aktywności Fizycznej2 (British Association of Sport and Exercise Sciences, BASES) prowadzi program akredytacyjny dla osób pragnących się kształcić w obszarze sportu i aktywności fizycznej oraz zapewniać sportowcom wsparcie psychologiczne. Obecnie akredytację otrzymały 183 osoby3. Liczby te wskazują, że w Wielkiej Brytanii ta dyscyplina wciąż jest w powijakach, istnieją jednak olbrzymie możliwości poszerzania wiedzy i zastosowania psychologii do poprawiania osiągnięć sportowych.

Nie chcemy sugerować, że psychologowie sportu pracują wyłącznie nad poprawą wykonania, ponieważ wiele interwencji dodatkowo dotyczy samopoczucia i osobistego rozwoju sportowca. Jednakże Anderson z zespołem (2002, The Sport Psychologist, 16, 432-453) podają, że w ankiecie przeprowadzonej w Wielkiej Brytanii wśród akredytowanych przy BASES praktyków najczęściej podawanym celem pracy ze sportowcem było poprawienie jego wykonania. Ponadto analiza literatury pokazuje, że istnieje wiele tekstów skupionych na teorii i badaniach naukowych, natomiast znacznie mniej prac zostaje poświęconych praktycznym elementom psychologii sportu w kontekście wykonania. Może to zaskakiwać, szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę fakt, że dla wielu osób cały powab psychologii sportu polega właśnie na ich fascynacji możliwością stosowania jej "w realnym świecie". Co więcej, doświadczenia praktyków są bardzo cenne, gdyż wiedza stosowana jest ważna z punktu widzenia kształtowania przyszłych teorii, badań i praktyki.

Literatura pomagająca praktykującym psychologom sportu w pracy w dużej mierze podporządkowuje się naukowym rygorom i zasadzie wiarygodności. A dzieje się tak za sprawą logicznego założenia, że praktyka stosowanej psychologii sportu powinna wywodzić się z teorii i dowodów płynących z badań prowadzonych na gruncie koncepcji teoretycznych. Niemniej ta książka ma pokazać szerszą rzeczywistość pracy praktyków w realnych sytuacjach ze sportowcami, z naciskiem na to, jak pracują. Obejmuje nie tylko fundament w postaci wiedzy złożonej z teorii i wyników badań, które kształtują zarówno interwencje prowadzone dla sportowców, jak i wiedzę płynącą z praktyki. To z kolei podkreśla znaczenie doświadczenia i zrozumienia okoliczności konsultacji (bardzo różnych w odmiennych dyscyplinach sportowych) oraz rozumienia, w jaki sposób taka wynikająca z doświadczenia wiedza może zostać włączona do teorii i badań, oraz wskazywać skuteczne rozwiązania w pracy z zawodnikami. Dodatkowo, przedstawione w tej książce opisy przypadków zawierają liczne przykłady twórczego zastosowania teorii i wyników badań w pracy ze sportowcami, wykorzystującego elastyczne i modyfikowalne podejścia, działające na poziomie jednostek, drużyn i organizacji.

Podejście oparte na studiach przypadków doprowadziło do wielu odkryć w psychologii stosowanej, choć badacze otwarcie uznają jego ograniczenia w sferze wnioskowania przyczynowo-skutkowego. Jednakże dalszy rozwój wiedzy w zakresie stosowanej psychologii sportu bez wątpienia wymaga - poza stosowaniem metod eksperymentalnych - uzupełnienia metodologiami nieeksperymentalnymi, w tym podejściem opartym na opisach przypadków. Ponadto zawodowe standardy praktykujących psychologów sportu w Wielkiej Brytanii są monitorowane i oceniane przez wymienione już zawodowe zrzeszenia, nierzadko z wykorzystaniem opisów przypadków, pokazujących pracę ze sportowcami. Te opisy powinny odpowiadać rygorowi naukowemu, opierać się na dowodach naukowych i zawierać element refleksyjnej praktyki. Dlatego przyszli praktycy i obecni studenci muszą rozwinąć umiejętność opisywania przypadków, tak aby zrozumieć użyteczność tego typu opisów w rozwijaniu praktyki ze sportowcami, drużynami i członkami sztabu szkoleniowego. Celem tej książki jest edukowanie obecnych i przyszłych psychologów sportu w zakresie przygotowywania opisu przypadku oraz, równolegle, rozwijanie u nich skutecznych umiejętności konsultacyjnych w praktyce psychologii sportu.

Kolejne rozdziały książki zawierają unikalne opisy przypadków zaprezentowane przez doświadczonych i wykwalifikowanych praktyków. Pragniemy pokazać czytelnikowi sprawy z "realnego świata" i zademonstrować rodzaj problemów i wyzwań, z którymi musi się zmierzyć i z którymi musi sobie poradzić psycholog sportu. Warto wskazać, że celem książki nie jest całkowite przeanalizowanie każdego poruszanego wątku, z jakim można się zetknąć w praktyce. Mogłoby powstać znacznie więcej rozdziałów opisujących interwencje stosowane w odniesieniu do różnych grup, w różnym wieku czy w różnych populacjach sportowców i osób pełniących funkcje wspierające. Niemniej jednak w tej pracy w pogłębiony sposób przedstawiono szeroki obszar tematyczny, aby dać czytelnikowi wgląd w proces (np. budowania relacji) pracy związanej z udzielaniem wsparcia, a także treści interwencji. Dalsze rozdziały dotyczą wielu dyscyplin sportowych i sportowców reprezentujących różne poziomy wykonania.

O autorach

Raphael Brandon

English Institute of Sport

Trener akredytowany przy UK Strength and Conditioning Association. Ma licencjat z psychologii i tytuł magistra nauk o sporcie. Dołączył do EIS (English Institute of Sport) w 2003 roku, a w latach 2003-2006 pełnił również funkcję Lead Strength and Conditioning Coach w RFUW (Rugby Football Union Women).

Sarah Cecil

English Institute of Sport

Główny psycholog w EIS w regionie londyńskim. Uzyskała licencjat na St Andrew's University i tytuł magistra na Exeter University, jest też psychologiem sportu zarejestrowanym przy BPS (British Psychological Society) oraz przy BASES (British Association of Sport and Exercise Sciences). Przez ponad 8 lat pracowała intensywnie z osobami uprawiającymi różne dyscypliny sportowe, obecnie koncentruje się na kilku sportach olimpijskich, między innymi na lekkoatletyce, szermierce i strzelectwie.

Iain Greenlees

School of Sport, Exercise and Health Sciences, University of Chichester

Uczy psychologii sportu na University of Chichester. Tytuł doktora uzyskał na University of Southampton, a w swojej pracy doktorskiej zajmował się pewnością siebie w kontekście drużynowym. Jest psychologiem sportu zarejestrowanym w BPS i akredytowanym przy BASES. Od ponad 10 lat pracuje z zawodnikami młodzieżowymi uprawiającymi różne dyscypliny sportowe.

Chris Harwood

School of Sport and Exercise Sciences, Loughborough University

Starszy wykładowca psychologii sportu na Loughborough University, gdzie w 1997 uzyskał tytuł doktora. Jego zainteresowania związane z badaniami, nauczaniem i treningiem obejmują motywację osiągnięć, poprawę wykonania i kwestie psychospołeczne w sporcie młodzieżowym. Posiada akredytację BASES psychologa sportu na poziomie wyczynowym, jest również psychologiem sportu akredytowanym przy BASES i zarejestrowanym w BPS. Przez ostatnie 15 lat pracował z członkami narodowych kadr juniorów reprezentujących wiele dyscyplin sportowych oraz z zawodowymi tenisistami, piłkarzami i krykiecistami.

Brian Hemmings

Consultant Sport Psychologist and School of Human Sciences, St Mary's University College, Twickenham

Wykłada psychologię sportu na St Mary's University College. W 1998 roku uzyskał tytuł doktora na University of Southampton. Jest psychologiem sportu zarejestrowanym w BPS i akredytowanym przy BASES, w pełnym wymiarze prowadzi także prywatną praktykę. Przez ponad 15 lat intensywnie pracował z licznymi olimpijskimi, zawodowymi i amatorskimi dyscyplinami, a obecnie aktywnie angażuje się w pracę z najlepszymi golfistami, krykiecistami i kierowcami wyścigowymi.

Tim Holder

School of Human Sciences, St Mary's University College, Twickenham

Wykłada stosowaną psychologię sportu na St Mary's University College. Jest akredytowanym przy BASES psychologiem sportu i aktywności fizycznej, uzyskał tytuł doktora na University of Southampton. Odkąd rozpoczął praktykę jako psycholog sportu w 1989 roku, współpracował z licznymi członkami kadr narodowych, między innymi z zawodnikami uprawiającymi tenis stołowy, pływanie, squash, boks amatorski i żeglarstwo, a także konsultował indywidualnych sportowców trenujących rozmaite dyscypliny sportowe.

Jonathan Katz

Consultant Psychologist

Uzyskał tytuł doktora na Cranfield University, jest też zarejestrowanym w BPS psychologiem (specjalność: poradnictwo psychologiczne oraz sport i aktywność fizyczna) i akredytowanym przy BASES psychologiem sportu na poziomie wyczynowym. W swojej pracy skupia się na relacji między stresem a poziomem działania, czyli na umiejętności zaprezentowania odpowiedniego poziomu wykonania pod presją u indywidulanych zawodników, drużyn oraz organizacji w sporcie i biznesie. Jest też autorytetem w zakresie poradnictwa psychologicznego i efektywnych systemów komunikacji. Był głównym psychologiem reprezentacji Wielkiej Brytanii podczas Igrzysk Paraolimpijskich w Atenach, Turynie i Pekinie.

Andrew Lane

School of Sport, Performing Arts and Leisure, University of Wolverhampton

Profesor psychologii sportu na University of Wolverhampton. Jest psychologiem sportu i aktywności fizycznej zarejestrowanym w BPS i akredytowanym przy BASES, oraz autorem ponad 100 artykułów w czasopismach, redaktorem dwóch publikacji książkowych. Jako praktyk współpracuje z zawodnikami w EIS oraz London Boxing Association, gdzie wspiera ich przygotowania do mistrzostw świata. W przeszłości amatorsko uprawiał boks, obecnie nadal aktywnie uprawia sport - biega i trenuje duathlon.

Caroline Marlow

Sport Performance, Assessment and Rehabilitation Centre, Roehampton University

Starszy wykładowca psychologii sportu na Roehampton University. Tytuł doktora uzyskała na Brighton University, od ponad 10 lat jest akredytowanym psychologiem sportu i aktywności fizycznej. Pracowała ze sportowcami z różnych dyscyplin, reprezentujących różne poziomy, szczególnie specjalizuje się w zapewnianiu wsparcia młodym sportowcom. Obecnie pracuje z zawodnikami uprawiającymi krykiet, badminton, gimnastykę i bowling.

James Moore

English Institute of Sport Sheffield

Dyplomowany fizjoterapeuta z licencjatem z fizjoterapii, tytułem magistra fizjoterapii (manualnej) oraz magistra biomechaniki stosowanej (applied biomechanics). Zanim w 2005 roku dołączył do EIS, by objąć stanowisko głównego klinicznego fizjoterapeuty w Londynie, pracował w Stanach Zjednoczonych w NFL (National Football League), NCAA (National Colegiate Athletic Association) oraz w Wielkiej Brytanii, gdzie zajmował się zawodnikami uprawiającymi krykiet i lekkoatletykę. Od 2005 do 2006 współpracował z RFUW pod auspicjami EIS, co było rezultatem pracy, którą wcześniej wykonał w IRFU (Irish Rugby Football Union) oraz Wasps RFU.

Jenny Page

Department of Sport and Exercise Science, University of Portsmouth

Starszy wykładowca psychologii sportu i aktywności fizycznej na University of Portsmouth. Kończy pracę doktorską na University of Liverpool i jest akredytowanym przy BASES psychologiem sportu. Jako konsultantka zajmowała się różnymi dyscyplinami sportowymi, obecnie współpracuje z gimnastykami, rugbistami i piłkarzami.

Chris Shambrook

Director, K2 Performance Systems Ltd Reading

Psycholog sportu od 1996 roku. Uzyskał tytuł doktora na University of Brighton, obecnie udziela porad brytyjskiej olimpijskiej drużynie wioślarskiej, która odnosi znaczące sukcesy. Był członkiem sztabu szkoleniowego podczas trzech ostatnich olimpiad. W przeszłości pracował dla England and Wales Cricket Board, Team Faldo Golf, Cambridge and Oxford University Boat Race Crews, Sunderland Football Club oraz wspierał wielu czołowych sportowców reprezentujących różnorodne dyscypliny.

Richard Thelwell

Department of Sport and Exercise Science, University of Portsmouth

Wykładowca psychologii sportu na University of Portsmouth. Tytuł doktora uzyskał na University of Southampton, jest psychologiem sportu zarejestrowanym w BPS i akredytowanym przy BASES. Od ponad 10 lat intensywnie współpracuje z przedstawicielami licznych dyscyplin sportowych. Obecnie czynnie angażuje się w pracę z czołowymi sportowcami reprezentującymi krykiet i żeglarstwo młodzieży.

ROZDZIAŁ 1

Wprowadzenie

Brian Hemmingsa,b i Tim Holderb

1.1. Podejście poznawczo-behawioralne

Istnieje wiele podejść do stosowanej psychologii sportu. Poczwardowski, Sherman i Ravizza (2004, s. 446) stwierdzili, że "to zawodowy profesjonalizm konsultanta kieruje procesem pomagania i określa zarówno punkt wyjścia, jak i cel z uwzględnieniem zmiany zachowania klienta, a także prowadzi konsultantów dosłownie w każdej sferze ich praktycznej działalności". Stosownie do tego ujęcia szczegółowo przedstawione w tej książce opisy przypadków opierają się na paradygmacie poznawczo-behawioralnym. Nie oznacza to, że jest to model lepszy od innych, ale wskazuje, że wielu psychologów sportu w codziennej praktyce stosuje podejście behawioralno-poznawcze.

Krótko mówiąc, terapia poznawczo-behawioralna (CTB) jest pojęciem bardzo szerokim, obejmującym podejścia mające swoje źródła w terapii poznawczej, terapii behawioralnej oraz innych opisanych interwencjach, których celem jest zmniejszenie psychicznego napięcia i ograniczenie zachowań nieprzystosowawczych przez modyfikację procesów poznawczych (Greenberg, Padesky, 1995; Hill, 2001). W modelu tym zakłada się, że sposób postrzegania świata przez jednostkę jest subiektywny i pośredniczą w nim procesy poznawcze; podkreśla się także interakcję między danymi sytuacjami, przekonaniami (tym, co myślimy), emocjami (tym, co czujemy) i zachowaniami (tym, co robimy). W praktyce psycholog sportu wykorzystujący podejście poznawczo-behawioralne angażuje się we wzajemną relację ze sportowcami, z którymi pracuje. Co więcej, konsultacje skupiają się na obecnych trudnościach "klienta", a informacje na temat przeszłych doświadczeń są zbierane jedynie w takim zakresie, w jakim istnieje ich bezpośredni związek z bieżącą sytuacją. Według Scotta i Drydena (2003) w obrębie tego podejścia nacisk jest kładziony na przełamanie negatywnych powiązań między przekonaniami, zachowaniem i emocjami, a można to osiągnąć dzięki wykorzystaniu poznawczych i behawioralnych "dróg dostępu". Innymi słowy, podkreśla się ułatwianie zmiany za pośrednictwem procesów myślowych i zachowań przy założeniu, że łączy je bezpośrednia zależność.

1.2. Rodzaje diagnozy i interwencji

Opisy przypadków zawarte w tej książce obejmują diagnozę (ocenę psychologiczną), która ma zasadnicze znaczenie dla rozpoczęcia procesu konsultacji. W procesie diagnozy sportowców szczególnie ważne jest podniesienie ich samoświadomości, co często już można traktować jako samą interwencję. Ideę tę zawarto w wielu opisach przypadków w tej pracy - albo wprost, jako celowy obszar oddziaływania i rozwoju, albo pośrednio w opisie procesu psychologicznej diagnozy. Narzędzia, którymi dysponuje psycholog sportu w procesie diagnozy psychologicznej, obejmują: wywiady, kwestionariusze (albo inne metody typu papier-ołówek) i obserwację. Względne mocne i słabe strony każdej metody umożliwiającej uzyskanie dokładnych i rzetelnych danych określają konieczność pozyskiwania informacji ze wszystkich trzech źródeł (triangulacja) w celu podniesienia ich dokładności i maksymalizowania skuteczności późniejszych decyzji dotyczących procesu interwencji (zob. Beckmann, Kellmann, 2003; Vealey, Garner-Holman, 1998; Taylor, 1995). Po zakończeniu procesu trafnej diagnozy psycholog pracujący ze sportowcami może wybrać sposoby interwencji stosowne do diagnozy i wykorzystujące różnorodne techniki (czy metody), za których pośrednictwem może on wpływać na umiejętności psychologiczne, samopoczucie i, ostatecznie, wyniki sportowców (Anderson i in., 2002).

1.3. Techniki i umiejętności

Treść opisów przypadków odzwierciedla rozmaite cele interwencji formułowane w trakcie pracy ze sportowcami. W wielu wypadkach prowadzona interwencja opiera się na rozwijaniu umiejętności psychologicznych (mentalnych). Ważne jest, by czytając opisy przypadków, pamiętać o odróżnieniu umiejętności psychologicznych/mentalnych od technik stosowanych do ich rozwijania. Vealey (1988) wymienia umiejętności psychologiczne, które są ważne w sporcie, na przykład samoświadomość, adekwatny poziom pewności siebie, optymalny poziom uwagi i pobudzenia psychofizjologicznego. Techniki przyjęte w przedstawionych opisach przypadków, takie jak dialog wewnętrzny (mowa wewnętrzna), formułowanie celów, praca z wyobrażeniami oraz wypełnianie profilu umiejętności, to sposoby, za których pomocą psycholog sportu może wpływać na rozwój umiejętności mentalnych współpracującego z nim zawodnika. Duże znaczenie ma też świadomość, iż psychologowie zajmujący się praktyczną psychologią sportu mogą posłużyć się tą samą techniką, aby oddziaływać na różne umiejętności psychologiczne, oraz że można łączyć techniki, aby wzmocnić jedną umiejętność psychologiczną.

1.4. Praktyka refleksyjna

Każdy opis przypadku zawiera część poświęconą refleksji na temat odbytego procesu z perspektywy psychologa. To fundamentalna część każdego praktycznego zastosowania technik psychologicznych, niezależna od konkretnego celu danej interwencji. Refleksja jest procesem, dzięki któremu można rozwijać wiedzę za pośrednictwem zawodowej praktyki (Durgahee, 1997). Proces refleksji może pomóc psychologom sportu pracującym ze sportowcami zyskać pewność co do własnych działań w obliczu niepewności (Ghaye, Lillyman, 2000). Dlatego proces refleksji pomaga praktykom psychologii sportu uczyć się w usystematyzowany sposób na podstawie własnych doświadczeń oraz pomaga zrozumieć, że praktyczna praca psychologa ze sportowcami ze swojej natury charakteryzuje się niepewnością typową dla dynamicznego procesu. Rozwijana dzięki refleksji umiejętność zaakceptowania tej niepewności umożliwia praktykom zinterpretowanie tego doświadczenia w kategoriach wyzwania. Wielu autorów opisało schematy procesu refleksji, często o charakterze cyklicznym, które wspierają psychologów praktyków w ich pracy (np. Anderson, Knowles, Gilbourne, 2004; Johns, 1994). Niektóre z nich zostały ukazane w konkretnych rozdziałach tego opracowania.

Książka składa się z trzech części. Część pierwsza obejmuje pięć opisów przypadków współpracy z indywidualnymi sportowcami. Chris Harwood opisuje intensywny program nastawiony na zbudowanie poczucia własnej skuteczności u rozpoczynającego profesjonalną karierę tenisisty. Brian Hemmings szczegółowo przedstawia proces towarzyszenia międzynarodowemu krykieciście testowemu4 w radzeniu sobie z różnorodnymi dystraktorami, napływającymi zarówno z pola gry, jak i spoza niego. Andrew Lane opisuje zastosowanie interwencji wykorzystującej nagrania wideo w pracy z zawodowym pięściarzem przygotowującym się do walki o tytuł mistrza świata. Caroline Marlow dokumentuje proces kwestionowania przekonań, które ograniczają możliwości zawodnika uprawiającego bowling sportowy, natomiast Iain Greenlees przedstawia program interwencyjny pomagający zbudować adekwatny poziom pewności siebie u nastoletniego golfisty.

Część druga zawiera trzy rozdziały poświęcone interwencjom w sportach zespołowych. Chris Shambrook dokumentuje przebieg interwencji w gronie wioślarzy tworzących kadrę olimpijską; celem tej interwencji była poprawa komunikacji w zespole. Jenny Page opisuje swoje doświadczenia psychologa stażysty prowadzącego warsztaty edukacyjne dla zróżnicowanych wiekowo drużyn ligi rugby podczas dwóch sezonów, a Richard Thelwell szczegółowo przedstawia efekty treningu formułowania celów w zawodowej piłce nożnej.

Ostatnia część składa się z trzech rozdziałów dotyczących aspektów pracy z członkami sztabów szkoleniowych. Jonathan Katz opisuje zadanie polegające na przygotowaniu i zapewnieniu wsparcia psychologicznego sportowcom i członkom sztabu szkoleniowego podczas igrzysk paraolimpijskich. Sarah Cecil przedstawia rolę psychologa będącego członkiem interdyscyplinarnego zespołu pracującego z kontuzjowaną rugbistką, natomiast Tim Holder opisuje podejście koncentrujące się na nabywaniu umiejętności motorycznych w kształceniu trenerów tenisa stołowego.

Rozdziały tworzące tę pracę nie są fikcyjnymi historyjkami czy hipotetycznymi scenariuszami. To prawdziwe opisy rzeczywistych ludzi i faktów, choć w wielu przypadkach opisanych anonimowo, aby chronić prywatność sportowców, których dotyczą. Każdy opis zaczyna się od przedstawienia ważnych informacji ogólnych i ukazuje wstępną diagnozę sytuacji, zastosowaną interwencję psychologiczną oraz monitoring i ewaluację interwencji. Każdy rozdział zawiera również element refleksji - przemyślenia psychologa na temat procesu współpracy oraz jego skuteczności. Wszystkie rozdziały kończą się podsumowaniem i pięcioma pytaniami skierowanymi do czytelników.

Bibliografia

Anderson, A.G., Knowles, Z., Gilbourne, D. (2004). Reflective practice for sport psychologists: concepts, models, practical implications, and thoughts on dissemination. The Sport Psychologist, 18, 188-203.

Anderson, A.G. i in. (2002). Evaluating the effectiveness of applied sport psychology practice: making the case for a case study approach. The Sport Psychologist, 16, 432-453.

Beckmann, J., Kellmann, M. (2003). Procedures and principles of sport psychology assessment. The Sport Psychologist, 17, 338-350.

Durgahee, T. (1997). Reflective practice: Nursing ethics through story telling. Nursing Ethics, 4, 135-146.

Ghaye, T., Lillyman, S. (2000). Reflection: Principles and Practice for Healthcare Professionals. Salisbury: Quay Books.

Greenberg, D., Padesky, C. (1995). Mind Over Mood. New York: Guildford Press.

Hill, K.L. (2001). Frameworks for Sport Psychologists. Champaign, IL: Human Kinetics.

Johns, C. (1994). Guided reflection. W: A. Palmer, S. Burns, C. Bulman (red.), Reflective Practice in Nursing (s. 85-99). Oxford: Blackwell Science.

Poczwardowski, A., Sherman, C.P., Ravizza, K. (2004). Professional philosophy in sport psychology service delivery: building on theory and practice. The Sport Psychologist, 18, 445-463.

Scott, M.J., Dryden, W. (2003). The cognitive-behavioural paradigm. W: R. Woolfe, W. Dryden, S. Strawbridge (red.), Handbook of Counselling Psychology (wyd. 2) (s. 169-179). London: Sage.

Taylor, J. (1995). A conceptual model for integrating athletes' needs and sport demands in the development of competitive mental preparation strategies. The Sport Psychologist, 9, 339-357.

Vealey, R.S. (1988). Future directions in psychological skills training. The Sport Psychologist, 2, 318-337.

Vealey, R.S., Garner-Holman, M. (1998). Applied sport psychology: measurement issues. W: J.L Duda (red.), Advances in Sport and Exercise Psychology Measurement (s. 432-446). Morgantown, WV: Fitness Information Technology.