Wstęp

Od tysiącleci rodzina jest podstawowym środowiskiem społecznym, w którym powstaje człowiek - w sensie biologicznym i psychologicznym. Doświadczenia wyniesione z rodziny pochodzenia wywierają niezatarty wpływ na całe życie człowieka. Poszukując odpowiedzi na pytania: "Jaki jest człowiek?", "Dlaczego funkcjonuje w określony sposób?", odwołujemy się do historii jego życia, zwłaszcza tej związanej z obszarem rodzinnym. Stąd badania nad rodziną są szczególnie ważne i dotyczą jej struktury, procesów rodzinnych, roli rodziny w funkcjonowaniu i rozwoju jednostek oraz jej związków z innymi środowiskami społecznymi. Podstawowe pytanie: "Czym jest rodzina?", wydaje się pozornie proste. Obserwacje z ostatniego okresu pokazują jednak, że nie jest łatwo na nie odpowiedzieć. Jeśli odejdziemy od regulacji prawnych i religijnych, to można przyjąć, że coraz częstsze są formy życia rodzinnego o charakterze niezalegalizowanym, które opierają się na woli "bycia razem". Ale takie podejście wydaje się do przyjęcia w odniesieniu do dorosłych. Czy jest ono także adekwatne w przypadku dzieci? W tym punkcie wiedza psychologiczna okazuje się zdecydowanie niewystarczająca ze względu na zaledwie szczątkowe rozpoznanie zakresu i siły transmisji w rodzinach "postmodernistycznych".

Pytań dotyczących rodziny, na które ciągle brakuje satysfakcjonującej odpowiedzi jest wiele. Rodzina stanowi część świata społecznego, twór kulturowy, a w związku z głębokimi i szybkimi zmianami, jakie wciąż się dokonują, być może trudno o ponadczasowe ustalenia dotyczące jej charakteru. Rodzina jest żywym "organizmem", tak jak ludzie, którzy ją tworzą, i nauka może dostarczać tylko kolejnych przybliżonych obrazów jej funkcjonowania, chociaż podstawowe mechanizmy wydają się niezmienne.

Treści zawarte w tej książce miały na celu ukazanie ogromnego potencjału tkwiącego w bliskich relacjach rodzinnych i zasobów rodziny z perspektywy procesów adaptacyjnych. Wiedza o zasobach rodziny, ale też o jej ograniczeniach, zrozumienie mechanizmów równoważenia w rodzinie i na "styku" rodzina-środowisko zewnętrzne są szczególnie ważne w kontekście dynamicznych przeobrażeń społeczno-kulturowych, których jesteśmy uczestnikami. Niepokoje związane z kryzysem rodziny - prawdziwym, a może tylko kreowanym - pobudzają familiologów do zintensyfikowania badań nad rodziną i jej przeobrażeniami w czasie. Efektem tych badań są nowe podejścia do rodziny, opracowywanie takich modeli i teorii rodziny, które przybliżają nas do pełniejszego zrozumienia fenomenu, jakim jest życie rodzinne.

Współcześnie coraz wyraźniej odchodzi się od traktowania rodziny jako pewnej stałej, niezmiennej w czasie konstrukcji społecznej i coraz większą uwagę zwraca się na bliskie relacje łączące członków rodziny, ich jakość, siłę, trwałość, plastyczność, otwartość. Czynników umacniających rodzinę poszukuje się, przede wszystkim, w procesach komunikacji wewnątrzrodzinnej. O "mocy" czy też atrakcyjności rodziny decyduje jej zdolność do stworzenia warunków rozwoju podmiotowości każdego z jej członków, w zależności od ich rozwoju indywidualnego i fazy rozwoju rodziny - przy zachowaniu wspólnotowości bytowania. Być może zabrzmi to banalnie, ale atrakcyjność rodziny polega także na tym, że zwykle jest ona dla każdego ze swych członków azylem, źródłem wsparcia, miejscem do odzyskania sił po stresach wyniesionych z innych środowisk, których są aktywnymi uczestnikami (praca, szkoła, kręgi towarzyskie itd.).

Nie wszystkie jednak rodziny radzą sobie z problemami. Jest to kolejne ważne zagadnienie, które przyciąga uwagę familiologów. Badacze rodziny tworzą modele jej rozwoju: od "rodziny w kryzysie" do "rodziny zwycięskiej" - zrównoważonej, zrekonstruowanej, zdrowej itd. Kolejne badania dostarczają coraz więcej wiedzy na temat mechanizmów radzenia sobie z kryzysem w rodzinie oraz ich uwarunkowań jednostkowych i ponadjednostkowych. Stanowią one dobry punkt wyjścia do pracy nad programami terapii rodzin oraz interwencji kryzysowej.

W prezentowanej książce do opisu i wyjaśniania procesów zachodzących w rodzinie przyjęto podejście systemowe. Pozwala ono najtrafniej ukazać konstrukcję rodziny przez pryzmat tworzących ją osób i znaczenie relacji w niej zachodzących. Współczesne spojrzenie na rodzinę, chociaż koncentruje się, przede wszystkim, na analizie wzajemnych i częstych interakcji w niej zachodzących, nie odrzuca indywidualnych właściwości czy cech osobowości osób konstytuujących rodzinę i znaczących dla przebiegu tych interakcji.

Problematyka rodziny jest bardzo złożona. Stanowi istotny obszar badań mieszczący się w ramach psychologii społecznej, ale jednocześnie dotyka innych ważnych, poza psychologią, nauk, takich jak: socjologia, pedagogika, prawo, medycyna, ekonomia. Monografia ta została przygotowana przez psychologów, ale niektóre zagadnienia wymagały interdyscyplinarnego podejścia i zgodnie z nim zostały zaprezentowane.

W publikacji wyróżniono cztery części. Część I jest poświęcona funkcjonowaniu człowieka w systemie rodziny. Część II dotyczy, coraz bardziej popularnych obecnie, nietradycyjnych i zróżnicowanych form życia rodzinnego. W części III wskazano na najczęściej spotykane problemy (zdrowotne i społeczne). Natomiast część IV obejmuje zagadnienia terapii rodzin i możliwych interwencji terapeutycznych, które opierają się w znacznym stopniu na zasobach tkwiących w rodzinie.

Rozdziały części I prezentują zagadnienia ogólne, związane z funkcjonowaniem systemu rodziny (rozdz. 1-5) oraz jego różnych, węższych obszarów (rozdz. 6-10). W rozdziale 1 scharakteryzowano rodzinę w ujęciu systemowym - jej strukturę, procesy systemowe oraz funkcjonalność i dysfunkcjonalność. W rozdziale 2 przedstawiono rolę i specyfikę komunikacji w systemie rodzinnym. Na uwagę zasługuje szczególnie komunikacja w różnych podsystemach (małżeńskim, rodzicielskim, rodzeństwa) oraz ocena warunków prawidłowej komunikacji w rodzinie. W najnowszych badaniach podkreśla się znaczenie komunikacji rozumianej jako subiektywny i celowy przekaz związany z tworzeniem wspólnoty i porozumienia w ramach różnych grup, również rodzinnych. To niezwykle interesujące podejście, określane jako narracje rodzinne, wraz z jego genezą ukazano w rozdziale 3. W rozdziale 4 wskazano na znaczenie ról i funkcji rodziny, ich wpływu na jakość i funkcjonalność systemu rodziny. W rozdziale 5 przedstawiono modele rodziny: strukturalne, kulturowe (tradycyjne i nietradycyjne) oraz operacyjne, a także związane z nimi style wychowania. Kolejne rozdziały dotyczą wybranych obszarów funkcjonowania jednostki w systemie rodzinnym. W rozdziale 6 zwrócono uwagę na znaczenie więzi małżeńskich i rodzinnych, odwołując się do teorii przywiązania. Wskazano na rolę przywiązania w okresie dzieciństwa i dorosłości oraz w relacji dziecko-dorosły i dorosły-dorosły. Ta druga relacja jest analizowana w kontekście bliskich związków o charakterze romantycznym i wyjaśniana doświadczeniami związanymi z kształtowaniem się przywiązania w okresie niemowlęcym. Z kolei aspektowi seksualnemu więzi małżeńskiej poświęcono rozdział 7; zwrócono tu uwagę na uwarunkowania aktywności seksualnej małżonków oraz problemy z nią związane. Rozdział 8 traktuje o roli międzypokoleniowego transmitowania wzorców zachowań, szczegółowo prezentuje zagadnienia dotyczące wpływu wcześniejszych pokoleń na funkcjonowanie jednostek oraz na proces kształtowania się rodziny. Kolejny, rozdział 9 jest związany z problematyką religijności/duchowości w rodzinie. Odwołując się do cyklów życia rodziny, podano, jak kształtuje się religijność i jakie znaczenie, w tym procesie, mają relacje między rodzicami a dziećmi. Ostatni w tej części rozdział 10 stanowi o procesie rozwoju człowieka w systemie rodzinnym oraz o zmianach tego systemu i ich wpływie na rozwój jednostki i relacje interpersonalne w rodzinie. Wzajemne oddziaływanie rozwoju jednostki i rozwoju rodziny można odnieść również do treści omawianych we wcześniejszych rozdziałach.

Część II jest poświęcona zróżnicowanym formom życia rodzinnego. Popularne obecnie na świecie i w Polsce alternatywne formy życia rodzinnego, to: samotne rodzicielstwo, kohabitacje, rodziny zrekonstruowane, rodziny adopcyjne, rodziny zastępcze oraz rodziny wielokulturowe. Za rodzinę XXI w. uznaje się też pojedynczego rodzica; na gruncie polskim częściej określa się taką formę życia rodzinnego jako samotne rodzicielstwo. Samotne rodzicielstwo kobiet lub mężczyzn - trwałe (z powodu rozwodu, śmierci małżonka) i czasowe (w wyniku migracji zarobkowej) - przedstawiono w rozdziale 1. Wskazano w nim na znaczenie i konieczność pomocy dla rodzin niepełnych. Coraz bardziej powszechną formą życia rodzinnego są związki niezalegalizowane - kohabitacyjne. Traktuje się je jako efekt kryzysu małżeństwa i rodziny lub transformacji życia małżeńskiego i rodzinnego. Badania koncentrują się tu na ocenie jakości i trwałości tych związków oraz ich perspektyw rodzinnych. W rozdziale 2 podjęto próbę odpowiedzi na pytania: "Dlaczego ludzie kohabitują?", "Jakie są rokowania dla małżeństw poprzedzonych przedślubną kohabitacją?" oraz "Jak kształtuje się zaangażowanie w związek partnerów kohabitujących (w porównaniu do poślubionych) i czy ma to wpływ na jego trwałość?" Z kolei silny wzrost urodzeń pozamałżeńskich wymaga również oceny możliwości efektywnego podejmowania, przez partnerów kohabitujących, ról rodzicielskich. W rozdziale 3 dokonano porównania rodzin tworzonych przez partnerów kohabitujących i poślubionych pod względem zaangażowania w rolę rodzica, stabilności rodziny i warunków jej życia. W rozdziale 4 bardzo szczegółowo scharakteryzowano rodziny zrekonstruowane - złożone układy życia rodzinnego wyznaczone różnymi kombinacjami interakcji rodzinnych. Obejmują one: kolejne i wcześniejsze małżeństwa, rodziców z dziećmi biologicznymi i niebiologicznymi oraz dzieci należące - bywa - nawet do wielu systemów rodzinnych. To najbardziej problematyczne rodziny, nierzadko potrzebujące psychoterapii. Rozdziały 5 i 6 zostały poświęcone rodzinom adopcyjnym i zastępczym. W obu tych typach rodzin uwzględniono ujęcia - oprócz psychologicznego - medyczne i prawne; pokazano problemy natury psychologicznej dotyczące szczególnie rodzin adopcyjnych. Odnoszą się one do bezdzietności, doświadczania straty, podjęcia nowych ról i dostosowania wzajemnego w nowej rodzinie, co może zależeć także od wieku adoptowanego dziecka. W rozdziale 7 przedstawiono jeszcze inne formy życia rodzinnego, jakimi są rodziny wielokulturowe. Za znaczące uznano tu takie zagadnienia, jak: wpływ wartości kulturowych na funkcjonowanie rodziny, strategię akulturacji, różnice funkcjonowania różnych kulturowo systemów rodzinnych oraz specyficzne wartości w krajach spoza kultury europejskiej. Te przykładowe zmienne kulturowe i ich ewentualne interakcje zostały potraktowane jako regulatory relacji w rodzinie.

Część III monografii obejmuje problemy życia rodzinnego. Wybrano najczęściej spotykane problemy (zdrowotne i społeczne), które zwykle zakłócają funkcjonowanie rodziny. Należą do nich: choroba przewlekła w systemie rodziny (rozdz. 1), trudności w realizacji planów prokreacyjnych (rozdz. 2), posiadanie dziecka niepełnosprawnego (rozdz. 3), rozwód (rozdz. 4), agresja i przemoc w rodzinie (rozdz. 5) oraz zachowania antyspołeczne w rodzinie (rozdz. 6). Wszystkie wymienione problemy mogą prowadzić do nienormatywnych etapów życia rodzinnego oraz do sytuacji kryzysowych doświadczanych przez rodzinę, stwarzających ryzyko wypracowania przez nią nie zawsze pożądanych form zachowań. Zagadnienia zawarte w tej części monografii zostały dokładnie rozpatrzone, począwszy od przedstawienia charakterystyki "systemu rodziny z problemem", przez konsekwencje dla funkcjonowania członków rodziny uwikłanych w problem, aż po sposoby radzenia sobie z problemem przez system rodziny. Przezwyciężanie rozpoznanych tu trudności wymaga aktywizowania zasobów rodzinnych. W zależności od problemu, z którym zmaga się dana rodzina, za ważne uznano: proces adaptacji do sytuacji kryzysowej, aktywność rodziny w poszukiwaniu wsparcia i korzystania z działań pomocowych oraz szeroko rozumianą terapię, a w przypadku agresji, przemocy czy zachowań antyspołecznych - również pomoc socjalną oraz wczesną profilaktykę skoncentrowaną na rodzinie.

W części IV - Terapia rodzin i terapeutyczna rola rodziny - znajdują się jedynie dwa rozdziały, ponieważ większość wcześniejszych nawiązuje do praktyki psychologicznej w odniesieniu do konkretnych problemów życia rodzinnego. W rozdziale 1 tej części zaprezentowano współczesne nurty terapii rodzin, odwołując się, przede wszystkim, do jej ujęcia strategicznego i strukturalnego. Uwzględniono podstawowe zasady terapii rodzin oraz wskazania i przeciwwskazania do jej stosowania. W rozdziale 2 zarysowano rolę psychologii pozytywnej w psychologii rodziny. Polega ona na przypisywaniu rodzinie takich atrybutów, jak siła i prężność - niezbędnych do udanego realizowania wymagań czy radzenia sobie z kryzysami. Terapia rodziny, określana tu jako pozytywna interwencja, ma na celu identyfikowanie i budowanie sił rodziny, jej zasobów i potencjału oraz, co jest szczególnie ważne, pozwala na uzyskanie długoterminowych korzystnych rezultatów.

Książka obejmuje bogatą panoramę zagadnień dotyczących ważnych obszarów funkcjonowania rodziny. Jest ona adresowana do osób zainteresowanych problematyką życia rodzinnego, a w szczególności do specjalistów pracujących z rodzinami. Głównym jednak celem było przygotowanie publikacji zawierającej treści przydatne dla studentów psychologii i kierunków pokrewnych (socjologia, pedagogika, medycyna, prawo). Przekazujemy tę książkę do rąk Czytelnika z nadzieją, że jej lektura pozwoli w pełni docenić wartość i siłę potencjału tkwiącego we współczesnej rodzinie.

Składamy serdeczne podziękowania wszystkim Autorom, dzięki których kompetencjom i zaangażowaniu powstała ta monografia. Pięknie dziękujemy Recenzentkom, Pani Profesor dr hab. Irenie Obuchowskiej i Pani Profesor dr hab. Teresie Rostowskiej za ich życzliwość, docenienie ważności problematyki i konstruktywne uwagi, które przyczyniły się do ostatecznego kształtu tej publikacji

Iwona Janicka i Hanna Liberska

Bydgoszcz-Łódź, czerwiec 2014 r.