? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Leszek Czupryniak

Wydawca: Agnieszka Szlanta

Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska

Redaktor: Elżbieta Kossarzecka

Producent: Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Projekt okładki i stron tytułowych: Zuzanna Faliszewska

Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-25122-2

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.095

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa

tel. 22 695 43 21

www.pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Wydawnictwo nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń zamieszczonych przez reklamodawców.

Autorzy

Dr hab. n. med. Katarzyna Cyranka

Katedra Psychiatrii i Psychoterapii

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Pracownia Psychodiabetologii Katedra Chorób Metabolicznych

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Poradnia Psychologiczna Dorosłych

Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Dr hab. n. med. Marcin Siwek, prof. UJ

Zakład Psychiatrii Biologicznej i Środowiskowej

Katedra Psychiatrii i Psychoterapii

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Tomasz Klupa

Katedra Chorób Metabolicznych Ośrodek Zaawansowanych Technologii Diabetologicznych

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

***

Mgr Aleksandra Brzezińska

Uniwersyteckie Centrum Pediatrii im. Marii Konopnickiej w Łodzi

Dr hab. n. med. Katarzyna Cyganek

Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych i Diabetologii Ośrodek Zaawansowanych Technologii Diabetologicznych

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Oddział Kliniczny Diabetologii, Chorób Wewnętrznych i Metabolicznych

Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Dr n. med. Agnieszka Dąbek

Pracownia Psychodiabetologii Katedra Chorób Metabolicznych

Wydział Lekarski

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Dominika Dudek

Katedra Psychiatrii i Psychoterapii

Wydział Lekarski

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Apl. Prof. Dr. Dominic Ehrmann, Dipl.-Psych.

Research Institute Diabetes Academy Mergentheim (FIDAM)

Bad Mergentheim, Germany

Department of Clinical Psychology and Psychotherapy

University of Bamberg, Germany

Dr hab. n. med. Bartosz Grabski

Pracownia Seksuologii

Katedra Psychiatrii i Psychoterapii

Wydział Lekarski

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Dr n. med. Aleksandra Gorostowicz

Klinika Psychiatrii Dorosłych

Katedra Psychiatrii i Psychoterapii

Wydział Lekarski

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Dr n. med. Jerzy Hohendorff

Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych

Wydział Lekarski

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Dr n. med. Łukasz Hońdo

Zakład Farmacji Klinicznej

Wydział Farmaceutyczny

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Dr n. med. Michał Kania

Pracownia Rzadkich Chorób

Metabolicznych

Katedra Chorób Metabolicznych

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Andrzej Kokoszka

II Klinika Psychiatrii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr n. med. Anna Julia Krupa

Zakład Psychiatrii Biologicznej i Środowiskowej

Katedra Psychiatrii i Psychoterapii

Wydział Lekarski

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Prof. dr hab. o zdr. Marta Makara-Studzińska

emer. prof. Wydziału Nauk o Zdrowiu

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Maciej Małecki

Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych

Wydział Lekarski

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Bartłomiej Matejko

Katedra Chorób Metabolicznych

Ośrodek Zaawansowanych Technologii

Diabetologicznych

Pracownia Psychodiabetologii

Collegium Medicum, Uniwersytet

Jagielloński w Krakowie

Mgr Martyna Pietruś

Katedra Chorób Metabolicznych

Wydział Lekarski

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Lek. Mateusz Pliczko

Pracownia Seksuologii

Katedra Psychiatrii i Psychoterapii

Wydział Lekarski

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Lek. Magdalena Płonka-Stępień

Katedra Chorób Metabolicznych

Wydział Lekarski

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Oddział Kliniczny Diabetologii, Chorób Wewnętrznych i Metabolicznych

Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Dr n. med. Dawid Storman

Katedra Epidemiologii i Medycyny Zapobiegawczej

Wydział Lekarski

Zakład Higieny i Dietetyki

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Mgr Dominika Sarna-Palacz

Oddział Kliniczny Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży

Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Lek. Henryk Skrętny

Wydział Lekarski

Katedra Psychiatrii i Psychoterapii

Klinika Psychiatrii Dorosłych w Krakowie

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

PChD Frank J. Snoek Chartered Clincal Health Psychologist

VU University Medical Center (VUMC) and Academic Medical Center (AMC), Amsterdam

Dr hab. n. med. Anna Starowicz-Filip

Zakład Psychologii Lekarskiej

Katedra Psychiatrii i Psychoterapii

Wydział Lekarski

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Lek. Paulina Suduł

Oddział Kliniczny Diabetologii, Chorób Wewnętrznych i Metabolicznych

Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Lek. Kamila Susuł

Oddział Kliniczny Diabetologii, Chorób Wewnętrznych i Metabolicznych

Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Agnieszka Szadkowska

Klinika Pediatrii, Diabetologii, Endokrynologii i Nefrologii

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. farm. Anna Wasik

Klinika Psychiatrii

Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Zakład Zaburzeń Afektywnych Katedry Psychiatrii

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Lek. Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Zakład Zaburzeń Afektywnych, Katedra Psychiatrii

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Aneks

Język psychodiabetologii - rekomendowane sformułowania w komunikacji z osobami z cukrzycą

Język skoncentrowany na osobie, neutralny, niestygmatyzujący i wspierający sprawczość pacjenta.

Katarzyna Cyranka

Zasada ogólna: nie definiujemy osoby przez chorobę, unikamy języka winy i posłuszeństwa, opisujemy konkretne zjawiska kliniczne i psychologiczne zamiast moralnych ocen, a tam, gdzie to możliwe, używamy języka współpracy, barier, zasobów i wspólnego podejmowania decyzji.

1. Osoba, nie choroba

Unikać

Zaleca się

cukrzyk/diabetyk

osoba z cukrzycą

pacjent cukrzycowy

pacjent/osoba z cukrzycą

diabetycy

osoby z cukrzycą

chory na cukrzycę

osoba z cukrzycą/osoba żyjąca z cukrzycą

dzieci cukrzycowe

dzieci z cukrzycą

matka cukrzyka

rodzic dziecka z cukrzycą

populacja cukrzycowa

osoby z cukrzycą/grupa osób z cukrzycą

Zasada: Nie definiujemy człowieka przez chorobę. Preferujemy określenia: osoba z cukrzycą, osoba żyjąca z cukrzycą, dziecko/nastolatek/dorosły z cukrzycą.

2. Zarządzanie cukrzycą zamiast "samokontrola"

Unikać

Zaleca się

samokontrola cukrzycy

zarządzanie cukrzycą/codzienne zarządzanie cukrzycą

pacjent prowadzi samokontrolę

pacjent monitoruje glikemię/podejmuje decyzje terapeutyczne

brak samokontroli

trudności w monitorowaniu glikemii/trudności w codziennym zarządzaniu cukrzycą

niewłaściwa samokontrola

nieoptymalne strategie zarządzania cukrzycą

pacjent nie kontroluje cukrzycy

pacjent doświadcza trudności w osiąganiu celów terapeutycznych

kontrola glikemii przez pacjenta

monitorowanie glikemii/zarządzanie glikemią

Zasada: Słowo "kontrola" może sugerować, że wynik zależy wyłącznie od woli pacjenta. "Zarządzanie" lepiej oddaje codzienne decyzje, obciążenie poznawcze, emocjonalne, społeczne i technologiczne.

3. Neutralny opis wyników glikemii

Unikać

Zaleca się

złe wyrównanie cukrzycy

glikemia poza zakresem docelowym/nieosiąganie celów terapeutycznych

dobre wyrównanie

glikemia w zakresie docelowym/osiąganie celów terapeutycznych

źle kontrolowana cukrzyca

wartości glikemii powyżej/poniżej zakresu docelowego

cukrzyca niewyrównana

HbA1c powyżej wartości docelowej/niski czas w zakresie docelowym

cukrzyca wyrównana

HbA1c w zakresie celu terapeutycznego/wysoki czas w zakresie docelowym

pacjent źle wyrównany

pacjent ma wyniki glikemii poza zakresem docelowym

słaba kontrola glikemii

niższy TIR/częstsze epizody hiperglikemii lub hipoglikemii

dobra kontrola glikemii

wyższy TIR/większy odsetek czasu w zakresie docelowym

Zasada: Zamiast oceniającego "złe/dobre wyrównanie" opisujemy konkretne parametry: TIR, TAR, TBR, HbA1c, epizody hipoglikemii, epizody hiperglikemii i zmienność glikemii.

4. Unikanie języka winy, posłuszeństwa i oceny moralnej

Unikać

Zaleca się

pacjent nieprzestrzegający zaleceń

pacjent doświadczający trudności w realizacji zaleceń

pacjent nie stosuje się do zaleceń

zalecenia nie zostały wdrożone/istnieją bariery w ich realizacji

brak compliance/non-compliance

trudności w realizacji planu leczenia/niska zgodność planu z możliwościami pacjenta

pacjent nie współpracuje

pacjent ma trudności w zaangażowaniu się w leczenie

pacjent oporny

pacjent ambiwalentny/pacjent zgłaszający obawy/pacjent z barierami gotowości

pacjent sabotuje leczenie

pacjent podejmuje zachowania, które mogą utrudniać osiąganie celów terapeutycznych

pacjent odmawia leczenia

pacjent nie wyraża aktualnie zgody/nie jest gotowy/ma obawy wobec leczenia

pacjent zaniedbuje cukrzycę

pacjent doświadcza przeciążenia, wypalenia lub trudności w codziennej opiece diabetologicznej

Zasada: Zamiast "niegrzecznego pacjenta" opisujemy bariery, zasoby, gotowość do zmiany i kontekst. Język obwiniający może nasilać wstyd i unikanie kontaktu z opieką medyczną.

5. Leczenie jako współpraca, nie podporządkowanie

Unikać

Zaleca się

pacjent powinien

warto rozważyć/zaleca się/można zaproponować

pacjent musi

pacjent potrzebuje/celem jest/istotne jest

należy zmusić pacjenta

należy wesprzeć pacjenta w decyzji/omówić bariery

edukować pacjenta, aby był posłuszny

wspierać pacjenta w podejmowaniu świadomych decyzji

egzekwowanie zaleceń

wspólne ustalanie celów terapeutycznych

podporządkowanie leczeniu

zaangażowanie w leczenie

dyscyplina pacjenta

rutyna terapeutyczna/strategie codziennego zarządzania

Zasada: Preferujemy język partnerski: wspólne podejmowanie decyzji, plan uzgodniony z pacjentem, cele realistyczne i akceptowalne dla pacjenta.

6. Hipoglikemia i hiperglikemia bez straszenia i osądu

Unikać

Zaleca się

pacjent doprowadził do hipoglikemii

wystąpił epizod hipoglikemii

pacjent źle podał insulinę

dawka insuliny mogła być niedostosowana do sytuacji

pacjent przesadził z jedzeniem

spożycie węglowodanów było większe niż zaplanowano/trudne do oszacowania

pacjent zawalił bolusa

bolus nie został podany/został podany z opóźnieniem

skoki cukru

zmienność glikemii/wahania glikemii

cukier wariuje

glikemia jest niestabilna/występuje duża zmienność glikemii

fatalne cukry

częste wartości poza zakresem docelowym

hipoglikemia z winy pacjenta

hipoglikemia związana z dawką insuliny, aktywnością fizyczną, posiłkiem lub innymi czynnikami

Zasada: Opisujemy zdarzenia kliniczne, a nie winę. Hipoglikemia i hiperglikemia są wynikiem wielu czynników, nie prostym dowodem "dobrego" lub "złego" zachowania.

7. Masa ciała, otyłość i jedzenie - szczególnie ostrożny język

Unikać

Zaleca się

otyły pacjent

pacjent z otyłością

grubas/osoba gruba

osoba z otyłością/osoba z nadmierną masą ciała - zależnie od kontekstu

chorobliwie otyły

osoba z otyłością III stopnia

walka z otyłością

leczenie otyłości/wspieranie redukcji masy ciała

pacjent nie trzyma diety

pacjent ma trudności w realizacji zaleceń żywieniowych

pacjent podjada

pacjent zgłasza jedzenie między posiłkami/epizody jedzenia pod wpływem emocji

łamanie diety

odstępstwa od planu żywieniowego

cheat meal

posiłek poza planem/elastyczne odstępstwo od planu

brak silnej woli

trudności w regulacji apetytu, emocji, stresu lub środowiska jedzeniowego

kompulsywne obżarstwo - potocznie

napadowe objadanie się/epizody utraty kontroli nad jedzeniem

Zasada: W rozdziałach o otyłości, jedzeniu i cukrzycy trzeba szczególnie unikać języka wstydu. Otyłość opisujemy jako chorobę przewlekłą, a zachowania żywieniowe jako złożone i wieloczynnikowe.

8. Technologia diabetologiczna - nie "pacjent nie umie", tylko "bariera"

Unikać

Zaleca się

pacjent nie radzi sobie z pompą

pacjent doświadcza trudności w korzystaniu z pompy

pacjent nie ogarnia technologii

pacjent potrzebuje dodatkowego wsparcia technologicznego

pacjent źle używa systemu

sposób korzystania z systemu wymaga omówienia/dostosowania

pacjent nie ufa sensorowi

pacjent ma obawy dotyczące dokładności lub bezpieczeństwa CGM

pacjent wyłącza alarmy, bo jest nieodpowiedzialny

pacjent może doświadczać zmęczenia alarmami

Zasada: Technologia może redukować obciążenie, ale może też je generować. Warto używać pojęć: obciążenie technologiczne, zmęczenie alarmami, zaufanie do systemu, gotowość do technologii.

9. Stres cukrzycowy, wypalenie cukrzycowe i emocje - nie patologizować normalnej reakcji

Unikać

Zaleca się

pacjent przesadza

pacjent doświadcza wysokiego obciążenia emocjonalnego

pacjent dramatyzuje

pacjent zgłasza nasilony dystres związany z cukrzycą

pacjent nie akceptuje choroby

pacjent jest w procesie adaptacji do życia z cukrzycą

zła adaptacja

trudności adaptacyjne/przedłużający się proces adaptacji

pacjent wypiera chorobę

pacjent unika myślenia o cukrzycy/stosuje strategie unikania

pacjent ma problem psychiczny

pacjent doświadcza trudności psychologicznych

pacjent jest wypalony

pacjent doświadcza wypalenia związanego z cukrzycą

brak motywacji

obniżona gotowość, przeciążenie, zmęczenie leczeniem lub dystres

Zasada: Stres cukrzycowy nie jest "słabością" ani "brakiem motywacji", tylko zrozumiałą reakcją na przewlekłe obciążenie leczeniem. Język powinien normalizować i otwierać przestrzeń do rozmowy.

10. Dzieci, młodzież i rodzice

Unikać

Zaleca się

dziecko nie współpracuje

dziecko ma trudności w realizacji zadań terapeutycznych

nastolatek lekceważy chorobę

nastolatek może przeżywać konflikt między autonomią a wymaganiami leczenia

rodzice źle kontrolują dziecko

rodzice potrzebują wsparcia w podziale odpowiedzialności

nadopiekuńcza matka

rodzic z wysokim poziomem lęku/rodzic nadmiernie obciążony odpowiedzialnością

rodzice nie pilnują cukrów

rodzina doświadcza trudności w codziennym monitorowaniu glikemii

bunt przeciw chorobie

rozwijanie autonomii, ambiwalencja lub przeciążenie leczeniem

brak odpowiedzialności nastolatka

stopniowe przejmowanie odpowiedzialności wymaga wsparcia rozwojowego

Zasada: U dzieci i nastolatków trzeba uwzględniać etap rozwojowy. Nie opisujemy zachowań wyłącznie jako "buntu" lub "braku odpowiedzialności".

11. Zaburzenia psychiczne i psychoterapia

Unikać

Zaleca się

psychiczny pacjent

pacjent z zaburzeniem psychicznym/pacjent z trudnościami psychicznymi

depresyjny cukrzyk

osoba z cukrzycą i objawami depresji

lękowy pacjent

pacjent zgłaszający objawy lękowe

pacjent ma zaburzoną osobowość

pacjent spełnia kryteria zaburzenia osobowości/prezentuje cechy osobowości

pacjent jest borderline

pacjent z rozpoznaniem zaburzenia osobowości borderline

pacjent somatyzuje

pacjent zgłasza objawy somatyczne związane ze stresem/napięciem

manipulacyjny pacjent

pacjent stosuje trudne strategie komunikacji/pacjent w silnym napięciu interpersonalnym

Zasada: Oddzielamy osobę od diagnozy. Nie używamy etykiet diagnostycznych jako określeń tożsamości.

12. Edukacja diabetologiczna

Unikać

Zaleca się

reedukacja pacjenta

ponowna edukacja/uzupełnienie edukacji/wsparcie edukacyjne

pacjent został pouczony

omówiono z pacjentem/uzgodniono z pacjentem

pacjent wie, ale nie robi

pacjent zna zalecenia, ale doświadcza barier w ich stosowaniu

brak wiedzy pacjenta

potrzeba uzupełnienia wiedzy/potrzeba wsparcia edukacyjnego

pacjent nie rozumie

informacje wymagają doprecyzowania/należy sprawdzić rozumienie zaleceń

edukacja dyscyplinująca

edukacja wspierająca sprawczość i decyzje pacjenta

Zasada: Edukacja nie ma być "naprawianiem pacjenta", tylko budowaniem kompetencji, poczucia wpływu i bezpieczeństwa.

13. Inspiracje i standardy językowe

- Language Matters: Language and Diabetes - rekomendacje używania języka niestygmatyzującego i skoncentrowanego na osobie.

- Zalecenia ADA Standards of Care dotyczące celów terapeutycznych i metryk CGM, w tym TIR, TAR i TBR.

- Rekomendacje dotyczące komunikacji klinicznej w cukrzycy: odejście od języka winy, etykietowania i "compliance" na rzecz współpracy, barier i wspólnego podejmowania decyzji.

Aneks konsultowany merytorycznie przez mgr Teresę Benbenek-Klupę - edukatorkę ds. diabetologii

Wykaz wybranych skrótów

ACT - (acceptance and commitment therapy), terapia akceptacji i zaangażowania

ADHD - (attention deficyt hyperactivity disorder), zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi

AGEs - (advanced glycation end-products), zaawansowane produkty glikacji

AID - (automated insulin delivery), zautomatyzowane podawanie insuliny, tzw. systemy pętli zamkniętej

ARFID - avoidant/restrictive food intake disorder, zaburzenie odżywiania polegające na unikaniu lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów

BD - (bipolar disorder), choroba afektywna dwubiegunowa

BDI-II - Beck Depression Inventory II

BDNF - (brain-derived neurotrophic factor), neurotroficzny czynnik pochodzenia mózgowego

BED - (binge eating disorder), zespół napadowego objadania się

BPH - (benign prostatic hyperplasia), łagodny rozrost prostaty

BPI - (brief pain inventory), Krótki Inwentarz Bólu

CBT - (cognitive behavioral therapy), terapia poznawczo-behawioralna

CEDAC - Canadian Expert Drug Advisory Committee

CGM - (continuous glucose monitoring), systemy ciągłego monitorowania glikemii

cGMP - (cyclic guanosine monophosphate), cykliczny GMP

COR - Contrave Obesity Research

CRHR - (corticotropin-releasing hormone receptor), receptory hormonu uwalniającego krotykotropinę

CSII - (continuous subcutaneous insulin infusion), ciągły podskórny wlew insuliny, pompa insulinowa

DAT - (dopamine transporter), transporter (wychwyt zwrotny) dopaminy

DB - (diabetes burnout), wypalenie cukrzycowe

DD - (diabetes distress), stres cukrzycowy

DDS - Diabetes Distress Scale

DEPS-R - (Diabetes Eating Problem Survey - Revised)

DIP - (diabetes in pregnancy), cukrzyca w ciąży

DKA - (diabetic ketoacidosis), cukrzycowa kwasica ketonowa

DSMES - (diabetes self-management education and suport), edukacja, wsparcie w samodzielnym postępowaniu z cukrzycą

ED - (eating disorders), zaburzenia odżywiania

ED-DMT1 - (eating disorder - diabetes mellitus type 1)

EMA - (European Medicines Agency), Europejska Agencja Leków

eNOS - (nitric oxide synthase), zahamowanie aktywności syntazy tlenku azotu

EPDS - Edinburgh Postnatal Depression Scale

FBT - (family-based treatment), terapia rodzinna

FGM - (flash glucose monitoring), systemy skanowane

FoH - (fear of hypoglycemia), lęk przed hipoglikemią

FSFI - (Female Sexual Functioning Index), Indeks Funkcji Seksualnych Kobiet

GDM - (gestational diabetes mellitus), cukrzyca ciążowa

GMT - (Goal Management Training), trening zarządzania działaniem ukierunkowanym na cel

HADS - Hospital Anxiety and Depression Scale

HCL - (hybrid closed loop), hybrydowa pętla zamknięta

HIP - (hyperglycemia in pregnancy), hiperglikemia w ciąży

HPA - (hypothalamic-pituitary-adrenal axis), oś podwzgórze-przysadka-nadnercza

HRQL - (health-related quality of life), jakość życia uwarunkowana stanem zdrowia

ICD - (International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems), Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych

IIEF - (International Index of Erectile Function), Międzynarodowy Indeks Funkcji Seksualnych Mężczyzn

IR - (insulin resistance), insulinooporność

LPP - leki przeciwpsychotyczne

MBCT - (mindfulness-based cognitive therapy), terapia poznawcza oparta na uważności

MCI - (mild cognitive impairment), łagodne zaburzenia poznawcze

MD - (monogenic diabetes), cukrzycya o podłożu monogenowym

MDD - (major depressive disorder), depresja jednobiegunowa

MIDD - (maternally inherited diabetes and deafness), zespół cukrzycy i niedosłuchu dziedziczonego od matki

MODY - (maturity onset diabetes of the young), cukrzyce monogenowe

NAT - (norepinephrine transporter), transporter (wychwyt zwrotny) noradrenaliny

NES - (night eating syndrome), zespół nocnego jedzenia

NF-?B - (nuclear factor kappa B), czynnik jądrowy kappa B

NOACs - (non-vitamin K antagonist oral anticoagulants), leki przeciwzakrzepowe niebędące antagonistami witaminy K

NSSI - (non-suicidal self-injury), samouszkodzenia bez intencji samobójczej

OGTT 75 g - (oral glucose tolerance test 75 g), test obciążenia glukozą 75 g

PAID - (Problem Areas in Diabetes), skala PAID

PAZ - Portfel Aplikacji Zdrowotnych

PCC - (patient-centered care), opieka skoncentrowana na osobie

PCOS - (polycystic ovary syndrome), zespół policystycznych jajników

PDE5 - (phosphodiesterase type 5), aktywacja fosfodiesterazy typu 5

PDE5-I - inhibitory fosfodiesterazy typu 5

PHQ-9 - Patient Health Questionnaire

PKC - (protein kinase C), kinaza białkowa C

POChP - przewlekła obturacyjna choroba płuc

PRE - (person-reported experience), doświadczenia zgłaszane przez pacjenta

PREM - (patient-reported experience measure), miary doświadczeń zgłaszanych przez pacjenta

PRO - (person-reported outcomes), wyniki zgłaszane przez pacjenta

PROM - (person-reported outcome measure), miary wyników zgłaszanych przez pacjenta

PSAD - Psychosocial Aspects of Diabetes

PST - (Problem Solving Therapy), trening rozwiązywania problemów

PTS - Polskie Towarzystwo Seksuologiczne

PTSD - (post-traumatic stress disorder), zespół stresu pourazowego

RAGE - (receptor for advanced glycation end products), receptor końcowych produktów zaawansowanej glikacji

RCT - (randomized controlled study), randomizowane badania kliniczne

receptor NMDA - receptor N-metylo-D-asparaginowy

ROS - (reactive oxygen species), reaktywne formy tlenu

rt-CGM - (real-time CGM), systemy przysyłające dane w czasie rzeczywistym

SDM - (shared decision making), strategia oparta na wspólnym podejmowaniu decyzji

SERT - (serotonin transporter), transporter (wychwyt zwrotny) serotoniny

SNRI - (serotoninnorepinephrine reuptake inhibitors), inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny

SOD - (superoxide dismutase), superoksydodysmutaza

SSRI - (selective serotonin reuptake inhibitors), inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny TLPD - trojpierścieniowe leki przeciwdepresyjne

T1DE - (type 1 diabetes and disordered eating)

T1DM - (type 1 diabetes mellitus), cukrzyca typu 1

T2DM - (type 2 diabetes mellitus), cukrzyca typu 2

TAR - (time above range), czas powyżej zakresu docelowego

TBR - (time below range), czas poniżej zakresu docelowego

TIR - (time in range), czas w zakresie docelowym

TLPD - trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne

WAS - (World Association for Sexology Health), Światowe Towarzystwo Seksuologiczne

WHO - (World Health Organization), Światowa Organizacja Zdrowia

Przedmowa

Opieka diabetologiczna w ostatnich dekadach bardzo się rozwinęła dzięki wprowadzeniu nowych, skuteczniejszych leków i nowoczesnych technologii. Dzięki temu osoby z cukrzycą mają większe możliwości osiągania docelowych wartości glikemii, co ogranicza ryzyko wystąpienia wyniszczających powikłań oraz wydłuża oczekiwaną długość życia. Postęp ten nie zmniejszył jednak psychicznego obciążenia związanego z życiem z chorobą i jej codziennym samodzielnym leczeniem, a wręcz przyniósł nowe wyzwania natury psychologicznej - zarówno dla pacjentów, jak i ich bliskich oraz pracowników ochrony zdrowia.

We wszystkich typach cukrzycy znaczna część pacjentów doświadcza wysokiego poziomu swoistego dla tej choroby dystresu, co może powodować poważne trudności w adaptacji do rozpoznania i procesu leczenia. Przekłada się to negatywnie na zdolność do codziennego zarządzania cukrzycą oraz na jakość życia. Obok wskaźników metabolicznych także dystres emocjonalny powinien być traktowany jako swoisty "parametr życiowy" w opiece diabetologicznej, wymagający pełnej uwagi klinicznej.

Istnieją przekonujące dowody, że w porównaniu z populacją ogólną, dzieci, młodzież i dorośli z cukrzycą są bardziej narażeni na rozwój zarówno subklinicznych, jak i rozpoznawalnych zaburzeń psychicznych. Problemy te nie tylko obniżają dobrostan psychiczny, lecz także utrudniają realizację codziennych zachowań niezbędnych do skutecznego leczenia, co w konsekwencji prowadzi do zwiększonej chorobowości i śmiertelności. Jak podkreśla Światowa Organizacja Zdrowia: "Nie ma zdrowia bez zdrowia psychicznego".

Złożone relacje między cukrzycą a zdrowiem psychicznym są dostrzegane od dawna. Choć wczesne teorie psychosomatyczne, przypisujące zaburzeniom emocjonalnym rolę przyczynową i postulujące istnienie "osobowości cukrzycowej", nie znalazły potwierdzenia, współczesne badania psychospołeczne znacząco poszerzyły wiedzę na temat kluczowej roli emocji, procesów poznawczych i zachowań w doświadczaniu oraz leczeniu cukrzycy. W ostatnich dekadach psychodiabetologia dynamicznie się rozwija, czego dowodzi rosnąca liczba publikacji w renomowanych czasopismach, podręcznikach oraz prezentacji na międzynarodowych konferencjach diabetologicznych i z zakresu psychologii zdrowia.

Aktualny stan wiedzy dotyczący psychologicznych i społecznych konsekwencji cukrzycy oraz skutecznych form interwencji zobowiązuje nas do przekładania wyników badań na praktykę kliniczną i włączania wsparcia psychospołecznego jako integralnego elementu kompleksowego leczenia. Krajowe i międzynarodowe wytyczne kliniczne podkreślają znaczenie podejścia wielodyscyplinarnego i skoncentrowanego na osobie, najlepiej z udziałem specjalisty zdrowia psychicznego w zespole terapeutycznym. Wciąż jednak nie jest to standard - jak podkreślają osoby z cukrzycą - wsparcie to bywa zbyt często niedostępne. Niezbędne są dalsze działania na rzecz rozwoju opieki opartej na wiedzy psychologicznej, obejmujące zarówno zmiany organizacyjne, jak i podnoszenie kompetencji personelu medycznego oraz specjalistów zdrowia psychicznego pracujących z osobami z cukrzycą.

Podręcznik Psychodiabetologia to pierwsze w Polsce kompleksowe opracowanie poświęcone tej tematyce i kamień milowy w rozwoju tej dziedziny. Opiera się na holistycznym ujęciu cukrzycy i prezentuje aktualne przeglądy wiedzy oraz praktyczne rekomendacje obejmujące szerokie spektrum kluczowych zagadnień - od diagnozy po interwencje psychologiczne i farmakologiczne odnoszące się do problemów doświadczanych przez osoby z różnymi typami cukrzycy na kolejnych etapach życia. Zgodnie z najnowszymi trendami omawia również rolę wspomagających technologii diabetologicznych, ukazując ich medyczne, psychologiczne i społeczne implikacje.

Prezentowana publikacja stanowi niezwykle cenne źródło wiedzy dla studentów oraz wszystkich specjalistów zaangażowanych w podnoszenie jakości opieki i jakości życia osób żyjących z cukrzycą zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami.

Profesor Frank J. Snoek

Foreword to PsychodiabetologiaEditors: Katarzyna Cyranka, Marcin Siwek, Tomasz Klupa

Diabetes care has progressed significantly in the past decades, with the introduction of new, more effective medications and technologies, helping people with diabetes achieve better glycemic outcomes, reduce debilitating complications and increase life expectancy. However, these advancements have not taking away the mental load of living with and self-managing diabetes, and indeed have introduced new psychological challenges, for patients, their loved ones and health care providers.

Across all types of diabetes, a substantial number of patients reports to experience high levels of diabetes-specific distress, signaling serious problems adjusting to the diagnosis and treatment of diabetes, affecting their capacity to self-mange the diabetes and their quality of life. Alongside metabolic indicators, emotional distress is to be regarded a 'vital sign' in diabetes care, requiring our full clinical attention.

There is strong evidence that relative to the general population, youth and adults with diabetes are at an increased risk of developing subclinical and diagnosable mental health problems. These mental problems adversely affect people's psychological wellbeing and hamper the necessary daily self-management behaviors, resulting in increased morbidity and mortality. As noted by the World Health Organisation: "No health without mental health".

The complex interplay between diabetes and mental health has been long recognized. While early psychosomatic theories of diabetes, suggesting a causative role of emotional disturbances and a 'diabetic personality' showed to be unfounded, modern psychosocial research in diabetes has made significant contributions to our understanding of the pivotal role of emotions, cognitions and behaviors in the experience and management of diabetes. The field of psychodiabetology has steadily grown in the past decades, as shown by a steep rise of publications in high-ranking journals, handbooks and contributions to international diabetes and health psychology conferences.

Our current knowledge of the psychological and social impact of diabetes and opportunities for effective interventions, speaks to the responsibility to translate this evidence to clinical practice and include psychosocial support as an integral part of comprehensive diabetes management. Indeed, national and international clinical guidelines underscore advocate a multi-disciplinary, person-centered approach to diabetes, preferably including a mental health specialist as member of the care team. This is not yet always the reality and too often missing according to people with diabetes. Further steps need to be taken to foster psychology-informed care, requiring organizational enhancement, as well as upskilling medical and mental health professionals who deliver services to people with diabetes.

This handbook on Psychodiabetologia is the first comprehensive volume on the topic published in Poland, and marks an important milestone in the field. It is grounded in a holistic approach to diabetes, and offers state-of-the art reviews and practical recommendations on a broad spectrum of key topics: from assessment to psychological and pharmacological approaches pertinent to the problems experienced by people with different types of diabetes across the life course. Notably, and in line with recent developments, it also addresses the role of supportive diabetes technologies, offering important insights into their medical, psychological and social implications. This handbook is a much welcomed resource for students and all professionals committed to further the quality of care and the quality of the lives of people living with diabetes in Poland and beyond.

Prof Frank J. Snoek

1Rozwój psychodiabetologii - wprowadzenie do psychologicznych aspektów cukrzycyKatarzyna Cyranka, Tomasz Klupa

1.1. Wstęp

Cukrzyca jest chorobą przewlekłą o ogromnym znaczeniu społecznym, klinicznym i ekonomicznym, ale także - co coraz wyraźniej podkreśla współczesna medycyna - chorobą, która w sposób szczególny angażuje psychikę pacjenta. W odróżnieniu od wielu schorzeń przewlekłych cukrzyca wymaga bowiem codziennego, aktywnego zarządzania: planowania posiłków, dostosowywania dawek leków (w tym insuliny), stałego monitorowania glikemii, podejmowania decyzji w sytuacjach niepewności (hipoglikemia, hiperglikemia, aktywność fizyczna, infekcja, stres), a także radzenia sobie z konsekwencjami błędów terapeutycznych, które bywają szybkie i dotkliwe. W tym sensie osoba z cukrzycą staje się nie tylko pacjentem, ale też "menedżerem" własnego leczenia - i ponosi jego ciężar przez całą dobę.

Nowoczesna diabetologia dokonała w ostatnich dekadach przełomu technologicznego: od glukometrów i intensywnej insulinoterapii, przez pompy insulinowe, po systemy ciągłego monitorowania glikemii i hybrydowe pętle zamknięte. Celem współczesnego podejścia jest nie tylko poprawa rokowania i ograniczenie powikłań, lecz także zapewnienie pacjentom jak najlepszej jakości życia i poczucia, że - przy odpowiednim leczeniu i współpracy z zespołem terapeutycznym - mogą realizować swoje cele życiowe podobnie jak osoby bez cukrzycy.

Ten postęp nie oznacza jednak, że cukrzyca przestała stanowić wyzwanie psychologiczne. Przeciwnie: u części pacjentów rozwój technologii zmniejsza obciążenie decyzyjne i lęk, u innych natomiast tworzy nowe źródła przeciążenia (alarmy, nieustanne dane, presja perfekcyjnej glikemii, konflikty interpretacyjne w rodzinie, poczucie bycia pod nadzorem). Psychodiabetologia - rozwijająca się na styku diabetologii i psychologii klinicznej - dostarcza narzędzi do rozumienia i leczenia tych zjawisk oraz tworzenia opieki rzeczywiście zorientowanej na pacjenta.

Celem rozdziału jest (1) osadzenie psychodiabetologii w szerszej historii leczenia cukrzycy, (2) przedstawienie jej głównych obszarów, (3) pokazanie, dlaczego stała się ona niezbędnym elementem nowoczesnej opieki diabetologicznej, oraz (4) omówienie roli i kompetencji psychologa klinicznego w zespole diabetologicznym, w tym w świetle międzynarodowego konsensusu kompetencyjnego.

1.2. Od przeżycia do jakości życia - krótka historia leczenia cukrzycy jako fundament psychodiabetologii

1.2.1. Cukrzyca jako choroba niegdyś śmiertelna

Przez tysiąclecia cukrzyca była chorobą prowadzącą do śmierci. U osób z cukrzycą typu 1 brak insuliny skutkował kwasicą ketonową, śpiączką i zgonem. Najbardziej dramatycznym symbolem epoki "przed insuliną" pozostaje leczenie głodówkami - wydłużające życie o miesiące, ale za cenę cierpienia i wyniszczenia. Współcześnie, patrząc z perspektywy psychodiabetologii, łatwo dostrzec, że już wtedy cukrzyca była nie tylko wyzwaniem biologicznym, ale też stanowiła doświadczenie egzystencjalne, dotykające pacjenta i rodziny w samym rdzeniu bezpieczeństwa, poczucia sprawczości i nadziei.

Odkrycie insuliny okazało się przełomem medycznym i cywilizacyjnym, pozwoliło osobom z cukrzycą typu 1 przeżyć wiele lat. Jednocześnie wczesne dekady insulinoterapii nie były epoką komfortu. Z perspektywy klinicznej u pacjentów często rozwijały się powikłania mikro- i makronaczyniowe, ponadto żyli w stałym stresie związanym z ryzykiem ostrych powikłań (hipoglikemii i kwasicy ketonowej) przy ograniczonych możliwościach samodzielnego monitorowania glikemii i wpływu na przebieg choroby. W tamtym okresie wyraźnie widać genezę późniejszych pojęć psychodiabetologicznych: przewlekłego lęku, utraty kontroli i obciążenia odpowiedzialnością za leczenie.

1.2.2. Intensywna insulinoterapia i DCCT - medyczny przełom, psychologiczne konsekwencje

Rewolucją w leczeniu cukrzycy typu 1 było wprowadzenie intensywnej insulinoterapii. Jej rozwój wymagał postępu w jakości insulin (insuliny ludzkie, później analogi), powstania wstrzykiwaczy typu pen oraz upowszechnienia glukometrów umożliwiających samodzielne monitorowanie glikemii w warunkach domowych. Intensyfikacja leczenia otworzyła drogę do funkcjonalnej insulinoterapii, czyli elastycznego dostosowywania dawek do posiłków i aktywności. To fundamentalnie zmieniło codzienność pacjentów: leczenie przestało być jedynie narzuconą "procedurą", a stało się systemem decyzji i samoregulacji.

Kluczowe znaczenie dla ugruntowania intensywnej terapii miały wyniki badania DCCT (Diabetes Control and Complications Trial) opublikowane w 1993 roku. Udowodniono, że intensywna terapia insuliną (wielokrotne iniekcje lub pompa) istotnie zmniejsza ryzyko powikłań mikroangiopatycznych (retinopatia, nefropatia, neuropatia). W diabetologii rozpoczęła się era "im intensywniej, tym lepiej" - co z jednej strony podniosło standard opieki, a z drugiej strony wytworzyło nowy rodzaj presji i wymagań wobec pacjenta. Wraz z postępem medycznym wzrosło bowiem obciążenie zadaniowe (liczba pomiarów, kalkulacji, planowania) i emocjonalne (lęk przed błędem, poczucie winy, perfekcjonizm glikemiczny). Innymi słowy: sukces diabetologii ujawnił potrzebę "nowych strategii wsparcia pacjenta" - i stał się jedną z dróg prowadzących do rozwoju psychodiabetologii.

1.2.3. Technologiczna rewolucja ostatnich dekad - "uwolnienie" i nowe obciążenia

Ostatnie trzydzieści lat to gwałtowny rozwój technologii diabetologicznych. Systemy ciągłego monitorowania glikemii, pompy insulinowe oraz hybrydowe pętle zamknięte przyniosły pacjentom realne "odciążenie decyzyjne" i możliwość osiągania wysokiego czasu w zakresie docelowym (TIR) przy niskim ryzyku hipoglikemii. Równolegle zmienił się dominujący cel nowoczesnego leczenia: oprócz redukcji powikłań - poprawa jakości życia, poczucia wolności i bezpieczeństwa.

W praktyce klinicznej obserwuje się jednak zjawisko ambiwalencji technologii: dla części pacjentów stanowi ona źródło ulgi, dla innych - źródło przeciążenia (ciągłe dane, alarmy, konieczność interpretacji trendów, konflikty rodzinne wokół ustawień, frustracja, gdy mimo podejmowanego wysiłku glikemia nie jest idealna). Ten "psychologiczny koszt" technologii staje się dziś jednym z kluczowych pól psychodiabetologii, co w dalszych rozdziałach monografii będzie szerzej rozwijane.

1.3. Czym jest psychodiabetologia - definicja, zakres, tożsamość dziedziny

Psychodiabetologia jest obszarem badań i praktyki klinicznej rozwijającym się na styku psychologii klinicznej i diabetologii. Choć nie zawsze bywa formalnie wyodrębniana jako samodzielna dyscyplina, ma coraz lepiej zdefiniowane pole zainteresowań, standardy pracy oraz rekomendacje dotyczące integracji wsparcia psychologicznego w opiece diabetologicznej. Jej rozwój opiera się na wieloletnim doświadczeniu ośrodków międzynarodowych (m.in. w Niemczech, Holandii, Danii i Norwegii) oraz na modelach funkcjonujących w innych subdyscyplinach psychologii klinicznej (np. psychoonkologii).

Psychodiabetologia koncentruje się na tym:

- jak czynniki psychologiczne (emocje, przekonania, stres, mechanizmy radzenia sobie, cechy osobowości, funkcjonowanie poznawcze) wpływają na rozwój, przebieg i leczenie cukrzycy;

- jak cukrzyca wpływa na zdrowie psychiczne pacjenta i jego bliskich, jakość życia i funkcjonowanie społeczne.

W praktyce oznacza to zarówno pracę z zaburzeniami psychicznymi częściej współwystępującymi u osób z cukrzycą (np. depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia odżywiania), jak i pracę z problemami specyficznymi dla cukrzycy, które nie zawsze spełniają kryteria zaburzeń psychicznych, ale istotnie wpływają na leczenie i jakość życia (np. stres cukrzycowy, wypalenie cukrzycowe, lęk przed hipoglikemią, przeciążenie technologiczne, stygmatyzacja).

1.4. Dlaczego psychologia jest kluczowa w cukrzycy - mechanizmy biopsychospołeczne

1.4.1. Cukrzyca jako choroba samoregulacji i codziennych decyzji

Z perspektywy psychologii klinicznej cukrzyca jest modelowym przykładem choroby samoregulacji: pacjent przez lata lub całe życie musi podejmować liczne decyzje zdrowotne, często bez natychmiastowej gratyfikacji, a konsekwencje (powikłania) są odroczone w czasie. Ta struktura ciągłego decydowania sprzyja przeciążeniu poznawczemu, emocjonalnemu i motywacyjnemu.

Leczenie cukrzycy wymaga utrzymania równowagi między bezpieczeństwem a elastycznością życia. Zbyt sztywna koncentracja na wynikach może prowadzić do perfekcjonizmu i lęku, z kolei zbyt luźne podejście - do trudności w zarządzaniu cukrzycą oraz poziomem glikemii poza zakresem docelowym. W tym miejscu psychodiabetologia pełni funkcję regulatora: pomaga pacjentowi i zespołowi terapeutycznemu znaleźć realny, zdrowy środek między idealną glikemią a życiem, które jest możliwe do utrzymania w długim okresie.

1.4.2. Wpływ obciążenia psychicznego na wyniki metaboliczne

Międzynarodowe dane pokazują, że znaczący odsetek osób z cukrzycą doświadcza umiarkowanego lub ciężkiego dystresu psychologicznego i może skorzystać z profesjonalnego wsparcia. Suboptymalny dobrostan psychiczny obniża jakość życia i zmniejsza motywację oraz zdolność do samoleczenia, a problemy zdrowia psychicznego zwiększają ryzyko gorszych wyników glikemicznych i powikłań. Z tego powodu rekomendacje kliniczne podkreślają, że wsparcie psychologiczne powinno być integralną częścią opieki diabetologicznej, a psycholog kliniczny powinien być rozpoznawany jako kluczowy członek zespołu wielodyscyplinarnego.

1.4.3. Jakość życia jako cel leczenia i wskaźnik sukcesu terapeutycznego

Jakość życia jest pojęciem wielowymiarowym, obejmującym zdrowie fizyczne, dobrostan psychiczny, relacje społeczne, poczucie bezpieczeństwa i sprawczości. W cukrzycy - zwłaszcza u osób leczonych intensywnie - jakość życia staje się zarówno celem leczenia, jak i warunkiem jego skuteczności. Pacjent przeciążony emocjonalnie może utracić zdolność do konsekwentnego samoleczenia, co prowadzi do pogorszenia wyników i dalszego obciążenia - mechanizm błędnego koła jest tu szczególnie wyraźny.

1.5. Główne obszary psychodiabetologii w praktyce klinicznej

W codziennej praktyce klinicznej kluczowe znaczenie ma wczesne wychwytywanie sygnałów ostrzegawczych, które - choć często subtelne - mogą zapowiadać narastający kryzys psychologiczny wpływający na leczenie. Poniższe obszary stanowią "mapę" psychodiabetologii jako dziedziny, jednocześnie stanowiąc logiczną oś całej monografii (kolejne rozdziały pogłębiają wybrane pola).

Tabela 1.1.

Główne obszary psychodiabetologii (ujęcie syntetyczne)

Nr

Obszar psychodiabetologii

Zakres i cele oddziaływań

1

Wsparcie po diagnozie

Praca z reakcją na rozpoznanie choroby, wspieranie procesu adaptacji, budowanie poczucia wpływu, bezpieczeństwa i sprawczości pacjenta oraz jego bliskich

2

Przestrzeganie zaleceń terapeutycznych (adherence)

Identyfikacja barier psychologicznych utrudniających leczenie, wzmacnianie współpracy z zespołem terapeutycznym i długoterminowej motywacji do samoleczenia

3

Zarządzanie stresem

Redukcja wpływu stresu na zachowania zdrowotne i kontrolę glikemii, psychoedukacja, interwencje wspierające regulację emocji i odporność psychiczną

4

Radzenie sobie z powikłaniami i lękiem o przyszłość

Praca z lękiem przed powikłaniami, bólem, niepełnosprawnością i stratą; wspieranie adaptacji do zmieniającego się stanu zdrowia

5

Nowoczesne technologie

Wsparcie adaptacji do systemów CGM, pomp insulinowych i hybrydowych pętli zamkniętych; praca z przeciążeniem danymi i alarmami oraz budowanie zaufania do technologii

6

Wsparcie rodziny i bliskich

Praca z dynamiką rodzinną, obciążeniem opiekunów, komunikacją w rodzinie oraz podziałem odpowiedzialności za leczenie

CGM - ciągłe monitorowanie glukozy (continuous glucose monitoring); HCL - hybrydowa pętla zamknięta (hybrid closed loop); adherence - przestrzeganie zaleceń terapeutycznych

Objaśnienia: tabela przedstawia kluczowe obszary oddziaływań psychodiabetologicznych w opiece nad osobami z cukrzycą.

Warto podkreślić, że te obszary nie są "dodatkiem", lecz elementem podstawowej opieki, ponieważ psychospołeczne funkcjonowanie pacjenta wpływa na zdolność do samoleczenia i długoterminowe wyniki zdrowotne.

1.5.1. Psychodiabetologia jako część psychologii klinicznej - analogie i specyfika

Psychologia kliniczna w medycynie od dawna wspiera pacjentów w chorobach przewlekłych, urazach i rehabilitacji, poprawia komunikację lekarz-pacjent i wspiera rodziny. Rozwój wysoce specjalistycznych subdziedzin (np. psychoonkologia) pokazuje, że przy określonych schorzeniach powtarzają się charakterystyczne wyzwania emocjonalne, poznawcze i behawioralne, które wymagają specyficznych kompetencji klinicznych. Psychodiabetologia jest naturalną konsekwencją tego procesu: cukrzyca - jako choroba wymagająca codziennego zarządzania, ryzyka ostrych powikłań i długotrwałej odpowiedzialności - generuje wyjątkowy profil obciążenia i potrzeb.

Specyfiką psychodiabetologii jest m.in.:

- ciągłość (choroba "bez przerw", codzienna),

- wysoka odpowiedzialność pacjenta,

- ryzyko ostrych stanów (hipoglikemia/kwasica),

- współudział technologii (sensory, pompy, algorytmy),

- silny wpływ kontekstu społecznego (rodzina, szkoła, praca; widoczność choroby; stygmatyzacja).

1.6. Psychospołeczne aspekty cukrzycy jako impuls do powstania międzynarodowych struktur - PSAD i kamienie milowe dziedziny

Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku coraz częściej zwracano uwagę, że psychospołeczne aspekty cukrzycy są niedostatecznie obecne w standardach opieki. Równolegle wzrastała świadomość wpływu stresu, depresji i zjawisk takich jak wypalenie na wyrównanie HbA1c w zakresie celu terapeutycznego. To stworzyło warunki do instytucjonalizacji psychologii w diabetologii.

Istotnym punktem rozwoju było powstanie w 1995 roku środowiska/struktur skupionych wokół psychospołecznych aspektów cukrzycy (Psychosocial Aspects of Diabetes, PSAD), inicjowanych przez profesora Franka Snoeka. PSAD (jako międzynarodowa platforma współpracy naukowej) zrzesza specjalistów z wielu krajów i wspiera rozwój badań, narzędzi oraz standardów opieki psychologicznej w cukrzycy.

1.6.1. Czołowe postaci światowej psychodiabetologii - znaczenie szkół i narzędzi

Psychodiabetologia rozwijała się dzięki pracy badaczy i klinicystów, którzy tworzyli narzędzia oceny oraz modele rozumienia "psychologii cukrzycy". Wśród kluczowych postaci wymienia się m.in. takie nazwiska, jak:

- William H. Polonsky - twórca i popularyzator koncepcji obciążenia cukrzycą i narzędzi pomiaru dystresu; związany z Behavioral Diabetes Institute, orędownik holistycznego podejścia;

- Frank J. Snoek - badacz jakości życia i obciążenia psychicznego; współtwórca i promotor narzędzi przesiewowych (np. PAID) oraz standardów opieki psychologicznej;

- Lawrence Fisher - akcentujący behawioralne i rodzinne aspekty leczenia, zwłaszcza w cukrzycy typu 2, współtwórca narzędzi dotyczących adaptacji i obciążenia;

- przedstawiciele nurtów pediatrycznych i rozwojowych (m.in. psychologia dziecięca, adolescencja) - istotne dla całości psychodiabetologii, choć część kompetencji pediatrycznych ma własne standardy.

W praktyce klinicznej znaczenie tych "szkół" polega nie tylko na publikacjach, ale na wprowadzaniu do codziennej diabetologii języka i narzędzi rozpoznawania problemów psychologicznych oraz wdrażania interwencji opartych na faktach.

1.6.2. Psychodiabetologia w Polsce - dynamika rozwoju i budowanie struktur

Od sporadycznych badań do intensywnego rozwoju

W Polsce przez lata psychologiczne aspekty cukrzycy pojawiały się w badaniach i zaleceniach, ale dopiero w ostatnich latach powstała realna przestrzeń do rozwoju psychodiabetologii jako praktyki klinicznej. Wskazuje się na intensyfikację działań środowiskowych i edukacyjnych, która zmienia dostępność świadczeń i świadomość zarówno pacjentów, jak i profesjonalistów.

Sekcja Psychodiabetologii Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego - cele, narzędzia i projekty

Istotnym elementem rozwoju jest powstanie Sekcji Psychodiabetologii Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego i jej działalność ukierunkowana na budowanie struktury opieki psychodiabetologicznej. Przykłady działań obejmują m.in. tworzenie mapy psychodiabetologicznej (bazy specjalistów), inicjatywy integracyjne i edukacyjne oraz projekty wspierające samopomoc (np. narzędzia aplikacyjne).

W praktyce klinicznej niezwykle ważne jest, aby rozwój psychodiabetologii nie ograniczał się do deklaracji, ale przekładał na konkrety: ścieżki kierowania, dostępność konsultacji, wspólne standardy komunikacji między diabetologiem a psychologiem i rozwój kompetencji zespołu.

1.7. Psychologiczne problemy w cukrzycy: od reakcji adaptacyjnych do zaburzeń psychicznych

Spektrum trudności rozpoczyna się od definicji, co jest normalną reakcją, a co wymaga interwencji specjalistycznej.

W pracy psychodiabetologicznej kluczowe znaczenie ma rozróżnienie pomiędzy naturalnymi reakcjami emocjonalnymi na chorobę przewlekłą (np. lękiem, smutkiem czy okresowym zniechęceniem) a problemami specyficznymi dla cukrzycy, które - choć nie zawsze spełniają kryteria zaburzeń psychicznych - mogą istotnie wpływać na leczenie i jakość życia pacjenta. W praktyce klinicznej część pacjentów funkcjonuje dobrze mimo choroby, podczas gdy inni - nawet przy obiektywnie poprawnych wynikach metabolicznych - doświadczają istotnego cierpienia psychicznego i trudności w codziennym zarządzaniu cukrzycą.

1.7.1. Depresja, lęk i inne zaburzenia - "klasyczne" obciążenia w populacji diabetologicznej

W literaturze i praktyce podkreśla się istotnie zwiększoną częstość występowania zaburzeń nastroju i lęku, a także snu i odżywiania u osób z cukrzycą. Z klinicznego punktu widzenia ważne jest nie tylko rozpoznanie, ale zrozumienie mechanizmu: zaburzenia te obniżają motywację, energię i funkcje wykonawcze, a więc bezpośrednio pogarszają zdolność do codziennego samoleczenia.

W rozmowach o psychodiabetologii pojawia się także temat współchorobowości z innymi problemami psychiatrycznymi i psychologicznymi, m.in. zaburzeniami osobowości, które mogą utrudniać współpracę terapeutyczną (np. zachowania autoagresywne w leczeniu, odrzucenie współpracy). W takich przypadkach leczenie psychologiczne/psychiatryczne bywa warunkiem skutecznej diabetologii.

1.7.2. Problemy specyficzne dla cukrzycy - kluczowy wkład psychodiabetologii

Psychodiabetologia zajmuje się zjawiskami, które często są "niewidoczne" w klasycznym modelu medycznym, a znacząco wpływają na życie pacjenta, są to:

- stres cukrzycowy i wypalenie,

- lęk przed hipo-/hiperglikemią,

- przeciążenie technologiczne,

- stygmatyzacja i strategie radzenia sobie,

- problemy rodzinne i konflikt odpowiedzialności.

W dalszych rozdziałach monografii obszary te zostaną rozwinięte szczegółowo; w ramach bieżących rozważań służą one jako uzasadnienie konieczności włączenia psychodiabetologii do rdzenia opieki diabetologicznej.

1.8. Standardy opieki: od rekomendacji do praktyki - przesiew dobrostanu i normalizacja trudności psychologicznych

1.8.1. Monitorowanie dobrostanu psychicznego jako element rutynowej opieki

W podejściu rekomendowanym przez organizacje diabetologiczne podkreśla się potrzebę systematycznego monitorowania dobrostanu psychicznego w całym przebiegu leczenia - nie tylko w sytuacjach kryzysowych. Już w 2016 roku zwrócono uwagę na konieczność oceny dobrostanu psychicznego podczas wizyt diabetologicznych na wszystkich etapach życia z cukrzycą. W praktyce klinicznej oznacza to przesunięcie akcentu z reaktywnego "kierowania do psychologa, gdy jest bardzo źle" na proaktywną opiekę, w której kwestie psychologiczne są omawiane tak samo naturalnie jak dawkowanie insuliny czy wyniki pomiarów.

1.8.2. Normalizacja i destygmatyzacja pomocy psychologicznej

Współczesne standardy podkreślają, że psychospołeczna opieka jest odpowiedzialnością całego zespołu diabetologicznego - lekarzy, pielęgniarek, edukatorów, dietetyków - ale z powodu ograniczeń czasu i przygotowania nie zawsze możliwe jest udzielenie wsparcia w stopniu wystarczającym. Wtedy potrzebna jest konsultacja psychologa klinicznego. Ważnym elementem jest destygmatyzująca informacja o roli psychologa w diabetologii, ponieważ część pacjentów może unikać konsultacji ze względu na stygmę lub wcześniejsze negatywne doświadczenia w ochronie zdrowia, gdy ich doświadczenie życia z cukrzycą nie było uwzględniane.

1.9. Rola psychologa klinicznego w diabetologii - od wsparcia pacjenta do wsparcia zespołu

1.9.1. Psycholog kliniczny jako członek zespołu wielodyscyplinarnego

W modelu opieki skoncentrowanej na pacjencie psycholog kliniczny powinien być uznawany za kluczowego członka zespołu diabetologicznego. Dostęp może mieć formę:

- pełnego "wbudowania" w zespół (stała obecność w ośrodku) lub

- modelu konsultacyjno-liaison (consultation-liaison psychiatry, CLP) - współpraca z działem psychologii/psychiatrii.

Kluczowe jest zapewnienie zasobów umożliwiających realną pracę z potrzebami pacjentów.

W praktyce polskiej dodatkowym argumentem jest fakt, że współpraca z psychologiem może wspierać również sam zespół medyczny, chroniąc lekarzy i edukatorów przed przeciążeniem i wypaleniem zawodowym.

1.9.2. Międzynarodowy konsensus kompetencyjny (STAP) - przejście od intuicji do standardu

W 2024 roku opublikowano konsensus dotyczący ról i kompetencji psychologa klinicznego w opiece nad dorosłymi z cukrzycą. Wskazuje on, że psycholog pełni wiele funkcji:

- klinicysty (diagnostyka i terapia),

- doradcy zespołu (szkolenia, konsultacje),

- komunikatora i promotora inicjatyw person-centred,

- badacza.

Konsensus proponuje ramę kompetencji STAP:

- S (specialised knowledge) - specjalistyczna wiedza diabetologiczna i jej psychospołeczne implikacje (typy cukrzycy, powikłania, parametry glikemiczne HbA1c/TIR/TBR, technologie CGM/pompy/HCL i ich wpływ psychologiczny);

- T (teamwork and advice) - praca zespołowa i doradztwo (wspieranie kompetencji innych członków zespołu, coaching, superwizja);

- A (assessment) - ocena psychologiczna i przesiew (narzędzia, diagnostyka, formułowanie problemu w kontekście cukrzycy);

- P (psychotherapy) - psychoterapia/interwencje oparte na dowodach, dostosowane do problemu i kontekstu życia z cukrzycą.

Tabela 1.2.

Role psychologa klinicznego w diabetologii i kompetencje STAP (ujęcie syntetyczne)

Rola psychologa klinicznego

Charakterystyka roli w opiece diabetologicznej

Kluczowe kompetencje STAP

Klinicysta

Diagnoza i leczenie problemów psychologicznych pacjentów z cukrzycą, wsparcie w adaptacji do choroby, prowadzenie interwencji psychoterapeutycznych

Wiedza diabetologiczna (S), ocena psychologiczna (A), psychoterapia/interwencje (P)

Doradca zespołu terapeutycznego

Wspieranie zespołu diabetologicznego w rozumieniu problemów psychospołecznych pacjentów, konsultacje kliniczne, szkolenia i superwizja

Praca zespołowa i doradztwo (T), wiedza diabetologiczna (S)

Promotor opieki zorientowanej na pacjencie

Wzmacnianie podejścia person-centred care, udział w tworzeniu standardów komunikacji, inicjowanie przesiewu dobrostanu psychicznego

Praca zespołowa i doradztwo (T), ocena i przesiew (A)

Badacz

Prowadzenie badań naukowych, rozwój i walidacja narzędzi psychologicznych, udział w tworzeniu rekomendacji i standardów opieki

Wiedza specjalistyczna (S), ocena psychologiczna (A), rozwój standardów i narzędzi

STAP - model kompetencji psychologa klinicznego obejmujący: S (specialised knowledge - wiedza specjalistyczna), T (teamwork and advice - praca zespołowa i doradztwo), A (assessment - ocena psychologiczna), P (psychotherapy - psychoterapia)

Objaśnienia: tabela przedstawia podstawowe role psychologa klinicznego w opiece nad osobami z cukrzycą oraz odpowiadające im obszary kompetencji zgodnie z modelem STAP.

Warto podkreślić wniosek praktyczny: kompetencje wymagane w diabetologii wykraczają poza standardowe programy kształcenia psychologów klinicznych, dlatego istnieje potrzeba szkolenia specjalistycznego, akredytowanego i osadzonego w realiach opieki diabetologicznej.

1.9.3. Kiedy kierować pacjenta do psychodiabetologa - logika wczesnej interwencji

W praktyce klinicznej zasada jest prosta: lepiej zaproponować konsultację na tzw. wszelki wypadek, niż jej nie zaproponować. Wskazaniem jest m.in. sytuacja, gdy pacjent potrzebuje omówić motywację, stosunek do leczenia i choroby oraz wątki emocjonalne; a także gdy lekarz (znający pacjenta) widzi, że konsultacja mogłaby zapobiec pogorszeniu współpracy i narastaniu kryzysu.

1.10. Psychodiabetologia a technologia - nowy etap: "psychologiczny immunitet" i wyzwania cyfrowe

Rozwój technologii diabetologicznych tworzy nową jakość zarówno w leczeniu, jak i psychologii życia z cukrzycą. Z jednej strony hybrydowe pętle zamknięte, CGM i pompy insulinowe realnie poprawiają kontrolę glikemii i mogą redukować stres wynikający z niepewności. Z drugiej strony technologia staje się "trzecim uczestnikiem relacji" (pacjent-zespół-urządzenie), a jej interpretacja może budzić napięcia, poczucie winy, a nawet konflikty w rodzinie. Metafora budowania "psychologicznego immunitetu" - czyli wzmacniania odporności psychicznej pacjenta dzięki odpowiedniej edukacji, wsparciu i wykorzystaniu technologii jako narzędzia odciążenia (a nie źródła dodatkowej presji) - wskazuje na ważny most do rozdziałów poświęconych lękom i przeciążeniu technologicznemu, a także do rozdziałów o aplikacjach wsparcia i technologiach monitorowania.

1.11. Psychodiabetologia w cyklu życia - ramy rozwojowe jako podstawa planowania opieki

Psychodiabetologia nie jest "jednorazową konsultacją", lecz sposobem myślenia o opiece nad pacjentem w czasie. Cukrzyca towarzyszy osobie przez kolejne etapy rozwojowe, a każdy z nich ma własną dynamikę stresorów, zagrożeń i zasobów. Dlatego kluczowym zadaniem psychodiabetologii jest rozumienie, że potrzeby psychologiczne pacjenta są zmienne: zależą od wieku, roli społecznej, obciążeń życiowych, jakości wsparcia oraz etapu choroby. W praktyce klinicznej oznacza to konieczność dostosowania komunikacji, interwencji i sposobu pracy z rodziną w zależności od "miejsca pacjenta na osi życia".

1.11.1. Dziecko i rodzina - cukrzyca jako wydarzenie systemowe

Rozpoznanie cukrzycy u dziecka jest w praktyce wydarzeniem dotyczącym całego systemu rodzinnego. Rodzice przejmują odpowiedzialność za leczenie, jednocześnie mierząc się z własnym lękiem o bezpieczeństwo dziecka i poczuciem winy ("czy coś przeoczyliśmy?"), a także z przeciążeniem wynikającym z nocnego monitorowania glikemii, alarmów urządzeń i obaw przed hipoglikemią. Wspieranie rodziny na tym etapie oznacza nie tylko psychoedukację, ale też pracę nad komunikacją, współdzieleniem odpowiedzialności, regulacją emocji oraz zapobieganiem narastaniu konfliktu w relacji rodzic-dziecko wokół cukrzycy.

Z punktu widzenia psychodiabetologii niezwykle ważne jest także, by rodzice od początku rozumieli, że celem jest stopniowe przekazywanie sprawczości dziecku, a nie utrwalenie modelu kontroli rodzicielskiej jako jedynej formy bezpieczeństwa. W praktyce klinicznej zbyt silny nadzór rodziny może bowiem - paradoksalnie - prowadzić do buntu, ukrywania wyników i narastania napięć, a w konsekwencji do pogorszenia współpracy terapeutycznej w okresie adolescencji.

1.11.2. Adolescencja - autonomia, ryzyko i konflikt wokół odpowiedzialności

Adolescencja jest etapem szczególnym, ponieważ naturalny rozwojowy proces separacji i budowania autonomii nakłada się na konieczność przestrzegania zaleceń terapeutycznych. U wielu nastolatków pojawia się ambiwalencja: z jednej strony pragnienie bycia takimi jak rówieśnicy, z drugiej strony - konieczność ujawniania choroby w szkole, podczas spotkań towarzyskich czy w relacjach romantycznych. Na tym etapie szczególnie nasilają się wyzwania związane ze stygmatyzacją, obrazem własnego ciała oraz zachowaniami ryzykownymi (np. w kontekście odżywiania i masy ciała). Psychodiabetologia odgrywa rolę ochronną: pomaga rozpoznawać wczesne sygnały utraty współpracy terapeutycznej, wspiera budowanie autonomii bez rezygnacji z bezpieczeństwa.

1.11.3. Dorosłość - kumulacja ról życiowych i "zmęczenie chorobą"

W dorosłości cukrzyca często "wchodzi" w złożoną sieć ról: praca zawodowa, relacje partnerskie, rodzicielstwo, opieka nad innymi członkami rodziny. Na tym etapie pacjent często radzi sobie dobrze, ale rośnie też ryzyko przewlekłego przeciążenia: choroba jest stale obecna, wymaga ciągłej czujności, a wysiłek nie zawsze przekłada się na natychmiastowe "nagrody" w wynikach. To właśnie tutaj częściej obserwuje się zjawiska takie jak stres cukrzycowy, wypalenie cukrzycowe i związane z nimi okresowe ograniczanie działań związanych z codziennym zarządzaniem cukrzycą, a także konflikty w relacji pacjent-system ochrony zdrowia, gdy pacjent ma poczucie, że jest oceniany wyłącznie przez pryzmat HbA1c czy TIR. W dorosłości szczególną rolę odgrywa również praca nad "stylem leczenia": część pacjentów przechodzi w tryb nadmiernej kontroli (perfekcjonizm glikemiczny), część w tryb unikania (niechęć do pomiarów, ignorowanie alarmów). Psychodiabetologia dostarcza narzędzi do przywracania równowagi: pomaga pacjentowi odnaleźć sposób leczenia, który jest skuteczny, ale także możliwy do utrzymania długofalowo.

1.11.4. Starzenie się - nowe ograniczenia, nowe lęki, nowe cele

W starszym wieku zmienia się profil wyzwań: spada rezerwa poznawcza, pojawiają się choroby współistniejące, czasem ograniczenia ruchowe i sensoryczne, a także większa zależność od opiekunów. Pojawia się również specyficzny lęk o przyszłość: utrata samodzielności, ryzyko hipoglikemii, trudność w obsłudze technologii lub jej błędna interpretacja. W tej grupie rośnie znaczenie wsparcia rodziny i opiekunów, a psychodiabetologia staje się łącznikiem między edukacją, bezpieczeństwem a dobrostanem psychicznym pacjenta.

Tabela 1.3.

Psychodiabetologia w cyklu życia - dominujące wyzwania, ryzyka i cele wsparcia

Etap życia

Dominujące wyzwania psychologiczne

Typowe ryzyka kliniczne

Cele wsparcia psychodiabetologicznego

Dziecko + rodzina

Lęk rodziców o bezpieczeństwo, przeciążenie opieką, nadkontrola, trudności w komunikacji rodzinnej

Zwiększone napięcie w rodzinie, czuwanie nocne, ryzyko konfliktu wokół leczenia

Psychoedukacja, wsparcie systemu rodzinnego, redukcja lęku opiekunów, budowanie współodpowiedzialności i równowagi między bezpieczeństwem a normalnością

Adolescencja

Autonomia vs kontrola rodziców, potrzeba bycia jak rówieśnicy, stygmatyzacja, obraz ciała, konflikt wokół odpowiedzialności

Spadek adherence (przestrzegania zaleceń), unikanie pomiarów, zachowania ryzykowne (np. pomijanie dawek)

Wzmacnianie autonomii i sprawczości, praca nad komunikacją w rodzinie, destygmatyzacja, wsparcie motywacji i tożsamości zdrowotnej

Wczesna dorosłość

Kumulacja ról (studia/praca/relacje), presja wyników, "zmęczenie chorobą"

Stres cukrzycowy, wypalenie, perfekcjonizm glikemiczny lub unikanie

Ustalanie realistycznych celów, ochrona jakości życia, interwencje w stresie/wypaleniu, praca nad elastycznym stylem leczenia

Dorosłość (stabilizacja ról)

Chroniczne obciążenie decyzjami, lęk o przyszłość, obciążenia rodzinne i zawodowe

Spadki motywacji, długotrwałe unikanie wizyt/pomiarów, napięcia partnerskie

Profilaktyka kryzysów, wsparcie w trwałej adaptacji, praca z relacją partner/rodzina, interwencje ukierunkowane na bariery

Starszy wiek

Spadek funkcji poznawczych, choroby współistniejące, większa zależność od opiekunów, trudności w obsłudze technologii

Ryzyko hipoglikemii, błędna interpretacja danych, utrata samodzielności

Upraszczanie planu leczenia, wsparcie opiekunów, praca z lękiem i utratą niezależności, dostosowanie technologii do możliwości

adherence - przestrzeganie zaleceń terapeutycznych

Objaśnienia: tabela porządkuje typowe obszary interwencji psychodiabetologicznej w zależności od etapu rozwoju i ról życiowych.

1.12. Model adaptacji do cukrzycy - psychologia przewlekłej choroby w praktyce diabetologicznej

Jednym z najważniejszych zadań psychodiabetologii jest rozumienie adaptacji do cukrzycy jako procesu. W praktyce klinicznej często obserwuje się oczekiwanie, że pacjent się przyzwyczai i będzie konsekwentnie realizował zalecenia. Tymczasem adaptacja ma charakter falowy: pacjent przechodzi przez kolejne etapy, a trudności mogą nawracać przy zmianie metody leczenia, pojawieniu się powikłań, kryzysie życiowym czy nasileniu obciążeń (np. w pracy, w rodzinie).

1.12.1. Etap diagnozy - kryzys, który ma własną dynamikę

Diagnoza cukrzycy jest momentem szczególnym, często nacechowanym silnymi reakcjami emocjonalnymi. Pojawiają się: szok, zaprzeczenie, lęk, złość, smutek, a czasem objawy depresyjne. U części pacjentów występuje silna potrzeba odzyskania kontroli ("muszę wszystko wiedzieć i robić idealnie"), u innych - wycofanie i unikanie ("nie chcę o tym słyszeć"). Adaptacja bywa trudniejsza, gdy pacjent otrzymuje rozpoznanie w młodym wieku lub gdy choroba przerywa ważny etap życia (np. studia, start w pracy, okres ciąży, ważne plany zawodowe). Na tym etapie psychodiabetologia koncentruje się na: normalizacji emocji, budowaniu poczucia wpływu, ustalaniu realistycznych celów i tworzeniu przymierza terapeutycznego.

1.12.2. Etap uczenia się choroby - przeciążenie informacyjne i emocjonalne

Po diagnozie pacjent przechodzi fazę intensywnego uczenia się. Cukrzyca jest skomplikowana - wymaga rozumienia zależności między jedzeniem, insuliną, aktywnością, stresem i snem. Ten etap bywa przytłaczający, a pacjent może doświadczać zmęczenia, frustracji, poczucia, że nie da się zrobić tego dobrze. Rola psychodiabetologii polega tu na wspieraniu procesu uczenia się w sposób, który nie buduje presji perfekcjonizmu, lecz wzmacnia poczucie kompetencji: "uczę się, mam prawo popełniać błędy, ważne, by je rozumieć i korygować".

1.12.3. Etap stabilizacji - ryzyko rutyny, spadek czujności i "zmęczenie chorobą"

Gdy pacjent opanuje podstawy leczenia, pojawia się faza stabilizacji. Paradoksalnie to wtedy może narastać zjawisko "zmęczenia chorobą": pacjent nie jest już mobilizowany strachem związanym z rozpoznaniem, a choroba nadal wymaga codziennej pracy. W tej fazie szczególnie częste są okresowe spadki motywacji, narastanie stresu cukrzycowego i tendencja do unikania pomiarów lub wizyt kontrolnych. Wsparcie psychodiabetologiczne obejmuje tu pracę nad długoterminową motywacją, elastycznym planowaniem i ochroną jakości życia.

1.12.4. Punkty krytyczne - kiedy "stara adaptacja" przestaje działać

W przebiegu życia z cukrzycą występują punkty krytyczne, które mogą prowadzić do nawrotu kryzysu emocjonalnego:

- zmiana metody leczenia (np. rozpoczęcie insulinoterapii, przejście na pompę, wdrożenie CGM/HCL),

- epizod ciężkiej hipoglikemii lub hospitalizacja,

- pojawienie się powikłań,

- ważne wydarzenia życiowe (ciąża, rozwód, utrata pracy, choroba w rodzinie),

- pandemie i sytuacje systemowego zagrożenia (np. okres COVID-19, kiedy obserwowano wzrost niepewności i stresu przy jednoczesnej roli technologii w utrzymaniu stabilności leczenia).

Psychodiabetologia jest potrzebna właśnie dlatego, że cukrzyca nie jest "jednym kryzysem", lecz chorobą, w której kryzysy mogą nawracać. Kluczowe jest zatem nie tylko leczenie doraźne, ale budowanie odporności psychicznej i umiejętności radzenia sobie, które pacjent może uruchamiać w kolejnych punktach zwrotnych.

Tabela 1.4.

Punkty krytyczne w przebiegu cukrzycy - przykłady, konsekwencje psychologiczne i sugerowane interwencje

Punkt krytyczny

Przykłady sytuacji

Potencjalne konsekwencje psychologiczne

Najczęstsze potrzeby/interwencje

Zmiana metody leczenia

Start insulinoterapii, przejście na pompę, wdrożenie CGM, HCL

Lęk, spadek poczucia kompetencji, przeciążenie informacyjne, frustracja

Psychoedukacja, trening kompetencji, praca z oczekiwaniami, wsparcie adaptacji do technologii

Ostre zdarzenie medyczne

Ciężka hipoglikemia, kwasica ketonowa, hospitalizacja

Lęk antycypacyjny, unikanie, objawy pourazowe po ciężkim epizodzie

Interwencja kryzysowa, redukcja lęku, odbudowa poczucia bezpieczeństwa, plan na sytuacje ryzyka

Powikłania przewlekłe/pogorszenie stanu zdrowia

Retinopatia, neuropatia, nefropatia, przewlekły ból

Smutek, żałoba po utraconej sprawności, lęk o przyszłość, obniżenie jakości życia

Wsparcie adaptacyjne, praca z lękiem i stratą, techniki radzenia sobie z bólem, wzmacnianie sprawczości

Kryzysy życiowe

Utrata pracy, rozwód, żałoba, przeciążenie opieką nad bliskimi

Spadek zasobów, wyczerpanie, nasilenie unikania działań związanych z codziennym zarządzaniem cukrzycą

Interwencje ukierunkowane na zasoby, planowanie, krótkoterminowe wsparcie/psychoterapia, współpraca zespołowa

Przeciążenie technologią

Alarmy, ciągłe dane, konflikty rodzinne wokół ustawień, nieustanna kontrola

Drażliwość, lęk, kompulsja sprawdzania, zmęczenie alarmami, wypalenie

Dostosowanie ustawień, higiena danych, praca nad zaufaniem do urządzeń, interwencje redukujące presję perfekcjonizmu

Sytuacje systemowe/populacyjne

Pandemia, ograniczony dostęp do opieki, przerwy w edukacji

Niepewność, frustracja, wzrost stresu; u części pacjentów mobilizacja

Wsparcie w radzeniu sobie ze stresem, teleopieka, wzmacnianie samoskuteczności, interwencje kryzysowe

CGM - ciągłe monitorowanie glukozy (continuous glucose monitoring); HCL - hybrydowa pętla zamknięta (hybrid closed loop)

Objaśnienia: punkt krytyczny to moment, w którym dotychczasowy sposób adaptacji pacjenta przestaje wystarczać i rośnie ryzyko destabilizacji psychicznej oraz pogorszenia współpracy terapeutycznej.

1.13. Komunikacja i relacja terapeutyczna jako narzędzie leczenia - psychodiabetologiczny wymiar wizyty diabetologicznej

Jednym z najważniejszych, a często niedostrzeganych pól psychodiabetologii jest komunikacja. W cukrzycy wizyta diabetologiczna jest nie tylko kontrolą wyników, ale też wydarzeniem psychologicznym: pacjent często przychodzi z napięciem, poczuciem bycia ocenianym, czasem ze wstydem, a czasem z frustracją, że mimo wysiłku wyniki nie są idealne. W tym sensie język używany w gabinecie może wzmacniać motywację i poczucie sprawczości albo generować poczucie winy i unikanie.

1.13.1. Od "kontroli" do współpracy - zmiana paradygmatu

Nowoczesna opieka diabetologiczna jest coraz wyraźniej opisywana jako person-centred care. Oznacza to, że pacjent nie jest biernym odbiorcą zaleceń, lecz partnerem w procesie leczenia. Psycholog kliniczny w zespole ma szczególną rolę promotora tego podejścia: wspiera lekarzy i edukatorów w prowadzeniu rozmów, które wzmacniają pacjenta, a nie jedynie rozliczają go z wyników.

W praktyce person-centred care oznacza m.in.:

- wspólne ustalanie celów (realistycznych, dopasowanych do życia pacjenta),

- rozpoznawanie barier (emocjonalnych, poznawczych, ekonomicznych),

- wzmacnianie zasobów pacjenta (to, co działa),

- unikanie języka winy i karania,

- traktowanie danych glikemicznych jako informacji do decyzji, a nie oceny osoby.

1.13.2. Rozmowa o danych z technologii - nowa kompetencja zespołu

Upowszechnienie CGM i HCL zmieniło charakter rozmowy klinicznej. Dane są bardziej szczegółowe, ale też bardziej obciążające: pacjent widzi trendy, strzałki, alarmy, a czasem odczuwa presję, by reagować natychmiast. W rodzinach może to powodować konflikty (np. partner komentuje alarmy, rodzic nadzoruje nastolatka). W gabinecie może pojawiać się napięcie: pacjent boi się oceny, a jednocześnie liczy na konkretne wskazówki.

Psychodiabetologia w tym obszarze polega na:

- uczeniu pacjenta selekcji informacji ("co jest kluczowe, co można odpuścić"),

- wspieraniu realistycznych oczekiwań ("glikemia nie będzie idealna zawsze"),

- pracy nad zaufaniem do technologii i sposobem jej używania,

- prewencji przeciążenia alarmami i zmęczenia danymi.

1.13.3. Kryzys i trudna rozmowa - bariery w zaangażowaniu w leczenie

Jednym z częstych punktów zapalnych jest sytuacja, gdy pacjent ma trudności w zaangażowaniu się w leczenie - rzadziej monitoruje glikemię, nie przychodzi na wizyty, doświadcza trudności w realizacji zaleceń. Psychodiabetologia proponuje wówczas zmianę perspektywy: pytanie nie brzmi "dlaczego pacjent nie chce?", lecz "co mu to utrudnia?". Bariery mogą być emocjonalne (lęk, depresja, wstyd), poznawcze (przeciążenie, trudność w planowaniu), społeczne (praca, finanse), relacyjne (konflikt w rodzinie), a czasem wynikające z doświadczeń stygmatyzacji lub negatywnej komunikacji z systemem. Włączenie psychologa klinicznego pozwala lepiej rozpoznać przyczynę i dobrać interwencję - od psychoedukacji i wsparcia po psychoterapię.

Tabela 1.5.

Sygnalizatory problemów psychologicznych w cukrzycy - co powinno uruchamiać czujność zespołu

Obszar

Sygnały ostrzegawcze (przykłady)

Możliwa interpretacja kliniczna

Rekomendowana reakcja zespołu

Unikanie i odpuszczanie

Rzadkie pomiary/wyłączanie alarmów, brak analizy danych, nieobecności na wizytach

Przeciążenie, stres cukrzycowy, wypalenie, depresyjność

Normalizacja trudności, pytania o bariery, krótkie cele, ewentualna konsultacja psychologiczna

Perfekcjonizm i nadkontrola

Kompulsyjne sprawdzanie, wysoki lęk przy odchyleniach, nadmierne korekty

Lęk, presja wyników, trudność w tolerancji niepewności

Praca nad realistycznymi celami, higiena danych, edukacja + interwencje redukujące lęk

Objawy lękowe

Unikanie aktywności z obawy o hipoglikemię, stałe napięcie, katastrofizacja

Lęk przed hipoglikemią/hiperglikemią, PTSD po epizodzie ciężkiej hipoglikemii

Ocena lęku, plan bezpieczeństwa, psychoedukacja, rozważenie terapii (np. CBT)

Objawy depresyjne

Utrata energii i motywacji, anhedonia, pesymizm, zwątpienie (po co się starać)

Depresja lub reakcja adaptacyjna nasilona

Rzetelna ocena, przesiew, w razie potrzeby leczenie psychologiczne/psychiatryczne

Konflikt rodzinny/partnerski

Kłótnie o wyniki i alarmy, nadzór, poczucie bycia kontrolowanym

Zaburzony podział odpowiedzialności, stygmatyzacja, przeciążenie opiekunów

Konsultacja rodzinna/partnerska, ustalenie ról, komunikacja wspierająca zamiast kontrolującej

Przeciążenie technologią

"Zmęczenie alarmami", wrogość wobec urządzenia, rezygnacja z CGM/HCL

Cyfrowy stres, frustracja, przeciążenie informacyjne

Dostosowanie ustawień, etapowanie wdrożenia, wsparcie w interpretacji danych, konsultacja psychologiczna

Nieadekwatne zachowania wokół masy ciała i insuliny

Pomijanie dawek, lęk przed przyrostem masy ciała, ukrywanie danych

Ryzyko zaburzeń odżywiania specyficznych dla cukrzycy

Szybka interdyscyplinarna konsultacja, ostrożna komunikacja bez oskarżeń, ścieżka leczenia zaburzeń odżywiania

CBT - terapia poznawczo-behawioralna (cognitive behavioral therapy); CGM - ciągłe monitorowanie glukozy (continuous glucose monitoring); HCL - hybrydowa pętla zamknięta (hybrid closed loop); PTSD - zespół stresu pourazowego (post-traumatic stress disorder).

Objaśnienia: tabela pokazuje praktyczne "flagowanie" sytuacji, w których problem psychologiczny może wpływać na leczenie cukrzycy.

1.14. Podsumowanie

Psychodiabetologia rozwija się jako odpowiedź na dwa równoległe procesy: (1) przemianę cukrzycy z choroby śmiertelnej w chorobę przewlekłą, w której celem jest dobra jakość życia, oraz (2) wzrost złożoności leczenia i roli pacjenta jako osoby codziennie zarządzającej chorobą. Od momentu, gdy intensywna insulinoterapia i samodzielne monitorowanie glikemii stały się standardem (wzmocnione m.in. przez wyniki DCCT), coraz wyraźniej było widać, że wysoki standard medyczny musi być wsparty standardem psychologicznym - bo bez niego pacjent może nie być w stanie utrzymać leczenia w długim okresie.

Współczesne wytyczne i konsensusy podkreślają, że opieka psychospołeczna jest wspólną odpowiedzialnością całego zespołu diabetologicznego, ale psycholog kliniczny - dzięki specjalistycznym kompetencjom - powinien być rozpoznawany jako kluczowy członek zespołu, wspierający pacjentów i ich bliskich, a także rozwój opieki zorientowanej na pacjenta. Ramy STAP porządkują rolę psychologa w diabetologii i wskazują potrzebę szkolenia specjalistycznego, umożliwiającego pracę w tej unikatowej dziedzinie.

Rozdział stanowi wprowadzenie do kolejnych części monografii, które szczegółowo omawiają doświadczenie pacjenta na różnych etapach choroby: stres i wypalenie cukrzycowe, lęki i przeciążenie technologiczne, zaburzenia psychiczne współwystępujące z cukrzycą oraz narzędzia wsparcia - od interwencji psychoterapeutycznych po technologie i aplikacje.

Piśmiennictwo

1. American Diabetes Association: Psychosocial care for people with diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes - 2016. Diabetes Care. 2016; 39(Suppl 1): S93-S102. doi: 10.2337/dc16-S015.

2. Cyranka K., Klupa T., Pilecki M. i wsp.: Diabetes distress and diabetes burnout explored in various areas of life in patients with type 1 diabetes: effect of short-term psychological intervention. Endocrine. 2024; 85(2): 676-684. doi: 10.1007/s12020-024-03760-0.

3. Cyranka K., Matejko B., Juza A. i wsp.: Quality of life in the course of a one-year use of an advanced hybrid closed-loop system in adults with type 1 diabetes previously na?ve to advanced diabetes technology. Front Endocrinol (Lausanne). 2023; 14: 1210756. doi: 10.3389/fendo.2023.1210756.

4. Cyranka K., Matejko B., Klupa. i wsp.: Type 1 diabetes and COVID-19: the level of anxiety, stress and the general mental health in comparison to healthy control. Psychiatr Pol. 2021; 55(3): 511-523. doi: 10.12740/PP/OnlineFirst/133356.

5. Cyranka K.: "Psy" w medycynie - czyli czym jest psychodiabetologia. Medycyna Praktyczna - Psychiatria. 2024; (3): 51-56.

6. Fisher L., Gonzalez J.S., Polonsky W.H.: The confusing tale of depression and distress in patients with diabetes: a call for greater clarity. Diabet Med. 2014; 31(7): 764-772. doi: 10.1111/dme.12428.

7. Fisher L., Polonsky W.H., Hessler D.M.: Addressing diabetes distress in clinical care: a practical guide. Diabet Med. 2019; 36(7): 803-812. doi: 10.1111/dme.13967.

8. Klupa T., Cyranka K.: Diabetologia w obliczu nowoczesnych technologii - szanse, wyzwania i jakość życia diabetyka. W: Psychiatria w medycynie. T. 4, Dialogi interdyscyplinarne (red. J. Rymaszewska, D. Dudek). Medical Education, Warszawa 2022: 55-73.

9. Snoek F.J., Anarte-Ortiz M.T., Anderbro T. i wsp.: Roles and competencies of the clinical psychologist in adult diabetes care: a consensus statement. Diabet Med. 2024; 41(1): e15143. doi: 10.1111/dme.15143.

10. Snoek F.J., Bremmer M.A., Hermanns N.: Constructs of depression and distress in diabetes: time for an appraisal. Lancet Diabetes Endocrinol. 2015; 3(6): 450-460. doi: 10.1016/S2213-8587(15)00135-7.

11. Snoek F.J., Skinner T.C.: Psychological aspects of diabetes management. Medicine. 2006; 34(2): 61-62.

2Rozpoznanie, emocje i jakość życia w cukrzycy - doświadczenie pacjenta na różnych etapach chorobyKatarzyna Cyranka, Martyna Pietruś, Agnieszka Dąbek

2.1. Choroba przewlekła jako wyzwanie adaptacyjne

Pojawienie się choroby przewlekłej to dla człowieka istotny moment przełomowy - jest bowiem chwilą konfrontacji ze zmianą sytuacji życiowej. Uzyskanie rozpoznania może prowadzić do krótko- lub długotrwałej modyfikacji dotychczasowych planów, a także wymusza podjęcie nowych wyzwań adaptacyjnych. Choroba przewlekła generuje nie tylko stres, lecz także może wiązać się ze wzmożonym poczuciem dyskomfortu, cierpienia czy bólu, co w konsekwencji obniża poczucie bezpieczeństwa psychicznego i stabilności emocjonalnej.

Rozpoznanie choroby przewlekłej, takiej jak cukrzyca, oznacza konieczność wprowadzenia zmian w dotychczasowym sposobie funkcjonowania. Proces radzenia sobie z tą świadomością przebiega zwykle etapowo i obejmuje: fazę niepewności, zakłócenie dotychczasowej równowagi, poszukiwanie i wdrażanie zmian oraz stopniowy powrót do względnego dobrostanu.

Warto podkreślić, że adaptacja do choroby przewlekłej rzadko jest procesem jednorazowym i "zamkniętym". W praktyce klinicznej częściej ma charakter falujący: stabilizuje się, a następnie ulega ponownemu obciążeniu w momentach zmiany leczenia, rozwoju nowych objawów lub przejścia pacjenta na kolejny etap życia.

2.2. Dwa tory adaptacji: identyfikacja z chorobą vs integracja bez utożsamienia

Adaptacja do choroby może przebiegać dwutorowo:

Poprzez utożsamianie się z chorobą, co zwiększa ryzyko wystąpienia objawów depresyjnych, zaburzeń lękowych, poczucia bezradności oraz obniżonej sprawczości. W tym ujęciu mogą ujawniać się niekorzystne mechanizmy obronne oraz tendencje do pasywnego radzenia sobie. Cukrzyca staje się wówczas dominującą osią tożsamości, a codzienne doświadczenia bywają interpretowane przez pryzmat choroby i jej ograniczeń.

Poprzez uświadomienie sobie obecności choroby bez pełnej identyfikacji z nią, co sprzyja aktywnemu radzeniu sobie, elastyczności psychicznej oraz akceptacji nowej sytuacji zdrowotnej. Pacjent zaczyna postrzegać cukrzycę jako ważny, ale nie jedyny element swojej historii i funkcjonowania. W tym ujęciu łatwiej o budowanie realistycznych celów, tolerowanie zmienności glikemii oraz zachowanie równowagi między "zarządzaniem chorobą" a innymi obszarami życia.

Proces adaptacji do choroby jest długotrwały i złożony. Jego przebieg zależy zarówno od zasobów zewnętrznych (np. wsparcia społecznego) oraz wewnętrznych, takich jak: cechy osobowości, dojrzałość emocjonalna, stosowane mechanizmy obronne oraz dominujące strategie radzenia sobie.

2.3. Reakcja emocjonalna na diagnozę - specyfika rozpoznania cukrzycy

Diagnostyka choroby przewlekłej wiąże się z podwyższonym poziomem stresu psychologicznego. Lazarus i Folkman (1984) opisują stres psychologiczny jako dynamiczną relację jednostki z otoczeniem, która obciąża lub przekracza jej zasoby. Reakcji stresowej na diagnozę choroby przewlekłej mogą towarzyszyć takie emocje, jak: lęk, strach, niepokój o przyszłość, poczucie zagrożenia, dyskomfort, złość, poczucie braku kontroli, a niekiedy także wstyd i poczucie winy.

W przypadku cukrzycy reakcje te są dodatkowo wzmacniane przez specyfikę leczenia: choroba od początku wymaga aktywności pacjenta, uczenia się nowych kompetencji (zarządzanie cukrzycą, decyzje terapeutyczne) oraz włączenia leczenia w rytm dnia codziennego. Z perspektywy pacjenta rozpoznanie często oznacza nie tylko "informację medyczną", ale także konieczność przedefiniowania codzienności, relacji i planów.

Teoria Elisabeth Kübler-Ross, choć pierwotnie odnoszona do chorób nowotworowych oraz procesu umierania, bywa użyteczna również do opisu etapów reakcji emocjonalnych w przebiegu innych chorób przewlekłych. Model ten zakłada istnienie kilku faz adaptacji do diagnozy, odzwierciedlających sposób psychicznego radzenia sobie pacjenta z rozpoznaniem oraz jego konsekwencjami.

2.3.1. Fazy reakcji emocjonalnej według Kübler-Ross - zastosowanie w cukrzycy

Faza 1 - zaprzeczenie i izolacja

Jest naturalną reakcją obronną pojawiającą się bezpośrednio po uzyskaniu informacji o rozpoznaniu. Może pełnić funkcję ochronną (czasowe "zawieszenie" emocji, odsunięcie przytłaczających treści), jednak nabiera cech nieadaptacyjnych, gdy utrzymuje się i utrudnia wdrożenie leczenia. W takich przypadkach zasadne jest rozważenie wczesnej interwencji psychologicznej. Niekiedy zaprzeczanie może przyjmować formę "pozornej zgody" przy jednoczesnym unikaniu działania (np. unikanie pomiarów, odkładanie edukacji, niezgłaszanie trudności).

Faza 2 - gniew

Charakteryzuje się nasileniem negatywnych emocji, które pacjent może kierować wobec bliskich lub personelu medycznego. Na tym etapie mogą pojawiać się postawy sarkastyczne, żartobliwe lub zgorzkniałe, a także obniżona tolerancja na "dobre rady". Wsparcia często potrzebują nie tylko pacjenci, lecz także członkowie rodziny. Dla personelu medycznego kluczowe jest w tym okresie utrzymanie spokojnej, partnerskiej komunikacji i unikanie eskalacji.

Faza 3 - targowanie się

Wiąże się z próbami odzyskania kontroli poprzez składanie obietnic zmian ("jeśli będę idealnie przestrzegać zaleceń, wszystko wróci do normy") lub zobowiązań o charakterze moralnym czy religijnym. U części osób może nasilać się tendencja do myślenia magicznego, co bywa zrozumiałą próbą redukcji uczucia bezradności. Klinicznie warto wspierać wówczas pacjenta w przekładaniu intencji na konkret: realistyczne cele, plan działania, monitorowanie postępów bez nadmiernego perfekcjonizmu.

Faza 4 - depresja

Może wynikać z narastającego poczucia utraty kontroli nad własnym życiem. Konieczność badań, edukacji, modyfikacji stylu życia oraz świadomość ryzyka powikłań sprzyjają obniżeniu nastroju i lękowi. W związku z podwyższonym ryzykiem depresji u osób z cukrzycą w tym okresie rekomendowana jest uważna ocena kliniczna i - w razie wskazań - interwencja terapeutyczna. Szczególnej uwagi wymaga utrwalony brak nadziei, spadek motywacji do samoopieki oraz objawy anhedonii, które mogą bezpośrednio wpływać na przestrzeganie zaleceń.

Faza 5 - akceptacja

Oznacza etap względnej integracji choroby z codziennym funkcjonowaniem. Pacjent podejmuje świadome działania umożliwiające skuteczne leczenie, wykazuje gotowość do wprowadzania trwałych zmian w zakresie stylu życia oraz lepiej toleruje zmienność choroby. Akceptacja nie oznacza braku trudnych emocji, lecz większą zdolność do ich regulacji i powrotu do równowagi po okresach pogorszenia.

Należy podkreślić, że przebieg reakcji emocjonalnej nie musi mieć charakteru linearnego. U części pacjentów fazy mogą się mieszać, powracać lub pojawiać się ponownie w momentach przełomowych (np. włączenie insuliny, hospitalizacja, wprowadzenie technologii, ciąża, rozwój powikłań). W praktyce klinicznej szczególnie ważne jest rozpoznawanie tych "powrotów" i oferowanie adekwatnego wsparcia, zanim trudności utrwalą się jako wycofanie, unikanie lub rezygnacja z leczenia.

Należy również pamiętać, że niekiedy pacjent może utrzymywać postawę bezradności w celu podtrzymywania tzw. wtórnych zysków z choroby (np. zwiększonej troski otoczenia czy ulg w obowiązkach). W chorobach przewlekłych ogólny bilans choroby - rozumiany jako suma doświadczeń pozytywnych i negatywnych - pozostaje jednak najczęściej niekorzystny, co czyni ten mechanizm krótkotrwałym i kosztownym.

2.4. Znaczenie relacji terapeutycznej: personel medyczny-pacjent

Model biomedyczny opiera się na redukcjonistycznym podejściu do zdrowia i choroby, koncentrując się przede wszystkim na rozpoznaniu oraz leczeniu narządu lub układu. W ramach tego modelu pacjent realizuje jasno określone zalecenia zgodnie z instrukcjami lekarza, a relacja lekarz-pacjent ma charakter asymetryczny, z wyraźnie nadrzędną pozycją lekarza. Takie podejście może ograniczać poczucie zrozumienia, autonomii oraz sprawczości po stronie pacjenta. W chorobach przewlekłych, wymagających długotrwałego i aktywnego udziału pacjenta w leczeniu - takich jak cukrzyca - może to negatywnie wpływać na efektywność terapii, zwiększać dystres i zmniejszać gotowość do ujawniania trudności.

Współczesna wiedza medyczna i psychologiczna promuje ujęcie biopsychospołeczne, zakładające współoddziaływanie czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych, które wspólnie determinują przebieg choroby i proces leczenia. W cukrzycy model ten umożliwia uwzględnienie nie tylko parametrów metabolicznych, lecz także zasobów pacjenta, jego stylu radzenia sobie ze stresem, przekonań dotyczących choroby oraz kontekstu społecznego.

Model biopsychospołeczny sprzyja aktywnemu zaangażowaniu pacjenta poprzez uwzględnienie jego potrzeb, emocji, obaw oraz celów życiowych. Ma to szczególne znaczenie w cukrzycy, w której codzienne decyzje dotyczące monitorowania glikemii, farmakoterapii, żywienia i aktywności fizycznej w dużej mierze determinują przebieg choroby. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (2025) akcentują konieczność indywidualizacji terapii oraz wspólnego ustalania celów leczenia, co pozostaje spójne z założeniami partnerskiego modelu relacji terapeutycznej.

Istotnym elementem tego podejścia jest budowanie wspólnych celów leczenia oraz kształtowanie relacji terapeutycznej opartej na jasnej komunikacji intencji i potrzeb, uznaniu emocji pacjenta, a także podkreślaniu kompetencji obu stron. W praktyce klinicznej lekarz łączy działania instrumentalne (diagnostyka i terapia) z działaniami ekspresywnymi (regulacja emocji i wsparcie). W cukrzycy, obciążonej lękiem przed powikłaniami i presją bycia pod kontrolą, empatyczny i zrozumiały język komunikacji może istotnie zwiększać współpracę i satysfakcję z leczenia. Z perspektywy pacjenta równie ważne jak "co mam robić" jest "czy mogę powiedzieć, że mi trudno".

Kluczowe jest jednoczesne budowanie u pacjenta poczucia bezpieczeństwa w relacji z personelem medycznym oraz wzmacnianie sprawczości. Zalecenia PTD (2025) wskazują na potrzebę rozwijania kompetencji w zakresie zarządzania chorobą. Wspólne ustalanie realistycznych celów terapeutycznych oraz omawianie form wsparcia potrzebnych do ich osiągnięcia sprzyja budowaniu partnerskiej relacji i zwiększa długoterminową skuteczność leczenia.

2.5. Proces adaptacji psychologicznej do choroby przewlekłej

Adaptację do choroby przewlekłej można rozumieć jako stopień, w jakim jednostka reaguje fizjologicznie i psychospołecznie na stres związany z życiem z chorobą przewlekłą. Jest to proces umożliwiający stopniowe przejście od postrzegania choroby jako katastrofy do jej akceptacji i włączenia w codzienne funkcjonowanie.

Proces adaptacji ma charakter ciągły i dynamiczny, a jego długość oraz przebieg zależą od zasobów, jakimi pacjent dysponuje już na początku. Przewlekłość choroby tworzy przestrzeń do stopniowego oswajania, przewartościowania priorytetów oraz budowania nowej równowagi. Akceptacja choroby jest warunkiem pełniejszego przystosowania się do ograniczeń wynikających z diagnozy. Zadaniem specjalistów jest w tym okresie wyposażenie pacjenta w narzędzia wspierające odzyskiwanie poczucia sprawstwa, kontroli, autonomii i tożsamości.

W praktyce klinicznej szczególnie ważne jest rozpoznanie, że adaptacja bywa ponownie uruchamiana w tzw. momentach zwrotnych, które "resetują" dotychczasową równowagę. Do najczęstszych należą: zmiana schematu leczenia (np. włączenie insuliny lub modyfikacja dawek), rozpoczęcie lub zakończenie korzystania z technologii (CGM, pompa, systemy AID), powikłania lub epizody ostre (np. ciężka hipoglikemia, hospitalizacja), zmiany życiowe (ciąża, rozpoczęcie studiów/pracy, wyjazdy, zmiana miejsca zamieszkania), a także sytuacje psychospołeczne (rozpad związku, utrata pracy, kryzys w rodzinie). W tych okresach pacjent może na nowo doświadczać lęku, złości lub bezradności - nawet jeśli wcześniej funkcjonował stabilnie.

Na proces adaptacji wpływają m.in. sytuacja socjoekonomiczna (wiek, płeć, wykształcenie, status ekonomiczny, rodzaj pracy), zasoby psychologiczne (współwystępowanie depresji i/lub lęku, poziom stresu, wcześniejsze doświadczenia, zaburzenia odżywiania) oraz czynniki środowiskowe (sposób regulacji emocji, styl radzenia sobie, dostęp do leczenia i technologii, jakość relacji pacjent-lekarz, wsparcie bliskich).

Tabela 2.1.

Czynniki wspierające adaptację oraz czynniki ryzyka trudnej adaptacji w cukrzycy

Obszar

Czynniki wspierające adaptację

Czynniki ryzyka trudnej adaptacji

Zasoby psychologiczne

Elastyczność psychiczna, realistyczne cele, tolerancja zmienności, poczucie skuteczności

Perfekcjonizm, sztywność poznawcza, niskie poczucie wpływu, wysoki lęk zdrowotny

Emocje i regulacja

Umiejętność nazywania emocji, proszenie o pomoc, strategie adaptacyjne

Unikanie, zaprzeczanie, odcięcie emocjonalne, samokrytycyzm

Wsparcie społeczne

Wspierające relacje, akceptacja i współpraca w rodzinie

Nadmierna kontrola, krytyka, izolacja, konflikty rodzinne

Relacja terapeutyczna

Partnerska komunikacja, indywidualizacja zaleceń, edukacja dopasowana do pacjenta

Komunikacja oceniająca, brak przestrzeni na trudności, "jedynie słuszne" cele

Technologia i leczenie

Poczucie bezpieczeństwa, dobre dopasowanie ustawień, umiejętność selekcji danych

Przeciążenie alarmami, interpretacja danych w kategoriach "porażki", zmęczenie technologią

Kontekst życia

Stabilność, przewidywalne warunki, zasoby finansowe

Kryzysy życiowe, przeciążenie obowiązkami, trudności ekonomiczne

2.5.1. Model adaptacji do cukrzycy typu 1 (Whittemore)

Konceptualny model adaptacji do cukrzycy typu 1 autorstwa Randi Whittemore ujmuje przystosowanie dziecka do choroby jako dynamiczny proces zależny od współoddziaływania wielu czynników. Adaptacja jest determinowana przez wymagania związane z chorobą (monitorowanie glikemii, insulinoterapia, modyfikacje stylu życia) oraz procesy mediujące (strategie radzenia sobie, wsparcie społeczne, funkcjonowanie rodziny). Model podkreśla znaczenie czynników indywidualnych dziecka, w tym wieku i etapu rozwojowego, kompetencji w zakresie samoopieki oraz przekonań zdrowotnych. Efektem interakcji tych elementów jest poziom adaptacji przejawiający się m.in. w wyrównaniu metabolicznym, dobrostanie psychicznym oraz jakości życia związanej ze zdrowiem. Model Whittemore stanowi użyteczne ramy dla planowania interwencji edukacyjnych i psychologicznych w opiece pediatrycznej.

2.5.2. Ocena adaptacji do cukrzycy - wskaźniki kliniczne i psychospołeczne

Formy oceny adaptacji do cukrzycy obejmują:

- poziom hemoglobiny glikowanej (HbA1c),

- ocenę jakości życia,

- liczbę epizodów hipoglikemii i hiperglikemii (z wywiadem dotyczącym możliwych przyczyn),

- analizę danych z CGM: TIR (time in range - czas w zakresie docelowym), TBR (time below range - czas poniżej zakresu docelowego) oraz TAR (time above range - czas powyżej zakresu docelowego), a także liczbę pomiarów i liczbę wejść do aplikacji.

Uzupełniająco warto podkreślić, że parametry te powinny być interpretowane w kontekście klinicznym i psychospołecznym, a nie jako "ocena pacjenta". Dane z CGM są narzędziem do podejmowania decyzji terapeutycznych, lecz w niektórych sytuacjach mogą także wzmacniać napięcie, poczucie winy lub presję perfekcjonizmu.

2.6. Strategie radzenia sobie ze stresem choroby przewlekłej

Choroba przewlekła, jako trwałe źródło stresu, wymaga uruchomienia mechanizmów umożliwiających jego redukcję oraz minimalizowanie negatywnych konsekwencji działania stresorów. Wyróżnia się strategie skoncentrowane na problemie oraz strategie skoncentrowane na emocjach. W obrębie obu wymiarów można zidentyfikować strategie adaptacyjne (sprzyjające skutecznemu przystosowaniu) oraz nieadaptacyjne (prowadzące często do pozornego rozwiązania problemu). Strategie skoncentrowane na emocjach mogą przyjmować formę adaptacyjną (np. poszukiwanie wsparcia) lub nieadaptacyjną (np. unikanie, rozpraszanie).

Tabela 2.2.

Strategie radzenia sobie ze stresem choroby przewlekłej

Adaptacyjne strategie radzenia sobie:

- aktywne radzenie sobie (działania ukierunkowane na zmianę sytuacji)

- pozytywne przewartościowanie (zmiana perspektywy)

- korzystanie ze wsparcia emocjonalnego

- korzystanie ze wsparcia instrumentalnego

- planowanie

- religia

Nieadaptacyjne strategie radzenia sobie:

- zaprzeczanie

- obwinianie siebie

- unikanie/wycofanie (odcinanie się od emocji, rezygnacja z działań)

- poddanie się (bierność, rezygnacja z własnych potrzeb)

- używanie substancji psychoaktywnych i zachowania autodestrukcyjne

- humor (jeśli pełni funkcję maskowania lub unikania); warto zaznaczyć, że humor może być także strategią adaptacyjną, jeśli sprzyja regulacji napięcia i budowaniu dystansu bez zaprzeczania problemowi

2.7. Wpływ choroby przewlekłej na jakość życia

Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO) (1995) jakość życia to subiektywna ocena własnego życia w kontekście zdrowia fizycznego, stanu psychicznego, poziomu niezależności, relacji społecznych, przekonań osobistych oraz warunków środowiskowych. Kluczowe jest to, że jakość życia ma charakter subiektywny - zależy od perspektywy jednostki, a nie wyłącznie od obiektywnych wskaźników medycznych. Jest też wielowymiarowa: obejmuje zdrowie fizyczne i psychiczne, relacje, emocje, poczucie sensu, sprawczości i zaradności, a także oczekiwania wobec własnego życia. WHO wyróżnia sześć domen jakości życia: zdrowie fizyczne, stan psychiczny, poziom niezależności, relacje społeczne, środowisko oraz duchowość/przekonania osobiste.

Choroba przewlekła wpływa nie tylko na zdrowie somatyczne, lecz także na funkcjonowanie społeczne i zawodowe, rolę rodzinną, poczucie tożsamości oraz bezpieczeństwo egzystencjalne. Pojawiające się zmęczenie, wahania energii (m.in. związane z glikemią), konieczność farmakoterapii, wizyt medycznych i reorganizacji dnia codziennego wymagają stopniowego budowania nowych nawyków. Dla wielu pacjentów wyzwaniem jest adaptacja do roli osoby chorującej w sposób, który nie redukuje tożsamości wyłącznie do choroby.

Jednocześnie choroba przewlekła nie musi oznaczać całkowitej utraty jakości życia. Kluczowe znaczenie mają: akceptacja i adaptacja, elastyczność w planowaniu, podtrzymywanie poczucia sensu i sprawczości oraz wspierające środowisko.

2.8. Cukrzyca a jakość życia - specyfika doświadczenia

Cukrzyca jest szczególnym przykładem choroby przewlekłej, ponieważ (z wyjątkiem cukrzycy ciążowej i wtórnej) trwa całe życie. Jednym z głównych celów leczenia jest stworzenie pacjentowi warunków do możliwie pełnego funkcjonowania mimo choroby. Kluczowe jest rozróżnienie między "byciem osobą z chorobą" a "byciem osobą chorą". Współczesna diabetologia daje pacjentom narzędzia zwiększające przewidywalność (monitorowanie, edukacja, technologie), co może wzmacniać sprawczość i poczucie kontroli - o ile korzystanie z nich nie staje się źródłem przeciążenia.

Do obiektywnych stresorów w cukrzycy należą wahania glikemii oraz ryzyko powikłań. W cukrzycy typu 1 przestrzeganie zaleceń jest warunkiem bezpieczeństwa, natomiast w cukrzycy typu 2 efekty działań bywają bardziej odroczone, co może osłabiać motywację. Przestrzeganie zaleceń zależy od czynników podmiotowych (temperament, poczucie skuteczności, umiejscowienie kontroli) i środowiskowych (model rodziny, role, relacje, wsparcie).

Ważne jest, aby pacjent miał poczucie, że jest aktywnym uczestnikiem leczenia, a nie biernym odbiorcą zaleceń. Zrozumienie sensu zaleceń i ich wpływu na wyniki leczenia sprzyja współpracy, a dane z monitorowania mogą wzmacniać poczucie zaradności - o ile są interpretowane w sposób realistyczny i niestygmatyzujący.

2.8.1. Jakość życia w erze technologii: korzyści i koszty psychologiczne

Nowoczesne technologie (CGM, pompy insulinowe, systemy zautomatyzowanego podawania insuliny) mogą poprawiać jakość życia poprzez zwiększenie poczucia bezpieczeństwa, zmniejszenie ryzyka ciężkich hipoglikemii oraz redukcję obciążenia częścią decyzji terapeutycznych. U wielu pacjentów prowadzą do większej swobody w planowaniu dnia, lepszego snu oraz poprawy funkcjonowania w pracy i relacjach.

Jednocześnie technologia może generować nowe obciążenia: stałą ekspozycję na dane, alarmy, "ciągłą obecność choroby" w przestrzeni psychicznej oraz ryzyko moralizowania wyników ("dobre" i "złe" glikemie). U części osób pojawia się przeciążenie poznawcze, frustracja oraz zmęczenie alarmami (tzw. alarm fatigue), a także tendencje do nadkontroli i perfekcjonizmu. Z perspektywy jakości życia kluczowe jest zatem nie tylko wdrożenie technologii, lecz także sposób jej integracji z codziennym funkcjonowaniem: dobór ustawień, edukacja dotycząca interpretacji danych, realistyczne cele oraz wsparcie emocjonalne w okresie adaptacji.

2.9. Znaczenie wsparcia społecznego i zasobów psychospołecznych

Utrzymanie zdrowia to dynamiczny proces poszukiwania równowagi między wymaganiami środowiska wewnętrznego i zewnętrznego, do którego jednostka potrzebuje zasobów. Choroba przewlekła stanowi trwałe źródło stresu o wymiarze poznawczym, emocjonalnym, społecznym i egzystencjalnym. Trudności dotyczą zarówno osoby chorującej, jak i jej najbliższego otoczenia. Ze względu na to, że choroba wiąże się z utratą zasobów, kluczowe znaczenie ma ich odbudowa i regeneracja.

Wsparcie społeczne można rozumieć jako: oczekiwaną pomoc dostępną osobie w sytuacjach trudnych, postawę pomagania w odzyskaniu równowagi psychicznej oraz zasoby dostarczane przez innych, gdy wyczerpują się własne. Wsparcie społeczne redukuje poczucie osamotnienia, wzmacnia motywację do samoopieki i ułatwia zmianę nawyków. Najważniejszym źródłem pomocy jest zwykle rodzina oraz bliskie relacje oparte na zaufaniu. Wsparcie działa również jak "bufor" wobec stresu, poprawiając funkcjonowanie psychiczne i sprzyjając rehabilitacji.

Należy jednak pamiętać, że wsparcie może także generować napięcia, szczególnie gdy przyjmuje formę nadmiernej kontroli, krytyki lub narusza granice. Potrzeba wsparcia jest zróżnicowana i zależna od wieku, płci, sytuacji społecznej oraz stylu radzenia sobie. Z perspektywy klinicznej warto rozróżnić pomoc realnie wspierającą (wzmacniającą sprawczość) od wsparcia "wyręczającego" (osłabiającego autonomię).

Tabela 2.3.

Formy wsparcia społecznego

- Instrumentalne (instruktaż, konkretna pomoc)

- Emocjonalne (redukcja napięcia, wzmacnianie nadziei, poprawa samooceny)

- Informacyjne (ułatwienie zrozumienia sytuacji)

- Rzeczowe (pomoc materialna/finansowa)

Źródłami wsparcia mogą być także instytucje społeczne, organizacje oraz grupy samopomocowe. W wymiarze społecznym pacjent stopniowo przejmuje rolę osoby chorej, co czasem prowadzi do ograniczania uczestnictwa w rolach społecznych mimo braku obiektywnych przesłanek. Zmiana stylu życia, dieta, monitorowanie glikemii mogą powodować wycofanie ze spotkań i aktywności, co paradoksalnie redukuje zasoby wsparcia. Wreszcie status społeczno-ekonomiczny wpływa na dostęp do leczenia, technologii oraz możliwość gromadzenia zasobów, a pogorszenie sytuacji finansowej może potęgować obciążenie psychiczne i somatyczne.

2.10. Wnioski kliniczne i rekomendacje dla personelu medycznego

Doświadczenie życia z cukrzycą jest procesem dynamicznym, w którym parametry metaboliczne, emocje i kontekst psychospołeczny pozostają ze sobą w stałej interakcji. Rozpoznanie choroby przewlekłej nie uruchamia jedynie "reakcji informacyjnej", lecz stanowi wydarzenie egzystencjalne wymagające reorganizacji codzienności, redefinicji tożsamości oraz wypracowania nowych strategii regulacji emocji. W praktyce klinicznej kluczowe jest zatem odejście od traktowania adaptacji jako jednorazowego "etapu" na początku choroby - częściej ma ona charakter falujący i powraca w momentach zwrotnych (zmiana leczenia, włączenie technologii, hospitalizacja, powikłania, ciąża, zmiany życiowe).

2.10.1. Co warto systematycznie oceniać w gabinecie?

W codziennej opiece diabetologicznej rekomendowane jest cykliczne uwzględnianie krótkiej oceny psychospołecznej, ponieważ pacjent może funkcjonować dobrze metabolicznie, a jednocześnie doświadczać przeciążenia psychicznego lub spadku jakości życia. W szczególności warto regularnie monitorować:

- objawy depresyjne i lękowe (zwłaszcza przy pogorszeniu HbA1c, wzroście zmienności glikemii, spadku zaangażowania w samoopiekę),

- diabetes distress (stres specyficzny dla cukrzycy) i poczucie przeciążenia obowiązkami leczenia,

- jakość snu i zmęczenie (często powiązane z hipoglikemią nocną, alarmami i nadmiarem danych),

- poczucie sprawstwa (czy pacjent ma poczucie wpływu na chorobę, czy raczej doświadcza bezradności),

- wsparcie społeczne i rodzinne (czy wspiera autonomię, czy nasila kontrolę i konflikt),

- ryzyko wycofania/uników (np. unikanie pomiarów, opuszczanie wizyt, rezygnacja z technologii),

- relację pacjenta z technologią (czy CGM/pompa wzmacnia bezpieczeństwo, czy generuje presję i poczucie porażki).

W praktyce pomocne bywa zadanie kilku krótkich pytań przesiewowych typu:

- "Co w cukrzycy jest dla Pani/Pana obecnie najbardziej obciążające?",

- "Czy zdarzają się momenty, kiedy ma Pani/Pan dość tej choroby?",

- "Jak wpływa na Pani/Pana codzienność monitorowanie glikemii i alarmy?",

- "Kiedy ostatnio cukrzyca zabrała Pani/Panu poczucie spokoju lub kontroli?".

2.10.2. Relacja terapeutyczna jako interwencja kliniczna

Jakość relacji pacjent-personel medyczny nie jest "tłem" leczenia, lecz jednym z jego narzędzi. W modelu biopsychospołecznym relacja terapeutyczna spełnia funkcję stabilizującą emocje, wspiera autonomię pacjenta i zwiększa gotowość do ujawniania trudności. W cukrzycy ma to bezpośrednie konsekwencje kliniczne, ponieważ pacjent jest współtwórcą leczenia - codziennie podejmuje dziesiątki mikrodecyzji wpływających na przebieg choroby.

Praktyczne rekomendacje komunikacyjne:

- normalizuj emocje (lęk, złość, zmęczenie chorobą) jako typowe w cukrzycy, zamiast interpretować je jako "brak motywacji",

- zastępuj język oceniający językiem klinicznym ("wyniki są informacją, nie oceną"),

- ustalaj cele realistyczne, negocjowane z pacjentem (cele metaboliczne + cele jakości życia),

- doceniaj wysiłek, nawet jeśli wynik jest daleki od ideału ("widzę, ile Pani/Pan wkłada pracy"),

- wspieraj sprawstwo, pytając o preferencje ("co dla Pani/Pana będzie najłatwiejszym krokiem?").

2.10.3. Technologia: wsparcie jakości życia, ale też ryzyko przeciążenia

Nowoczesne technologie diabetologiczne mogą wzmacniać poczucie bezpieczeństwa i poprawiać jakość życia, ale równocześnie zwiększają ekspozycję na dane i alarmy, które u części pacjentów nasilają napięcie, perfekcjonizm i poczucie "ciągłej oceny". Dlatego wdrożenie technologii należy traktować jako proces adaptacyjny, wymagający nie tylko instruktażu technicznego, ale również przygotowania emocjonalnego.

Rekomendacje praktyczne:

- omawiaj z pacjentem, że zmienność glikemii jest biologicznie nieunikniona, a dane mają służyć decyzjom, nie samoocenie,

- w razie przeciążenia rozważ czasowe uproszczenie ustawień (mniej alarmów, bardziej realistyczne progi),

- ucz selektywnego korzystania z danych (np. "raz dziennie krótki przegląd trendów zamiast ciągłego sprawdzania"),

- zwracaj uwagę na sygnały alarm fatigue i cyfrowego wyczerpania (wyciszanie alarmów, rezygnacja z aplikacji, drażliwość, unikanie analizy danych).

W interpretacji CGM kluczowe jest wspólne rozumienie wskaźników:

- TIR (time in range) - czas w zakresie docelowym,

- TBR (time below range) - czas poniżej zakresu docelowego,

- TAR (time above range) - czas powyżej zakresu docelowego.

Warto podkreślać pacjentowi, że są to miary kliniczne, a nie moralne ("lepszy/gorszy pacjent"), a ich interpretacja wymaga kontekstu (styl życia, praca zmianowa, infekcje, stres, miesiączka, aktywność fizyczna).

2.10.4. Wsparcie społeczne: kiedy pomaga, a kiedy szkodzi?

Wsparcie społeczne jest jednym z najważniejszych buforów stresu w chorobie przewlekłej, ale jego skuteczność zależy od jakości. W cukrzycy szczególnie istotne jest, czy wsparcie wzmacnia autonomię pacjenta ("jestem obok, pomogę, jeśli chcesz"), czy przechodzi w kontrolę i krytykę ("znowu źle, powinieneś...").

Zalecenia:

- zachęcaj pacjentów do identyfikowania własnych potrzeb i komunikowania ich bliskim,

- włączaj rodzinę w edukację, jeśli to wspierające, ale równocześnie chroń autonomię pacjenta,

- rozważ konsultację psychologiczną/rodzinną, gdy cukrzyca staje się osią konfliktu w domu.

2.10.5. Kiedy kierować do psychologa lub psychiatry?

Konsultacja psychologiczna lub psychiatryczna jest wskazana szczególnie wtedy, gdy obserwuje się:

- utrwalone objawy depresyjne lub lękowe wpływające na samoopiekę,

- wyraźny spadek jakości życia i wycofanie z codziennych aktywności,

- unikanie leczenia, wizyt lub zarządzania cukrzycą,

- nasilony diabetes distress, wypalenie cukrzycowe,

- nadmierny perfekcjonizm i samokrytycyzm związany z danymi,

- trudności w adaptacji po momentach zwrotnych (np. ciężka hipoglikemia, hospitalizacja, powikłania),

- współistniejące zaburzenia odżywiania lub podejrzenie zachowań ryzykownych (np. pomijanie insuliny, napady objadania się).

Warto podkreślić pacjentowi, że skierowanie do specjalisty zdrowia psychicznego nie jest "dowodem słabości", lecz elementem kompleksowej, nowoczesnej opieki diabetologicznej.

2.11. Podsumowanie

Adaptacja do cukrzycy ma charakter procesu wieloetapowego i nawracającego, który szczególnie wyraźnie uaktywnia się w momentach zwrotnych choroby (np. zmiana leczenia, włączenie technologii, hospitalizacja, wystąpienie powikłań czy zmiany życiowe). Psychospołeczne aspekty funkcjonowania osoby z cukrzycą nie stanowią jedynie "tła" leczenia - bezpośrednio wpływają na poziom samoopieki, zaangażowanie w terapię oraz uzyskiwane wyniki metaboliczne. W tym kontekście relacja terapeutyczna, sposób komunikacji i wspólne ustalanie realistycznych celów leczenia pełnią funkcję interwencyjną, wzmacniając poczucie bezpieczeństwa, sprawstwa i gotowość pacjenta do długofalowej współpracy. Nowoczesne technologie diabetologiczne zwiększają bezpieczeństwo i mogą ułatwiać codzienne funkcjonowanie, jednak u części pacjentów stają się źródłem przeciążenia poznawczego i emocjonalnego, dlatego wymagają wsparcia adaptacyjnego, a nie wyłącznie instruktażu technicznego. Kluczowym zasobem pozostaje wsparcie społeczne, które realnie pomaga tylko wtedy, gdy wzmacnia autonomię i sprawczość pacjenta, zamiast przechodzić w kontrolę lub krytykę. Wreszcie, wczesne rozpoznawanie objawów depresji, lęku oraz diabetes distress zwiększa skuteczność leczenia i stanowi istotny element ochrony jakości życia osób żyjących z cukrzycą.

Piśmiennictwo

1. Cai J., Zhang S., Wu R., Huang J.: Association between depression and diabetes mellitus and the impact of their comorbidity on mortality: Evidence from a nationally representative study. J Affect Disord. 2024; 354: 11-18. doi: 10.1016/j.jad.2024.03.003.

2. Dymecka J., Bidzan M.: Biomedical Variables and Adaptation to Disease and Health-Related Quality of Life in Polish Patients with MS. Int J Environ Res Public Health. 2018; 15(12): 2678. doi: 10.3390/ijerph15122678.

3. Hapunda G.: Coping strategies and their association with diabetes specific distress, depression and diabetes self-care among people living with diabetes in Zambia. BMC Endocr Disord. 2022; 22(1): 215. doi: 10.1186/s12902-022-01131-2.

4. Jabłoński M., Furgał M., Dudek D., Zięba A.: Miejsce psychoonkologii we współczesnej psychiatrii [The position of psychooncology in contemporary psychiatry]. Psychiatr Pol. 2008; 42(5): 749-765. Polish.

5. Kübler-Ross E.: Rozmowy o śmierci i umieraniu (I wyd. pol.). Media Rodzina, Poznań 1979.

6. Leksowska A., Jaworska I., Gorczyca P.: Choroba somatyczna jako wyzwanie adaptacyjne dla człowieka. Folia Cardiologica Excerpta. 2011; 6(4): 244-248.

7. Łuszczyńska A.: Wsparcie społeczne a stres traumatyczny. W: Wsparcie społeczne, stres i zdrowie (red. H. Sęk, R. Cieślak). Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004: 202-203.

8. Miniszewska J., Paul-Kańska J., Zalewska-Janowska A.: Akceptacja przewlekłej choroby somatycznej (na przykładzie chorych na łuszczycę i astmę). Czy przekonanie o posiadaniu wpływu na własne zdrowie zawsze pomaga? Psychiatr Psychol Klin. 2012; 12(4): 235-243.

9. Moczydłowska A.: Wsparcie społeczne w chorobie. W: W drodze do brzegu życia (red. E. Krajewska-Kułak, C. Łukaszuk, J. Lewko). T. 11. Uniwersytet Medyczny. Wydział Nauk o Zdrowiu, Białystok 2013.

10. Murakami H., Yasui-Furukori N., Otaka H. i wsp.: Coping styles associated with glucose control in individuals with type 2 diabetes mellitus. J Diabetes Investig. 2020; 11(5): 1215-1221. doi: 10.1111/jdi.13225.

11. Ogińska-Bulik N., Juczyński Z.: Osobowość, stres a zdrowie. Wydawnictwo Difin, Warszawa 2010.

12. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2025. (dostęp: 1.04.2026 r.).

13. Sęk H., Cieślak R.: Wsparcie społeczne - sposoby definiowania, rodzaje i źródławsparcia społecznego, wybrane koncepcje teoretyczne. W: Wsparcie społeczne, stres i zdrowie (red. H. Sęk, R. Cieślak). Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004: 11-28.

14. Sęk H.: Psychologia zdrowia i choroby. W: Wprowadzenie do psychologii klinicznej (red. H. Sęk). Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2001: 213-250

15. Strelau J., Doliński D.: Psychologia akademicka. t. 2. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2008.

16. Whittemore R., Jaser S., Guo J., Grey M.: A conceptual model of childhood adaptation to type 1 diabetes. Nursing Outlook. 2010; 58(5): 242-251. https://doi.org/10.1016/j.outlook.2010.05.001.

17. Wrona-Polańska H.: Psychologiczne aspekty informowania pacjentów o chorobie. W: Psychologiczny wymiar zdrowia, kryzysu i choroby (red. D. Kubacka-Jasiecka, T.M. Ostrowski). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005.

18. Zabłocka-Żytka L., Sokołowska E.: Pomoc psychologiczna chorym somatycznie. Wydawnictwo Difin, Warszawa 2016.

19. Ziarko M.: Zmaganie się ze stresem w chorobie przewlekłej. Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2014.

Fragment