Przedmowa

Podstawowym asumptem do napisania tej książki było dla nas pragnienie podsumowania naszych dotychczasowych dociekań, co warunkuje rozwój społeczeństw w trudnych, wymagających czasach. Obaj badaliśmy i opisywaliśmy to zjawisko na różnych forach, w różnych formach i przy różnych okazjach, zazwyczaj osobno, a także z różnych perspektyw. Tym razem postanowiliśmy połączyć siły, żeby przyjrzeć się temu zjawisku z punktu widzenia przywództwa. Wiele czynników determinuje rozwój cywilizacyjny, lecz gdyby zastanowić się, co jest mianownikiem i co leży u podstaw tych czynników, na pewno będzie to dobre i odpowiedzialne przywództwo. Od jego jakości w polityce, biznesie, sztuce, nauce, sporcie czy szeroko pojętej sferze społeczno-gospodarczej zależy dobrobyt i rozwój, a w efekcie przetrwanie państw i narodów na poziomie egzystencjalnym.

Sama koncepcja przywództwa, choć definiowana na wiele sposobów i nie do końca uchwytna w swojej naturze, daje się w miarę łatwo badać i opisywać. Jednak gdy nałożymy na to wielowymiarowy i dość skomplikowany kontekst społeczno-gospodarczy z jego współczesnymi wyzwaniami, głównie naznaczonymi bezprecedensowo szybkim rozwojem technologii, które zmieniają drastycznie sposób, w jaki żyjemy, pracujemy, a przede wszystkim myślimy, wtedy kwestia przywództwa staje się zjawiskiem niezmiernie trudnym do analizowania. Nie jest zatem naszym zamiarem twierdzenie, że mamy niezawodny "patent" na opisanie współczesnego przywództwa w Polsce w jego transformacyjnym aspekcie, ale proponujemy skonceptualizowany model takiego przywództwa celem podjęcia próby wstępnej diagnozy zjawiska i zapoczątkowania szerszej debaty publicznej na ten temat w naszym kraju. Wywiady z polskimi czołowymi liderami z różnych sfer i dziedzin przeprowadzone na potrzeby tej książki jako materiał badawczy są też publikowane oddzielnie w "Rzeczpospolitej" i mają na celu pobudzać taką właśnie debatę.

Dlaczego uważamy, że kluczem do rozwoju i zmian państw, społeczeństw, narodów i całej geopolityki jest przywództwo? Częściowo odpowiedzieliśmy już na to pytanie, ale przyjrzyjmy się przykładom. W ostatnich dniach, a mamy lipiec 2025 roku, prezydent Brazylii, Luiz Lula da Silva, w odpowiedzi na politykę celną obecnego prezydenta USA odpowiedział, że Donald Trump nie jest "imperatorem świata". Niestety nie do końca miał rację; trudno dyskutować, że decyzje lidera Stanów Zjednoczonych w jakimś stopniu, w ciągu tylko kilku miesięcy znacząco zmieniły świat. W tym miejscu warto polecić lekturę artykułu prof. Bogdana Góralczyka (Góralczyk, 2025) na łamach "Rzeczpospolitej". Prawdopodobnie Trump swoim izolacjonizmem nie zawróci biegu rzeki historii i nie zatrzyma postępującej globalizacji. Jednak gołym okiem widać, jak świat diametralnie, radykalnie i szybko się zmienia pod wpływem jego decyzji i stylu rządzenia, nie mówiąc już o znaczących geopolitycznych kwestiach. Przykłady można mnożyć: Ukraina, Palestyna, Iran etc. Jedne z jego działań, jak choćby krótki konflikt z Iranem, dowodzą skuteczności, inne, jak Gaza i polityka realizowana przez rząd w Jerozolimie, nie są sprawcze, a nawet ocierają się o karykaturalność. Otwartą kwestią pozostają jego relacje z prezydentem Rosji. Spotkanie na Alasce to otwarcie nowego rozdziału, jednak - jak dotąd - bez jasnej konkluzji. W każdym razie przykład Donalda Trumpa pokazuje dobitnie, jak przywództwo kształtuje nie tylko globalne kwestie, ale też życie społeczeństw i indywidualnych osób. Przypomina to trochę ideę efektu motyla; wystarczyło relatywnie niewiele głosów amerykańskich obywateli w ostatnich wyborach prezydenckich, aby dotychczasowe paradygmaty obowiązujące na świecie, dobre czy złe, runęły lub były obecnie poddawane dogłębnemu przeformułowaniu. Mówiąc krótko, niewielki odsetek osób za oceanem swoją mniej lub bardziej świadomą decyzją wyborczą ustawił światową politykę i gospodarkę. Nie ma wyjścia, trzeba z tym żyć, tym bardziej że można w tej sytuacji dostrzec też jakieś plusy, o czym na łamach "Rzeczpospolitej" pisze między innymi Piotr Zaremba (Zaremba, 2025). Czy są to "plusy dodatnie czy ujemne", dopiero się dowiemy. W tym miejscu chciałoby się zacytować innego klasyka i zapytać: "Jak żyć, Panie Premierze?". I tak właśnie czynimy. O własne, złe i dobre, doświadczenia pytamy polskich liderów, między innymi Aleksandra Kwaśniewskiego, Jerzego Buzka i Marka Belkę, aby się upewnić, czy współczesne przywództwo w Polsce na różnych poziomach i w różnych odsłonach jest w stanie skutecznie przeprowadzić nas przez obecne trudne, niestabilne i wymagające czasy.

Na koniec uwag wstępnych chcemy jeszcze wrócić do naszego wkładu w debatę publiczną. Mamy świadomość, że dbając o jakość naszej diagnozy, musimy do niej wprowadzić elementy oparte na modelach naukowych. Jednak rzeczywistość w swojej wielowymiarowości i złożoności często będzie umykać tym modelom. To nic szczególnie dziwnego. Refleksja naukowa opiera się na analizie i próbach syntezy, podczas gdy w szeroko pojętej sferze społecznej, a tym bardziej w refleksji o polityce, działa wiele nie zawsze racjonalnych wektorów. Uważamy jednak, że warto podejmować trud bliższej nauce analizy zjawisk, które determinują nasz byt społeczny, niż pozostawić dochodzenie do prawdy mediom i publicystom, którzy uzgadniają prawdę, negocjując ją na oczach społeczeństwa. W takim trybie zazwyczaj wygrywa nie prawda obiektywna, a "prawda" stronnicza, bliższa interesom partii, lub prawda tabloidu, atrakcyjniej lub brutalniej przedstawiona. Paradoksalnie to drugie podejście ma też swoją wagę, która zbliża jego efekty do naukowości. Dobrym przykładem jest przypadek "szacunkowego" ustalania wagi byka na którymś z licznych festiwali farmerskich. Otóż okazało się, że po zsumowaniu szacunków kilkuset osób i podzieleniu sumarycznej liczby kilogramów przez liczbę uczestników eksperymentu otrzymano wynik bardzo zbliżony do rzeczywistej wagi byka. W naukach społecznych często opieramy się na ankiecie, w której respondenci udzielają subiektywnych odpowiedzi lub szacują jakieś zjawiska na skali, na przykład Likerta, ale w debacie publicznej jest to bardzo trudne, bo próba badawcza - w tym przypadku są to opinie kilku osób uczestniczących w takiej debacie: publicystów, polityków czy ekspertów - nie gwarantuje obiektywności. Zazwyczaj taka debata odbywa się w medium o określonym profilu politycznym przy udziale celowo, a nie losowo, wąsko dobranej grupy komentujących pod kierownictwem prowadzącego, którego celem jest dowiedzenie określonej tezy. Wszystko to odbywa się w dominujących na rynku mediach, które nie zawsze są obiektywne, co wiemy z codziennego i historycznego doświadczenia. Mamy tego pełną świadomość, co nas jedynie mobilizuje do rzeczowości i maksymalnej dyscypliny intelektualnej. Przy tej refleksji o współczesnym polskim przywództwie transformacyjnym jako przedstawiciele nauk społecznych mamy też pewien komfort akceptowanej wieloznaczności. Nawet nasi koledzy z nauk ścisłych są ograniczeni do odpowiadania na najbardziej fundamentalne pytania i opisywania świata w sposób przybliżony, opierając się na modelach, którym również bardzo często wymyka się złożoność zjawisk nas otaczających. Profesor James Peebles z Uniwersytetu Princeton, noblista z dziedziny astronomii, w trakcie wykładu w Polsce na okoliczność jubileuszu kopernikańskiego powiedział, że nawet w przedmiocie tak ścisłym, jakim jest fizyka, nie jesteśmy w stanie dotknąć prawdy w sposób organoleptyczny, aby dojść do uniwersalnej prawdy. Modele, za pomocą których próbujemy opisać rzeczywistość i prawa nią rządzące, są tylko lepszym lub gorszym czy też przybliżonym - jak to ujął Peebles - odzwierciedleniem tej rzeczywistości. Dlatego musimy wypracowywać coraz lepsze modele, aby zbliżać się do prawdy. W tej książce chcemy się do tej prawdy przybliżyć nie poprzez debatę ekspercką, lecz odwołanie do diagnozy na podstawie wywiadów przeprowadzonych z wybranymi polskimi liderami w atmosferze daleko posuniętego zaufania. Mamy też świadomość pewnych ograniczeń, bo jak nas uczy fizyka kwantowa, prawda, nawet ta uniwersalna, manifestuje się poprzez różne emanacje, a na ile zbliżyliśmy się do tej prawdy, jest kwestią otwartą do dyskusji. Otwieramy debatę publiczną.

Wstęp

W realiach drastycznych i masowych zmian globalnych, a także wyłaniających się nowych wzorców społeczno-gospodarczych i zasad napędzanych przez postęp technologiczny ważnym i ze wszech miar aktualnym wyzwaniem jest wypracowanie jasnego poglądu na to, czym powinno być przywództwo w dzisiejszych czasach i dlaczego potrzebujemy wielkiego przywództwa, aby pomyślnie przejść przez obecne transformacje społeczno-gospodarcze. Co więcej, potrzebujemy liderów we wszystkich dziedzinach życia, we wszystkich rodzajach organizacji lub instytucji i praktycznie na ich wszystkich poziomach. Nawet szerzej - chodzi o przywództwo w procesach i organizacjach: od przywództwa w lokalnych lub nieformalnych inicjatywach poprzez przywództwo w małych interdyscyplinarnych jednostkach aż po przywództwo globalne lub korporacyjne, społeczne i polityczne. Niniejsza książka dotyczy przywództwa w obecnej erze transformacji, charakteryzującej się szybko zmieniającymi się kontekstami, warunkami i środowiskiem, zwłaszcza ze względu na bezprecedensowe tempo postępu technologicznego. Autorzy proponują tutaj spojrzenie na przywództwo w szerszym zakresie i znaczeniu. Biorą też pod lupę przywództwo indywidualne lub osobiste, które definiuje się poprzez zachowania i umiejętności organizacyjne jednostki oraz jej zdolność do skutecznej komunikacji i kierowania zespołami w kierunku osiągania celów.

W części teoretycznej zbadano aktualne podejścia do przywództwa zakorzenione w odpowiednich jego teoriach. Książka ma na celu przedstawienie kompleksowego poglądu na to, czym jest koncepcja przywództwa, i prowadzi czytelnika przez zawiłości istniejących teorii i podejść w tej dziedzinie, zwłaszcza przywództwa transformacyjnego jako nadrzędnej tezy, która leży u podstaw większości obecnych podejść do przywództwa. W tym sensie pojęcie przywództwa zostało tutaj omówione poprzez zebranie i wyjaśnienie większości obecnych poglądów i dyskusji na temat przywództwa transformacyjnego, uwzględniając mnogość koncepcji i czasami mylącą terminologię oraz ostatecznie koncentrując się na najbardziej wpływowej ostatnio idei przywództwa autentycznego. Teoretyczna część książki dostarcza również odpowiedzi na pytanie, dlaczego potrzebujemy dziś wielkiego przywództwa w kontekście obecnych mega trendów, takich jak (1) postęp technologiczny okazujący się coraz bardziej destrukcyjny dla tradycyjnych struktur organizacyjnych, (2) globalna konkurencyjność oraz (3) zmiany demograficzne skutkujące komplikacją struktur organizacyjnych, a także zmieniającym się podejściem do odpowiedzialności społecznej biznesu. Ta część książki ma formę przeglądu literatury.

Część badawcza z kolei diagnozuje obecne przywództwo w Polsce na poziomie indywidualnym poprzez pogłębione wywiady przeprowadzone z prominentnymi przedstawicielami polskiej sceny politycznej, biznesowej, naukowej i szeroko pojętej społecznej, takimi jak wybitni politycy czasu przełomu: prezydent Aleksander Kwaśniewski, byli premierzy Jerzy Buzek i Marek Belka, była minister przemysłu i twórczyni Lewiatana Henryka Bochniarz, jeden z najwybitniejszych liderów sektora bankowego Cezary Stypułkowski, twórca Światowego Centrum Słuchu prof. Henryk Skarżyński czy twórca InPost Rafał Brzoska. W świetle powyższego celem książki jest: (1) przedstawienie skonceptualizowanych ram aktualnych poglądów na pojęcie przywództwa w formie ustrukturyzowanego przeglądu teorii i podejść do przywództwa; (2) odpowiedź na pytanie, dlaczego potrzebujemy liderów z perspektywy globalnej; (3) przedstawienie obrazu skutecznego i transformacyjnego przywództwa poprzez badanie diagnostyczne w formie wywiadów z polskimi liderami; (4) osadzenie wyników diagnozy w szerszym kontekście społeczno-gospodarczym. W rezultacie książka odpowiada na następujące pytania:

Czym jest obecnie przywództwo transformacyjne? Dlaczego potrzebujemy przywództwa transformacyjnego? Czym przejawia się przywództwo transformacyjne w Polsce? Czego uczą nas doświadczenia transformacyjne polskich liderów?

Publikacja przekonuje ponadto, że przywództwo transformacyjne z jego różnymi aspektami zdefiniowanymi w literaturze naukowej, takimi jak zdolność adaptacji, etyka, autentyczność, charyzma, współpraca, inkluzyjność, a także innowacyjne i wizjonerskie podejście, jest odpowiedzią na obecne wyzwania związane z postępem technologicznym i zmianami społeczno-gospodarczymi naznaczonymi transformacją cyfrową. Przedstawione w książce badanie w formie wywiadów z polskimi liderami pokazuje, w jaki sposób dojrzałość transformacyjna pomaga polskim liderom sprostać wyzwaniom i być skutecznym w burzliwych i nieprzewidywalnych czasach. Kolejne tezy prezentowane w tej części są pochodną wnikliwego przeglądu literatury i uzyskanych wyników badań. Książka przedstawia badanie oparte na modelu autorskim i konstrukcie przywództwa transformacyjnego. Ponieważ samo pojęcie "przywództwa" jest bardzo ogólne i wykazuje się wysokim poziomem abstrakcji, istnieje potrzeba użycia tutaj bardziej precyzyjnego terminu dojrzałości transformacyjnej, którą można analizować i oceniać za pomocą następujących mierzalnych parametrów lub wymiarów: (W1) Zaangażowanie i samoświadomość; (W2) Etyka i samoregulacja; (W3) Współpraca i praca zespołowa; (W4) Budowanie zaufania i dobrej komunikacji; (W5) Odpowiadanie na potrzeby zespołów, empatia i włączanie/inkluzyjność; (W6) Zdolność adaptacji; (W7) Innowacyjność. Takie podejście do badań nad przywództwem na poziomie indywidualnym jest zgodne z obecnymi trendami, które stawiają inteligencję emocjonalną i interakcje międzyludzkie w centrum dyskusji naukowej na temat przywództwa. Wybór grupy badawczej jest oparty na wywiadach z polskimi liderami przeprowadzonych dla "Rzeczpospolitej" i w tym sensie próba badawcza ma zarówno charakter celowy, jak i losowy. Z założenia są to liderzy mający realny wpływ na kształtowanie zmian w szeroko pojętym obszarze społeczno-ekonomicznym naszego kraju. Badania bibliometryczne pokazują, że en bloc jest to bardzo rzadko badana grupa liderów. W związku z tym istnieje znacząca luka badawcza w tym zakresie, szczególnie w kontekście przywództwa transformacyjnego i autentycznego jako jednej z jego najbardziej wpływowych emanacji.

Rozdziały zawierają następujące treści:

Rozdział 1 jest przeglądem dyskusji naukowych na temat teorii przywództwa i transformacyjnych podejść do przywództwa. Mnogość podejść i gąszcz terminologii mogą czasami utrudniać niespecjalistom w tej dziedzinie pełne zrozumienie idei przywództwa, która sama w sobie pozostaje nieuchwytna jako koncepcja i trudna do zdefiniowania. Autorzy starają się przedstawić możliwie jasną i wyczerpującą definicję przywództwa transformacyjnego w świetle przeglądu literatury w tej dziedzinie. Podróż rozpoczyna się od prezentacji i dyskusji na temat następujących podejść do przywództwa: teoria służebna, etyczna, adaptacyjna, charyzmatyczna, inspirująca, wizjonerska, i wreszcie przywództwo oparte na inteligencji emocjonalnej (EI) oraz przywództwo autentyczne. Wszystkie te podejścia w większym lub mniejszym stopniu mieszczą się w szerszej kategorii przywództwa transformacyjnego. W związku z tym rozdział 1 odpowiada na pytanie, czym jest obecnie przywództwo transformacyjne.

Rozdział 2 odnosi się do globalnych megatrendów, takich jak: (1) postęp technologiczny; (2) globalna konkurencyjność i (3) demografia oraz - przede wszystkim - wyjaśnia cztery wielkie transformacje społeczno-gospodarcze, które są funkcją tych megatrendów, a mianowicie: (1) transformacja społeczna; (2) transformacja cyfrowa; (3) transformacja globalnego rynku pracy; (4) transformacja demograficzna. Nakreślenie globalnego kontekstu pojęcia przywództwa pozwala udzielić odpowiedzi na pytanie, dlaczego w dzisiejszych czasach potrzebujemy przywództwa transformacyjnego.

Rozdział 3 porusza kwestię wpływu globalnego przywództwa na sferę społeczną, gospodarczą i polityczną z pozytywnej i negatywnej perspektywy. Dyskusja w rozdziale 3 pogłębia i rozszerza odpowiedź na pytanie, dlaczego w dzisiejszych czasach potrzebujemy przywództwa transformacyjnego.

Rozdział 4 przedstawia autorski model przywództwa transformacyjnego i analizuje indywidualne przywództwo w jego wymiarze transformacyjnym. Analiza jest przeprowadzona na podstawie podejścia do przywództwa ukazanego w rozdziale 1 (zob. 1.2) oraz autorskiego modelu przywództwa transformacyjnego. W rozdziale zaprezentowano wyniki badań diagnostycznych opartych na wywiadach pogłębionych, które pozwoliły na przedstawienie profilu transformacyjnego polskich liderów szeroko pojętego obszaru społeczno-gospodarczego. Rozdział 4 odpowiada na pytanie, czym się przejawia przywództwo transformacyjne w Polsce.

Rozdział 5 omawia wyniki diagnozy, podsumowując wszystkie wątki dyskusji, konfrontuje je ze zjawiskami w szerszym kontekście społeczno-gospodarczym oraz odpowiada na pytanie, czego uczą nas doświadczenia transformacyjne polskich liderów.

W Epilogu autorzy odnoszą się do wyzwań na przyszłość.

Podsumowując, głównym celem książki jest przedstawienie modelu, na podstawie którego można przeprowadzić diagnozę dojrzałości transformacyjnej liderów. Dojrzałość transformacyjna jest tu wykorzystana jako miara jakości przywództwa transformacyjnego. W związku z tym podstawowym celem tej publikacji jest zmapowanie, konceptualizacja i zdefiniowanie pojęcia przywództwa transformacyjnego oraz sprawdzenie, w jakim stopniu polscy liderzy szeroko pojętego życia społeczno-gospodarczego przejawiają zachowania transformacyjne w swoim działaniu, co jest jednym z ważniejszych aspektów rozwoju cywilizacyjnego kraju.

Zarówno analiza, jak i diagnoza przedstawione w książce są ograniczone do siedmiu prominentnych przypadków, które z jednej strony stanowią próbę celową w tym sensie, że do wywiadów zaproszono osoby reprezentujące różne obszary życia społeczno-gospodarczego. Z drugiej strony jest to próba losowa zakreślona ekonomiką naszej publikacji. Ograniczenie się praktycznie do jednej metody badawczej, czyli wywiadu pogłębionego, również wynika z możliwości pozyskiwania informacji od tak prominentnych osób. W tym sensie wywiady te należy potraktować bardziej jako studium poszczególnych, selektywnie wybranych przez nas przypadków niż próbę w pełni odzwierciedlającą badane zjawisko. Jesteśmy przekonani, że wybór jest poprawny, a ekspozycja uzyskanych treści właściwie opisuje zjawisko przywództwa transformacyjnego. W analizie odwołujemy się również, na ile jest to możliwe, do szerszego kontekstu. Jesteśmy przekonani, że zarówno książka, jak i nasze badania wypełniają znacząco lukę badawczą tak w sferze poznawczej, jak i metodologicznej. Z jednej strony pokazujemy polskie przywództwo w jego transformacyjnym wymiarze, co nie jest częstą praktyką spotykaną w polskiej literaturze przedmiotu, mimo że samo pojęcie przywództwa transformacyjnego nie jest nowe. Z drugiej strony przedstawioną analizę opieramy na nowym modelu teoretycznym wypracowanym i ukazanym w książce Transformational Leadership and Organizational Maturity: Theories, Models, and Practices (Poszytek, 2026). Należy też zauważyć, że przymiotnik "transformacyjny" pojawia się w naszej książce w dwóch różnych kontekstach - jako określenie podejścia do przywództwa ukute przez Burnsa (1978) oraz jako odniesienie do przemian społeczno-gospodarczych w Polsce po 1989 roku. Są to dwie różne rzeczy, ale w niniejszym opracowaniu ostatecznie zbiegają się, opisując praktycznie to samo zjawisko.

Zapewne czytelnik będzie miał wrażenie łączenia w tej publikacji ognia i wody. Nie uciekamy od takiej oceny. Co więcej, założyliśmy to z góry i uważamy, że to atut tej książki. Napisana w swojej warstwie publicystycznej ze swadą ma być przystępna i angażować emocje czytelnika. A także dotrzeć do szerokiego odbiorcy. Wierzymy, że służyć temu będą niezwykle inspirujące, choć z pewnością subiektywne wywiady ze współbohaterami naszej publikacji. Z drugiej strony próbujemy zachować w niej pewien walor naukowy poprzez wprowadzenie odpowiedniego rygoru badawczego. W tym wymiarze dążymy do obiektywizmu. Paradoksalnie naszym zdaniem nie ma w naszym podejściu dychotomii - jest tylko odwieczne, choć czasami i przez niektórych uznane za naiwne, dążenie do prawdy. Prawdy o naszych przywódcach, a w rzeczywistości prawdy o nas samych, bo przecież przywódcy są emanacją społeczeństwa, w którym funkcjonują, z którego się wywodzą i któremu przewodzą. Zatem miłej lektury! Przejrzyjmy się w tej książce jak w lustrze wody. Może znajdziemy prawdę o sobie samych.