Przedmowa
O trudnej sztuce patrzenia w lustro historii
Książka, którą Państwo trzymają w rękach, jest dokumentem niezwykłym i pod wieloma względami prowokacyjnym. Jest to próba - udana w moim przekonaniu - zmierzenia się z jednym z najtrudniejszych zadań, jakie stają przed badaczem społeczeństwa: spojrzenia na przeszłość bez sentymentalizmu, ale i bez oskarżeń; z dystansem, ale i ze zrozumieniem; krytycznie, lecz współczująco.
Autor prowadzi nas przez XIX-wieczną wieś polską, dokumentując to, co sam nazywa "przywarami" chłopstwa. Czyni to jednak w sposób, który - i tu leży geniusz tego tekstu - stopniowo prowadzi do odkrycia, że przedmiot obserwacji jest jednocześnie zwierciadłem obserwatora. To, co zaczyna się jako katalog krytyczny, przekształca się w głęboką refleksję nad naturą władzy, przywileju i ludzkiej niedoskonałości.
Jako etyk i historyk rodziny muszę przyznać, że rzadko spotykam dzieło tak świadomie używające ironii i dystansu jako narzędzi poznawczych. Narrator - czy raczej narratorzy - tej historii są jednocześnie jej bohaterami i ofiarami. Dokumentując cudze wady, nieświadomie dokumentują własne. Ta podwójna optyka czyni tekst niezwykle cennym źródłem do zrozumienia mechanizmów społecznych XIX wieku, ale także - co ważniejsze - mechanizmów ponadczasowych.
Z perspektywy teologicznej, dzieło to jest medytacją nad grzechem - nie w wąskim, moralizatorskim sensie, ale w znaczeniu fundamentalnej ludzkiej skłonności do błędu, pychy i wykorzystywania władzy. Autorzy, mimo że formalnie reprezentują instytucje religijne i świeckie, stopniowo odkrywają własną grzeszność. Ten proces metanoia - przemiany przez poznanie - nadaje tekstowi wymiar niemal duchowy.
Socjolog znajdzie tu bogate studium mechanizmów stratyfikacji społecznej, reprodukcji nierówności i tego, co Pierre Bourdieu nazwałby "przemocą symboliczną". Widzimy, jak system społeczny produkuje dokładnie te zachowania, które następnie potępia jako "przywary". Bieda rodzi kradzież, ucisk rodzi przekorę, brak perspektyw rodzi apatię. A ci na górze hierarchii interpretują te reakcje jako dowody wrodzonych wad moralnych, nie dostrzegając własnego udziału w tworzeniu warunków, które je generują.
Etnograficznie, tekst dostarcza fascynującego materiału o życiu codziennym XIX-wiecznej wsi - o pracy, świętach, konfliktach, relacjach rodzinnych i sąsiedzkich. Choć narracja jest wyraźnie stronnicza, uważny czytelnik odnajdzie między wierszami prawdziwe życie ludzi, którzy mimo wszystkich trudności przetrwali, wychowali dzieci, zachowali tożsamość.
Szczególnie wartościowe jest stopniowe przesunięcie perspektywy narratora. To, co na początku jest opisywane jako "lenistwo", z czasem zaczyna być rozumiane jako racjonalna reakcja na system pańszczyźniany, w którym ciężka praca nie przynosi korzyści pracującemu. "Pijaństwo" okazuje się jedyną dostępną formą ucieczki od nieznośnej rzeczywistości. "Ciemnota" jest skutkiem systemowego blokowania dostępu do edukacji.
Ta ewolucja rozumienia - od potępienia do zrozumienia, od oskarżenia do współczucia - jest prawdziwym osiągnięciem tego tekstu. Autor nie zostawia nas z prostymi odpowiedziami czy jednoznacznymi osądami. Zamiast tego konfrontuje nas z niekomfortową prawdą: że wszyscy jesteśmy uwikłani w systemy, które nas przekraczają; że ofiary często reprodukują mechanizmy własnego ucisku; że ci, którzy powinni pomagać, często tylko wykorzystują.
Z perspektywy historii rodziny, szczególnie poruszające są opisy relacji międzypokoleniowych, transmisji wzorców kulturowych, napięć między tradycją a zmianą. Widzimy, jak trauma nędzy przekazywana jest z ojca na syna, jak matki uczone uległości uczą jej córki, jak systemy przemocy reprodukują się w mikrokosmosie rodziny.
Muszę również podkreślić odwagę autora w konfrontowaniu się z własnymi ograniczeniami poznawczymi i moralnymi. Wielu badaczy społecznych ukrywa się za maską obiektywności, udając, że ich obserwacje są wolne od wartościowania i osobistego zaangażowania. Ten tekst nie pozwala sobie na taką ucieczkę. Narrator jest obecny, ma swoją pozycję społeczną, swoje przywileje, swoje grzechy. I ostatecznie - co najważniejsze - to rozpoznaje.
Dla współczesnego czytelnika ta książka oferuje coś więcej niż tylko okno na XIX-wieczną Polskę. Oferuje lustro, w którym możemy zobaczyć mechanizmy działające również dzisiaj. Zmienili się aktorzy, zmienił się kontekst, ale podstawowe pytania pozostają: Jak patrzymy na tych, którzy są niżej w hierarchii społecznej? Czy widzimy w ich zachowaniach reakcje na strukturalne niesprawiedliwości, czy tylko "kulturę ubóstwa"? Czy jesteśmy gotowi przyjrzeć się własnym przywilejom i temu, jak je wykorzystujemy?
Ostrzegam jednak: to nie jest lektura łatwa. Zawiera sceny, które mogą szokować współczesną wrażliwość. Zawiera język i opisy, które dzisiaj uznalibyśmy za nie do przyjęcia. Ale właśnie w tej brutalnej szczerości leży wartość tego tekstu. Przeszłość nie była czysta, wzniosła czy heroiczna. Była brutalna, niesprawiedliwa, pełna hipokryzji. I jedynie konfrontując się z tą prawdą, możemy zacząć budować lepszą przyszłość.
Jako nauczyciel akademicki często powtarzam studentom: historia nie jest po to, żeby nas uspokoić. Jest po to, żeby nas niepokoić, prowokować, zmuszać do myślenia. Ta książka doskonale pełni tę funkcję. Nie zostaniecie po jej lekturze uspokojeni. Ale być może staniecie się mądrzejsi, bardziej świadomi, bardziej skłonni do krytycznego myślenia - również o sobie samych.
Dzieło to zasługuje na miejsce w kanonie polskiej myśli społecznej nie jako dokument bezstronnej obserwacji, ale jako świadectwo trudnego procesu samouświadomienia. Pokazuje, jak długa jest droga od pewności siebie do pokory, od oskarżania innych do rozpoznania własnej odpowiedzialności.
Polecam tę książkę wszystkim, którzy nie boją się trudnych pytań i niejednoznacznych odpowiedzi. Tym, którzy rozumieją, że prawdziwa mądrość zaczyna się od przyznania własnej niewiedzy, a sprawiedliwość - od rozpoznania własnego udziału w niesprawiedliwości.
Veritas vos liberabit - prawda was wyzwoli. Ale najpierw was zaboli.
Warszawa, 2024
