[1] Wcześniejsze przygody Żórawiny i Ługiego - księga pierwsza ukazała się w 2021 r. pod tytułem "Przygody Żórawiny z małym bykiem. Od starożytnych początków do założenia miasta"
[2] Epoka brązu to czas w prehistorii (czyli w czasach zanim ludzie nauczyli się pisać), która trwałą w Europie między 3200-900 rokiem przed Chrystusem. W tym czasie na Łużycach rozwija się cywilizacja zwana kulturą łużycką, która trwała między około 1300 a 400 rokiem przed Chrystusem.
[3] Cywilizacja wyższy poziom rozwoju ludzkości, dzięki któremu powstają dobrze zorganizowane społeczeństwa, które są w stanie wytwarzać skomplikowane rzeczy i przekazywać swą wiedzę i doświadczenie następnym pokoleniom.
[4] Tak zwana figura uszczerbiona, czyli przodek herbu, który przypomina literę "W".
[5] Na dzisiejszym pl. Inwalidów
[6] Przekleństwo! Gadający żuraw! O mój Boże!
[7] Czy mówisz po francusku?
[8] Czy zna pan słowiańską mowę?
[9] Ach tak, wy znacie mowę tych miejscowych wieśniaków.
[10] Tak Niemcy określali miejscowych Słowian.
[11] Rodzaj skały, która jest porowata, czyli trochę przypomina gąbkę. Zawiera żelazo. Jak roztopi się ją w wysokiej temperaturze w piecu zwanym dymarką, to można otrzymać z tego surówkę żelaza. Czyli taki metal, który przekuwając można zamienić w ostrze noża, gwoździe, szydła i tym podobne. Jest bardzo powszechna na terenach podmokłych, a co za tym idzie na Łużycach i znajdującej się na nich ziemi żarskiej.
[12] Stare Żary to luźno zabudowany obszar zanim powstało miasto Żary. Obejmował obszar między Ługowymi Wzgórzami - dziś teren obok stacji paliw przy Piastowskiej, a ul. Podchorążych. Były tu dwa grodziska - "Stary Zamek" i gród, którego pozostałością jest Wzgórze Winne w miejskim parku.
[13] Lek, który szybko i silnie rozszerza naczynia krwionośne. Stosowany jest do przerywania bólu w klatce piersiowej osób z chorobą niedokrwienną serca, czyli gdy ten organ nie dostaje odpowiedniej ilości krwi.
[14] Osoby, które w dawnych czasach negocjowały, czyli ustalały warunki na których dwoje ludzi miało się pobrać.
[15] Miejsce, gdzie rzeka jest płytka i można ją przejechać np. wozem konnym.
[16] Marchie były częściami Rzeszy Niemieckiej o dużej niezależności w stosunku do władzy królewskiej. Nazwa pochodzi od Miśni, po niemiecku Meissen, a po górnołużycku Mišno w dzisiejszej Saksonii, ok. 25 km od Drezna
[17] Przodek skrzypiec, a właściwie to altówki.
[18] W tamtych czasach nie znano jeszcze w Europie papieru, więc używano pergaminu, który powstawał z wyprawionych skór baranich. Był to bardzo drogi materiał, ale też niezwykle trwały, a zapisany na nim tekst nie płowiał, czyli nie stawał się mniej czytelny.
[19] Mitologia zbiór mitów i baśni opowiadanych i powszechnie znanych w danej społeczności.
[20] To kamienny idol, czyli wyobrażenie bóstwa przedstawiający Peruna pochodzący z XI wieku, wydobyty w 1848 r. z rzeki Zbrucz na Podolu.
[21] Braniborski, to inaczej "brandenburski".
[22] Nazwę rzeki po raz pierwszy zapisano w 1435 r. jako "Lobischa" od łużyckiego wyrazu "luby", czyli miły. Przepływa przez Olbrachtów, Miłowice, Suchleb, Lipinki Łużyckie, Brzostową, Lipsk Żarski, Jasień, Lubsko, Mierków, Ziębikowo, Jałowice, Starosiedle, Gębice, Stargard Gubiński, Czarnowice, Pleśno, Żenichów i Gubin, ma długość 68,26 km.
[23] Najbogatsi mieszkańcy miasta - mistrzowie rzemieślniczy należący do cechów.
[24] Urodził się w 1181 albo 1182, zmarł 3 października 1226 r. Syn kupca z Umbrii (dziś środkowe Włochy). W 1205 r. przeżył nawrócenie i postanowił oddać wszystko, co posiada, wyrzec się rodziny i prowadzić ubogie życie. Twierdził, że zło i grzech można zwyciężyć tylko przez miłość, której nauczył ludzi Chrystus
[25] Zespół budynków klasztornych w których żyli zakonnicy.
[26] W podcieniach domów budnicznych, czyli pod łukiem parteru się handlowało, a wyżej były mieszkania. Z czasem takie domy budnicze zostaną włączone do budynku ratusza.
[27] Majątek, czyli rzeczy i pieniądze wnoszone mężowi przez żonę przy zawieraniu małżeństwa.
[28] Swat to osoba, która jest pośrednikiem w zawieraniu małżeństwa. Wyraz pochodzi od staropolskiego słowa swaćba, czyli wesele. Po dolnołużycku brzmi to bardzo podobnie: swajźba.
[29] Dzień dobry, a właściwie "dobry ranek" po dolnołużycku. "Dzień dobry" to "dobry źeń".
[30] Poranne powitanie po niemiecku - "dobry ranek".
[31] Gród w którym władzę sprawował kasztelan w imieniu księcia. Kasztelania żagańska powstała za sprawą Bolesława IV Kędzierzawego (ok. 1122 - 1173), który po 1146 r. przejął władzę w Polsce po wypędzeniu starszego, przyrodniego brata Władysława II zwanego Wygnańcem. Ów szukał poparcia w Rzeszy Niemieckiej, więc Bolesław spodziewając się ataku z zachodu nakazał budowę kasztelanii w pobliżu granicznej rzeki Bóbr. Dziś w tym miejscu znajduje się wieś Stary Żagań.
[32] Kurhan to kopiec - wzgórze usypywane na grobie.
[33] Trofa to jednostka miary wartości nabywczej oparta na koszyku dóbr konsumpcyjnych zaproponowana przez prof. Zbigniewa Żabińskiego. Trofa to koszt, jaki musiał ponieść w danej epoce dorosły mężczyzna, aby zapewnić sobie dzienne wyżywienie.
