? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2023
Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.
Recenzent: prof. dr hab. n. med. Mieczysław Walczak
Wydawca: Joanna Szejba
Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska
Redaktor: Mirosław Ruszkiewicz
Producent: Grzegorz Mosieniak
Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie I)
Warszawa 2023
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN 978-83-01-23285-6
DOI: https://doi.org/10.53271/2023.129
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
ul. G. Daimlera 2, tel. 22 695 43 21
02-460 Warszawa
pwn.pl
Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: wysylkowa@pzwl.pl
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl
PRZEDMOWA
Rzetelna ocena rozwoju dziecka stanowi według aktualnej strategii ochrony zdrowia dzieci i młodzieży podstawę wszelkich działań promujących zdrowie tej populacji. Celem monitorowania jest jak najwcześniejsze wykrywanie nieprawidłowości i zaburzeń rozwoju dzieci i młodzieży, niezbędne w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu schorzeń wieku rozwojowego.
Badanie przesiewowe populacji pod kątem choroby powinno spełniać trzy kryteria Frankenburga: choroba powinna być ważna, rozpowszechniona i podatna na szybkie leczenie. Aby program badań przesiewowych był skuteczny, kluczowe znaczenie ma zastosowanie wiarygodnego testu o krótkim czasie realizacji, w połączeniu z systemem raportowania, który umożliwi wczesne rozpoczęcie leczenia. Podstawowe funkcje badania przesiewowego to także prowadzenie rejestru danych, analiza wyników, nadzór sprawowany nad realizacją poszczególnych etapów badania przesiewowego oraz konsultacje z ekspertami-doradcami w celu ułatwienia ciągłej poprawy jakości badania. Dwa zaburzenia endokrynologiczne - wrodzona niedoczynność tarczycy i wrodzony przerost nadnerczy - spełniały wszystkie trzy kryteria Frankenburga. Każde z tych zaburzeń nieleczone ma potencjalnie wyniszczające i nieodwracalne skutki, np. trwałe upośledzenie funkcji poznawczych, zaburzenia wzrostu, dysmorficzny wygląd we wrodzonej niedoczynności tarczycy (CH), gdy leczenie było zbyt późne, a także przedwczesną śmierć niemowląt u chłopców z CAH z utratą soli.
Z uwagi na duże rozpowszechnienie chorób, w endokrynologii dziecięcej niezmiernie ważne jest również prowadzenie badań profilaktycznych umożliwiających wczesne wykrycie i leczenie zaburzeń wzrastania i dojrzewania, nieprawidłowości odżywiania oraz cukrzycy. Celem tych badań jest ocena stanu zdrowia i rozwoju dziecka oraz wczesne wykrycie schorzeń, ocena dobrostanu i funkcjonowania rodziny, zaplanowanie leczenia lub ćwiczeń rehabilitacyjnych umożliwiających wyrównanie ewentualnych deficytów rozwojowych oraz współpraca z rodzicami i edukacja zdrowotna.
Publikacja "Badania przesiewowe w endokrynologii dziecięcej" przeznaczona jest przede wszystkim dla lekarzy pediatrów, lekarzy rodzinnych i współpracujących z nimi pielęgniarek, a także profesjonalistów ochrony zdrowia w innych niż medycyna dziedzinach. Może ona być również przydatna studentom medycyny oraz nauk o zdrowiu realizujących programy w zakresie promocji zdrowia oraz diagnostyki i leczenia chorób w populacji wieku rozwojowego. Książka jest pomyślana jako podręcznik służący do oceny badań mających na celu prawidłową interpretację wyników screeningu noworodkowego czy badań auksologicznych, które przyjmuje się obecnie jako wyznacznik stanu zdrowia dziecka w poszczególnych etapach jego rozwoju.
Autorami poszczególnych rozdziałów książki są wybitni specjaliści z zakresu medycyny wieku rozwojowego, co zapewnia wiarygodność przedstawionych zagadnień. Prezentowany przegląd materiału z dziedziny endokrynologii dziecięcej stanowi doskonałą podstawę do obserwacji przyszłych ekscytujących postępów w tej szybko rozwijającej się dyscyplinie nauki.
Prof. dr hab. n. med. Artur Mazur
1BADANIA PRZESIEWOWE W ENDOKRYNOLOGII DZIECIĘCEJ - ORGANIZACJAMariusz Ołtarzewski
1. WSTĘP
Populacyjne badania przesiewowe noworodków zostały uznane przez Światową Organizację Zdrowia (World Health Organization, WHO) za ważne działanie profilaktyczne, którego celem jest wykrycie i leczenie chorób wrodzonych, stanowiących zagrożenie dla życia dziecka lub prowadzących do zaburzeń rozwoju, ciężkiego przebiegu choroby, a często trwałej niepełnosprawności intelektualnej. W państwach Unii Europejskiej, a także w Polsce, wszystkie noworodki objęte są tymi badaniami. Badania są bezpłatne i pozwalają na bardzo wczesną identyfikację pacjentów, jeszcze w okresie bezobjawowym, oraz rozpoczęcie leczenia.
2. DLACZEGO PROWADZIMY BADANIA PRZESIEWOWE NOWORODKÓW?
Wiele chorób wrodzonych, a zwłaszcza wrodzonych wad metabolizmu, nie daje objawów klinicznych w pierwszych tygodniach, miesiącach, a nawet latach życia. Niektóre z nich, takie jak fenyloketonuria, wrodzona niedoczynność tarczycy i inne, powodują poważne deficyty rozwoju intelektualnego w okresie tworzenia dróg kojarzeniowych mózgu, dlatego ich objawy nie ujawniają się bezpośrednio po urodzeniu. Z drugiej strony liczne wrodzone wady metabolizmu ujawniają się nagle, z przebiegiem zagrażającym zdrowiu, a nawet życiu, np. choroba syropu klonowego (maple syrup urine disease, MSUD), acydurie organiczne, w tym acyduria glutarowa typu I (glutaric aciduria type 1, GA1) [1], zaburzenia utleniania kwasów tłuszczowych [2, 3] , w tym deficyt dehydrogenazy CoA średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych MCADD (medium chain acyl-CoA dehydrogenase; z 25-procentowym ryzykiem zgonu przy pierwszym epizodzie) [4], deficyt dehydrogenazy 3-hydroksy-acyl-CoA długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (long chain 3-hydroxyacyl-CoA dehydrogenase, LCHADD) [5] i inne. Łączna częstość wrodzonych wad metabolizmu i innych chorób, które można wykryć na podstawie przesiewu noworodkowego, wynosi około 1 na 1000 urodzeń. W celu uratowania chorych dzieci już od 1963 r. w wielu krajach wprowadzano badania przesiewowe noworodków w kierunku kolejnych chorób wrodzonych.
3. HISTORIA - 60 LATA BADAŃ PRZESIEWOWYCH
Wprowadzenie badań przesiewowych noworodków w kierunku wad metabolizmu i innych chorób wrodzonych wiąże się ściśle z wykryciem fenyloketonurii jako przyczyny zaburzeń rozwoju fizycznego i umysłowego oraz badaniami nad mechanizmem biochemicznym i metodami jej leczenia. Pierwszy test przesiewowy w kierunku fenyloketonurii został opracowany w USA przez prof. Roberta Guthriego [6], który rozpoczął badania populacyjne w 1963 r. W kolejnych latach do badań przesiewowych noworodków dołączono inne choroby wrodzone, w tym wrodzoną niedoczynność tarczycy, galaktozemię, wrodzony przerost nadnerczy, hemoglobinopatię, mukowiscydozę i inne. Wprowadzenie pod koniec lat 90. XX w. tandemowej spektrometrii mas (tandem mass spectrometry, MS/MS) umożliwiło objęcie badaniem przesiewowym rzadkich wrodzonych wad metabolizmu (WWM), w tym aminoacidopatii, acydurii organicznych i zaburzeń beta-oksydacji kwasów tłuszczowych. Dzięki badaniu MS/MS możliwe jest wykrycie z jednej suchej kropli krwi kilkudziesięciu wad metabolizmu. W ostatnich latach dołączono badanie molekularne jako pierwszy test przesiewowy (rdzeniowy zanik mięśni (spinal muscular atrophy, SMA) [7, 8] i ciężki złożony niedobór odporności (severe combined immunodeficiency, SCID)).
Tab. 1.1. Choroby objęte badaniami przesiewowymi w Polsce
Poz.
Choroby objęte badaniami przesiewowymi w Polsce
Skrót
1
Wrodzona niedoczynność tarczycy
WNT
2
Wrodzony przerost nadnerczy
WPN
3
Mukowiscydoza
CF
4
Fenyloketonuria/Hiperfenyloalaninemia
PKU/HPA
5
Choroba syropu klonowego
MSUD
6
Acyduria arginino-bursztynianowa
ASA
7
Cytrulinemia typu I
CIT I
8
Cytrulinemia typu II (deficyt cytryny)
CIT II
9
Tyrozynemia typu I
TYR I
10
Tyrozynemia typu II/III
TYR II/III
11
Deficyt transferazy metioninoadenylowej I/III
MAT I/III
12
Deficyt MCAD
MCADD
13
Deficyt LCHAD
LCHADD
14
Deficyt mitochondrialnego białka trójfunkcyjnego
MTP
15
Deficyt VLCAD
VLCADD
16
Deficyt SCAD
SCADD
17
Acyduria glutarowa typu II (Deficyt wielu dehydrogenaz acylo-CoA)
GA II (MADD)
18
Deficyt CPT I
CPT I
19
Deficyt CPT II
CPT II
20
Deficyt translokazy karnitynoacylokarnitynowej
CACT
21
Deficyt transportera karnityny (pierwotny deficyt karnityny)
CTD (CUD)
22
Deficyt liazy 3-hydroksy-3-metyloglutarylo-CoA
HMGA
23
Acyduria glutarowa typu I
GA1
24
Acyduria propionowa
PA
25
Acyduria metylomalonowa
MMA
26
Acyduria izowalerianowa
IVA
27
Deficyt ketotiolazy
BKT
28
3-metylokrotonyloglicynuria
MCC
29
Deficyt wielu karboksylaz
MCD
30
Deficyt biotynidazy
BIOT
31
Rdzeniowy zanik mięśni (wdrożenie 1.03.2021, od 28.03.2022 cała populacja noworodków)
SMA
Wykonano pilotaż w programie transgranicznym (EU)
1
Galaktozemia**
GAL
2
Ciężki złożony niedobór odporności**
SCID
Badania przesiewowe noworodków w Polsce zostały zapoczątkowane w Instytucie Matki i Dziecka (IMiD) przez prof. Barbarę Cabalską [9] już w roku 1965, w oparciu o test Guthriego. Minęło jednak ponad 20 lat, zanim pod koniec lat 80. XX w. cała populacja noworodków została objęta badaniami w kierunku fenyloketonurii. Prowadzenie drugiego badania przesiewowego w Polsce, w kierunku wrodzonej niedoczynności tarczycy (WNT), rozpoczęto w IMiD we wrześniu 1983 r., ale całą populację noworodków Ministerstwo Zdrowia (MZ) finansowało dopiero od 1995 r. Od 2017 r. cała populacja noworodków została objęta badaniem w kierunku wrodzonego przerostu nadnerczy (WPN). Kolejność wdrożeń przedstawiono na rycinie 1. Obecnie zgodnie z programem MZ badanie przesiewowe noworodka obejmuje 31 chorób (tab. 1.1).
