Słowem wstępu
W roku 2023 mija równo dwadzieścia lat od wejścia w życie ustawy o ochronie zabytków i opieki nad zabytkami, oraz od wprowadzonych przez nią zmian w systemie ochrony dóbr kultury. Przygotowanie nowej, czwartej już w historii Polski, ustawy mającej regulować opiekę nad dobrami kultury przypadła na ważne dla społeczeństwa czasy. Z jednej strony dopiero co kończyliśmy wychodzenie z lat dziewięćdziesiątych, w których przepisy zdawały się być traktowane bardzo wybiórczo, z drugiej rozpoczynaliśmy nowe millenium. Masowa wymiana przepisów w pierwszych latach trzeciego tysiąclecia miała zamknąć w Rzeczpospolitej okres, nieraz dzikiej, transformacji lat dziewięćdziesiątych i oficjalnego kończenia okresu komunizmu w Państwie. Do tego przygotowywanie się do hucznego wejścia do Unii Europejskiej, po którym wiele sobie obiecywano, sugerowało, że przygotowywane i wprowadzane przepisy będą skrojone na miarę praw zachodniej Europy. Były to lata wielkich nadziei, które zapowiadało zarówno nowe tysiąclecie, jak też rychłe wkroczenie w granice zjednoczonej Europy. Stąd też wiele obiecywano sobie również po wchodzącej w życie nowej ustawie o ochronie zabytków. Ustawie, która miała otoczyć dobra kultury mocniejszą opieką, jasno uregulować czynności, które można podejmować przy zabytkach. Ponadto zapowiadano, że nowe prawo nie tylko odpowiednio hierarchizuje służbę ochrony zabytków, ale również jasno określi uprawnienia konserwatorów zabytków i wskaże jakie sankcje będą groziły za przekroczenie zawartych w ustawie przepisów.
Dzisiaj po upływie dwóch dekad możemy się pochylić nad postanowieniami ustawy i stanem faktycznym, który przez te dwadzieścia lat został utworzony. Dla lepszego zrozumienia tematu przyjrzymy się czym w ogóle jest zabytek i jak ewoluowała jego definicja. Zwrócimy również uwagę na trzy kluczowe dokumenty międzynarodowe, które wywierają, albo raczej powinny wywierać olbrzymi wpływ na krajowe prawo o ochronie zabytków. Dalej poznamy trzy wcześniejsze główne dokumenty regulujące sprawy ochrony zabytków w Polsce. Pozostała część pracy została już poświęcona w całości postanowieniom ustawy z 2003 roku, wraz z pewnymi wynikającymi z niej problemami. I to problemami, których można było uniknąć, gdyby twórcy ustawy podeszli do prac nad nią z większą znajomością tematu.
Okrągła rocznica wprowadzenia ustawy o ochronie zabytków, wymagała podjęcia tematu problemów ochrony zabytków wynikających właśnie z treści ustawy. Ponadto kwestia opieki nad zabytkami jest też mi bezpośrednio bliska z przyczyn osobistych. Jako człowiek, który znaczną część wczesnej młodości spędził zwiedzając ruiny polskich zamków i pałaców, niejednokrotnie zniszczonych przez wadliwe stosowanie przepisów, oraz który czynnie uczestniczył w badaniach archeologicznych prowadzonych na jednym ze znajdujących się na Śląsku średniowiecznych grodzisk, nie mogłem przejść obok tematu obojętnie. W tym również miejscu, chcę podziękować rodzicom, którzy zaszczepili we mnie miłość do historii i zabytków, profesorowi Piotrowi Boroniowi, który czuwał nad ostatnim i najważniejszym etapem mojej historycznej edukacji, profesorowi Dariuszowi Rozmusowi dbającemu o rozwój mojej wiedzy dotyczącej przepisów o ochronie zabytków i prawa administracyjnego, a także Joannie, która wspierała mnie na każdym etapie pisania tejże pracy.
dr n. hum Łukasz Nowok
[1] https://sjp.pwn.pl/doroszewski/zabyc;5523871.html - dostęp na dzień 29 stycznia 2023.
[2] https://sjp.pwn.pl/doroszewski/pomniec;5476870.html - dostęp na dzień 29 stycznia 2023.
[3] https://www.icrc.org/fr/doc/resources/documents/misc/5x8f8n.htm - dostęp na dzień 29 stycznia 2023.
[4] https://ipn.gov.pl/pl/upamietnianie/dekomunizacja/dekomunizacja-pomnikow/45390,Komunikat-w-sprawie-usuwania-z-przestrzeni-publicznej-pomnikow-propagujacych-kom.html - dostęp na dzień 29 stycznia 2023; https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/56,114944,22260695,w-usa-stracaja-pomniki-z-cokolow-ludzie-maja-dosc-symboli-dyskryminacji.html - dostęp na dzień 29 stycznia 2023.
[5] https://sjp.pwn.pl/slowniki/zabytek.html - dostęp na dzień 29 stycznia 2023.
[6] https://sjp.pwn.pl/doroszewski/zabytek;5523872.html - dostęp na dzień 29 stycznia 2023.
[7] Sullivan A. M., Cultural heritage & new media: a future for the past, [w:] The John Marshall review of intellectual property law, T. 15, Chicago 2016, s 605-606.
[8] Богуславский М. М, Культурные ценности в международном обороте: правовые аспекты, Норма 2012, s.12.
[9] Stowarzyszenie Ochrony Budowli Starożytnych.
[10] https://www.buildingconservation.com/articles/time/time1.htm - dostęp na dzień 29 stycznia 2023.
[11] https://spitalfieldslife.com/2011/06/01/philip-venning-the-society-for-the-protection-of-ancient-buildings/ - dostęp na dzień 29 stycznia 2023.
[12] Hunt R., Suhr M., Old House Handbook: A Practical Guide to Care and Repair, Lincoln 2008, s 14.
[13] https://www.buildingconservation.com/articles/conservative-repair/conservative-repair.htm - dostęp na dzień 31 stycznia 2023.
[14] https://web.archive.org/web/20100410014327/http://www.spab.org.uk/what-is-spab-/the-manifesto/ - dostęp na dzień 1 lutego 2023.
[15] https://www.gov.uk/government/publications/arrangements-for-handling-heritage-applications-direction-2015 - dostęp na dzień 1 lutego 2023.
[16] Dettloff P., Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polscew latach 1918-1930. Teoria i praktyka, Kraków 2006, s. 400.
[17] Dettloff P., Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polscew latach 1918-1930. Teoria i praktyka, Kraków 2006, s. 400.
[18] Dettloff P., Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polsce w latach 1918-1930. Teoria i praktyka, Kraków 2006, s. 400.
[19] Lalewicz M., Sprawozdanie z Międzynarodowej konferencji w Atenach w sprawie ochrony i konserwacji zabytków sztuki i historji, odczytane dn. 18 marca 1932 roku na posiedzeniu Polskiej Komisji Międzynarodowej Współpracy Intelektualnej w Warszawie, Warszawa 1933.
[20] https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/research_resources/charters/charter02.html - dostęp na dzień 8 kwietnia 2023.
[21] Dettloff P., Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polsce w latach 1918-1930. Teoria i praktyka, Kraków 2006, s. 130.
[22] The history of the Venice Charter, ICOMOS 2004
[23] Erdem C., The Venice Charter under Review, Ankara 1977
[24] Amoroso G.G., Trattato di scienza della conservazione dei monumenti, Alinea 2002, s. 35.
[25] https://en.unesco.org/courier/july-september-2017/reconstruction-changing-attitudes - dostęp na dzień 9 kwietnia 2023
[26] https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000378425_eng/PDF/378425eng.pdf.multi.page=11 - dostęp na dzień 11 kwietnia 2023.
[27] http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/armed-conflict-and-heritage/convention-and-protocols/1954-hague-convention/text/ - dostęp na dzień 9 kwietnia 2023
[28] https://www.unesco.org/en/legal-affairs/convention-protection-cultural-property-event-armed-conflict-regulations-execution-convention - dostęp na dzień 13 kwietnia 2023
[29] https://www.unesco.org/en/legal-affairs/convention-protection-cultural-property-event-armed-conflict-regulations-execution-convention#item-5 - dostęp na dzień 13 kwietnia 2023
[30] Dz. U. 2003 Nr 162 poz. 1568
[1] Gosztyla M., Pasztor P., Konserwacja i ochrona zabytków architektury, Rzeszów 2013, s. 45
[2] Szymgin B., Vademecuum konserwatora zabytków. Międzynarodowe normy ochrony dziedzictwa kultury, Warszawa 2015, s. 11
[3] Orędzie Rady Regencyjnej do Narodu Polskiego, Dz. U. 1918 nr 12 poz 23
[4] Dz. U. 1918 nr 16 poz 36
[5] Marka polska obowiązywała od 1915 roku na terenach wcielonych do Cesarstwa Niemieckiego. W 1918 roku została przejęta przez Radę Regencyjną jako waluta odrodzonego Królestwa Polskiego, by już w 1920 roku stać się walutą obowiązującą na terenie całego kraju. Marka polska pozostawała w obiegu do listopada 1924 roku.
[6] Austriacki Kodeks Cywilny z 1811 roku, nazywany również Powszechnym kodeksem obywatelskim obowiązywał na całym polskim terytorium wcielonym do Austrii do 1922 roku. Natomiast jego pojedyncze zapisy pozostawały w użyciu jeszcze do 1947 roku.
[7] Prace nad niemieckim kodeksem cywilnym zakończono w 1877 roku, jednak wprowadzony w życie został dopiero w roku 1900. Na terenach polski, w rejonach, które do odzyskania niepodległości pozostawały pod panowaniem Cesarstwa Niemieckiego niektóre jego zapisy przetrwały do 1932 roku.
[1] Przegląd Legislacyjny, nr 2 (32)/2002, s 70-73
[2] Lewandowski P., Problemy ochrony prawnej zabytkowych militariów. Uwagi "de lege lata" i "de lege ferenda", [w:] Acta Universitatis Wratislavensis, Wrocław 2012, s. 99-112
[3] https://www.bryla.pl/bryla/1,85301,13729550,_Zamki_na_nowo___Moda_na__od_budowe_starych_ruin__WYWIAD_.html - dostęp na dzień 13 maja 2023
[4] https://rudaslaska.com.pl/i,szpital-w-wirku-budynek-stoi-pusty-od-lat-zabytek-zamiast-sluzyc-niszczeje-zdjecia,200274,1471313.html - dostęp na dzień 13 maja 2023
[5] Dz. U. 2022, poz. 2516, tekst jednolity
[6] Lewandowski P., Problemy ochrony prawnej zabytkowych militariów. Uwagi "de lege lata" i "de lege ferenda", [w:] Acta Universitatis Wratislavensis, Wrocław 2012, s. 99-112
[7] Dz. U. z 2019 r. poz. 1479
[8] Symbol błękitnej tarczy czy też haskiej koperty, został zatwierdzony w czasie konwencji haskiej w 1954 roku jako znak wyróżniający zabytki wymagające opieki nie tylko w czasie konfliktu zbrojnego. Autorem symbolu był ówczesny Generalny Konserwator Zabytków Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, profesor Jan Zachwatowicz.
[9] Umowa, która zobowiązała sygnatariuszy do identyfikacji, ochrony i konserwacji dziedzictwa kulturowego i naturalnego. Na jej podstawie dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze o wyjątkowej wartości może otrzymać międzynarodowy status ochrony przez wpisanie na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
[10] Jako krajobraz kulturowy rozumie się przestrzeń historyczną, która została ukształtowana w wyniku działalności człowieka i zawiera w sobie zarówno wytwory cywilizacji jak i elementy przyrodnicze.
IV. Organy ochrony zabytków
Od połowy XIX, kiedy w Cesarstwie Niemieckim powołano pierwszy urząd konserwatora zabytków, dostrzeżono w Europie potrzebę urzędowego otoczenia opieką obiektów zabytkowych. Po odzyskaniu niepodległości przez Rzeczpospolitą, urząd ten zaadaptowano dla potrzeb młodego państwa i zlecono mu prowadzenie rejestru zabytków oraz kontrolę ich stanu. Wraz z rozwojem gospodarczym sam urząd zaczął się rozrastać tworząc wraz z funkcjonariuszami administracji zespolonej Służbę Ochronę Zabytków. Organem wiodącym tej służby w myśl ustawy z 2003 roku, jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego w imieniu którego obowiązki związane z ochroną zabytków wykonuje Generalny Konserwator Zabytków. Organem podległym pozostaje natomiast wojewoda, w imieniu którego służbę pełni wojewódzki konserwator zabytków.
IV.1 Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Organem nadrzędnym czuwającym nad ochroną zabytków jest oczywiście Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W pierwszej kolejności odpowiada za powołanie Generalnego Konserwatora Zabytków, który w jego imieniu sprawuje pieczę nad całym systemem ochrony i opieki nad zabytkami.
Ministrowi przysługują jednak pewne specjalne uprawnienia dotyczące restytucji dóbr kultury, w tym również przygotowywaniem i przeprowadzaniem procesu odzyskiwania zabytków, które zostały nielegalnie wywiezione poza granice Rzeczypospolitej. Dla ochrony zabytków, oraz kierowania oskarżeń i reprezentowania Skarbu Państwa przed sądem w sprawach cywilnych, ministrowi przysługują również uprawnienia prokuratorskie, przewidziane zapisami zawartymi w Kodeksie Postępowania Cywilnego. Z kolei dla spraw karnych minister może występować jako oskarżyciel posiłkowy oraz pokrzywdzony. Natomiast przy sprawach sądowych toczących się wedle postępowania administracyjnego, ministrowi przysługuje prawo występowania w roli oskarżyciela publicznego.
IV.2 Rada Ochrony Zabytków
Ustawa z 2003 roku usankcjonowała istnienie działającej już od lat 90-tych Rady Ochrony Zabytków. Instytucja ta, do wejścia w życie ustawy pełniła rolę opiniodawczo-doradczą. Dokument z 2003 roku nie tylko usankcjonował istnienie Rady Ochrony Zabytków działającej przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa Narodowego, ale również złożył na jej barki obowiązek wydawania opinii w sprawie projektu krajowego programu ochrony zabytków, oceny polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, ochrony pomników historii, oraz projektów aktów prawnych dotyczących ochrony zabytków.
W skład Rady wchodzi od 10 do 20 osób powoływanych na kadencję trwającą pięć lat. Członków Rady powołuje i odwołuje Minister Kultury spośród osób, które wykazały się wybitnymi zasługami i osiągnięciami w dziedzinie ochrony zabytków. Rada funkcjonuje na podstawie regulaminu nadanego przez ministra w formie zarządzenia, a do jej posiedzeń dopuszczony jest również Generalny Konserwator Zabytków.
IV.3 Generalny Konserwator Zabytków
Osoba powołana na urząd Generalnego Konserwatora Zabytków, obejmuje w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego funkcję sekretarza lub podsekretarza stanu w randze wiceministra. Należy zauważyć, że urząd ten funkcjonuje w polskim porządku prawnym od 1930 roku kiedy objął go Jerzy Remer. Należy tutaj zauważyć pewną niechlubną właściwość, która wzięła swój początek wraz z wejściem w życie ustawy z 2003 roku. Mianowicie chodzi o obsadzanie urzędu Generalnego Konserwatora Zabytków. Do 2003 roku były to osoby czynnie związane z muzealnictwem, archeologią, konserwacją zabytków lub historią. Od tej pory jednak i obsadzenia urzędu przez panią Aleksandrę Jakubowską, stanowisko stało się urzędem z nadania politycznego, którego piastunami zostają osoby nie tyle zaznajomione z szeroko rozumianą tematyką zabytków, ale wierne partyjnej linii politycznej.
Do głównych zadań Generalnego Konserwatora należy opracowywanie krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Jest to dokument o strategicznym charakterze, który uchwala Rada Ministrów na wniosek Ministra Kultury, po uprzednim przygotowaniu go przez Generalnego Konserwatora. Celem dokumentu jest określenie celów administracji rządowej w zakresie ochrony zabytków i opieki nad nimi przez okres kolejnych czterech lat. Dokument dodatkowo m za zadanie wskazać kierunki działań ochrony i opieki nad zabytkami, oraz warunki i sposób ich finansowania wraz z harmonogramem ich realizacji. Ponadto zadaniem Generalnego Konserwatora jest realizacji i nadzór nad realizacją postanowień zawartych w krajowym programie ochrony zabytków. Dalej Generalny Konserwator jest odpowiedzialny za podejmowanie działań mających na celu wpieranie rozwoju regionalnego i oraz prowadzenie nadzoru nad realizacją kontraktów wojewódzkich w kwestiach opieki nad zabytkami.
Kolejnym z ustawowych obowiązków Generalnego Konserwatora Zabytków jest prowadzenie krajowej ewidencji zabytków i wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę. Z prowadzeniem ewidencji jest ściśle związany obowiązek prowadzenia kontroli w zakresie przestrzegania przepisów dotyczących ochrony zabytków, a także sprawowanie nadzoru i koordynowanie działalności wojewódzkich konserwatorów zabytków.
Ponadto Generalny Konserwator opowiada za promowanie badań naukowych w zakresie konserwacji zabytków, oraz za organizowanie szkoleń dla służb konserwatorskich, organizowanie konkursów promujących opiekę nad zabytkami, nadawanie związanych z tym nagród i wyróżnień, oraz opiniowanie wniosków złożonych przez osoby ubiegające się o nadanie odznaki za opiekę nad zabytkami.
Dodatkowo obowiązkiem Generalnego Konserwatora jest współpraca z organami administracji publicznej w sprawie ochrony zabytków, a także podejmowanie starań o zabezpieczenie zabytków związanych z historią Polski, a pozostających poza jej granicami. Ostatnim z wyszczególnionych w artykule 90 obowiązków Generalnego Konserwatora jest wyznaczanie kandydatów na stanowiska wojewódzkich konserwatorów zabytków.
IV.4 Główna Komisja Konserwatorska
Przy Generalnym Konserwatorze Zabytków działa również Główna Komisja Konserwatorska, której zadaniem jest opiniowanie działań konserwatorskich podejmowanych przy zabytkach. W myśl ustawy opinie powinny dotyczyć przede wszystkim stosowanych metod, technologii i materiałów wykorzystywanych przy ratowaniu zabytków. Komisja ma również obowiązek wyrażać opinię co do prawidłowości i zasadności przeprowadzanych prac zarówno konserwatorskich jak i restauratorskich. Skład komisji jest powoływany przez Generalnego Konserwatora Zabytków na pięcioletnią kadencję spośród specjalistów w dziedzinach ochrony i opieki nad zabytkami. W skład komisji wchodzi 10 do 15 osób, a regulamin funkcjonowania komisji jest nadawany jako zarządzenie przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
IV.5 Wojewódzki Konserwator Zabytków
Kandydata na wojewódzkiego konserwatora zabytków wyznacza Generalny Konserwator, a powołuje go na stanowisko wojewoda. Podobnie w przypadku odwołania ze stanowiska - dokonuje go wojewoda na wniosek Generalnego Konserwatora.
Według punktu drugiego, 91 artykułu ustawy, o urząd wojewódzkiego konserwatora może ubiegać się osoba, która jako obywatel polski, posiada tytuł magistra w jednej z dziedzin związanych z ochroną zabytków oraz przynajmniej pięcioletni staż pracy w instytucji zajmującej się ochroną i opieką nad zabytkami. Od kandydata wymaga się również dysponowania wiedzą dotyczącą zarówno funkcjonowania administracji publicznej jak i znajomością przepisów o ochronie zabytków, a także, jak w przypadku większości stanowisk związanych ze służbą publiczną, niekaralności. Te same wymagania dotyczą kandydatów na zastępcę wojewódzkiego konserwatora, z tym, że jest on powoływany przez wojewodę na wniosek wojewódzkiego konserwatora.
Zadaniami, które spoczywają na wojewódzkim konserwatorze zabytków zostały określone w czwartym punkcie, artykułu 91 ustawy. Wojewódzki konserwator odpowiada za realizację zadań zawartych w krajowym programie ochrony zabytków i opieki nad nimi. Jednym z głównych obowiązków, przynależnych temu urzędowi jest również prowadzenie rejestru zabytków oraz gromadzenie związanych z nimi dokumentów, a także sporządzanie planów finansowania ochrony zabytków, co jest zadaniem utrudnionym, ze względu na brak pewności co do wysokości środków z budżetu, które w kolejnym roku mają zostać rzeczonemu urzędowi przyznane. Wojewódzki konserwator odpowiada również za sprawowanie nadzoru nad prowadzonymi na jego terenie badaniami konserwatorskimi, architektonicznymi, restauratorskimi i archeologicznymi. Jako organ administracji zespolonej jest zobowiązany również do współpracy z innymi organami administracji publicznej w ramach ochrony i opieki nad zabytkami, a także odpowiada za opracowanie wojewódzkiego planu ochrony zabytków w przypadku konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych. Ostatnim z ustawowych obowiązków konserwatorów zabytków jest upowszechnianie wiedzy o zabytkach, jest to jednak również najbardziej zaniedbywany z obowiązków.
Wojewódzki konserwator zabytków stoi też na czele wojewódzkiego urzędu ochrony zabytków, który to z kolei funkcjonuje na podstawie regulaminu nadanego przez organ zwierzchni, czyli wojewodę. W przypadku, gdy ilość działań, bądź obszar podlegający konserwatorowi może sprawiać mu problemy, może on wystąpić do wojewody z wnioskiem o utworzenie delegatury urzędu. Wojewoda z kolei po uzyskaniu pozytywnej opinii od Generalnego Konserwatora, może rzeczoną delegaturę powołać do istnienia. Podczas tworzenia delegatury, wojewoda wyznacza jej zasięg terytorialny, oraz zakres przypadających jej obowiązków. Na czele delegatury staje z kolei kierownik delegatury mianowany już przez wojewódzkiego konserwatora, ale na wniosek, lub za zgodą Generalnego Konserwatora. Do obowiązków kierownika poza wskazanymi przez wojewodę, należy również prowadzenie kontroli oraz wydawanie decyzji administracyjnych w imieniu wojewódzkiego konserwatora.
W artykule 93 pojawia nam się jednak pewne rozproszenie kompetencji utrudniające nie tylko podjęcie decyzji, ale również przepływ informacji pomiędzy urzędami. Tak też dla większości spraw organem pierwszej instancji jest wojewódzki konserwator zabytków, w przypadku obiektów znalezionych w wodzie (rzeki, jeziora i stawy) oraz na linii brzegowej, organem tym staje się dyrektor urzędu morskiego, dla materiałów bibliotecznych jest nim Dyrektor Biblioteki Narodowej, z kolei dla obiektów wpisanych do gminnej ewidencji rolę pierwszej instancji pełni bądź powiatowy konserwator, bądź też wójt, burmistrz lub prezydent. Natomiast organem wyższego stopnia jest we wszystkich przypadkach Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Takie rozproszenie uprawnień prowadzi nie tyko jak już wspomniałem wcześniej do problemów komunikacyjnych pomiędzy instytucjami, ale też dla osób nieznających dobrze treści ustawy i zasięgu działań poszczególnych organów, może to całkowicie uniemożliwić lub drastycznie spowolnić proces uzyskania niezbędnych zgód i pozwoleń.
IV.6 Samorządowi konserwatorzy zabytków
Miejscy, gminni czy też powiatowi konserwatorzy zabytków, stanowią jeden szczebel na drabinie organów ochrony zabytków. Niezależnie od zasięgu swojego działania, posiadają te same uprawnienia i obowiązki. Samorządowych konserwatorów mogą powoływać poszczególne gminy, w chwili gdy wojewoda, na wniosek wojewódzkiego konserwatora, zawrze z danym samorządem porozumienie o przekazaniu części prerogatyw wojewódzkiego konserwatora. Po zawarciu takie porozumienia wspomniana część uprawnień automatycznie przechodzi na przedstawiciela samorządu, który może wynikające z dokumentu obowiązki sprawować osobiście, bądź jak wspomniano wcześniej doprowadzić do powołania samorządowego konserwatora zabytków.
Ustawa nie precyzuje jakie wymagania powinien spełniać kandydat na samorządowego konserwatora zabytków, co pozostawia znaczne pole do nadużyć w doborze kandydata. Drugim problemem pojawiającym się już na początku jest sam status konserwatora. Nie działa on w ramach organów administracji zespolonej przy wojewodzie, pomimo że wykonuje większość zadań przynależnych wojewódzkiemu konserwatorowi. Podstawą działania samorządowego konserwatora jest upoważnienie ze strony burmistrza, wójta, starosty czy prezydenta, który przenosi na konserwatora uprawnienia uzyskane na podstawie porozumienia z rąk wojewody. Powoduje to, że samorządowy konserwator zamiast podlegać bezpośrednio i wyłącznie wojewódzkiemu konserwatorowi i wojewodzie, odpowiada w pierwszej kolejności przed organem samorządowym, który powołał go na to stanowisko. Z tego powodu w wielu wypadkach, samorządowy konserwator staje się wykonawcą woli samorządu, zapominając o swoich ustawowych obowiązkach. Najlepszym przykładem tego działania jest plaga rewitalizacji rynków miejskich, które niejednokrotnie spełniając wszystkie wymogi uprawniające do uzyskania statusu zabytku, oraz będąc wpisanymi do gminnej ewidencji zabytków, były dewastowane przez zalanie betonem, za co do dzisiaj nie wyciągnięto konsekwencji ani wobec władz miejskich, ani samorządowych konserwatorów.
IV.7 Społeczni opiekunowie zabytków
Ustawa upowszechniła i umocowała prawnie także postać społecznego opiekuna zabytków. Status ten może zostać przyznany przez organ samorządowy właściwy dla miejsca zamieszkania kandydata, którym może być zarówno osoba fizyczna jak i prawna, przy czym kandydatem może być osoba, która posiada pełną zdolność prawną, nie była karana za przestępstwa umyślne, oraz potrafi się wykazać wiedzą na temat ochrony zabytków i związanych z tym przepisami. Warto zauważyć, że od kandydatów nie jest bezwzględnie wymagane specjalistyczne wykształcenie ani dorobek zawodowy związany z ochroną zabytków.
Wniosek, pomimo iż status społecznego opiekuna jest nadawany przez władze samorządowe, składa się na ręce właściwego dla miejsca zamieszkania wojewódzkiego konserwatora zabytków. Zgłoszenie powinno zawierać pełne dane kandydata, a w przypadku osoby prawnej również dane osób upoważnionych do jej reprezentowania, oświadczenie o niekaralności i zdolności do czynności prawnych, oraz własnoręczny podpis. Ponadto do wniosku powinno być załączone umotywowanie zawierające program działania na rzecz zabytków zlokalizowanych w danym powiecie. W części motywacyjnej, kandydat jest zobowiązany przedstawić również dotychczasowe osiągnięcia w dziedzinie ochrony zabytków i popularyzowania wiedzy o nich. Wniosek powinien zawierać również opis sylwetki kandydata, jego zainteresowań, odbytych szkoleń i uzyskanych uprawnień, których potwierdzenie należy dołożyć do wniosku w formie załączników.
[1] https://web.archive.org/web/20100410014327/http://www.spab.org.uk/what-is-spab-/the-manifesto/ - dostęp na dzień 1 lutego 2023.
[2] Tekst karty w tłumaczeniu K. Pawłowskiego: http://www.zabytki-tonz.pl/pliki/karta%20atenska.pdf - dostęp na dzień 4 kwietnia 2023.
[3] http://www.wam.piib.org.pl/wp-content/uploads/2015/10/publikacja-karta-wenecka-1964.pdf - dostęp na dzień 10 kwietnia 2023.
[4] DzU z 1957 r. nr 46, poz. 212
[5] Dz. U. 1918 nr 16 poz 36
[6] Dz. U. 1928 nr 29 poz. 265
[7] Dz. U. 1962 Nr 10 poz. 48
[8] Dz. U. 2003 Nr 162 poz. 1568
[9] Przepis uchylający art. 113 wejdzie w życie z dn. 1.01.2024 r. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1595).
[10] Przepis uchylający art. 113a wejdzie w życie z dn. 1.01.2024 r. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1595).
[11] Przepis uchylający art. 114 wejdzie w życie z dn. 1.01.2024 r. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1595).
[12] Przepis uchylający art. 117 wejdzie w życie z dn. 1.01.2024 r. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1595).
[13] Przepis uchylający art. 119 wejdzie w życie z dn. 1.01.2024 r. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1595).
[14] Zmiana w art. 120 wejdzie w życie z dn. 1.01.2024 r. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1595).
