ZASADY WYDANIA

Tekst notatek pro memoria ze względu na swój brulionowy charakter, a także na wagę poruszanych zagadnień, stanowił poważne wyzwanie edytorskie. Zgodnie z wytycznymi Rady Programowej przedsięwzięcia redaktorzy naukowi przy opracowaniu edycji tekstu oparli się na Instrukcji wydawniczej IPN1 oraz zaleceniach zawartych w książce Pisownia słownictwa religijnego2.

Przede wszystkim starano się nie ingerować w autentyczny tekst źródła, aby zachować autorski charakter zapisków kard. Wyszyńskiego. Zasadniczo uwspółcześniono tylko ortografię tekstu, w tym pisownię łączną i rozdzielną wyrazów.

Prymas Wyszyński miał także zwyczaj nadużywania - z punktu widzenia wrażliwości współczesnego czytelnika - majuskuły. Wynikało to w dużej mierze z emocjonalnego stosunku do pewnych osób czy wydarzeń. Tam, gdzie - zdaniem redaktora naukowego - mamy do czynienia z tego rodzaju majuskułą, pozostawiano ją (np. w słowach Naród i Ojczyzna). Jednak większość stosowanych przez prymasa majuskuł wynikała ze specyficznego kodeksu grzecznościowego, charakterystycznego dla ówczesnych środowisk kościelnych. Prymas pisał np. zazwyczaj słowo ksiądz wielką literą, także gdy było ono zapisywane skrótem. W takiej sytuacji konsekwentnie zmieniano pisownię na minuskułę. Podobnie w kościelnych nazwach pospolitych (np. katedra gnieźnieńska), nazwach kościelnych i państwowych jednostek terytorialnych (np. diecezje, województwa), a także w słowach takich jak rząd czy państwo.

Poza tym w związku z przyjęciem zasady ograniczonej ingerencji w podstawę wydania poprawiano - bez zaznaczenia przypisem - jedynie bezdyskusyjne omyłki gramatyczne czy ortograficzne popełnione przez autora, a także omyłki i opuszczenia interpunkcyjne, zakładając, że wynikały one z pośpiechu, nieuniknionego przy zapisywaniu codziennych niemal notatek.

Skróty nazw powszechnie znanych (np. PRL, PZPR, ZSRS itp.) przy pierwszym wystąpieniu redaktor naukowy zawsze rozwijał, następnie pozostając przy zapisie skróconym. Jednocześnie rozwinięcie skrótu umieszczone zostało w wykazie dołączonym na końcu tomu.

Skróty odnoszące się do tytułów oraz funkcji osób pozostały nierozwinięte, gdy występowały przed imionami i nazwiskami, natomiast rozwinięto je, gdy występowały samodzielnie. Skróty niestandardowe stosowane przez prymasa zostały dostosowane do wymogów Słownika języka polskiego (np. arcbp zamieniano na abp). Rozwinięte zostały też wszystkie skróty występujące na początku zdania.

Wyrażenie Msza św. zostało jednolicie zapisane w takiej formie skróconej, która najczęściej występuje w tekście, choć nie jest stosowana przez prymasa konsekwentnie.

Nazwiska i imiona zapisane przez prymasa skrótami, najczęściej jedynie za pomocą inicjałów, redaktor naukowy rozwijał za każdym razem, gdy udało się zidentyfikować osoby, o których mowa, zaznaczając rozwinięcie za pomocą nawiasów kwadratowych. W przypadku osób zakonnych najpierw podawane zostało imię zakonne, następnie chrzestne.

Bardzo zróżnicowany w podstawie wydania zapis dat został ujednolicony zgodnie z zasadami instrukcji wydawniczej BEP IPN.

Wszystkie wyróżnienia dokonane przez prymasa Wyszyńskiego w tekście zostały oddane przez zastosowanie czcionki pogrubionej (zgodnie z zasadami instrukcji wydawniczej BEP IPN).

Ograniczenia objętościowe przypisów wynikają z ogólnych założeń redakcyjnych. Noty biograficzne zasadniczo ujednolicono według reguł przyjętych dla serii wydawniczej. Nie oznacza to, że są one zawsze równe, chociażby pod względem objętości tekstu. Uwzględniono fakt, że przebieg nauki, kariery zawodowej czy posługi poszczególnych osób był dość zróżnicowany, czasem bardzo bogaty, o szerokim zasięgu geograficznym, a nieraz stosunkowo skromny. Warto dodać, że redaktor zdany był nierzadko na pomoc archiwistów i innych osób, które posiadały dostęp do akt personalnych wielu z wymienionych w pro memoria osób. Najczęściej liczyć mógł na profesjonalną i życzliwą pomoc. W niektórych jednak wypadkach dostępność do akt i danych była poważnie ograniczona, co ostatecznie przełożyło się na kształt biogramu.

1 Instrukcja wydawnicza (Zasady opracowania maszynopisu wydawniczego dla wydawnictw BEP IPN).

2 Ks. W. Przyczyna, R. Przybylska, Pisownia słownictwa religijnego, Tarnów 2011.

Per Mariam - soli Deo!

Ita, Pater!

Gloria Tibi, Trinitas!

Mater Ecclesiae,

Virgo Claromontana,

Regina Poloniae - ora pro nobis!1

STYCZEŃ

1 stycznia 1971 Gniezno

Rok Boży rozpoczynamy w imię Dziewicy Wspomożycielki, Matki Kościoła i Pani Jasnogórskiej - per Mariam - soli Deo.

Z pokorą poddaję się mej Matce, jako niewolnik jej macierzyńskiej miłości. Wiem, że nie dopisałem w ub[iegłym] roku i dość często byłem "bardziej swój, niż jej". Ale podejmuję próbę raz jeszcze.

7.30. Msza św. o Bogurodzicy w kaplicy domowej. Około godz. 8.30 przybywa z Jasnej Góry ojciec przeor2 w towarzystwie trzech członkiń instytutu3. Przywożą berło Królowej Polski - z ołtarza Cudownego Obrazu. Ojciec przeor wygłasza przemówienie, w którym uwydatnia cel tej wyprawy nocnej. Wyjechano z Jasnej Góry o godz. 2.00 w nocy, w drogę śnieżystą i lodowatą - z iście szaleńczym uporem, wbrew mej woli. Chcą przypomnieć prymasowi, że w Polsce rządzi Królowa Polski, Pani Jasnogórska, że trzeba jej ufać, bo przez nią zwycięstwo Kościoła w Polsce.

Przyjąłem berło jako znak czujności Matki Kościoła nad Polską. Uważam to za wielką łaskę Bożą, że dzieci z Instytutu4 przypominają mi zawsze, gdzie szukać pomocy w trudach dnia. Stąd przychodzi pokój, pomoc i ufność. Fiat5, fiat!

10.15. W bazylice archikatedralnej bp Czerniak6 sprawuje celebrę pontyfikalną. Przed Mszą św. poświęciliśmy nowe tabernakuluma w kaplicy Najśw[iętszego] Sakramentu, dzieło p. Tyrały7 z Poznania. W czasie sumy wygłosiłem słowo Boże, poprzedzone odczytaniem "Odezwy Rady Głównej Episkopatu"8 - po wypadkach krwawych na Wybrzeżu. Kazanie moje osnułem wokół tekstu: "nie jesteśmy niewolnikami, ale synami"9. Rozwinąłem niektóre postulaty: 1) prawo do szacunku w pracy; 2) prawo dzieci Ojczyzny do chleba i pierwszeństwo w tym prawie przed innymi narodami, które Polska obdziela chlebem polskim; 3) prawo do wypoczynku niedzielnego. Uznano, że to kazanie może budzić niepokój w rządzie PRL. Ale trzeba pamiętać, że to są też sprawy moralne. A gdy dotyczą nakazu Chrystusa: godzien jest pracownik zapłaty swojej10, mogą też mieć znaczenie religijne.

Na zakończenie kazania udzieliłem wiernym błogosławieństwa berłem jasnogórskim Bogurodzicy. Berło to jest darem wdzięczności Narodu za cud nad Wisłą.

12.30. Pomimo silnego mrozu, w katedrze zebrało się bardzo dużo ludzi. W Domu Prymasowskim przyjmuję delegacje parafialne, Chór Prymasowski i zespoły śpiewacze młodzieży szkół gnieźnieńskich. Po wysłuchaniu ich przemówień, składam im życzenia na Nowy Rok Boży. Chórowi przypominam, że każdego roku otrzymywał w darze "pielgrzymkę w świat".

13.30. Zebrało się duchowieństwo Gniezna z życzeniami noworocznymi. Wygłosiłem do nich przemówienie, kładąc nacisk na obowiązek wrażliwości na biedne, niedożywione, liczne rodziny domowe. "Musimy ograniczać swoje potrzeby, by obdzielać ludzi chlebem".

19.00. Zebrała się Kapituła na doroczną wieczerzę noworoczną.

1 Łac. Przez Maryję - samemu Bogu. Tak, Ojcze. Chwała Tobie, Trójco [Święta]. Matko Kościoła. Dziewico Jasnogórska. Królowo Polski - módl się za nami.

2 Przeorem paulinów na Jasnej Górze 1969-1972 był o. Efrema Józef Osiadły OSPPE (1930-2004). Do zakonu wstąpił w 1949, profesja zakonna 1950, święcenia kapłańskie 1956, więzień komunistyczny 1960-1962, zrehabilitowany w 1992, duszpasterz kombatantów i żołnierzy, organizator pielgrzymek na Jasną Górę, definitor generalny Zakonu Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika 1990-2002.

3 Instytut Świecki Pomocnic Maryi Jasnogórskiej Matki Kościoła, zwany powszechnie zespołem "ósemek", początkowo (1942) składał się z ośmiu dziewcząt skupionych wokół Marii Okońskiej i jej idei wychowawczej, tzw. Miasta Dziewcząt, oraz działał pod opieką duchową ks. Stefana Wyszyńskiego. Od 2005 funkcjonuje pod nazwą Instytut Prymasa Wyszyńskiego (IPW).

4 Prymas Wyszyński w ten sposób nazywał członkinie IPW.

5 Łac. tak.

a W maszynopisie tu i dalej pisownia: tabernaculum.

6 Jan Czerniak (1906-1999), biskup pomocniczy gnieźnieński 1959-1989. Święcenia kapłańskie 1932, pracownik Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie od 1947, kierownik Wydziału Duszpasterskiego KMG od 1957, wykładowca w Prymasowskim Wyższym Seminarium Duchownym w Gnieźnie; dziekan kapituły archikatedralnej w Gnieźnie 1958, nominacja biskupia 1958, sakra biskupia 1959, wikariusz generalny archidiecezji gnieźnieńskiej, prepozyt kapituły archikatedralnej od 1975; po śmierci kard. Wyszyńskiego zarządca archidiecezji gnieźnieńskiej jako wikariusz kapitulny.

7 Aleksander Tyrała (1903-1990), poznański artysta złotnik o międzynarodowym uznaniu, pochodzący z rodziny o tradycjach artystycznych i złotniczych, syn złotnika Antoniego Tyrały (1868-1945). Tyrałowie w 1923 przenieśli się z Krakowa do Poznania, gdzie otworzyli rodzinną wytwórnię wyrobów i odlewów artystycznych pod nazwą: Zakład Artystycznej Sztuki Kościelnej, w latach 40. przejęty przez państwo.

8 Odezwa Rady Głównej KEP Do wszystkich rodaków wspólnej ojczyzny z 29 XII 1970, odnosząca się do wydarzeń grudniowych 1970 r. na Wybrzeżu, zwracała uwagę na wzburzenie społeczeństwa polskiego oraz opinii międzynarodowej w związku z wystąpieniem władz partyjno-państwowych przeciwko robotnikom. Zawierała ponadto treść telegramu papieża Pawła VI do prymasa Wyszyńskiego, w tym słowa wsparcia oraz troski o naród polski, nawiązanie do encykliki społecznej Jana XXIII Pacem in terris, przypomnienie podstawowych praw obywatelskich i obowiązków przedstawicieli władz państwowych, napiętnowanie przemocy oraz nawiązanie do wydarzeń marcowych z 1968.

9 Por. Ga 4,7.

10 Por. 1 Tm 5,18.

2 stycznia 1971 Gniezno

7.30. Msza św. w kaplicy domowej. O godz. 9.00 odjechał o[jciec] przeor z Jasnej Góry z trzema członkiniami Instytutu do Częstochowy, zabierając berło jasnogórskie.

10.00. Jestem w seminarium prymasowskim. Z ks[iędzem] rektorem11 i prokuratorem12 oglądam postęp prac w konwikcie; niemal cały parter jest wyszykowany dla sióstr elżbietanek, pracujących w gospodarstwie domowym. Mają się wkrótce przenieść do swoich 13 pomieszczeń. Na I i II piętrze przygotowano 7 mieszkań dla profesorów. W ten sposób dom został lepiej wykorzystany. Jeszcze trwają prace malarskie, jeszcze znać ślady niedoborów w pracy. Ale są nadzieje.

Po czym zwiedziłem kaplicę alumnów, którą rektor chciałby urządzić zgodnie z nowymi wymaganiami. Ale projekt wymaga dostudiowania, gdyż kaplica stanowi całość stylową, którą trudno przerobić. Proszę o konkretny projekt przepracowania wnętrza. Oglądamy salę przyległą do kaplicy, która też ma być odnowiona, po usunięciu z niej książek. Nadto bibliotekę, w której już umieszczono wszystkie książki, zebrane z różnych pomieszczeń oraz salę aktową, którą zamieni się na salę gimnastyczną. Po dotychczasowych remontach seminarium zyskało świetnie urządzoną bibliotekę i czytelnię. Na górze, nad kaplicą - infirmerię. Dalsze prace w toku. Dłuższa rozmowa z gronem profesorów, którzy zebrali się u ks[iędza] rektora na herbacie.

Ks[iądz] Różewicz13 z Bydgoszczy - z prośbą o zezwolenie na stałe wystawienie Najśw[iętszego] Sakramentu, niezależnie od odprawianych Mszy św. Dawno to planuje, którego utrzymaniaa domaga się miasto, gdyż s[io]s[try] sakramentki są od nieustającej adoracji, nawet nocnej.

Ks[ięża] misjonarze z Bydgoszczy z ks. prob[oszczem] Sieńkąb 14 z życzeniami i na Nowy Rok.

Ks[iądz] S[tefan] Ciechanowski15 prosi o pozwolenie na urlop wakacyjny do Francji.

11.30. Księża pallotyni, Granatowicz16, Dusza17 i ks. K[ietliński]18. Ks[iądz] Granatowicz został zwolniony z więzienia w Wigilię Bożego Narodzenia. Obydwaj przedstawiają stan wydawniczy domu. Nadal nie zanosi się na ulgi w planach wydawniczych. Pozostali na obiedzie.

15.15. Odjeżdżają goście - pp. Sułkowie19.

17.00. Sesja kurialna - załatwiamy sprawy bieżące.

18.15. Sesja statutowa, w której biorą udział wszyscy księża pracujący w Kurii Metrop[olitalnej] Gnieź[nieńskiej]. Ogłaszam nowy Statut K[urii] M[etropolitalnej] G[nieźnieńskiej] i podział kompetencji dwóch wikariuszów generalnych. B[isku]p Bernacki20 ma kompetencje nad trzema wydziałami: 1) administracji ogólnej, 2) spraw zakonnych, 3) gospodarczo-budowlanym. Jest przewodniczącym dwóch pierwszych wydziałów. Trzeci wydział ma przewodniczącego w osobie ks. prał. Jana Michalskiego21. B[isku]p J[an] Czerniak ma kompetencje nad trzema wydziałami: 1) duszpasterstwa, 2) nauki katolickiej i 3) kasowym. Ale przewodniczącym wydziału nauki kat[olickiej] jest ks. dr Nowaczyk22. Po dłuższym moim przemówieniu nad charakterem pracy w K[urii] M[etropolitalnej] G[nieźnieńskiej] i atmosferze służby diecezji, zakończyłem sesję. Wszyscy pozostali na wieczerzy.

a Tak w maszynopisie.

b W maszynopisie Sieńko.

11 Rektorem PWSD 1970-1982 był ks. Jan Wiktor Nowak (1931-2002), doktor nauk teologicznych. Święcenia kapłańskie 1956, student Instytutu Katolickiego w Paryżu i Papieskiego Uniwersytetu Laterańskiego w Rzymie, wykładowca w PWSD, pracownik KMG, sakra biskupia 1982, biskup pomocniczy gnieźnieński 1982-1996, proboszcz parafii pw. św. Marcina i św. Mikołaja w Bydgoszczy, wikariusz biskupi dla miasta Bydgoszczy, biskup siedlecki 1996-2002.

12 Prokuratorem w PWSD 1970-1986 był ks. Tadeusz Baszkiewicz (1933-1986). Święcenia kapłańskie 1960, wikariusz parafii pw. św. Jakuba Apostoła w Mogilnie 1960-1961, następnie parafii pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Bydgoszczy 1961-1966 oraz parafii pw. Świętej Trójcy w Gnieźnie 1966-1970.

13 Tadeusz Różewicz (1927-1978), kapłan, rektor kaplicy publicznej nieustającej adoracji pw. Bożego Ciała przy parafii pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Bydgoszczy, kapelan klarysek tamże 1961-1978. Święcenia kapłańskie 1956, notariusz KMG od 1957, kapelan bp. Lucjana Bernackiego, niepełnosprawny na skutek nieszczęśliwego wypadku w 1958.

14 Ludwik Sieńko CM (1912-1985), kapłan, proboszcz parafii pw. św. Wincentego a Paulo w Bydgoszczy 1962-1980. Do Zgromadzenia Księży Misjonarzy wstąpił w 1932, profesja zakonna 1935, święcenia kapłańskie 1941, ojciec duchowny w WSD ordynariatu gorzowskiego 1952-1961.

15 Stefan Ciechanowski (1929-1999), kapłan, doktor prawa kanonicznego, obrońca węzła małżeńskiego w Trybunale Metropolitalnym w Gnieźnie 1967-1973. Święcenia kapłańskie 1955, notariusz TMG 1963-1967, wiceoficjał TMG 1973-1994, oficjał TMG 1995-1999.

16 Piotr Granatowicz SAC (1921-1978), kapłan, sekretarz Komisji KEP ds. wydawniczych 1961-1979. Do Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego (pallotynów) wstąpił w 1940, święcenia kapłańskie 1945, dyrektor wydawnictwa Pallottinum 1961-1970, wykładowca w WSD w Ołtarzewie oraz w nowicjacie pallotynów w Ząbkowicach Śląskich, aresztowany w 1970 i bezpodstawnie przetrzymywany w areszcie śledczym przy ul. Rakowieckiej na Mokotowie w Warszawie, misjonarz w Rwandzie 1978, zginął w wypadku samochodowym.

17 Stefan Dusza SAC (1936-2017), kapłan, dyrektor wydawnictwa Pallottinum 1970-2008. Do Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego wstąpił w 1952, święcenia kapłańskie 1961, redaktor naczelny wydawnictwa Pallottinum 1969-1970, konsulator Rady KEP ds. Środków Społecznego Przekazu 1983-2011 oraz Sekcji Nauk Biblijnych Komisji Nauki Wiary KEP.

18 Henryk Kietliński SAC (1932-2017), kapłan, radca generalny Polskiej Prowincji Stowarzyszenia Apostolstwa Kato­lickiego 1971-1977. Podczas II wojny światowej żołnierz Szarych Szeregów, do Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego wstąpił w 1949, święcenia kapłańskie 1958, wykładowca w WSD pallotynów w Ołtarzewie, sekretarz rady prowincjalnej i promotor misji 1965-1971 oraz 1984-1993, przełożony Polskiej Prowincji Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego 1978-1984, dyrektor ośrodka postulacji przy zarządzie prowincjalnym 1993-2017, kapelan kombatantów powstania warszawskiego, doktor nauk humanistycznych w zakresie socjologii 2001, założyciel Instytutu Teologii Apostolstwa przy Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie.

19 Krewni prymasa Wyszyńskiego - siostra Anastazja Sułek z mężem, Janem Sułkiem, z którym miała troje dzieci: Danutę, Zdzisława i Włodzimierza.

20 Lucjan Bernacki (1902-1975), biskup pomocniczy gnieźnieński 1946-1975, wikariusz generalny i kapitulny archidiecezji gnieźnieńskiej od 1948. Święcenia kapłańskie 1926, wykładowca w Arcybiskupim Seminarium Duchownym w Poznaniu, duszpasterz polonijny czasu II wojny światowej, sakra biskupia 1946, po aresztowaniu prymasa Wyszyńskiego w 1953 wygłosił kazanie okolicznościowe w jego obronie, w związku z czym został deportowany z terenu archidiecezji; powrót do Gniezna i ponowne objęcie obowiązków wikariusza generalnego 1956.

21 Jan Michalski (1914-1989), kapłan, doktor prawa kanonicznego, pracownik KMG od 1945, przewodniczący Wydziału Gospodarczego/Budowlanego KMG od 1971, prałat. Święcenia kapłańskie 1939, podczas II wojny światowej zaangażowany w akcję ratowania Żydów, kapelan AK, doktorant na KUL 1945-1947, wykładowca w PWSD, wikariusz generalny archidiecezji gnieźnieńskiej od 1973, sakra biskupia 1975, biskup pomocniczy gnieźnieński 1975-1989, członek Komisji KEP ds. reformy prawa kanonicznego od 1977, wiceprzewodniczący Komisji KEP ds. duszpasterstwa rolników od 1977, członek Komisji KEP ds. budowy kościołów od 1980.

22 Józef Nowaczyk (1927-1999), kapłan, doktor nauk teologicznych, pracownik KMG 1964-1976 i 1982-1995, wykładowca w PWSD 1965-1999. Święcenia kapłańskie 1955, wikariusz parafii: pw. św. Stanisława w Nakle 1955-1957, pw. św. Wawrzyńca 1957-1958, pw. NMP Nieustającej Pomocy w Bydgoszczy 1958-1960; proboszcz parafii pw. Wniebowzięcia NMP w Trzemesznie 1976-1982.

3 stycznia 1971, niedziela II po Bożym Narodzeniu Gniezno

7.30. Msza św. w kaplicy domowej; przyszły siostry zakonne z Gniezna. Wysłuchały homilii, śpiewały podczas Mszy św., po czym składały życzenia i otrzymały obrazki.

Przekazałem siostrom do przepisywania referat do ks[ięży] dziekanów i przemówienie wigilijne do kleryków.

Napisałem 21 listów do rodziców młodzieży polskiej z Londynu. Każdy otrzymał odpowiedź, w związku z przyjazdem dziecka do Polski.

Napisałem wielki list do bp. Br[onisława] Dąbrowskiego23, w którym jest odpowiedź na list dyr. Skarżyńskiego24 do biskupa w związku z jego listem do premiera Jaroszewicza25. Omawiam zagadnienie "praworządności", która - zdaniem pana Skarżyńskiego - ma być aprobowana przez biskupów. Pytanie, jaka praworządność? Czy taka, jak w Gdańsku i w Gdyni, gdzie wytoczono armaty na robotników? Chciałbym, by pan Skarżyński przeczytał sobie ten list. I dlatego jutro pójdzie pocztą.

12.00. Profesor Schultz26, emerytowany profesor łaciny w Gnieźnie.

12.30. B[isku]p Jan Zaręba27 - sprawy kapituły włocławskiej i katedry. W kapitule nastąpiła zgoda. B[isku]p Majdański28 wrócił do kapituły i zaczął pracować w kurii. Biskup uzyskał miedź na pokrycie dachów na katedrze.

16.30. W rezydencji - spotkanie pracowników poradni małżeńskich w archidiecezji - około 60 osób. Ks[iądz] Głów29 wygłasza referat. Po czym ja mówię o obecnej sytuacji rodziny w Polsce. Wszyscy zostają na wieczerzy.

23 Bronisław Wacław Dąbrowski FDP (1917-1997), biskup pomocniczy warszawski 1961-1993, sekretarz generalny KEP 1969-1993, członek Komisji Wspólnej Przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu, jeden z najbliższych współpracowników prymasów Wyszyńskiego i Józefa Glempa. Do orionistów wstąpił w 1935, profesja wieczysta 1943, święcenia kapłańskie 1945, kierownik Wydziału Spraw Zakonnych Sekretariatu Prymasa Polski oraz dyrektor Biura Sekretariatu KEP od 1950, nominacja biskupia 1961, sakra biskupia 1962, inicjator powołania Prymasowskiej Rady Społecznej 1981, arcybiskup tytularny od 1982, uczestnik rozmów w Magdalence i obrad okrągłego stołu 1989.

24 Aleksander Skarżyński (1922-2007), dyrektor Urzędu do spraw Wyznań 1967-1971, członek PZPR. pracownik polityczny PPR 1947-1948, pracownik naukowy w Centralnej Szkole Partyjnej PZPR w Łodzi 1948-1957 i Wyższej Szkoły Nauk Społecznych 1957-1965, wicedyrektor 1963-1965, a następie szef UdsW 1965-1974, w tym: p.o. dyrektor 1965-1966, dyrektor 1967-1971, podsekretarz stanu kierownik 1971-1974.

25 Piotr Jaroszewicz (1909-1992), premier PRL 1970-1980, członek KC PZPR 1948-1980, członek Biura Politycznego KC PZPR 1964-1980, członek prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu 1971-1981. Członek PPR od 1947, następnie PZPR, usunięty w 1981, członek Komisji Wojskowej Biura Politycznego KC PZPR od 1949, poseł na Sejm Ustawodawczy, a od 1952 na Sejm PRL, wicepremier PRL 1952-1970, minister górnictwa i górnictwa węglowego 1954-1956, stały przedstawiciel PRL w RWPG od 1956, członek Komitetu Wykonawczego RWPG, prezes Rady Naczelnej ZBoWiD 1972-1980, internowany w czasie stanu wojennego, zamordowany wraz z żoną Alicją Solską przez nieustalonych sprawców.

26 Edmund Schultz (1905-1989), filolog klasyczny, emerytowany nauczyciel języka łacińskiego w I Liceum Ogólnokształcącym w Gnieźnie.

27 Jan Zaręba (1910-1986), biskup diecezjalny włocławski 1970-1986. Święcenia kapłańskie 1934, student na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie, po II wojnie światowej kanclerz kurii w Gorzowie Wlkp. oraz proboszcz parafii katedralnej tamże, dyrektor archidiecezjalnego związku "Caritas" w Gnieźnie, sędzia prosynodalny, referent KMG, oficjał TMG od 1956, przewodniczący Wydziału Spraw Zakonnych w Gnieźnie, wykładowca w PWSD, kanonik kapituły gnieźnieńskiej. Sakra biskupia 1963, biskup pomocniczy włocławski 1963-1969, wikariusz generalny we Włocławku, wikariusz kapitulny we Włocławku 1968, a następnie administrator apostolski diecezji włocławskiej, członek kapituły katedralnej we Włocławku, członek licznych komisji KEP: misyjnej, ds. miłosierdzia chrześcijańskiego, ds. duchowieństwa, przewodniczący Komisji KEP ds. reformy prawa kanonicznego.

28 Kazimierz Majdański (1916-2007), biskup pomocniczy włocławski 1963-1979, doktor nauk teologicznych, redaktor naczelny "Ateneum Kapłańskiego" 1956-1974. Podczas II wojny światowej więziony przez Niemców w Lądzie, KL Sachsenhausen i Dachau, ofiara eksperymentów pseudomedycznych. Święcenia kapłańskie 1945, absolwent uniwersytetu we Fryburgu, wykładowca w WSD we Włocławku, nominacja biskupia 1962, sakra biskupia 1963, wykładowca na ATK, habilitacja 1972, założyciel Instytutu Studiów nad Rodziną w Łomiankach i jego pierwszy dyrektor 1975-1993, biskup szczecińsko-kamieński 1979-1992, profesor zwyczajny 1982; arcybiskup ad personam od 1992, wiceprzewodniczący Papieskiej Rady ds. Rodziny, współzałożyciel świeckiego Instytutu Świętej Rodziny.

29 Kazimierz Głów (1933-2019), kapłan, duszpasterz diecezjalny rodzin 1970-1977. Święcenia kapłańskie 1958, skierowany na studia w Instytucie Biblijnym w Rzymie 1961, paszportu nie otrzymał; doktor nauk teologicznych 1972, wykładowca w PWSD 1972-1996, proboszcz parafii pw. św. Jakuba Apostoła w Niechanowie 1977-1980, Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława Biskupa we Wrześni 1980-2009; działacz na rzecz NSZZ "Solidarność", dziekan wrzesiński 1992-2009, kanonik gremialny kapituły przy kościele kolegiackim pw. św. Jerzego na Zamku Gnieźnieńskim.

4 stycznia 1971, poniedziałek Gniezno

7.30. Msza św. w domu. Po czym rozmowa z ks. J[anem] Michalskim, przewodniczącym Wydziału Gospodarczo-Budowlanego w Kurii Metrop[olitalnej] Gnieź[nieńskiej]. Całokształt spraw dokonanych w Wągrowcu, w seminarium prymasowskim i w katedrze. Budowa domu ks[ięży] zasłużonych w Wągrowcu dobiega szczęśliwie końca. Pozostaje jeszcze wytynkowanie fasady świątyni; ma to być dokonane kosztem w połowie prymasa Polski, w połowie parafii. Można wybudować zsyp koksowy. Będzie dobrowolna ofiara uzupełniająca ze strony prymasa P[olski]. Sprawa odbudowy katedry. Po omówieniu całości, będziemy dążyli do odciążenia kapłanów. I dlatego zarządzam, by cathedralicum30 zniżyć do 1,50 pro anima31, od parafii powyżej 600 dusz. To odciążenie będzie szło dalej w miarę, jak prace budowlane przy katedrze będą dochodziły do końca. Pozostaje konwikt w seminarium prymasowskim. Po zakończeniu prac uczelnia zyskuje mieszkania dla profesorów i cały parter dla sióstr. Praca jest na ukończeniu, pokryta przez prymasa Polski. Podobnie biblioteka jest już ukończona.

10.15. Ks[iądz] M[ieczysław] Baranowski32 z Kościelca, kapłan chory na cukrzycę, po gruźlicy. Prosi o przeniesienie do miasteczka, gdzie byłby lekarz na miejscu.

11.00. W klasztorze o[jców] franciszkanów zebrały się przełożone żeńskich domów zakonnych z archidiecezji. Jest ponad 60 osób. Składają życzenia świąteczne, wysłuchują mojego przemówienia o znaczeniu ducha ubóstwa w życiu osobistym i społecznym. Uwrażliwianie się na ludzi cierpiących. Wszystkie siostry zostały przyjęte śniadaniem i otrzymały obrazki.

17.00. U bp. Lucjana Bernackiego na podwieczorku imieninowym. Wygłaszam życzenia w imieniua zebranych kapłanów.

30 Łac. katedralny. Suma pieniędzy wpłacana corocznie na rzecz biskupa.

31 Łac. dla, od duszy; od osoby.

a W maszynopisie tu i dalej imieniem.

32 Mieczysław Baranowski (1921-1980), kapłan, proboszcz parafii w Kościelcu 1965-1972. Święcenia kapłańskie 1954, wikariusz parafii w Gołańczy 1954-1957, w Strzelni 1957-1958, kapelan w zakładzie albertynek w Kawęczynie 1959-1962, wikariusz w parafii pw. św. Józefa w Inowrocławiu 1962-1963, w Nakle 1963-1965, proboszcz w Lisewie Kościelnym 1972-1973.

5 stycznia 1971, wtorek Gniezno

7.30. Msza św. w domu. Na dworze wielki mróz -18°, pomimo że P[aństwowy] I[nstytut] H[ydrologiczno-]M[eteorologiczny] zapowiadał na styczeń łagodną pogodę.

9.00. Księża biskupi Bernacki i Czerniak - na wspólnej naradzie.

1) Dotyczy kompetencji wikariusza gen[eralnego] w dziale administracji ogólnej. B[isku]p Lucjan lęka się, że nie podoła wszystkim zadaniom. Powoli wyjaśniamy sprawę, zwłaszcza, gdy idzie o dział "zjazdów i kursów teolog[icznych]", które można zlecić rektorowi seminarium prym[asowskiego].

2) Dotyczy zbliżającego się 25-lecia mojej sakry biskupiej. Proszę usilnie, by nie urządzano żadnych uroczystości, nie powoływano komitetów, nie zbierano żadnych składek na dary, bez akademii, mów itp. Wiem, że jestem "pozycją kontrowersyjną", nie chcę, by na mnie wydawano pieniądze. Proszę o to bardzo, w imię braterstwa, które nas łączy. Biskupi mają zastrzeżenia. Ale pragnę, by nie było dyskusji nad tą prośbą.

9.30. Ks[iądz] oficjał Jóźwiak33 przedstawia projekt dorocznej sesji sprawozdawczej Sądu Metrop[olitalnego] Gn[ieźnieńskiego]. Odbędzie się 4 lutego br. w moim mieszkaniu. Po czym sąd pozostanie na obiedzie.

10.00. Ks[iądz] dr Nowaczyk, przewodniczący wydziału nauki kat[olickiej]. Omawiamy kilka spraw: 1) personel katechetyczny w parafiach, który często przez duszpasterzy jest zawężony do kapłanów, by nie wydawać pieniędzy na katechetki; księża muszą to zrozumieć, że trzeba przestawić budżet parafialny z inwestycyjnego na personalny; 2) radzę tworzyć w parafiach "koło przyjaciół katechezy" albo "rodzicielską radę katechetyczną", by ciężar odpowiedzialności przesuwać na rodziców; wtedy oni zajmą się organizacją punktów katechetycznych i wyposażeniem. Proszę, by ks. Nowaczyk przychodził do mnie, ilekroć jestem w Gnieźnie.

10.30. Ks[iądz] rektor Nowak i ks[iądz] prokurator seminarium prymasowskiego. Omawiamy całokształt prac inwestycyjnych w gmachu seminarium. Potrzebne są następujące prace: 1) wymiana pionu wodno-kanalizacyjnego; 2) wymiana instalacji elektrycznych w gmachu; 3) remont gmachów na II piętrze. Wszystko razem, według kosztorysów:

- c[irca]34 260 tysięcy zł. A conto35 tych prac otrzymał 50 tysięcy zł.

- inne sprawy - przebudowa w kaplicy i całego centralnego ogrzewania. Ale to cura posterior36. Sprawy personalne - głównie wykłady Pisma św. Ks[iądz] Frankowski37 z Warszawy chce odejść; ks. Hanelt38 nie jest jeszcze gotów, ale jest zdania, że od II semestru może przystąpić do wykładów. Niech ks. Frankowski zgłosi się do Warszawy. Sprawa scalenia wykładów homiletyki i wymowy w ręku ks. Makowskiego39 nie budzi moich zastrzeżeń.

18.30. Ks[iądz] inf[ułat] Stefan Durzyński40 przynosi bardzo ciekawą książkę A[dolfa] Warschauera41, Geschichte der Stadt Gnesen z 1918 r., drukowaną w Poznaniu. Znajduje się tutaj m.in. opis pożaru katedry w 1760 r.

33 Wacław Jóźwiak (1919-2000), kapłan, doktor prawa kanonicznego, konsultor TMG od 1953, wykładowca w PWSD 1955-1967, założyciel i dyrektor Muzeum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, kanonik kapituły gnieźnieńskiej od 1968. Święcenia kapłańskie 1947, pracownik KMG 1947-1950, kustosz skarbca archikatedry gnieźnieńskiej od 1973.

34 Łac. około.

35 Wł. na poczet, na konto; zaliczka.

36 Łac. późniejsze, drugorzędne zmartwienie.

37 Adam Janusz Frankowski (1928-2017), kapłan, doktor nauk biblijnych, wykładowca na ATK od 1965. Święcenia kapłańskie 1952, absolwent Papieskiego Instytutu Biblijnego w Rzymie 1965, wykładowca na ATK od 1965, rezydent w parafii pw. św. Michała i św. Floriana na Pradze w Warszawie 1978-1997, duszpasterz akademicki przy kościele pw. św. Anny w Warszawie od 1979, habilitacja 1982, kierownik Katedry Egzegezy Nowego Testamentu na ATK od 1983, profesor zwyczajny nauk teologicznych 1994. Autor opracowania Biblii Jakuba Wujka w transkrypcji "B", tzn. z zachowaniem języka staropolskiego przy zastosowaniu współczesnej ortografii i interpunkcji, laureat Nagrody Literackiej im. Franciszka Karpińskiego.

38 Franciszek Hanelt (1894-1971), kapłan, radca duchowny ad honores, kanonik honorowy kruszwickiej kapituły kolegiackiej. Święcenia kapłańskie 1922, duszpasterz głuchoniemych, działacz konspiracyjny podczas II wojny światowej, po wojnie organizator i dyrektor pierwszego gimnazjum w Solcu Kujawskim, proboszcz parafii farnej pw. św. Marcina i św. Mikołaja w Bydgoszczy 1946-1966.

39 Tadeusz Makowski (ur. 1933), kapłan, doktor nauk teologicznych w zakresie teologii pastoralnej, wykładowca w PWSD 1965-2008. Święcenia kapłańskie 1958, notariusz KMG 1963-1966, duszpasterz rodzin archidiecezji gnieźnieńskiej 1963-1970, sekretarz Komisji KEP "Iustitia et Pax" 1989-1994.

40 Stefan Durzyński (1886-1981), kapłan, członek rady administracyjnej KMG od 1946, obrońca węzła małżeńskiego w Trybunale Prymasowskim od 1962, ceniony kaznodzieja, poeta. Święcenia kapłańskie 1909, duszpasterz akademicki w Poznaniu 1923-1939, kanclerz Kurii Metropolitalnej w Poznaniu 1927-1929, referent kancelarii prymasowskiej od 1929, współpracownik "Gazety Narodowej" oraz wydawnictw Chrześcijańskiej Demokracji, referent KMG 1946-1954, kaznodzieja katedralny 1949-1959; kanonik kapituły katedralnej od 1958.

41 Adolf Warschauer (1855-1930), niemiecki historyk i archiwista pochodzenia żydowskiego, doktor nauk humanistycznych, badacz dziejów Wielkopolski, inicjator Historische Gesellschaft für die Provinz Posen, wykładowca w Akademii Królewskiej w Poznaniu 1903-1912, dyrektor Zarządu Archiwalnego przy Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim, zasłużony dla reaktywacji Uniwersytetu Warszawskiego, sekretarz w Ministerstwie Kultury w Berlinie.

6 stycznia 1971, środa Gniezno - Warszawa

7.30. Msza św. w kaplicy domowej. Po śniadaniu rozmowa z bp. Bernackim o projektowanych witrażach do katedry. Projekty niejakiego p. Schwartza42 nie wychodzą poza granice schematu. Nie radzę angażować się w ten projekt. Uważam, że witraż wielkopostaciowy nie nadaje się do katedry na takiej wysokości. Rozmowa z bp. Czerniakiem, który wydaje się nieco smutny, może zmęczony.

9.30. Wyjazd do Warszawy z ks. dr. Glempem43; pomimo dużego mrozu i śniegu, ale droga doskonale odczyszczona, czarna do samej Warszawy. Pługi chodzą na całej trasie. Nawet osławione woj. łódzkie ma drogi oczyszczone. Na godz. 13.30 jesteśmy na Miodowej. Witają nas z zadowoleniem.

18.00. W katedrze św. Jana - celebra pontyfikalna bp. Modzelewskiego44. Ja głoszę słowo Boże na tematy aktualne; przemiana dziejowa władania w służenie.

20.00. Wieczerza u ks. kan. Baszkiewicza45. Obecni członkowie kapituły i księża pracujący w katedrze.

42 Marian Schwartz (1906-2001), artysta plastyk, grafik, witrażysta, pedagog, regionalista, społecznik. Absolwent Wydziału Malarstwa Dekoracyjnego i Witrażownictwa oraz Wydziału Architektury Wnętrz Państwowej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Poznaniu, zasłużony dla ocalenia przed wywozem do Rzeszy Niemieckiej zbiorów galerii obrazów Raczyńskich z pałacu w Gaju Małym 1945, współtwórca i darczyńca Muzeum Ziemi Szamotulskiej, autor ok. 200 projektów witraży, wykonawca polichromii wnętrz w ok. 20 obiektach zabytkowych w Polsce.

43 Józef Glemp (1929-2013), kapłan, doktor obojga praw, referent SPP w Warszawie od 1967, kapelan i sekretarz prymasa Wyszyńskiego. Święcenia kapłańskie 1956, student PUL 1958-1964, adwokat Roty Rzymskiej, absolwent Studium Administracji Kościelnej przy Kongregacji Soboru, notariusz KMG i w TMG, sekretarz Komisji KEP ds. instytucji polskich w Rzymie, członek Komisji KEP ds. rewizji prawa kanonicznego, wykładowca na Wydziale Prawa Kanonicznego ATK w Warszawie; sakra biskupia 1979, biskup warmiński 1979-1981, arcybiskup metropolita gnieźnieński 1981-1992, arcybiskup metropolita warszawski 1981-2006, prymas Polski 1981-2009, przewodniczący KEP 1981-2004, kardynał 1983.

44 Jerzy Modzelewski (1905-1986), biskup pomocniczy warszawski 1959-1986, wikariusz generalny archidiecezji warszawskiej, przewodniczący Rady Prymasowskiej Budowy Kościołów Warszawy, doktor prawa kanonicznego. Święcenia kapłańskie 1928, proboszcz parafii pw. św. Jadwigi Śląskiej w Milanówku 1940-1949; przechował urnę z sercem Chopina z kościoła pw. Świętego Krzyża w Warszawie; przewodniczący Wydziału Duszpasterstwa Kurii Metropolitalnej Warszawskiej, proboszcz parafii pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Warszawie 1949-1953, usunięty z zajmowanych stanowisk przez władze komunistyczne 1954, proboszcz parafii w Ząbkach, kanclerz KMW 1956-1958, nominacja biskupia 1958, sakra biskupia 1959. W testamencie prymas Wyszyński wymienił go jako jednego z najbliższych współpracowników.

45 Jerzy Baszkiewicz (1914-1984), kapłan, proboszcz parafii archikatedralnej pw. św. Jana Chrzciciela w Warszawie 1964-1980. Święcenia kapłańskie 1940, naczelny kapelan Zgrupowania AK "Kampinos", ps. "Radwan II", w tych strukturach zwierzchnik ks. Stefana Wyszyńskiego; po wojnie ścigany przez NKWD, wyjechał do Włocławka; po powrocie w 1946 duszpasterz parafii warszawskich, ekonom w Wyższym Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Warszawie.

7 stycznia 1971, czwartek Warszawa

7.30. Msza św. w kaplicy domowej. Po śniadaniu rozmowa z bp. Dąbrowskim. Informuję go o swoim liście wysłanym z Gniezna, jako odpowiedź na list Urzędu [do] s[praw] W[yznań] do biskupa, w związku z jego listem do premiera Jaroszewicza. B[isku]p Dąbrowski podziela wywód mój zawarty w liście. Pragnie odpis doręczyć biskupom, aby byli zorientowani w toku całej "grudniowej" sprawy. Jestem zdania, że pana Skarżyńskiego musimy nieco trzymać na boku, nie spieszyć się, zanim rząd nie zrobi coś na rzecz robotników. Nie możemy stworzyć wrażenia, że biskupi porozumieli się z rządem kosztem robotników.

10.00. B[isku]p Kraszewski46 - omawiamy sprawy seminaryjne, które jeszcze prowadzi bp Kraszewski. Sprawa następstwa na stanowisku rektora będzie jeszcze rozpatrywana na sesji kurialnej. Biskup wypowiada się za ks. Romaniukiema 47, jakkolwiek widzi jego braki, obok licznych zalet, które zewsząd go zalecają.

Ks[iądz] prof. M[ieczysław] Jankowski48 - sprawy Szkoły Muzycznej w Aninie49. Upływa 20 lat pracy, prosi więc o udział w uroczystości jubileuszowej. Są trudności współpracy na ATK, w związku z ks. Pikulikiem50. Prosi o wprowadzenie do "Śpiewnika", będącego w druku.

Ks[iądz] dyr. Sadzik51 z Paryża, z Wyd[awnictwa] Pallot[t]inum52. Sprawy poruszone: 1) drukowanie Ordo Missae53 - U[d]sW wycofał się z zezwolenia na przysłanie do Polski miliona egzemplarzy, po dyskusji zgodzono się na 150 tys. Rozmowa w U[d]sW była twarda, jak przed "przewrotem". Radzę drukować to, na co się zgodzono, i liczyć na zmianę nastrojów w U[d]sW; 2) książka moja De cantate54 będzie drukowana w wydawnictwie; uzgodniono już sprawę z M[arią] Winowską55; wycofano się z druku w Rzymie; 3) nie wpłynęło 500 egz. Listu do moich kapłanów56, wysłanych w październiku ub. roku do Rzymu; proszę [o] zbadanie sprawy.

12.00. Doroczna sesja sprawozdawcza Sądu Metropolitalnego Warszaw[skiego]. Składał je57 ks. prał. Padacz58. Referat wygłosił o. prow[incjał] Bartoszewski59 - de errare60. Sąd pracuje samowystarczalnie. Nie ma dochodów, deficyt wyrównały dobrowolne ofiary. Dużą wartość ma "poradnia prawna", którą prowadzi ks. Kośnik61. Wielu ludzi, którzy padają ofiarą "adwoków", unika tych kłopotów i wydatków. Poradnia jest bezpłatna. Po zakończeniu sprawozdań wygłosiłem przemówienie wskazując na: 1) dalszy kryzys życia małżeńskiego, wyrażający się w braku przygotowania stron; 2) ale i pewne znaki kryzysu, np. spadek przyrostu ludności wskazuje na konieczność powrotu do instytucji małżeństwa. Składam podziękowanie za pracę, którą wielu członków Trybunału prowadzi już od 1942 r. - 1946 roku. Zapraszam "na obiad" dla jubilatów w sądownictwie. Po czym wszyscy przyjęli posiłek w sali na dole, zostali obdarowani obrazkami i tekstami przemówień.

18.00. W auli św. Jana gromadzi się służba zdrowia - z opłatkiem. Po krótkim przemówieniu delegatki wygłaszam swoje życzenia, dzieląc się opłatkiem. Instytut doręcza wszystkim koperty z obrazkami i tekstami.

19.30. Nauczyciele, psychologowie i wychowawcy oraz inżynierowie, technicy i architekci zbierają się społem z życzeniami. Są dwa przemówienia - jedno w imieniu wychowawców, drugie inżynierów, dość długie i gruntownie opracowane (p. Czugajewski62). Po czym moja mowa "zasadnicza" - o architekturze domów i o duchu "domu człowieka" - na tle ducha Bożego w człowieku. Dzielimy się opłatkiem i śpiewem kolęd zakończyło się miłe spotkanie. Instytut rozdał ponad 200 kopert z tekstami i obrazkami.

Dalsza część w wersji pełnej

a W maszynopisie błędnie Romanikiem.

46 Zbigniew Kraszewski (1922-2004), biskup pomocniczy warszawski 1970-1992, wikariusz generalny archidiecezji warszawskiej 1970-1992, proboszcz parafii pw. Bożego Ciała w Warszawie 1970-1997, doktor nauk teologicznych. Święcenia kapłańskie 1949, wykładowca i prefekt w WMSD 1956-1964, wicerektor WMSD 1964-1969, rektor 1969-1970, sakra biskupia 1970, wiceprzewodniczący Komisji Maryjnej KEP oraz Komisji Duszpasterstwa Akademickiego, ogólnopolski duszpasterz kombatantów, biskup pomocniczy warszawsko-praski 1992-1997.

47 Kazimierz Romaniuk (ur. 1927), kapłan, profesor nauk biblijnych. Święcenia kapłańskie 1951, asystent na Wydziale Teologicznym UW, student Papieskiego Instytutu Biblijnego w Rzymie 1956-1958, École Biblique et Archéologique Française w Jerozolimie 1959-1961, doktorat z nauk biblijnych 1961, habilitacja 1966, profesor nadzwyczajny 1969, rektor WMSD 1971-1982 i Akademickiego Studium Teologii Katolickiej w Warszawie 1971-1982, profesor zwyczajny nauk biblijnych (tytuł zatwierdzony przez Kongregację Wychowania Katolickiego 1981), wykładowca m.in. w WMSD, na KUL, kierownik Katedry Teologii Biblijnej NT na KUL, wykładowca na Wydziale Teologicznym Towarzystwa Jezusowego "Bobolanum" w Warszawie, na ATK, w Prymasowskim Studium Życia Wewnętrznego; tłumacz Pisma Świętego, m.in. samodzielny tłumacz z języków oryginalnych na polski tzw. Biblii warszawsko-praskiej, sakra biskupia 1982, biskup pomocniczy warszawski 1982-1992, biskup warszawsko-praski 1992-2004, członek Międzynarodowego Stowarzyszenia Nowotestamentalistów, członek licznych Komisji KEP.

48 Mieczysław Jankowski (1909-1986), kapłan, doktor nauk teologicznych, wykładowca muzyki i śpiewu w WMSD, przewodniczący Komisji Muzyki Kościelnej w Wydziale Duszpasterstwa KMW, dyrygent chóru katedralnego w Warszawie, kanonik. Święcenia kapłańskie 1936.

49 Instytut Muzyczno-Liturgiczny "Musica Sacra" im. św. Piusa X w Warszawie powstał z inicjatywy kard. Wyszyńskiego w celu kształcenia muzycznego kapłanów oraz mężczyzn świeckich. Po uruchomieniu na ATK specjalizacji z muzyki kościelnej studium przeniesiono w 1958 do Anina, gdzie zasadniczo kształciły się siostry zakonne. Studium włączono w 1988 do Papieskiego Wydziału Teologicznego w Warszawie, w ramach którego działało do 1995.

50 Jerzy Pikulik (1928-2015), kapłan, doktor habilitowany muzykologii, specjalista w zakresie polskiej kultury muzycznej okresu średniowiecza. Święcenia kapłańskie 1953, absolwent studiów muzykologicznych na KUL 1960, doktorat 1961; absolwent Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Poznaniu 1960 i paryskiej Sorbony 1965, wykładowca m.in. w ASD w Poznaniu 1961-1969, habilitacja 1970, założyciel i kierownik Sekcji Muzykologii Wydziału Teologicznego ATK oraz Katedry Źródeł i Analiz Muzyki Dawnej, redaktor naczelny serii "Muzyka religijna w Polsce" 1974-1988, profesor nadzwyczajny 1976, profesor zwyczajny 1978, ekspert UNESCO ds. badań źródłoznawczych, członek International Musicological Society, konsultant komitetu Kongresu Musica Antiqua Europae Orientalis oraz Instytutu Badań Literackich PAN, wiceprezes Związku Kompozytorów Polskich w Warszawie.

51 Józef Sadzik SAC (1933-1980), kapłan, doktor filozofii, w Paryżu od 1962, założyciel 1966 i do 1980 dyrektor wydawnictwa Editions du Dialogue w Paryżu (w tym czasie wydano ok. 150 tytułów adresowanych do polskich księży i inteligencji katolickiej). Do Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego wstąpił w 1950, profesja wieczysta 1955, święcenia kapłańskie 1957, założyciel ośrodka dyskusyjnego Centrum Dialogu w Paryżu w 1973.

52 Wydawnictwo Pallottinum - wydawnictwo i drukarnia Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego, założone w Poznaniu 1948, wydawca 24-tomowej serii "Komentarze do Pisma Świętego Nowego Testamentu" od 1961, wydawca Biblii Tysiąclecia 1965, mszałów, lekcjonarzy, brewiarzy.

53 Łac. mszał.

54 Łac. o śpiewie.

55 Maria Winowska (1904-1993), pisarka katolicka. Absolwentka filologii klasycznej i romańskiej na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie 1927, współzałożycielka i pierwszy sekretarz redakcji pisma "Verbum", uczestniczka francuskiego ruchu oporu, po II wojnie światowej działaczka emigracji polskiej we Francji, laureatka Nagrody Akademii Francuskiej 1950, współpracowniczka prymasa Wyszyńskiego.

56 List do moich kapłanów - publikacja o charakterze osobistego świadectwa prymasa Wyszyńskiego z okresu jego internowania. Pierwotnie dzieło składało się z czterech części: I. Wspólnie z Trójcą Świętą; II. Wspólnie z Kościołem; III. Wspólnie z biskupem; IV. Wspólnie z Ludem Bożym; trzy pierwsze części wydane zostały w Paryżu w 1969.

57 Tzn. sprawozdanie.

58 Władysław Padacz (1900-1974), kapłan, pułkownik, kapelan prymasa Wyszyńskiego 1952-1974, doktor prawa kanonicznego, wykładowca w WMSD, prałat. Święcenia kapłańskie 1927, absolwent PUG, doktorat tamże 1929, absolwent uniwersytetów w Dijon 1928 i Monachium 1930, poseł na Sejm RP 1938-1939, duszpasterz na rzecz trzeźwości, dyrektor Niższego Seminarium Duchownego w Warszawie, wykładowca w WMSD, kapelan i wykładowca wojskowy, pracownik Roty Rzymskiej, wicerektor Instytutu Polskiego i Polskiego Seminarium Duchownego w Rzymie 1945-1947, harcmistrz, rektor kościoła akademickiego pw. św. Anny w Warszawie 1947-1952, oficjał Sądu Metropolitalnego w Warszawie 1964-1974.

59 Gabriel Jan Bartoszewski OFMCap (ur. 1933), kapłan, doktor prawa kanonicznego, przełożony prowincjalny Prowincji Warszawskiej Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów 1970-1977, wicepostulator procesu beatyfikacyjnego Honorata Koźmińskiego 1966-1988 i kanonizacyjnego od 1988. Do Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów wstąpił w 1949, profesja wieczysta 1954, święcenia kapłańskie 1957, doktorat na Wydziale Prawa Kanonicznego KUL 1962, obrońca węzła małżeńskiego w Metropolitalnym Trybunale Warszawskim od 1969, pracownik Nuncjatury Apostolskiej, referent w Sekretariacie Prymasa Polski od 1978, dyrektor Wydziału Spraw Zakonnych w KMW, promotor sprawiedliwości w procesach beatyfikacyjnych i kanonizacyjnych, m.in. ks. Jerzego Popiełuszki, 108 męczenników II wojny światowej oraz kard. Wyszyńskiego.

60 Łac. o błędzie.

61 Stefan Kośnik (1935-2010), kapłan, doktor prawa kanonicznego, wikariusz parafii pw. Matki Bożej Loretańskiej w Warszawie, oficjał SMW od 1960. Święcenia kapłańskie 1958, prałat honorowy Jego Świątobliwości, kanonik honorowy Kapituły Metropolitalnej Warszawskiej, kanonik gremialny Kapituły Katedralnej Warszawsko-Praskiej, proboszcz parafii pw. św. Barbary w Warszawie 1981-2006. Z prymasem Wyszyńskim łączyły go więzy pokrewieństwa przez matkę, Juliannę z d. Karp.

62 Ryszard Czugajewski (1928-1997), magister inżynier budownictwa lądowego, społecznik. Podczas II wojny światowej żołnierz AK, uczestnik walk powstańczych, po wojnie zasłużony dla upamiętnienia bohaterów i miejsc martyrologii, kawaler Orderu Uśmiechu.

WSTĘP DO TOMU XVIII

Do rąk czytelnika trafia kolejny tom pro memoria autorstwa kardynała Stefana Wyszyńskiego. Wydanie źródła historycznego przypadło na czas, w którym pomyślnie sfinalizowane zostały poprzez akt uroczystej beatyfikacji z 12 września 2021 r. wieloletnie starania Kościoła o wyniesienie do chwały ołtarzy wybitnego hierarchy polskiego, postaci, która trwale zapisała się na kartach historii XX w. W tym kontekście publikacja zapisków z 1971 r. będzie odpowiedzią na naturalnie rosnące zainteresowanie czytelników osobą Prymasa Tysiąclecia i jego działalnością. Choć rynek wydawniczy obfituje w opracowania na temat Błogosławionego, to przedłożone do druku źródło - notatki spisywane na marginesie posługi prymasowskiej - będzie komplementarną oraz niezwykle interesującą lekturą umożliwiającą głębsze poznanie autora, w tym od strony bardzo osobistej. Zapiski ukazują sylwetkę duchową, poglądy i motywacje, które - co przesądza o wyjątkowej wartości wydania - zostały opisane własnymi słowami Prymasa.

Kardynał Stefan Wyszyński w 1971 r. miał siedemdziesiąt lat i obchodził jubileusz 25-lecia sakry biskupiej. Od pierwszych stron pro memoria przed czytelnikiem zapisków będzie się wyłaniać portret duchownego aktywnie zaangażowanego w bieżący nurt życia zarówno Kościoła powszechnego, jak i religijno-społecznego w Polsce, przy tym człowieka pokornego wobec własnych ograniczeń i nieuchronności przemijania1.

TŁO HISTORYCZNE

Błogosławiony Prymas Wyszyński zapisał się w historii przede wszystkim jako wybitny przywódca religijny i duchowy. Z tego powodu, szkicując tło historyczne zapisków z 1971 r., w pierwszej kolejności trzeba skierować uwagę na problemy żywotne dla Kościoła powszechnego, następnie Kościoła w kraju i wreszcie na ważkie wydarzenia z przestrzeni polityczno-społecznej PRL, które nie stanowiły rzeczywistości odizolowanej od życia religijnego Polaków - ani w makroskali, biorąc pod uwagę sytuację ogólną i relacje z Episkopatem Polski, ani w mikroskali, jak chociażby w odniesieniu do poszczególnych parafii czy osób, np. duchownych lub katolików świeckich. Przeciwnie, pozostawały z nim w ścisłym związku, tworząc jednocześnie wieloaspektowy kontekst dla licznych silnych interakcji między przedstawicielami Kościoła i władz partyjno-rządowych, bynajmniej nie symetrycznych (partnerskich) ze względu na nierówny status prawny i faktyczny uczestniczących w nim podmiotów.

Początek lat siedemdziesiątych to wczesna faza recepcji nauczania i reform Soboru Watykańskiego II2. Z wydarzeń kościelnych szczególne znaczenie miał tu III Synod Biskupów, zwołany jako II Zebranie Generalne Zwyczajne na mocy motu proprio Apostolica sollicitudo papieża Pawła VI z 15 września 1965 r.3 Synod był wyrazem postulowanej przez Vaticanum II kolegialności Kościoła powszechnego. Choć zgodnie z normami kanonicznymi stanowił instytucję jedynie doradczą, to znacząco wpłynął na kształt Kościoła posoborowego poprzez umożliwienie przedstawicielom Kościołów partykularnych wymiany doświadczeń z uwzględnieniem specyfiki praktyki religijnej na różnych szerokościach geograficznych, w rozmaitych ustrojach politycznych i uwarunkowaniach kulturowych4. Synod trwał od 30 września do 6 listopada 1971 r. Przedmiotem obrad były przede wszystkim dwa kluczowe zagadnienia, to znaczy kapłaństwo sakramentalne oraz sprawiedliwość społeczna5. Nie bez znaczenia dla tematyki obrad synodalnych pozostawał fakt, że na rok 1971 przypadła 80. rocznica ogłoszenia encykliki papieża Leona XIII Rerum novarum, do czego nawiązał papież Paweł VI w liście apostolskim Octogesima adveniens z 14 maja 1971 r., stanowiącym inspirację i przedmiot wielopoziomowych analiz teoretycznych w nauczaniu Kościoła, a jednocześnie znajdującym oddźwięk w praktyce duszpasterskiej i materiałach homiletycznych tego okresu. Problematyka społeczna, jak i pozostałe nurtujące ojców synodalnych kwestie nie pozostawały bez echa w krajach bloku wschodniego. Prymas Wyszyński wraz z delegacją polską angażowali się w podejmowane tematy, uwrażliwiając jednocześnie uczestników wydarzenia na sytuację Kościoła w PRL i związane z tym implikacje. Prymas przypominał ponadto o doktrynalnych fundamentach kapłaństwa sakramentalnego, władzy w Kościele, hierarchiczności i sukcesji apostolskiej6. Chętnie zabierał głos, przekonany, że skrępowany w prawach Kościół w PRL nie powinien milczeć w auli synodalnej7. Gdy uznał, że wnioski strony polskiej nie zostały należycie zauważone, wstrzymywał się od głosowania i zgłaszał uwagi, np. do schematu synodalnego De iustitia in mundo8.

Podczas lektury zapisków czytelnikowi udziela się entuzjazm "polskich dni" w Rzymie. Głęboko symbolicznym i duchowym akcentem obecności Kościoła polskiego było wskazanie o. Maksymiliana Marii Kolbego jako wzoru kapłana. Jednym z najważniejszych wydarzeń tego okresu było wyniesienie do chwały ołtarzy o. Kolbego - polskiego franciszkanina i męczennika okresu II wojny światowej. Uroczystość beatyfikacyjna miała miejsce w Bazylice św. Piotra w Rzymie 17 października 1971 r. Przypomnieć należy, że papież Paweł VI dekretem z 30 stycznia 1969 r. ogłosił heroiczność cnót Sługi Bożego, a po badaniach przeprowadzonych przez Kongregację Generalną uznał w czerwcu 1971 r. cuda za jego wstawiennictwem. Papież oczekiwał, że beatyfikacja będzie mogła odbyć się w ojczyźnie o. Maksymiliana, co jednak okazało się niemożliwe w związku z niekorzystnymi dla Kościoła uwarunkowaniami politycznymi. Po ceremoniach beatyfikacyjnych papież spotkał się z licznie przybyłymi do Rzymu pielgrzymami z Polski oraz z przedstawicielami Polonii9. Według kard. Wyszyńskiego władze PRL okazały w tym okresie "bardziej ludzkie" oblicze10, co jednak było zjawiskiem krótkotrwałym. Z obawy bowiem przed nadmiernym "triumfem" Kościoła w tym samym roku władze komunistyczne ogłosiły pobór alumnów do wojska, co dezorganizowało pracę dydaktyczno-formacyjną seminariów duchownych i stanowiło element walki z Kościołem. Problem ten wcześniej, czyli przed uroczystościami w Rzymie, wydawał się stronie kościelnej sprawą rozwiązaną po myśli Episkopatu Polski11.

Kolejny istotny temat to zgoda papieża Pawła VI udzielona 4 maja 1971 r. na wprowadzenie do polskiego kalendarza liturgicznego święta NMP Matki Kościoła, o co zabiegał Episkopat Polski. Zauważalna jest tu pewna konsekwencja. Już w trakcie obrad Vaticanum II prymas Wyszyński, w przeciwieństwie do znacznej części ojców soborowych, którzy uważali akcentowanie kultu maryjnego za przeszkodę w ekumenizmie, z determinacją upominał się o nadanie Maryi tytułu Matki Kościoła. Ostatecznie nauczanie o roli Matki Bożej w Kościele, choć nie doczekało się odrębnego dokumentu, zostało scalone z Konstytucją dogmatyczną o Kościele Lumen gentium, a papież Paweł VI w 1968 r. potwierdził tytuł Matki Kościoła w wyznaniu wiary - Credo Pawłowym. Warto w tym miejscu odnotować dalszy krok, którym była decyzja papieża, by święto Matki Kościoła obchodzone było jako wspomnienie obowiązkowe w kalendarzu liturgicznym całego Kościoła katolickiego obrządku łacińskiego12.

Kolejna sprawa, która żywotnie wpływała na kontakty Episkopatu Polski ze Stolicą Apostolską w 1971 r., to utworzenie stałej organizacji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych13. Tymczasowy status polskiej administracji kościelnej na tych terenach stanowił istotną przeszkodę w budowaniu stabilnych struktur polskiego Kościoła, a ponadto był zarzewiem konfliktu między władzami PRL a Episkopatem Polski. W 1969 r. kard. Wyszyński zwrócił się do Stolicy Apostolskiej z memoriałem w tej sprawie. Według hierarchów watykańskich do oficjalnego sfinalizowania kwestii administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych konieczny był akt pokojowy między PRL i RFN. Przeszkoda ustała 7 grudnia 1970 r., gdy oba państwa zawarły układ o podstawach normalizacji stosunków, uznając granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej. Dodatkowo 23 czerwca 1971 r. sejm PRL uchwalił Ustawę o przejściu na osoby prawne Kościoła Rzymskokatolickiego oraz innych Kościołów i Związków Wyznaniowych własności niektórych nieruchomości położonych na Ziemiach Zachodnich i Północnych14. W tej sytuacji prymas Wyszyński zwrócił uwagę na konieczność podjęcia dalszych kroków przez Stolicę Apostolską, która jednak - z obawy przed pogorszeniem relacji z Niemcami- zachowała dystans i daleko posuniętą ostrożność. Prymas Wyszyński krytycznie oceniał taką postawę i faktyczną bierność Watykanu, stwierdzając gorzko: "kosztem polskiego Kościoła nie można ratować stosunków Stolicy Apostolskiej z Niemcami"15. Uważał, że gdyby papież wyraził zgodę na samodzielne w tym zakresie posunięcia Prymasa Polski, ten, na mocy specjalnych uprawnień apostolskich, mógłby rozwiązać kwestię tymczasowości struktur przez powołanie biskupów diecezjalnych, unikając w ten sposób sytuacji niewygodnych wizerunkowo dla Rzymu16. Problem zakończy dopiero ratyfikacja układu przez Bundestag 31 maja 1972 r. Prymas Wyszyński wówczas po raz kolejny wystąpi do Stolicy Apostolskiej z prośbą o reorganizację struktur kościelnych, a cała sprawa zostanie uregulowana ostatecznie bullą papieską Episcoporum Poloniae coetus z czerwca 1972 r.17

Liczne kontrowersje wzbudzał stan Kościoła greckokatolickiego w PRL, de facto likwidowanego przez władze18. Prymas Wyszyński w 1967 r. mianował wikariusza generalnego dla polskich wyznawców obrządku greckokatolickiego19. Ze strony grekokatolików podnoszone jednak były postulaty uznania większej odrębności, które to procesy z powodów politycznych okazały się możliwe dopiero w latach osiemdziesiątych. Z zarzutami o dążenie do zasymilowania Kościoła greckokatolickiego przez Kościół łaciński przedstawiciele Episkopatu Polski musieli się zmierzyć przed audytorium synodalnym, gdzie spotkały ich dotkliwe oskarżenia ze strony kard. Josefa Slipyja20. Kardynał Wyszyński boleśnie przeżywał zarzuty, uznając je za niesprawiedliwe, i próbował wyjaśniać problem podczas osobistej rozmowy z papieżem Pawłem VI. W kraju z kolei obserwował porażkę starań duchowieństwa greckokatolickiego, które dążąc do większego odrodzenia obrządku, samodzielnie występowało w swoich sprawach do Urzędu do spraw Wyznań21.

Znaczącą postacią w pro memoria, jeśli chodzi o relacje Watykan-PRL, był abp Agos­tino Casaroli, sekretarz watykańskiej Kongregacji do Spraw Nadzwyczajnych Kościoła oraz główny architekt polityki wschodniej Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej22. Władze PRL i dyrektor Urzędu do spraw Wyznań próbowali zdyskontować kontakty z przedstawicielem Stolicy Apostolskiej, by zyskać możliwość porozumienia się stron bez pośrednictwa prymasa Polski. Choć abp Agostino Casaroli i kard. Wyszyński reprezentowali odmienne wizje na temat relacji państwo-Kościół w PRL i tzw. Ostpolitik, watykański duchowny uznawał prymat kard. Wyszyńskiego i liczył się z jego oceną oraz diagnozą położenia Kościoła w PRL23.

Kościół w Polsce jako instytucja i wspólnota wiernych miał w 1971 r. dość wyraziste oblicze: liczył ponad 14 tys. duchownych24, za zgodą władz państwowych otrzymał prawo własności do ponad 4 tys. kościołów i kaplic na Ziemiach Zachodnich i Północnych25, uzyskał 26 zezwoleń na budowę świątyń26, mógł się poszczycić drugim wydaniem Biblii Tysiąclecia27, natomiast w archidiecezji warszawskiej odbył się III Synod Duszpasterski28.

Tematami, które dominowały w obszarze relacji państwo - Kościół katolicki w Polsce, były w omawianym czasie reminiscencje wydarzeń z grudnia 1970 r. oraz normalizacja stosunków między władzami partyjno-rządowymi a Kościołem29. Po krwawej pacyfikacji protestu robotników na Wybrzeżu w grudniu 1970 r. doszło do zmiany ekipy rządzącej. Prymas opowiedział się po stronie protestujących. W tych dramatycznych chwilach, a także w obliczu odradzającej się fali strajków kard. Wyszyński występował w roli męża stanu, z jednej strony tonował nastroje społeczne, z drugiej upominał się u władz państwowych o poszanowanie podstawowych praw i potrzeb robotników30. Ze względu na silny autorytet kard. Wyszyńskiego w społeczeństwie pozycja Kościoła zyskiwała na znaczeniu31. Najważniejszym dokumentem zawierającym stanowisko hierarchii Kościoła w Polsce wobec tych wydarzeń był protokół posiedzenia Rady Głównej Episkopatu Polski jeszcze z 29 grudnia 1970 r. Istotny był również list pasterski Episkopatu Polski Biskupi polscy wzywają cały Naród do modlitwy za Ojczyznę, skierowany do wiernych 27 stycznia 1971 r. Prymas oraz pozostali przedstawiciele Episkopatu apelowali o zachowanie pokoju wewnętrznego w kraju, rozwagę i odpowiedzialność, wzywali do modlitwy za prześladowanych oraz skrzywdzonych robotników32. Kwestie "pogrudniowe" będą powracać na kartach pro memoria wielokrotnie, wskazując na wagę i bezpośrednie zaangażowanie kard. Wyszyńskiego w wydarzenia.

Stosunki państwo-Kościół w PRL w tym okresie przebiegały pod hasłem normalizacji33. Początek dekady Edwarda Gierka charakteryzowało pewne odprężenie na linii państwo-Kościół34. Episkopat Polski z jednej strony doceniał gesty pojednawcze, z drugiej - zachowywał ostrożność i "umiarkowany optymizm"35, uważając, że normalizacja oznacza uznanie praw Kościoła36, a nie tylko chwyt propagandowy i chwilowe zamrożenie działań zmierzających do wyrugowania Kościoła katolickiego z życia publicznego37. Prymas Wyszyński notował: "Trwam na stanowisku prymasa od 22 lat. W tym czasie było kilka "schematów polityki", w imię których zwalczany był Kościół, dręczone społeczeństwo i Naród, wyzyskiwana klasa robotnicza. Był Bierut i Stalin, przyszedł Gomułka, dziś Gierek. Każdy z nich domagał się od Kościoła bezwzględnej lojalności. Dziś można pytać - wobec kogo? Który model był prawdziwy?"38.

SPECYFIKA PRO MEMORIA PRYMASA WYSZYŃSKIEGO

Prymas Stefan Wyszyński sporządzał zapiski dość systematycznie, choć nie zawsze codziennie. Bez wątpienia jednak mają one charakter dokumentu spisywanego na bieżąco, stanowią przy tym niezwykle interesujące źródło poznania nie tylko samego ich autora, ale również Kościoła i społeczeństwa polskiego z początku lat siedemdziesiątych w przekroju niemal całościowym. Większość pojawiających się tu postaci udało się zidentyfikować, jednak nie wszystkie. Nierzadko barierę dla odszukania wskazanej osoby stanowił błędny zapis nazwiska lub celowe ukrycie osoby przez autora pod inicjałami: "N." czy "N.N.". Przy tej okazji należy wspomnieć o pomocy w identyfikacji występujących w pro memoria osób. Szczególne podziękowania należą się kanclerzom oraz innym pracownikom kurii diecezjalnych, dyrektorom i pracownikom archiwów państwowych oraz kościelnych, w tym zakonnych, pracownikom bibliotek i licznych urzędów, którzy w miarę możliwości udostępniali potrzebne dane, nierzadko wyniki własnych kwerend.

W swoich notatkach kard. Wyszyński zasadniczo sygnalizował pewne zdarzenia, fakty, podsumowywał, i to dość syntetycznie, spotkania. W celu uzyskania pełniejszego obrazu poruszanych zagadnień i podjętych w Pro memoria wątków warto skonfrontować zapiski z innymi źródłami: proweniencji państwowej, jak zespoły akt KC PZPR, UdsW, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, czy z dokumentacją wytworzoną i przechowywaną w ramach struktur kościelnych, jak chociażby Archiwum Sekretariatu Episkopatu Polski w Warszawie, Archiwum Prymasa Polski w Warszawie, Archiwum Instytutu Prymasowskiego Kardynała Stefana Wyszyńskiego i in.

PODSTAWA EDYCJI TOMU

Podstawę pierwszego wydania krytycznego Pro memoria kard. Wyszyńskiego z 1971 r. stanowi maszynopis przechowywany w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie. Archiwum nie posiada rękopisu pro memoria z 1971 r. oraz informacji o jego ewentualnym istnieniu. Maszynopis składa się z 357 ponumerowanych kart formatu A4. W obecnym wydaniu - podobnie jak w poprzednich tomach Pro memoria - w datach znajdujących się w nagłówku dziennych zapisków miesiąc jest zapisywany słownie. Prawie zawsze przy dacie autor dopisywał miejsce i dzień tygodnia. Dla większej czytelności wydania w nagłówkach dziennych ujednolicono wyróżnienia, stosowane przez autora niekonsekwentnie (dotyczy to zwłaszcza dnia tygodnia, nie zawsze podkreślanego).

Większość akapitów zaczyna się odnotowaną godziną, zapisywaną w różny sposób. Wszędzie ujednolicono zapis. Zwraca uwagę zwyczaj podkreślania przez autora nazwisk, przy czym niekonsekwentnie. Zabieg ten miał zapewne pomóc w sprawnym odszukaniu tych nazwisk, gdyby to było potrzebne. W tym wypadku również zostały wyróżnione drukiem pogrubionym tylko te nazwiska, które autor podkreślił.

Maszynopis jest dobrze zachowany i stosunkowo czytelny. Zawiera niewiele skreśleń i poprawek. Informacje o nich zostały zamieszczone w przypisach tekstowych (oznaczonych literami). W tekst prymasa ingerowano tylko w wypadkach określonych poniższymi zasadami wydania i instrukcją. Starano się uszanować specyfikę języka autora.

Monika Wiśniewska

1 Na temat postaci kard. Stefana Wyszyńskiego więcej zob. E.K. Czaczkowska, Kardynał Wyszyński. Biografia, Kraków 2013; R. Łatka, B. Mackiewicz, D. Zamiatała, Prymas Wyszyński. Biografia, Warszawa 2020 i zamieszczona w tych pozycjach bibliografia.

2 Szerzej zob. M. Białkowski, Od Vaticanum II do bulli Episcoporum Poloniae coetus. Pierwsza faza recepcji Soboru Watykańskiego II w Polsce (1966-1972) - wybrane zagadnienia [w:] Dzieje Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim, t. 2: 1956-1972, red. M. Siedziako, Z. Stanuch, G. Wejman, Szczecin 2017. Więcej na temat sytuacji ogólnej Kościoła powszechnego na początku lat siedemdziesiątych zob. P. Skibiński, Kościół wobec totalitaryzmów (1917-1989). Światowy katolicyzm i doświadczenia Polaków, Warszawa 2022.

3 AAS 57, 1965, Litterae Apostolicae Motu Proprio Datae, Synodus Episcoporum pro universa Ecclesia constituitur, Paulus PP. VI, Apostolica sollicitudo, s. 775-780; zob. S. Sołtyszewski, Synod biskupów, "Prawo Kanoniczne" 1966, nr 3-4, s. 287-300.

4 E. Sztafrowski, Synod Biskupów nowym organem kolegialnym, "Prawo Kanoniczne" 1973, nr 3-4, s. 111-169; por. W. Góralski, Struktury kolegialne w Kościele, "Studia Teologii Dogmatycznej" 2019, t. 5, s. 19-40.

5 T. Rozkrut, Znaczenie synodu biskupów dla współczesnego Kościoła, "Roczniki Nauk Prawnych" 2011, t. 21, nr 1, s. 229; AAS 63, 1971, De Sacerdotio Ministeriali - Ultimis temporibus, s. 898-922, K. Hemmerle, Der priesterliche Dienst. Gerechtigkeit in der Welt. Römische Bischofssynode 1971, Trier 1972 (passim).

6 A. Łapiński, Wizja kapłaństwa w nauczaniu kardynała Stefana Wyszyńskiego, "Studia Teologiczne" 1993, nr 11, s. 56-58.

7 Zob. S. Wyszyński, Pro memoria, 2 X 1971.

8 Ibidem, 6 XI 1971.

9 Zob. P. Rossa, Ojciec Maksymilian Maria Kolbe - wyznawca czy męczennik? Teologiczno-kanoniczna kwalifikacja świadectwa o. M.M. Kolbego, "Wrocławski Przegląd Teologiczny" 2013, nr 2, s. 179-196; P. Warchoł, Święty Maksymilian Kolbe w mariologicznej refleksji kard. Stefana Wyszyńskiego, "Salvatoris Mater" 2018, R. 20, nr 1/4, s. 296-309.

10 S. Wyszyński, Pro memoria, 17 X 1971.

11 Ibidem, 19 X 1971.

12 Zob. ibidem, 29 III 1971, 1 IV 1971, 1 V 1971, 4 V 1971, 30 V 1971, 31 V 1971, 2 IX 1971, 12 IX 1971.

13 D. Zamiatała, Prymas Wyszyński wobec Ziem Zachodnich [w:] Prymas Wyszyński a Niepodległa: Naród - patriotyzm - państwo w nauczaniu Prymasa Tysiąclecia, red. E.K. Czaczkowska, R. Łatka, Warszawa 2019, s. 251-271; R. Gryz, Stosunki państwo-Kościół w Polsce w latach 1956-1972 [w:] Dzieje Kościoła katolickiego..., s. 11-46, D. Zamiatała, Zakony na Pomorzu Zachodnim w latach 1956-1972 [w:] Dzieje Kościoła katolickiego..., s. 217-245.

14 Dz.U. 1971, nr 16, poz. 156, Ustawa z 23 czerwca 1971 r. o przejściu na osoby prawne Kościoła Rzymskokatolickiego oraz innych Kościołów i Związków Wyznaniowych własności niektórych nieruchomości położonych na Ziemiach Zachodnich i Północnych.

15 S. Wyszyński, Pro memoria, 1 X 1971.

16 Ibidem, 31 V 1971.

17 M. Białkowski, Od Vaticanum II..., s. 90-91.

18 Zob. I. Hałagida, Greek Catholic Church and its Clergy in the Western and Northern Territories of Poland Between 1947 and 1957 - аn Outline of a Collective Portrait, "Przegląd Zachodniopomorski" 2020, z. 4, s. 5-26; idem, Między Moskwą, Warszawą i Watykanem. Dzieje Kościoła greckokatolickiego w Polsce w latach 1944-1970, Warszawa 2013.

19 Więcej zob. idem, "Szpieg Watykanu". Kapłan greckokatolicki ks. Bazyli Hrynyk (1896-1977), Warszawa 2008.

20 S. Wyszyński, Pro memoria, 23 X 1971.

21 Ibidem, 10 XI 1971, 15 XI 1971, 18-19 XI 1971.

22 Więcej zob. A. Grajewski, Kardynałowie Stefan Wyszyński i Agostino Casaroli. Dwie osobowości i dwie koncepcje wschodniej polityki Watykanu, "Studia Prymasowskie" 2009, nr 3, s. 51-79; W. Kucharski, Komuniści i Watykan. Polityka komunistycznej Polski wobec Stolicy Apostolskiej w latach 1945-1974, Warszawa 2019.

23 R. Gryz, Stosunki państwo-Kościół w Polsce..., s. 33.

24 Ibidem, s. 38.

25 J. Zabłocki, Prymas Wyszyński wobec wydarzeń grudniowych 1970 roku i ich konsekwencji, "Studia Prymasowskie" 2009, nr 3, s. 284.

26 M. Białkowski, Od Vaticanum II..., s. 73.

27 Ibidem, s. 82.

28 Ibidem, s. 84.

29 Szerzej zob. J. Eisler, J. Żaryn, Grudzień 1970 roku w oczach Episkopatu Polski, "Polska 1944/45-1989. Studia i Materiały" 2006, t. 7, s. 307-358; J. Zabłocki, Prymas Wyszyński wobec wydarzeń grudniowych..., s. 273-292; A. Friszke, PRL wobec Kościoła. Akta Urzędu do Spraw Wyznań 1970-1978, Warszawa 2010; P. Skibiński, Prymas Wyszyński a wydarzenia grudnia 1970 roku [w:] Stefan Wyszyński wobec oporu społecznego i opozycji 1945-1981, red. E.K. Czaczkowska, Warszawa 2018, s. 157-176; P. Abryszeński, D. Gucewicz, Grudniowa kolęda. ­Kościół ­katolicki w Trójmieście wobec Grudnia '70, Gdańsk-Warszawa 2020; Kościół katolicki w Trójmieście wobec Grudnia '70. Dokumenty, wstęp, wybór i oprac. P. Abryszeński, D. Gucewicz, L. Molendowski, Gdańsk-Warszawa 2021 i podana w wymienionych pozycjach bibliografia.

30 Szerzej zob. J. Eisler, J. Żaryn, Grudzień 1970 roku..., s. 312-317. S. Wyszyński, Pro memoria 1 I 1971, 3 I 1971, 9 I 1971, 10 I 1971, 27 I 1971, 30 III 1971.

31 J. Zabłocki, Prymas Wyszyński wobec wydarzeń grudniowych..., s. 273-292.

32 Listy pasterskie Episkopatu Polski 1945-1974, Paryż 1975, s. 614-615 i 619-622.

33 A. Dudek, Lawirowanie. Ekipa Gierka wobec Kościoła katolickiego (1971-1978), "Więź" 1997, nr 7; idem, PRL i Stolica Apostolska 1971-1974 [w:] Społeczeństwo - państwo - Kościół (1945-2000). Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej. Szczecin, 15-16 VI 2000, red. A. Kawecki, K. Kowalczyk, A. Kubaj, Szczecin 2001; idem, Problem normalizacji stosunków między władzami PRL a Kościołem Rzymskokatolickim w latach 1970-1972, "Studia Historyczne" 2001, z. 1, s. 115-129; A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce (1945-1989), Kraków 2006; J. Eisler, Hierarchowie Kościoła katolickiego wobec kryzysów politycznych 1956, 1968 i 1970 r. [w:] Społeczeństwo - państwo - Kościół (1945-2000)...; R. Łatka, "Normalizacja" relacji państwo-Kościół w latach siedemdziesiątych XX wieku z perspektywy Prymasa Stefana Wyszyńskiego - nieznany dokument z Sekretariatu Prymasa Polski, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2018, nr 32, s. 530-545; R. Łatka, Episkopat wobec złudnej normalizacji relacji państwo-Kościół w latach 1971-1978 [w:] Dzieje Kościoła katolickiego..., s. 57-85; idem, Relacje państwo-Kościół w pierwszych latach rządów Edwarda Gierka, czyli jak wyglądała polityka "normalizacji" w praktyce [w:] Państwo - religia: instytucje państwowe i obywatele wobec religii w Europie Środkowo-Wschodniej w XX wieku, t. 2, red. J. Durka, Kalisz 2018, s. 215-240; idem, Biskupi w rzeczywistości politycznej Polski "ludowej": studia i szkice, Warszawa 2020; idem, Prymas Wyszyński a system komunistyczny w Polsce "ludowej" w latach 1956-1981 [w:] Polskie wizje i oceny komunizmu (1917-1989), red. M. Kornat, R. Łatka, Warszawa 2020, s. 203-218; R. Łatka, Episkopat Polski wobec stosunków państwo-Kościół i rzeczywistości społeczno-politycznej PRL 1970-1989, Warszawa 2019.

34 S. Wyszyński, Pro memoria, 14 II 1971, 3 III 1971.

35 Ibidem, 22 IV 1971.

36 Ibidem, 20 IV 1971.

37 R. Gryz, Stosunki państwo-Kościół w Polsce..., s. 38.

38 S. Wyszyński, Pro memoria, 19 XI 1971.