ZASADY WYDANIA

Tekst notatek pro memoria ze względu na swój brulionowy charakter, a także na wagę poruszanych zagadnień, stanowił poważne wyzwanie edytorskie. Zgodnie z wytycznymi Rady Programowej przedsięwzięcia redaktorzy naukowi przy opracowaniu edycji tekstu oparli się na instrukcji wydawniczej IPN oraz zaleceniach zawartych w książce Pisownia słownictwa religijnego1.

Przede wszystkim starano się nie ingerować w autentyczny tekst źródła, aby zachować autorski charakter zapisków kard. Wyszyńskiego. Zasadniczo uwspółcześniono tylko ortografię tekstu, w tym pisownię łączną i rozdzielną wyrazów.

Prymas Wyszyński miał także zwyczaj nadużywania - z punktu widzenia wrażliwości współczesnego czytelnika - majuskuły. Większość stosowanych przez prymasa majuskuł wynikała ze specyficznego kodeksu grzecznościowego. Prymas pisał np. zazwyczaj słowo ksiądz wielką literą, także gdy było ono zapisywane skrótem. W takiej sytuacji konsekwentnie zmieniano pisownię na minuskułę. Podobnie w kościelnych nazwach pospolitych (np. katedra gnieźnieńska), nazwach kościelnych i państwowych jednostek terytorialnych (np. diecezje, województwa), a także w słowach takich jak rząd czy państwo.

Poza tym w związku z przyjęciem zasady ograniczonej ingerencji w podstawę wydania poprawiano - bez zaznaczenia przypisem - jedynie bezdyskusyjne omyłki gramatyczne czy ortograficzne popełnione przez autora, a także omyłki i opuszczenia interpunkcyjne, zakładając, że wynikały one z pośpiechu, nieuniknionego przy zapisywaniu codziennych niemal notatek.

Skróty nazw powszechnie znanych (np. PRL, PZPR, ZSRR itp.) przy pierwszym wystąpieniu redaktor naukowy zawsze rozwijał, następnie pozostając przy zapisie skróconym. Jednocześnie rozwinięcie skrótu umieszczone zostało w wykazie dołączonym na końcu tomu.

Skróty odnoszące się do tytułów oraz funkcji osób pozostały nierozwinięte, gdy występowały przed imionami i nazwiskami, natomiast rozwinięto je, gdy występowały samodzielnie. Skróty niestandardowe stosowane przez prymasa zostały dostosowane do wymogów Słownika języka polskiego (np. arcbp zamieniano na abp). Rozwinięte zostały też wszystkie skróty występujące na początku zdania.

Wyrażenie Msza św. zostało jednolicie zapisane w takiej formie skróconej, która najczęściej występuje w tekście, choć nie jest stosowana przez prymasa konsekwentnie.

Nazwiska i imiona zapisane przez prymasa skrótami, najczęściej jedynie za pomocą inicjałów, redaktor naukowy rozwijał za każdym razem, gdy udało się zidentyfikować osoby, o których mowa, zaznaczając rozwinięcie za pomocą nawiasów kwadratowych.

Bardzo zróżnicowany w podstawie wydania zapis dat został ujednolicony zgodnie z zasadami instrukcji wydawniczej BEP IPN.

Wszystkie wyróżnienia dokonane przez prymasa Wyszyńskiego w tekście zostały oddane przez zastosowanie czcionki pogrubionej (zgodnie z zasadami instrukcji wydawniczej BEP IPN).

Ograniczenia objętościowe przypisów wynikają z ogólnych założeń redakcyjnych i są bezwzględnie respektowane w innych tomach.

1 Ks. W. Przyczyna, R. Przybylska, Pisownia słownictwa religijnego, Tarnów 2011.

Omnia per Mariam - Soli Deo!1

Rok hołdu Matce Boga i Ludzi w Polsce.

STYCZEŃ

1 stycznia 1965, piątek Gniezno

0.05. Oddaję się w szczególną opiekę Bogarodzicy Dziewicy Wspomożycielki, z gorącym pragnieniem, aby wszystko, co Ojciec Niebieski i Chrystus w Kościele żyjący złożył w moje ręce, szło prostą drogą do Ojca.

W bazylice katedralnej2 modlą się ludzie. Ulicą biegnie straż ogniowa. Rano okazało się, że w pobliżu spłonęło troje dzieci pozostawionych przez rodziców, którzy poszli bawić się "na prywatce". Muszę dobrze pilnować Bożych Dzieci i nikomu ich nie zostawiać.

8.00. Msza św. w kaplicy domowej.

9.00. Na śniadaniu bp Jan Czerniak3, klerycy, ks. inf. Raiter4, ks. prał. Padacz5.

10.00. W hallu domu małe dzieci przychodzą z kwiatami i życzeniami. Siostry obdarzają je słodyczami i obrazkami.

10.15. W bazylice katedralnej - sumę pontyfikalną celebruje bp Lucjan Bernacki6. Ja głoszę Słowo Boże. Odnawiamy akt oddania się Sercu Bożemu7. Świątynia rozbrzmiewa kolędami. Ks[iądz] J[an] Michalski8 zdołał położyć posadzkę marmurową na przejściu od bramy południowej do północnej. Wejście południowe po dokonanych remontach jest imponujące.

12.30. W Domu Prymasowskim przyjmuję naprzód delegację dzieci i starszych z parafii gnieźnieńskich. Następnie - delegację szkół licealnych, katechetek i Chóru Prymasowskiego.

13.00. Przyjmuję duchowieństwo gnieźnieńskie. B[isku]p Bernacki wygłasza dłuższe przemówienie. Odpowiadam słowami otuchy i błogosławię.

19.00. Kapituła na wieczerzy. Przyjeżdża abp Baraniak9. Przemówienie wygłasza ks. Durzyński10 i arcybiskup.

1 Łac. Wszystko przez Maryję - samemu Bogu.

2 Chodzi o bazylikę prymasowską Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Gnieźnie.

3 Jan Czerniak (1906-1999), biskup pomocniczy gnieźnieński 1958-1989. Święcenia kapłańskie 1932. W czasie okupacji więziony w Kazimierzu Biskupim, następnie wysiedlony do GG. Po wojnie kierownik wydziału duszpasterskiego kurii archidiecezjalnej i sędzia prosynodalny.

4 Henryk Raiter (1906-1983), ksiądz, od 1946 pełnił różne funkcje w Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie; prałat, kanonik, kustosz kapituły prymasowskiej. Proboszcz parafii archikatedralnej w Gnieźnie 1956-1981. Święcenia kapłańskie 1929.

5 Władysław Padacz (1900-1974), ksiądz, kapelan prymasa Wyszyńskiego 1952-1974, wykładowca w WSD, doktor prawa kanonicznego; prałat. Święcenia kapłańskie 1927. Kapelan wojsk polskich we Włoszech, wicerektor Instytutu Polskiego w Rzymie i Polskiego Seminarium Duchownego 1945-1947. Rektor kościoła akademickiego św. Anny w Warszawie 1947-1952. Oficjał sądu metropolitalnego 1964-1974. Dwukrotnie odznaczony Krzyżem Virtuti Militari.

6 Lucjan Bernacki (1902-1975), biskup pomocniczy gnieźnieński 1946-1975, wikariusz generalny i kapitulny archidiecezji gnieźnieńskiej od 1948. Święcenia kapłańskie 1926. Wykładowca w Arcybiskupim Seminarium Duchownym w Poznaniu. W czasie wojny duszpasterz Polaków na emigracji. Usunięty przez władze komunistyczne z archidiecezji gnieźnieńskiej 1953-1956.

7 Chodzi o akt oddania się Najświętszemu Sercu Jezusa dokonany w imieniu Narodu i Rzeczypospolitej przez Kościół w Polsce 28 X 1951.

8 Jan Michalski (1914-1989), ksiądz, wykładowca prawa kanonicznego w PWSD w Gnieźnie 1955-1966. Od 1956 referent ds. majątkowych kurii gnieźnieńskiej. Zajmował się odbudową bazyliki prymasowskiej. Od 1959 kanonik kapituły bazyliki prymasowskiej w Gnieźnie. Święcenia kapłańskie 1939. W czasie wojny sekretarz Wydziału Teologicznego UZZ w Warszawie. Uczestnik powstania warszawskiego. Biskup pomocniczy gnieźnieński 1975-1989.

9 Antoni Baraniak (1904-1977), arcybiskup metropolita poznański 1957-1977. Święcenia kapłańskie 1930. Sekretarz kard. Hlonda 1933-1948 i abp. Wyszyńskiego 1949-1951, dyrektor Sekretariatu Prymasa Polski 1949-1957. Biskup pomocniczy gnieźnieński 1951-1957. 1953-1956 więziony przez władze w areszcie śledczym Warszawa-Mokotów, następnie przetrzymywany w Marszałkach. Uczestnik Soboru Watykańskiego II, przewodniczący Komisji Soborowej Episkopatu Polski.

10 Stefan Durzyński (1886-1981), ksiądz, poeta, wybitny kaznodzieja. Święcenia kapłańskie 1909. Od 1927 kanclerz kurii w Poznaniu, a od 1929 referent kancelarii prymasowskiej. 1923-1939 duszpasterz akademicki w Poznaniu, 1946-1954 referent kurii w Gnieźnie, a 1949-1959 kaznodzieja katedralny; w 1958 został członkiem kapituły katedralnej.

2 stycznia 1965, sobota Gniezno

8.00. Na Mszy św. w Domu Prymasowskim - księża gnieźnieńscy studiujący na KUL, w liczbie 19; śpiewają kolędy. Wygłaszam do nich przemówienie. Otrzymują od bp. Czerniaka polsko-łacińskie mszały. Pozostają na śniadaniu. Dłuższa gawęda przy stole.

10.00. B[isku]p Bernacki - sprawy administracyjne.

Ks[iądz] Billert11 z Wągrowca - w sprawie dalszej odbudowy klasztoru i organizacji Domu Księży Emerytów.

Ks[iądz] L[eon] Kijewski12 z Kruszwicy - w sprawie dalszych prac przy Kolegiacie. Trapiony jest licznymi podatkami. Otrzymuje pomoc.

11.00. W Domu św. Wojciecha - spotkanie z siostrami zakonnymi archidiec[ezji] gnieźnieńskiej. Życzenia, dzielenie się opłatkiem, przemówienie świąteczne o Soborze.

12.30. W drodze powrotnej oglądamy prace w katedrze, projektowane miejsce na Wystawę Tysiąclecia. Zgadzam się na odtworzenie okna w wieży północnej, zamurowanego w ubiegłym stuleciu. Poprawi to przewietrzenie tych pomieszczeń. W archiwum już położono nowe schody kamienne i przebudowano pracownie na dole.

13.15. Na obiedzie b[isku]pi sufragani i ks. J[an] Michalski.

15.30. Ks[iądz] prałat W[ojciech] Wolski13, dziekan ze Słupcy, mój kolega seminaryjny z Włocławka - z wizytą.

16.00. Wstępna sesja historyczna Komisji Tysiąclecia w arch[idiecezji] gnieźnieńskiej. Przewodniczy bp J[an] Czerniak. Uczestniczą m.in. ks. prof. Kryszak14, ks. kan. Wł[adysław] Zientarski15, ks. B[ogdan] Bolz16, ks. dr Joźwiak17, dr L[eonard] Grochowski18, ks. dr Ciechanowski19, ks. mgr Zuchowski20, ks. mgr K[azimierz] Śmigiel21, ks. mgr Aleksandrowicz22, ks. Zb[igniew] Drzewiecki23, ks. I[reneusz] Pawlak24. Wskazuję dwa zadania:

1) najbliższe zadanie - przygotowanie archidiecezji na Tysiąclecie Chrztu Polski przez przygotowanie zeszytu specjalnego "Naszej Przeszłości"25 poświęconego archidiecezji;

2) zadanie dalsze, które już należy wykonywać - stworzenie zespołu historycznych badań nad przeszłością archidiecezji gnieźnieńskiej, oparte o archiwum. Byłby to zespół stały, coś w rodzaju Instytutu Historii Archidiecezji Gnieźnieńskiej przy Archiwum Kap[ituły] Gnieźnień[skiej].

11 Alfons Billert (1915-2009), ksiądz, proboszcz parafii w Wągrowcu 1964-1968. Propagator Ruchu Biblijnego. Święcenia kapłańskie 1947. 1950 administrator parafii św. Józefa w Fanianowie. 1968-1990 proboszcz parafii św. Doroty w Strzałkowie. Od 1990 na emeryturze.

12 Leon Kijewski (1905-1976), ksiądz, kanonik. Święcenia kapłańskie 1931. Więzień obozu KL Dachau. Proboszcz kolegiaty św. Apostołów Piotra i Pawła i dziekan kruszwicki od 1953. Prowadził prace remontowe w celu reromanizacji kolegiaty. Proboszcz parafii św. Mikołaja w Dźwiersznie.

13 Wojciech Wolski (1895-1969), ksiądz, proboszcz w Słupcy 1960-1966, kolega kursowy prymasa Wyszyńskiego w WSD we Włocławku. Święcenia kapłańskie 1924. Więzień niemieckich obozów w Stutthofie, Oranienburgu i Dachau. Proboszcz parafii św. Wojciecha BM w Kikole 1933-1939 i 1947-1949, parafii Narodzenia NMP w Pyzdrach 1949-1952, parafii św. Mikołaja Biskupa w Lubaniu 1952-1956. Proboszcz parafii św. Stanisława BM w Kramsku 1956-1960.

14 Franciszek Kryszak (1913-1970), ksiądz, doktor teologii. Święcenia kapłańskie 1937. Wykładowca w PWSD w Gnieźnie od 1954, proboszcz parafii św. Mikołaja w Łubowie od 1949, egzaminator prosynodalny od 1951, sędzia prosynodalny, obrońca węzła małżeńskiego, członek archidiecezjalnej komisji ds. budowy kościołów i konserwacji od 1950.

15 Władysław Zientarski (1916-1991), ksiądz, dyrektor Chóru Prymasowskiego 1959-1965, twórca i dyrektor archiwum archidiecezjalnego (łącznie z Biblioteką Katedralną) od 1960. Święcenia kapłańskie 1948. Wikariusz przy katedrze gnieźnieńskiej 1949-1953. Administrator parafii w Dusznie od 1953. Prokurator (ekonom) seminarium duchownego w Gnieźnie 1957-1958. Kanonik gremialny kapituły prymasowskiej od 1963.

16 Adam (Bogdan) Bolz (1913-1993), ksiądz, doktor nauk humanistycznych, ceremoniarz. Wykładowca liturgiki i języków klasycznych w PWSD w Gnieźnie. Kanonik. Święcenia kapłańskie 1938. Tuż przed śmiercią nominowany na członka Komisji Neolatynistycznej Komitetu Nauk o Kulturze Antycznej PAN.

17 Wacław Jóźwiak (1919-2000), ksiądz, doktor prawa kanonicznego, notariusz kurii gnieźnieńskiej od 1953, konsultor trybunału prymasowskiego, wykładowca w PWSD od 1955. Święcenia 1947. Twórca i dyrektor Muzeum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, kustosz skarbca archikatedry gnieźnieńskiej. Kanonik kapituły gnieźnieńskiej od 1968.

18 Leonard Grochowski (1924-?), ksiądz archidiecezji gnieźnieńskiej, skierowany na studia na KUL. W 1959 wikary w Gnieźnie. W 1969 odszedł z kapłaństwa.

19 Stefan Ciechanowski (1929-1999), ksiądz, doktor prawa kanonicznego, notariusz w Trybunale Metropolitalnym w Gnieźnie 1963-1967. Święcenia kapłańskie 1955. Wiceoficjał Trybunału Metropolitalnego w Gnieźnie 1973-1994, 1967-1973 obrońca węzła małżeńskiego. Oficjał 1995-1999.

20 Bernard Żuchowski (1914-1986), ksiądz. Święcenia kapłańskie 1946. Od 1968 proboszcz parafii św. Wojciecha w Bydgoszczy.

21 Kazimierz Śmigiel (ur. 1933), ksiądz, historyk. Profesor historii, wykładowca na Uniwersytecie Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, w PWSD w Gnieźnie, WSD w Bydgoszczy.

22 Marian Aleksandrowicz (1935-2010), ksiądz, doktor historii. Święcenia kapłańskie 1959. Doktorat z historii obronił w 1963 na KUL. W 1964 notariusz Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie. Od 1985 kustosz Archiwum Archidiecezjalnego Gnieźnieńskiego. Od 1991 dyrektor tegoż archiwum. Od 1976 zastępca redaktora naczelnego periodyku "Studia Gnesnensia". Autor wielu opracowań z zakresu historii Kościoła gnieźnieńskiego. Od 1991 kanonik kapituły prymasowskiej.

23 Zbigniew Drzewiecki (1926-1993), ksiądz, proboszcz w Damasławku od 1960. Święcenia kapłańskie 1953.

24 Ireneusz Pawlak (ur. 1935), ksiądz, muzykolog i kompozytor. 1965 kierownik Chóru Katedralnego przy bazylice prymasowskiej w Gnieźnie. Wykładowca śpiewu kościelnego w PWSD. Święcenia kapłańskie 1960. Wykładowca muzykologii na KUL od 1970. Doktorat 1976. Habilitacja 1989. 1989-1991 kierownik Instytutu Muzykologii KUL. Profesor nadzwyczajny 2001. Profesor zwyczajny 2002. 2003-2017 dyrektor Instytutu Muzykologii KUL. Od 2001 prezes Stowarzyszenia Polskich Muzyków Kościelnych.

25 "Nasza Przyszłość", czasopismo poświęcone historii Kościoła katolickiego, wydawane od 1946 przez księży misjonarzy w Krakowie. Jego założycielem i pierwszym redaktorem naczelnym w latach 1946-1981 był ks. dr hab. Alfons Schletz CM.

3 stycznia 1965, niedziela Gniezno

9.30. Sesja przygotowawcza do obchodów Tysiąclecia w Gnieźnie. Obecni bp Bernacki, bp Czerniak, ks. Michalski. Ks[iądz] Palewodziński26, ks. Zientarski. Trzy sprawy:

1) tablica pamiątkowa księży, którzy zginęli w obozach koncentracyjnych - ma być umieszczona w wejściu południowym do katedry, na ścianie zachodniej;

2) kaplica M[atki] B[ożej] Częstochowskiej - ma pozostać w dotychczasowym miejscu i odnowiona całkowicie według projektu, który przedstawi prof. Torwirt27;

3) Wystawa Milenium w Gnieźnie.

10.30. Ks[iądz] rektor Więckowski28 z seminarium - kalendarium prac w Sem[inarium] Arc[y]b[isku]pim.

12.30. Ks[iądz] prał[at] Mieliński29, red[aktor] "Przewodnika Kat[olickiego]" z Poznania. Ocena sytuacji w wydawnictwie, trudności z cenzurą i papierem. Jakie są nadzieje?

16.00.a Opłatek dla pracowników odbudowy katedry. Przemawia ks. kan. J[an] Michalski, inż. Jędrzejczak30 i ja. Wszyscy pracownicy (25) otrzymują dary i wspólnie spożywamy podwieczorek.

18.00. A[rcy]b[isku]p B[olesław] Kominek31 z Wrocławia - sprawy Kom[isji] Duszp[asterskiej] i jutrzejszych obrad Kom[isji] Mar[yjnej].

19.00. Na wieczerzy są obecni abp Kominek, bp Modzelewski32 i inni.

a W rękopisie skreślone: Abp B. Kominek.

26 Edmund Palewodziński (1908-2001), ksiądz, od 1946 notariusz Trybunału Metropolitalnego w Gnieźnie; kanclerz kurii gnieźnieńskiej do 1988. Święcenia kapłańskie 1934. Od 1952 kanonik gremialny kapituły w Kruszwicy; od 1958 kanonik gremialny kapituły prymasowskiej w Gnieźnie. Wykładowca konserwacji zabytków w PWSD w Gnieźnie. Kapelan harcerzy. W czasie II wojny światowej więzień obozów koncentracyjnych Oranienburg-Sachsenhausen i Dachau, wykorzystywany do eksperymentów pseudomedycznych.

27 Leonard Torwirt (1912-1967), artysta malarz, konserwator zabytków, scenograf, docent UMK w Toruniu. W 1957 na zlecenie prymasa Wyszyńskiego wykonał dwie repliki cudownego obrazu Matki Bożej Częstochowskiej - jedną przeznaczoną dla papieża Piusa XII i drugą - tzw. Obraz Nawiedzenia, który w tym samym roku mimo sprzeciwów władz PRL rozpoczął peregrynację po parafiach polskich w ramach przygotowania duchowego Kościoła polskiego do Jubileuszu Tysiąclecia Chrztu Polski.

28 Kazimierz Więckowski (1917-1978), ksiądz, doktor teologii, profesor seminarium duchownego w Gnieźnie, egzaminator i sędzia prosynodalny od 1954, administrator parafii Pawłowo 1954-1970. Święcenia kapłańskie 1945. Sędzia synodalny od 1962. Kanonik gremialny kapituły kolegiaty św. Jerzego od 1963. Proboszcz parafii Łubów 1970-1978.

29 Roman Mieliński, właśc. Roman Kwasiborch (1906-1976), ksiądz, redaktor naczelny "Przewodnika Katolickiego" 1956-1967. Święcenia kapłańskie 1931. Podczas powstania warszawskiego kapelan AK. Po wojnie powrócił do Poznania. W 1948 został aresztowany przez UB i w 1951 skazany na 10 lat więzienia za przynależność do Zrzeszenia WiN. Wolność odzyskał w 1955. W 1957 wszedł w skład Komisji Prasowej Episkopatu Polski.

30 Nie udało się znaleźć bliższych danych o tej osobie.

31 Bolesław Kominek (1903-1974), specjalny delegat prymasa Polski z uprawnieniami biskupa rezydencjalnego we Wrocławiu 1956-1967, od 1962 arcybiskup tytularny. Święcenia kapłańskie 1927. Od 1945 administrator apostolski Opola, 1951-1956 deportowany poza Opolszczyznę. Sakra potajemnie 1954. Administrator apostolski ad nutum Sanctae Sedis archidiecezji wrocławskiej 1967-1972; arcybiskup metropolita wrocławski 1972-1974. Kardynał 1973. Wiceprzewodniczący Rady Konferencji Episkopatów Europy (CCEE) 1971-1974.

32 Jerzy Modzelewski (1905-1986), biskup pomocniczy warszawski 1959-1986, wikariusz generalny archidiecezji. Przewodniczył Radzie Prymasowskiej Budowy Kościołów Warszawy. Święcenia kapłańskie 1928. Od 1940 administrator parafii w Milanówku. Od września 1944 przechowywał urnę z sercem Chopina z kościoła św. Krzyża. 1949 proboszcz parafii św. Teresy od Dzieciątka Jezus na Tamce. W 1954 usunięty ze stolicy, został proboszczem w Ząbkach. 1956, po powrocie prymasa Wyszyńskiego, kanclerz kurii warszawskiej.

4 stycznia 1965, poniedziałek Gniezno

10.00. Komisja Maryjna Episkopatu. Obecni: bp K[azimierz] Kowalski33, abp B[olesław] Kominek, bp S[tefan] Bareła34, bp J[erzy] Modzelewski, bp T[adeusz] Etter35, bp J[an] Czerniak, bp L[ucjan] Bernacki, o. Bernard Przybylski36, prał. Kocyłowski37 z Wrocławia, ks. kan. Kitliński38, o[jciec] generał Tomziński39 z Jasnej Góry, o. Paweł Kosiak40, o. Ferdynand Pasternak41 OP42. Nieobecny bp Pawłowski43 i bp Majdański44 (rozbił się w aucie). Przewodniczy bp S[tefan] Bareła. Daję wprowadzenie do obrad, podkreślając, że wielką łaską dla nas było ogłoszenie Maryi Matką, gdyż stoimy przed IX Rokiem Wielkiej Nowenny, który ma być Rokiem Wdzięczności Matce Boga i ludzi w Polsce. Po odczytaniu protokołu z ostatniego posiedzenia dałem naświetlenie danych maryjnych z III sesji Soboru pod kątem ich aktualności duszpasterskiej na naszym terenie. Dopowiedzenia duszp[asterskie] do IX Roku W[ielkiej] N[owenny] daje bp J[an] Czerniak. Program Soborowy IV sesji ref[eruje] bp Bareła. Dyskusja nad oddaniem Narodu w niewolę Matce Boga. Oddanie stanowe i indywidualne omawia o. Ferdynand Pasternak. Przepracowano projekt współdziałania z IV Sesją Sob[orową]. Przyjęto do wiadomości program na 1966 r. Ojciec B[ernard] Przybylski referuje pokłosie publicystyki polskiej w związku z proklamacją Matki Bożej Matką Kościoła. A[rcy]b[isku]p Kominek informuje o pokłosiu duszpasterskim Nawiedzenia Obrazu Matki Bożej w arch[idiecezji] wrocławskiej. Nawiedzenie Obrazu Matki Bożej pójdzie do Katowic i do Krakowa. Opracowanie ksiąg "Soborowego Czynu Dobroci" prowadzi ks. prof. Majka45. Sesja skończyła się o godz. 19.15.

33 Kazimierz Józef Kowalski (1896-1972), biskup diecezjalny chełmiński od 1946. 1918-1919 powstaniec wielkopolski. Święcenia kapłańskie 1922. Od 1926 profesor w WSD w Gnieźnie i Poznaniu. Habilitacja 1930 na Wydziale Teologicznym UJ, a 1937 na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego. Od 1935 rektor WSD w Poznaniu. W czasie wojny ukrywał się w Pełkiniach n. Sanem. 1945 wrócił do Poznania. Aresztowany przez władze komunistyczne w 1950 z powodu zaboru Caritas. Przeprowadził synod diecezjalny (1959).

34 Stefan Bareła (1916-1984), biskup diecezjalny częstochowski 1964-1984. Święcenia kapłańskie 1944, 1950 doktor teologii. Ojciec duchowny w częstochowskim WSD 1956-1961. Biskup pomocniczy częstochowski 1961-1964.

35 Tadeusz Etter (1911-1984), biskup pomocniczy poznański 1959-1984. Święcenia kapłańskie 1934. Wikariusz generalny archidiecezji poznańskiej, kanonik kapituły poznańskiej i redaktor naczelny pisma "Biblioteka Kaznodziejska" 1956-1984.

36 Bernard Ludwik Przybylski OP (1907-1979), prowincjał polskiej prowincji dominikanów 1946-1950 i 1963-1966. Przewodniczący Konferencji Wyższych Przełożonych Zakonów Męskich 1963-1966. W zakonie od 1928. Święcenia kapłańskie 1933. Duszpasterz akademicki w Poznaniu i w Warszawie. Od 1951 mieszkał w klasztorze na Służewie w Warszawie. W 1956 założyciel Polskiego Studium Mariologicznego, a w 1958 Instytutu Tomistycznego. Inicjator międzynarodowych kongresów mariologicznych.

37 Hieronim Kocyłowski (1910-1983), ksiądz, magister teologii, wicekanclerz kurii wrocławskiej 1957-1971, a następnie kanclerz 1971-1983. Święcenia kapłańskie 1934. Notariusz przemyskiej kurii biskupiej 1939-1945. Konsultor w procesach małżeńskich przy Episkopacie Polski od 1954.

38 Antoni Kitliński (1909-1981), ksiądz, proboszcz w parafii archikatedralnej św. Jana Chrzciciela od 1958. Święcenia kapłańskie 1932. Proboszcz parafii św. Antoniego z Padwy w Warszawie od 1945. W 1951 skazany na 6 lat więzienia. Uczestnik powstania warszawskiego. Członek Komisji Duszpasterstwa Stanowo-Zawodowego.

39 Jerzy Tomziński OSPPE (1918-2021), ojciec, 1963-1975 generał zakonu paulinów. Święcenia kapłańskie 1944. 1952-1957 przeor klasztoru na Jasnej Górze. Korespondował z prymasem uwięzionym w Komańczy. 1956 był współorganizatorem uroczystości Jasnogórskich Ślubów Narodu. Autor słynnego listu zapraszającego na śluby jasnogórskie, rozesłanego potajemnie do parafii w całej Polsce. 1990-1993 ponownie przeor klasztoru jasnogórskiego. W swoim testamencie prymas zaliczył go do grona najbliższych współpracowników.

40 Paweł Kosiak OSPPE (1916-1997), paulin, definitor generalny zakonu paulinów 1952-1963. W 1934 wstąpił do nowicjatu paulińskiego. Święcenia kapłańskie 1942. W zakonie pełnił funkcję podprzeora jasnogórskiego 1950-1952, wikariusza generalnego 1969-1975 i 1978-1984. Wybitny mariolog i kaznodzieja.

41 Stanisław Ferdynand Pasternak OSPPE (1921-1999), paulin, teolog i doktor prawa kanonicznego. 1943 wstąpił do zakonu paulinów. 1949 otrzymał święcenia kapłańskie. 1951 ukończył teologię na UJ. 1953-1956 był rektorem Instytutu Teologicznego Ojców Paulinów w Krakowie. 1963 ukończył prawo kanoniczne na ATK. 1964 otrzymał doktorat prawa kanonicznego. Od 1968 wykładał na ATK. Habilitacja 1973. 1984-1987 dziekan Wydziału Prawa Kanonicznego ATK.

42 Informacja nieścisła. W rzeczywistości o. Pasternak nie był dominikaninem (OP), lecz paulinem (OSPPE).

43 Antoni Pawłowski (1903-1968), biskup diecezjalny włocławski 1952-1968, profesor teologii, mariolog. Święcenia kapłańskie 1926. Przed wojną wykładał m.in. na UW i USB w Wilnie. 1942-1944 więziony w niemieckich obozach pracy. Rektor WMSD w Warszawie 1949-1953. Biskup koadiutor bp. Radońskiego od 1950. Sakrę biskupią otrzymał z zachowaniem dyskrecji w Siedlcach, a ingres do swojej katedry odbył w 1953. Zginął w wypadku samochodowym.

44 Kazimierz Majdański (1916-2007), biskup pomocniczy włocławski 1962-1979, redaktor naczelny "Ateneum Kapłańskiego" 1956-1974. W czasie wojny więzień KL Sachsenhausen i KL Dachau. Święcenia kapłańskie 1945. Wicerektor WSD we Włocławku 1952-1957. Organizator i dyrektor Instytutu Studiów nad Rodziną w Łomiankach 1975-1993. Biskup diecezjalny szczecińsko-kamieński 1979-1992. Arcybiskup tytularny od 1992.

45 Józef Majka (1918-1993), ksiądz, doktor filozofii, wykładowca katolickiej nauki społecznej i socjologii religii na KUL do 1970 i w Tarnowskim Instytucie Teologicznym 1950-1970. Święcenia kapłańskie 1942. Habilitacja 1958. Wykładowca w Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie 1968-1980. Dziekan Papieskiego Fakultetu Teologicznego we Wrocławiu i rektor AWSD 1970-1988. 1985 profesor zwyczajny. 1990 infułat. Konsultor Rzymskiego Sekretariatu dla Niewierzących 1973-1988.

6 stycznia 1965, środa Warszawa - Wołomin

8.00. Uroczystość Objawienia Pańskiego. Pracuję w domu. Dziś młodzież poszła do szkoły. B[isku]p Choromański46 protestował.

10.30. W bazylice archidiec[ezjalnej] - celebra pontyfikalna. Piękne kazanie o aktualności dzisiejszej uroczystości wygłosił ks. kan. Miziołek47. Po sumie wygłaszam Słowo Boże, w którym przeprowadzam myśl - Mędrcy kierują wszystko ku Dzieciątku - mirrę, kadzidło i złoto.

12.30. U ks. kan. Baszkiewicza48 - podaję do wiadomości powołanie ks. M[ieczysława] Jankowskiego49 do gremium kapituły kat[edralnej] i odznaczenie ks. Baszkiewicza godnością kanonika hon[orowego] kapituły.

16.00. Cech skórników z rodzinami składa życzenia. Wygłaszam do nich przemówienie.

18.00. Jedziemy do Wołomina z ks. prał. Padaczem. Wejście do świątyni jest tak trudne, że przeciskamy się przez zwarty tłum wiernych. Stoją w ciszy i śpiewają. Na tle konstytucji De Ecclesia50 wygłaszam kazanie godzinne, w którym staram się załagodzića sytuację drażliwą, jaka tu była. Po ks. Grabowskim51 pozostał kościół, wybudowany z wielkim nakładem pracy. Ale poza tym - nic. Człowiek popsuł dzieło człowieka. Szczęście, że odszedł. Przy wieczerzy gawędziliśmy o przeżyciach Wołomina, który został uratowany przed "kościołem narodowym"52.

21.00. Powrót do W[arsza]wy z ks. Piórkowskim53, który omawia sprawę Wierzbicy54.

a W rękopisie: wyłagodzić.

46 Zygmunt Choromański (1892-1968), biskup pomocniczy warszawski 1946-1968, sekretarz Konferencji Episkopatu Polski 1946-1968, członek Komisji Mieszanej przedstawicieli rządu i Episkopatu od 1949. Święcenia kapłańskie 1916. W okresie międzywojennym kanclerz kurii oraz proboszcz parafii św. Aleksandra w Warszawie. 1948-1949 wikariusz generalny i kapitulny archidiecezji po śmierci kard. Hlonda.

47 Władysław Miziołek (1914-2000), ksiądz, doktor teologii, rektor WMSD w Warszawie 1957-1969. Święcenia kapłańskie 1940. Kanonik kapituły warszawskiej od 1957. Biskup pomocniczy warszawski 1969-1992. 1974-1984 przewodniczący Komisji Episkopatu Polski ds. Ekumenizmu. W 1979 i 1983 organizator wizyt Jana Pawła II w Warszawie. W 1981, po śmierci prymasa Wyszyńskiego wikariusz kapitulny archidiecezji. 1982 przewodniczący Prymasowskiego Komitetu Pomocy Internowanym. Od 1992 na emeryturze.

48 Jerzy Baszkiewicz (1914-1984), ksiądz, proboszcz parafii archikatedralnej w Warszawie 1964-1980. Święcenia kapłańskie 1940. Jako naczelny kapelan Zgrupowania AK "Kampinos" był zwierzchnikiem ks. Stefana Wyszyńskiego w konspiracji. Ścigany po wojnie przez NKWD, z polecenia przyszłego prymasa Polski wyjechał do Włocławka, gdzie przez rok pracował w parafii św. Jana. Po powrocie w 1946 do Warszawy pracował w kilku stołecznych parafiach i jako ekonom w seminarium metropolitalnym.

49 Mieczysław Jankowski (1909-1986), ksiądz, kanonik, przewodniczący Komisji Muzyki Kościelnej w Wydziale Duszpasterstwa Kurii Metropolitalnej Warszawskiej. Wykładowca śpiewu kościelnego w WMSD. Dyrygent chóru przy katedrze św. Jana Chrzciciela. Święcenia kapłańskie 1934.

50 Łac. o Kościele (chodzi o przyjętą na III sesji Soboru Watykańskiego II w 1964 Konstytucję dogmatyczną o Kościele Lumen gentium).

51 Mieczysław Grabowski (1906-1984), ksiądz, proboszcz parafii Matki Bożej Częstochowskiej w Wołominie 1950-1963, następnie dyrektor cmentarza na Woli. Święcenia kapłańskie 1937. Dyrektor administracyjny Romy 1946-1950. W czasie II wojny światowej pomagał ukrywającym się Żydom. W Wołominie w latach 1950-1953 wybudował obecny kościół, dwukrotnie większy od zburzonego przez Niemców w czasie wojny.

52 Prymas nawiązuje do faktu, że władze komunistyczne podsycały konflikty w parafiach rzymskokatolickich i w wypadku rozłamu starały się wspomagać tworzenie przez zbuntowane społeczności parafii w ramach Kościoła polskokatolickiego (np. w parafii Wierzbica w diecezji sandomierskiej).

53 Bronisław Piórkowski (1906-1995), ksiądz, doktor prawa kanonicznego, sędzia prosynodalny Sądu Metropolitalnego Warszawskiego, proboszcz parafii św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Warszawie 1960-1985. Święcenia kapłańskie 1931. Proboszcz parafii pw. Dzieciątka Jezus w Warszawie 1949-1960.

54 W Wierzbicy w latach 1962-1977 trwał gwałtowny konflikt religijny, podsycany przez władze komunistyczne. Spowodowany został tym, że miejscowy wikary ks. Zdzisław Kos został przeniesiony przez biskupa Gołębiowskiego do innej parafii, ale z poparciem znacznej części parafian zajął kościół parafialny i stworzył związek wyznaniowy o nazwie "Niezależna Samodzielna Parafia Rzymskokatolicka w Wierzbicy". Część wierzbiczan wierna Kościołowi uczęszczała na msze odprawiane w domach prywatnych lub pod gołym niebem. W trakcie konfliktu dochodziło do kłótni, bójek i podpaleń. W 1962 buntownicy uprowadzili bp. Gołębiowskiego i wywieźli do Wierzbicy. Ostatecznie ks. Kos został ekskomunikowany, a zbuntowani wierni doprowadzili do założenia parafii mariawickiej.

7 stycznia 1965, czwartek Warszawa

10.00. Matka Scholastyka Szyłkiewicz55, przeł[ożona] gen[eralna] - w sprawie położenia Zgromadzenia ss. Samarytanek56 i zakładu57. Dom, rozpoczęty przez zgromadzenie, obecnie buduje Wydział Zdrowia i Opieki Społ[ecznej]. Potrzebna nowa mistrzyni nowicjatu. Warunki wyżywienia trudne tam, gdzie nie ma uposażenia dla sióstr. Sprawy siostry Caritas w Parchowie, skąd została odwołana i umieszczona w Fiszorze. Należy ją tam pozostawić i nie delegować na nową placówkę.

11.00. Ks[iądz] Janusz Tarnowski58 w sprawie daty Pielgrzymki Nauczycielstwa na Jasną Górę, w dniu 1 lipca ks. Czajkowski59 z Zalesia D[olnego] - w sprawie warunków nabycia domu dla parafii od p. Radwanów60. Rzecz korzystna. Ks[iądz] Żmijewski61 z Jeziorny-Klarysewa - dotyczy nabycia domu pod kaplicę dla Klarysewa. Poprzednie projekty nie udały się. Są inne obiekty do rozważenia. Można próbować. Ks[iądz] Stanisław Dymek62 - sprawa duszpasterstwa w parafii św. Krzyża. Kolęda w domach parafian. Otrzymuje pomoc na złocenie wielkiego ołtarza. Ks[iądz] Wł[adysław] Figiel63 TJ, neoprezbiter - po święceniach, prosi o błogosławieństwo.

12.00. Ks[iądz] d[okto]r Tadeusz Szwagrzyk64, wicerektor semin[arium] diec[ezjalnego] częstochowskiego w Krakowie, powołany na sufragana częst[ochowskiego] - składa konsens kanoniczny65, prosi o konsekrację. Proszę, by tak rzecz uzgodniono, by wśród konsekratorów był metropolita krakowski66.

16.00. Konsulta Wyższych Przełożonych Zakonów Męskich. Sprawa stosunku U[rzędu do] s[praw] W[yznań] do Konsulty na tle rozmów z prowincjałami. Posiedzenie Wyższych Przełożonych Zakonów Męskich będzie na J[asnej] G[órze] w dniu 2-4 maja. Temat: VI rozdział Konstytucji De Ecclesia. Oddanie się Matce Najśw[iętszej] będzie miało miejsce 2 maja wieczorem. Sprawa kaznodziejstwa na misjach i rekolekcjach.

55 Scholastyka Jadwiga Szyłkiewicz (OSBSam).

56 Chodzi o Zgromadzenie Sióstr Benedyktynek Samarytanek Krzyża Chrystusowego.

57 Chodzi tu o macierzysty dom zgromadzenia oraz dom opieki nad osobami upośledzonymi umysłowo w Niegowie, który ostatecznie został w 1966 upaństwowiony, a siostry pozostały w nim jako pracownice zakładu. W 1991 zgromadzenie odzyskało placówkę. W Parchowie znajdowała się placówka prowadzona przez sakramentki podporządkowana ZK Caritas. W Fiszorze natomiast działał dom sióstr i zakład dla upośledzonych chłopców. W latach 1974-1978 wypoczywał w nim prymas Wyszyński i spotykał się z kard. Wojtyłą.

58 Janusz Tarnowski (1919-2012), ksiądz, doktor pedagogiki, wykładowca w WMSD w Warszawie od 1956. Święcenia kapłańskie 1943. Doktorat na KUL 1962, habilitacja 1972. Wykładowca na ATK w Warszawie, późniejszym UKSW, 1966-2001. Członek Komitetu Nauk Pedagogicznych PAN od 1985.

59 Antoni Czajkowski (1909-1985), ksiądz, proboszcz parafii NMP Wspomożycielki Wiernych w Zalesiu Dolnym 1956-1967. Święcenia kapłańskie 1939. Żołnierz ZWZ, następnie AK, zatrzymany przez UB na fali aresztowań grupy Witolda Pileckiego, więziony do 1956.

60 Chodzi zapewne o rodzinę zmarłego Władysława Radwana (1884-1963), nauczyciela i działacza oświatowego i działacza ruchu ludowego, organizatora polskiego skautingu, organizatora kształcenia nauczycieli, kierownika Departamentu Oświaty w Delegaturze Rządu na Kraj, pracownika Ministerstwa Oświaty w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej; Józefa Radwana (1887-1977), urzędnika, ministra reform rolnych II Rzeczypospolitej, brata Władysława; lub Wacława Teofila Radwana (1887-1962), grafika i malarza, profesora ASP, uczestnika powstania warszawskiego, stryjecznego brata Józefa i Władysława.

61 Antoni Żmijewski (1935-1973), ksiądz. Kapelan i budowniczy kościoła w Klarysewie 1963-1973. Święcenia kapłańskie 1958.

62 Stanisław Dymek CM (1916-1956), ksiądz, 1950-1956 proboszcz nowo utworzonej warszawskiej parafii św. Wincentego a Paulo przy ul. Opaczewskiej (obecnie pod nazwą NMP Królowej Świata). Śluby wieczyste 1934. Święcenia kapłańskie 1943. Od 1944 wikariusz parafii św. Krzyża w Warszawie. Powstaniec warszawski. 1947-1950 organizator Warszawskich Pieszych Pielgrzymek na Jasną Górę.

63 Władysław Figiel SJ (ur. 1934), jezuita, duszpasterz, katecheta i kapelan szpitalny. W zakonie od 1952. Święcenia kapłańskie 1964.

64 Tadeusz Stanisław Szwagrzyk (1923-1992), doktor prawa kanonicznego, biskup pomocniczy częstochowski 1965-1992. Święcenia kapłańskie 1949. Od 1954 pracownik kurii częstochowskiej. Od 1955 wykładowca, 1956-1962 prefekt, 1962-1964 wicerektor w seminarium częstochowskim. 1962 zastępca profesora PWT w Krakowie. Od 1965 był wikariuszem generalnym diecezji. W 1984, po śmierci biskupa Stefana Bareły wikariusz kapitulny diecezji.

65 Konsens kanoniczny; tu: zgoda nominata na przyjęcie święceń biskupich wymagana przez prawo kanoniczne.

66 Chodzi o abp. Karola Wojtyłę. Karol Wojtyła (1920-2005), arcybiskup metropolita krakowski 1964-1978, wykładowca etyki na KUL 1954-1978, poeta, filozof, przyszły papież Jan Paweł II. Święty Kościoła katolickiego. Święcenia kapłańskie 1946. Biskup pomocniczy krakowski 1958-1964. Od 1967 kardynał. Wybrany papieżem na konklawe w październiku 1978. Beatyfikowany w 2011 i kanonizowany w 2014.

8 stycznia 1965, poniedziałek Warszawa

7.30. Msza św. w domu.

10.00. Ks[iądz] prał[at] Ugniewski67 - sprawa pomocy NCWC68 dla Fundacji Piusa XI69 w Tarchominie. Ks[iądz] Jan Szymusiak SJ70 i ks. St[anisław] Głowa71 - autorzy Breviarium fidei72 - dziękują za błog[osławieństwo] Ojca Świętego. Ks[iądz] Jan Sikora73 - bierzmowanie w Wołominie, 12 czerwca [19]65 r. M[atka] Inez Skałkowska74, prow[incjałka] nazaretanek - trudności pracy wychowawczej. Ks[iądz] Olgierd Kokociński75 - sprawy zgromadzenia, m.in. ks. Stefana Tabora76, który był w Niemczech i tam starał się swoją opinię poprawić. Trzeba go uważać za paranoika. O[jciec] Stanisław Wójcik77 CSSR - po wizytacji w Tow[arzystwie] Chrystusowym - uwagi o reorganizacji pracy księży chrystusowców na placówkach duszpasterskich. Reorganizacja pracy w zgr[omadzeniu] z Sewerynowa78. Wniosek - zamiast kapituły mianować zarząd. Można pracować w tym kierunku. Ks[iądz] Zb[igniew] Gorzkowski79, wikariusz parafii Nawrócenia św. Pawła - prosi o samodzielną placówkę. Narzeka na ciężką pracę w par[afii]. Inż[ynier] Krekora80- w sprawie usunięcia jego brata z Sem[inarium] M[e]t[ro]p[olitalnego]. Odp[owiedź]: brat nie może być przyjęty. Alfred Łaszowski81 - w sprawie stosunków K[ościo]ła i państwa. Nowy model gospodarczy. Zwiastun czarnej chmury. Przypomina nieco p. Piaseckiego82. Nastroje w PAX - chcieliby ekspiacji, ale nie mają odwagi. H[ubert] Lubomirski83 - sprawa apostolatu świeckich. Odsyłam do abp. Kominka i bp. Bednorza84. W związku z wywodem pana A[lfreda] Ł[aszowskiego] można zanotować, że zdaniem jego w partii są orientacje (p. Mijal85), które gotowe są w razie osiągnięcia władzy wrócić do ostrych form represji przeciwko Kościołowi, nie wyłączając odosobnienia prymasa Polski. Takie rzeczy słyszałem wiele razy od p. B[olesława] Piaseckiego.

13.00. Ks[iądz] Chudy86 TJ, dyrektor Pracowni Pomocy Duszp[asterskiej] - sprawozdanie ze stanu przebudowy garażu na pracownię.

16.00. Ewa Szelburg-Zarembina87 - rozmowa o twórczości na tle św. Franciszka. Starsza pani.

17.00. Młodzież akademicka z Rodziny Rodzin88 w liczbie ponad 130 z opłatkiem i kolędą. Wygłaszam godzinne przemówienie o Soborze. Młodzież śpiewa kolędy, deklamuje i bawi się pogodnie.

67 Stefan Ugniewski (1890-1974), ksiądz, proboszcz parafii św. Stanisława Kostki w Warszawie w latach 1933-1974. Prałat, kanonik kapituły metropolitalnej, doktor prawa kanonicznego. Założyciel Fundacji im. Ojca Świętego Piusa XI, prowadzącej w podwarszawskim Chotomowie i Tarchominie dwa domy dla sierot po żołnierzach poległych w czasie działań I wojny światowej. Święcenia kapłańskie 1913.

68 NCWC (ang. National Catholic Welfare Council, dosł. Narodowa Katolicka Rada Dobrobytu), istniejący od 1919 do 1966 poprzednik dzisiejszej United States Conference Catholic Bishops. Odbywały się w jej ramach coroczne spotkania biskupów amerykańskich oraz działał jej stały sekretariat.

69 Chodzi o Dom Dziecka im. Piusa XI na Tarchominie, założony przez fundację imienia papieża w 1926 i prowadzony nieprzerwanie do dziś przez siostry służebniczki NMP Niepokalanie Poczętej.

70 Jan Maria Szymusiak SJ (1920-1987), patrolog i badacz piśmiennictwa wczesnochrześcijańskiego. W czasie wojny walczył w wojsku polskim we Francji. 1941 wstąpił do zakonu jezuitów. 1950 święcenia kapłańskie. 1957 doktorat na Gregorianum z teologii, a w 1958 na Sorbonie z filologii klasycznej. Od 1958 wykładowca w Bobolanum i na KUL. 1965 habilitacja na KUL. 1974 opuścił zakon i ożenił się.

71 Stanisław Głowa SJ (ur. 1930), doktor teologii, współredaktor dwu pierwszych wydań Breviarium fidei z 1964 i 1989, wykładowca w Bobolanum w Warszawie od 1961. W zakonie od 1948. Święcenia kapłańskie 1957. Doktor Gregorianum 1960. 1984-1987 rektor Bobolanum.

72 Breviarium fidei - pełny tytuł "Breviarium fidei". Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła - wydany w Polsce zbiór fragmentów orzeczeń soborów i synodów oraz bulli, encyklik i przemówień papieskich. Jego autorami byli ks. Stanisław Głowa SJ oraz ks. Jan Maria Szymusiak SJ. Pierwsze wydanie ukazało się w 1964. Wybór tekstów miał układ rzeczowy. Potem jeszcze wydano dwa wznowienia pod inną redakcją.

73 Jan Sikora (1921-2011), ksiądz, magister teologii, proboszcz w Wołominie 1963-1999. W czasie II wojny światowej służył w AK. Święcenia kapłańskie 1950. Wikariusz parafii MB Częstochowskiej w Wołominie do 1962. Wicedziekan, a następnie dziekan radzymiński od 1962. Po 1999 na emeryturze w Wołominie.

74 M. Inez Skałkowska CSFN.

75 Olgierd Kokociński COr (1916-2001), prokurator Krajowego Instytutu Oratorium św. Filipa Neri 1952-1970. W zakonie od 1937. Święcenia kapłańskie 1941. Przełożony domu w Tarnowie 1952-1970 i 1973-1976. Członek konsulty KWPZM. 1977-1997 przełożony domu rzymskiego.

76 Stefan Tabor COr, zasuspendowany w wyniku propagowania rzekomych objawień osoby, którą uznał za mistyczkę.

77 Stanisław Wójcik CSsR (1903-1985), redemptorysta, redaktor naczelny "Homo Dei" 1958-1982, doktor prawa kanonicznego. Święcenia kapłańskie 1928. Tłumacz Księgi Psalmów 1947. Konsultor ds. małżeńskich 1953-1964, członek Komisji KEP ds. duchowieństwa, wizytator zakonów, członek KWPZM. Wykładowca w WSD redemptorystów w Tuchowie, przełożony domu prowincjalnego redemptorystów w Warszawie.

78 Chodzi o Zgromadzenie Sióstr Sług Jezusa, jedno z tzw. zgromadzeń honorackich, założone przez bł. Honorata Koźmińskiego i Eleonorę Motylkowską w 1884. Dom Generalny znajduje się na ul. Sewerynów, dziś w Warszawie.

79 Zbigniew Gorzkowski (1923-1986), ksiądz, od 1965 proboszcz parafii Białynin. Święcenia kapłańskie 1955. 1956-1965 wikariusz w Skierniewicach. Proboszcz parafii św. Jadwigi w Warszawie 1973-1986.

80 Inż. Krekora - nie udało się ustalić bliższych danych.

81 Alfred Łaszowski (1914-1997), pisarz i krytyk literacki, związany ze Stowarzyszeniem PAX, publicysta "Kierunków" i "Dziś i Jutro". Przed wojną publicysta "Prosto z Mostu" i członek RNR "Falanga".

82 Bolesław Piasecki (1915-1979), polityk, prawnik, założyciel i w latach 1952-1979 przewodniczący Stowarzyszenia PAX. 1934 przywódca ONR, 1934-1939 RNR "Falanga". 1934 osadzony w Berezie Kartuskiej. 1940 twórca Konfederacji Narodu, dowódca UBK, od 1943 - w AK. Aresztowany 1944 przez NKWD, zwolniony 1945 po podjęciu współpracy z Sowietami. W 1945 założyciel tygodnika "Dziś i Jutro". Stolica Apostolska potępiła w 1955 jego poglądy (konkretnie książkę Zagadnienia istotne z 1954). Poseł na sejm PRL 1965-1979. Członek Rady Państwa 1971-1979.

83 Hubert Stanisław Lubomirski (1914-1977).

84 Herbert Bednorz (1908-1989), 1950-1967 biskup pomocniczy katowicki i koadiutor z prawem następstwa po bp. Stanisławie Adamskim. Święcenia kapłańskie 1932. 1937-1946 wikariusz i administrator parafii w Brzezinach Śląskich. Od 1946 pracownik kurii katowickiej. W listopadzie 1952 aresztowany i usunięty z diecezji przez władze państwowe. W 1956 wrócił do Katowic. Biskup katowicki 1967-1985. Przeprowadził synod diecezjalny 1970-1972-1976. 1980 przeniósł siedzibę WSD śląskiego z Krakowa do Katowic.

85 Kazimierz Mijal (1910-2010), 1948-1966 członek PZPR. Członek PPR od 1942, sekretarz obwodu PPR w Krakowie. 1943-1956 poseł. 1945-1947 prezydent Łodzi. 1947-1950 szef Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP. 1948-1959 członek KC PZPR, 1952-1956 szef Urzędu Rady Ministrów. 1950-1952, a następnie 1956-1957 minister gospodarki komunalnej. W 1966 opuścił nielegalnie Polskę, udając się na emigrację do Albanii i Chin, gdzie kierował tzw. Komunistyczną Partią Polski. 1984 wrócił do kraju.

86 Kazimierz Chudy SJ (1910-1999), pracownik w biurze Komisji Episkopatu Polski ds. Środków Społecznego Przekazu do 1966. Więzień obozów Dachau i Sachsenhausen jako kleryk 1940-1945. Święcenia kapłańskie 1946. Administrator z ramienia prymasa Polski budynku Nuncjatury Apostolskiej w Warszawie w latach 1966-1985. W 1985 przeniesiony do parafii św. Szczepana przy ul. Narbutta 21 w Warszawie.

87 Ewa Szelburg-Zarembina (1899-1986), powieściopisarka, poetka, dramaturg, eseistka, znana z twórczości dla dzieci i młodzieży. Pierwszy Kanclerz Kapituły Orderu Uśmiechu 1968-1976. W 1965 zwróciła się z apelem o uczczenie męczeństwa dzieci w dziejach Polski, co zaowocowało powstaniem Pomnika - Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie.

88 Rodzina Rodzin, ruch apostolski zainicjowany w 1952, założony przez Marię Wantowską z Instytutu Prymasowskiego, akcentujący jako główne elementy duchowości: eklezjalność, maryjność, polskość, rodzinność, w tym również wzajemną pomoc między rodzinami.

9 stycznia 1965, sobota Warszawa

9.00. Ks[iądz] Buxakowskia 89, duszpasterz krajowy Służby Zdrowia. Projekty na konferencję Komisji Duszp[asterskiej], na Podkomisję [do] Spraw Rodziny i na konferencję w dniu 7 lutego.

10.00. Sesja K[urii] M[etropolitalnej] W[arszawskiej] - terminarz czynności diec[ezjalnych]. Ustala się termin Kongregacji Diec[ezjalnych], przyśpieszony z powodu IV Sesji Soborowej, oddania diec[ezji] Matce Najśw[iętszej] (8 września). Na Sobór jechałby bp Modzelewski, a później bp Majewski90. B[isku]p Z[bigniew] Choromański rezygnuje z wyjazdu. B[isku]p Dąbrowski91 pozostałby w kraju. Sprawy gospodarcze - nabycie placów pod przyszłe świątynie w nowych osiedlach. Należy powołać Komitet Obchodów Milenium 1966 dla Archidiec[ezji] Warszawskiej. Projekt przedstawi bp J[erzy] Modzelewski. Sprawy personalne.

12.30. Po sesji, w kaplicy ks. kan. Jankowski w obecności Kapituły złożył przysięgę i był instytuowany92. Nowy kanonik od 25 lat prowadzi naukę śpiewu i muzyki kościelnej w Sem[inarium] M[e]tr[o]p[olitalnym].

13.15. S[iostra] Mary Concordia OP93 z Rodezji Poł[udniowej]94, dom[inikanka] pochodząca z [miejscowości] Bzie Górne na G[órnym] Śl[ąsku], od 16 lat pracująca w Afryce, odwiedza rodzinę - prosi o błogosławieństwo.

16.00. Ks[iądz] prał[at] Cz[esław] Miętek95, ojciec duchowny Sem[inarium] M[e]t[ro]p[olitalnego] - koncentruje się kleryków wziętych do wojska w Gdańsku i in[nych], w warunkach b[ardzo] korzystnych.

17.00. B[isku]p Z[bigniew] Choromański - w sprawie zapowiedzianej wizytacji w Sem[inarium] M[e]t[ro]p[olitalnym]. Stoimy na stanowisku, że po liście do rządu PRL wymawiającym prawo do wizytacji nie możemy dopuścić do wizytacji. Trzeba o tym powiadomić rektorów sem[inariów] diec[ezjalnych].

19.00. W k[oście]le par[afialnym] Dzieciątka Jezus na Żoliborzu z okazji piętnastolecia powstania parafii, jestem na Mszy św. i wygłaszam przemówienie o Soborze. Na górze, w mieszkaniu ks. Foksa96, proboszcza, przyjmuję 15-latków, którzy byli ochrzczenib w tej parafii egzotycznej, do dziś dnia mieszczącej się w kaplicy powstałej z podwórka. Przed 15 laty odprawiałem tu pierwszą Mszę św. w baraczku, na ołtarz kapała woda z rozpuszczającego się śniegu. Dziś jest miła kaplica na tysiąc osób, ale niewystarczająca na parafię liczącą około 10 tysięcy wiernych97.

Dalsza część w wersji pełnej

a W rękopisie: ks. Buksakowski.

b W rękopisie: które były ochrzczone.

89 Jerzy Buxakowski (1926-2011), ksiądz, teolog moralny, wykładowca w WSD w Pelplinie od 1956, później jego wieloletni rektor. 1964-1976 ogólnopolski duszpasterz lekarzy. W czasie wojny żołnierz Szarych Szeregów (ps. Cis). Święcenia kapłańskie 1949. Doktorat na UJ, habilitacja na KUL 1984. Wieloletni sekretarz Komisji Episkopatu Polski ds. Rodzin. Współpracownik kard. Wojtyły i kard. Wyszyńskiego. 1982-1992 przewodniczący Konferencji Rektorów WSD w Polsce. Autor podręczników teologii dogmatycznej.

90 Wacław Majewski (1891-1983), biskup pomocniczy warszawski i proboszcz warszawskiej parafii Najświętszego Zbawiciela 1946-1983. Święcenia kapłańskie 1916. Od 1942 proboszcz parafii archikatedralnej. Zarządzał archidiecezją warszawską w okresie uwięzienia prymasa Wyszyńskiego.

91 Bronisław Dąbrowski FDP (1917-1997), biskup pomocniczy warszawski 1961-1993, orionista. Śluby wieczyste 1943, święcenia kapłańskie 1945. Kierownik Wydziału Spraw Zakonnych SPP oraz dyrektor Biura Sekretariatu Episkopatu od 1950. Sekretarz generalny KEP 1969-1993, członek Komisji Mieszanej i Komisji Wspólnej od 1969. Arcybiskup tytularny od 1982. Jeden z najbliższych współpracowników prymasa Wyszyńskiego i prymasa Glempa.

92 To jest: wprowadzony na urząd.

93 Mary Concordia OP - nie udało się ustalić bliższych szczegółów, prawdopodobnie dominikanka misjonarka od Najświętszego Serca Jezusowego, które to zgromadzenie działa w dzisiejszym Zimbabwe.

94 Rodezja Południowa, brytyjska kolonia w południowej Afryce istniejąca w latach 1923-1964. Od 1964 kraj nosił nazwę Rodezja, aż do 1980, gdy zmienił nazwę na Zimbabwe.

95 Czesław Miętek (1906-1986), ksiądz, ojciec duchowny WMSD 1952-1982 (a faktycznie do śmierci). Święcenia kapłańskie 1938. Kapelan papieski od 1958. Kanonik gremialny kapituły kolegiaty łowickiej od 1967.

96 Franciszek Foks (1916-2003), ksiądz, proboszcz parafii Dzieciątka Jezus w Warszawie 1960-1970. Święcenia kapłańskie 1941. 1958-1971 przewodniczył Kolegium Wydziału Nauki Katolickiej archidiecezji i odpowiadał za katechizację. 1970-1993 był proboszczem parafii Najczystszego Serca Maryi w Warszawie-Grochowie, a następnie rezydentem.

97 W latach 1973-1977 świątynię parafialną Dzieciątka Jezus rozbudowano według projektu Władysława Pieńkowskiego.

WSTĘP DO TOMU DWUNASTEGO

Oddajemy do rąk czytelnika dwunasty tom zapisków prymasa Stefana Wyszyńskiego, dotyczący w całości roku 1965.

Okres ten przypadał na przełom ósmego i dziewiątego roku trwania Wielkiej Nowenny Tysiąclecia Chrztu Polski, pomyślanej przez prymasa Wyszyńskiego jako zakrojony na szeroką skalę program duszpasterski moralnego i duchowego odrodzenia narodu1. Do 3 maja 1965 r. (wtedy bowiem w związku z odnowieniem Ślubów Jasnogórskich Narodu Polskiego przypadał początek kolejnego roku Wielkiej Nowenny) trwał rok ósmy, którego przekaz skoncentrowany był na walce z narodowymi wadami: pijaństwem, lenistwem i marnotrawstwem, oraz na zdobywaniu przez Polaków cnót chrześcijańskich. Toczył się on pod hasłem: "Nowy człowiek w Chrystusie". Później rozpoczął się rok dziewiąty Wielkiej Nowenny (obejmujący przełom lat 1965 i 1966), przeżywany w polskim Kościele w duchu zawołania: "Weź w opiekę naród cały". Został on poświęcony Matce Najświętszej i kultowi maryjnemu. Miał przygotować wszystkich Polaków do złożenia aktu oddania narodu polskiego w macierzyńską niewolę Maryi, co ostatecznie nastąpi w maju 1966 r. W roku poprzednim, którego dotyczy publikowany właśnie tom zapisków prymasowskich, poszczególne środowiska i regiony składały już jednak partykularne akty oddania, które przygotowywały ogólnonarodowy akt stanowiący kulminację całej akcji.

Jednocześnie rok 1965 był czwartym rokiem trwania Soboru Watykańskiego II. Czwarta - i ostatnia - sesja soborowa odbyła się w dniach 14 września - 8 grudnia 1965 r. W jej trakcie zostało przyjętych 11 z 16 dokumentów soborowych, w tym kilka wzbudzających najbardziej gorące dyskusje pomiędzy ojcami soborowymi: m.in. Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes oraz Deklaracja o wolności religijnej Dignitatis humanae. Prymas Wyszyński podczas tej sesji zasiadał wciąż w prezydium Soboru2, jako jedyny przedstawiciel Europy Wschodniej. Brał udział w dyskusjach nad dwoma wspomnianymi już najbardziej kontrowersyjnymi dokumentami soborowymi, zabierając głos w auli soborowej. 5 października mówił na temat przyszłej konstytucji o Kościele w świecie współczesnym, a wcześniej - 20 września - na temat schematu o wolności religijnej. Po raz trzeci wypowiedział się na forum w krótkim referacie dotyczącym odpustów.

Wystąpienie z 20 września było może najbardziej istotnym, a z pewnością najbardziej dramatycznym z przemówień soborowych kard. Wyszyńskiego. Mówił w nim o odmiennym znaczeniu terminów i sformułowań w "wolnym świecie" i w bloku komunistycznym, w którym panował - jak to określił w sposób nieco archaiczny kard. Wyszyński - "diamat", tj. materializm dialektyczny, który wypacza nawet podstawowe pojęcia. Dodajmy od siebie, że wypowiedź ta nie spotkała się ze zrozumieniem ze strony większości ojców soborowych.

Należy też podkreślić rolę prymasa Wyszyńskiego w koordynacji działań pozostałych polskich ojców soborowych. Na czwartej sesji soborowej obecnych było 15 biskupów diecezjalnych, 31 biskupów pomocniczych i 2 przełożonych generalnych zakonów. Prymas przewodniczył 11 posiedzeniom Konferencji Polskich Ojców Soborowych, która organizowała aktywności naszych biskupów na forum soboru powszechnego3.

Warto też wspomnieć o tym, że prymas Wyszyński stale motywował do organizowania bezprecedensowych w skali świata modlitewnych akcji Czuwań Soborowych, mających stanowić duchowe wsparcie dla ojców soborowych ze strony wiernych polskich4.

Z punktu widzenia stosunków między państwem a Kościołem rok 1965 był kolejnym rokiem administracyjnych utarczek między władzami komunistycznymi a Episkopatem Polski, na którego czele stał prymas Wyszyński.

Wiele miejsca w zapiskach prymasowskich zajmuje kwestia wyższych seminariów duchownych, którym władze oświatowe starały się w tym okresie narzucić kontrole i wizytacje. Chciały w ten sposób ingerować w program nauczania - także teologicznego i filozoficznego, a także uzyskać nieograniczony dostęp do dokumentacji personalnej alumnów. Spotkało się to z oporem biskupów, którzy dowodzili, że jest to jedna z form dyskryminacji oświatowej katolików, których traktuje się w sposób nieporównanie bardziej surowy niż inne grupy obywateli. Stało to - jak zaznacza wielokrotnie w swoich zapiskach prymas - w sprzeczności z ratyfikowaną właśnie przez Polską Rzeczpospolitą Ludową konwencją o braku dyskryminacji w oświacie z 17 lipca 1964 r.5

Inną formą nacisku na seminarzystów było zainicjowanie służby wojskowej alumnów6. Specjalne kompanie kleryckie, których głównym zadaniem była "reedukacja" kleryków i nakłanianie ich do porzucenia stanu kapłańskiego, powstały przecież zaledwie rok wcześniej, w 1964 r. Prymas niepokoił się rozszerzaniem się akcji mobilizacji wojskowej kleryków przez władze komunistyczne.

Kolejną formą nacisku administracyjnego na Kościół katolicki, o której często wspomina prymas na kartach swoich zapisków, było ograniczanie nauczania religii dzieci i młodzieży. W Polsce do 1961 r., do chwili przyjęcia ustawy o rozwoju systemu oświaty i wychowania religia była obecna w szkołach publicznych, choć stopniowo jej dostępność była przez władze komunistyczne ograniczana7. Po 1961 r. Kościół starał się przenieść katechizację do pomieszczeń pozaszkolnych - wnętrz kościołów, domów parafialnych czy mieszkań prywatnych. Nauczanie religii napotykało jednak szykany ze strony władz państwowych, które nakładały nadmiarowe podatki na zaangażowanych w tę działalność księży i katechetów, a także na osoby udostępniające salki na zajęcia katechetyczne, dokonywały rekwizycji, a niekiedy nawet aresztowań. Nie wahano się także zastraszać rodziców posyłających swoje dzieci na lekcje religii, a samym dzieciom próbowano utrudniać uczestnictwo w katechezie, rozbudowując kolidujące z nią zajęcia pozaszkolne8. W ten sposób władze gomułkowskie starały się dołączyć do innych państw bloku sowieckiego (jak Węgry, Czechosłowacja czy republiki sowieckie), gdzie katechizacja młodzieży nie tylko nie była dozwolona, ale też była surowo zwalczana przez władze państwowe, a zaangażowanym w nią osobom groziły wyroki wieloletniego więzienia.

Prymas wspomina także mimochodem inne formy prowadzonego przez komunistów systematycznego dyskryminowania katolików - m.in. utrudnianie duchownym korzystania z systemu ubezpieczeń społecznych9.

Sporo miejsca na kartach swoich notatek kard. Wyszyński poświęcił w 1965 r. konfliktowi w Wierzbicy10. Ta podradomska miejscowość od 1958 r. stała się areną bezprecedensowego konfliktu na tle religijnym pomiędzy społecznością wiernych rzymskokatolickich a grupą rozłamową skupioną wokół miejscowego wikarego ks. Zdzisława Kosa. Grupa ta zajęła - za przyzwoleniem władz - miejscowy kościół i powołała do życia tzw. parafię niezależną. Konflikt ten obfitował w spektakularne momenty. Wystarczy przypomnieć, że w 1962 r. został porwany przez zwolenników ks. Kosa miejscowy biskup diecezjalny - bp Piotr Gołębiowski. W 1964 r. prymas Wyszyński osobiście odwiedził Wierzbicę, a w 1965 r. starał się wspierać miejscową społeczność wierną Kościołowi.

W zapiskach prymasowskich pojawiają się bohaterowie tego konfliktu - m.in. ks. Józef Wójcik, wikary z Wierzbicy, który był wielokrotnie aresztowany za "nielegalną" katechizację miejscowych dzieci z rodzin katolickich. Ten sam ks. Wójcik już wkrótce, bo w 1972 r., stanie się bohaterem spektakularnej akcji uwolnienia z "aresztu" kopii obrazu Matki Bożej Częstochowskiej, na której peregrynację po polskich parafiach nie zezwalały władze komunistyczne.

Pod koniec 1965 r. pojawiła się kwestia, która znaczenia nabierze w pełni w następnych miesiącach. Chodzi o zaproszenie papieża Pawła VI przez Episkopat Polski do naszego kraju z okazji obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski.

Spośród kwestii nieco mniej zazwyczaj eksponowanych przez badaczy epoki należy zwrócić uwagę na opiekę sprawowaną przez kard. Stefana Wyszyńskiego nad wychodźstwem polskim. W zapiskach głowy polskiego Kościoła odnajdujemy wiele ciekawych i barwnych postaci, aktywnych wśród Polonii w różnych częściach świata. Na potrzeby tego wstępu wystarczy, jeśli ograniczymy się do zaznaczenia dwu kwestii.

Po pierwsze, uwagę zwraca regularna i bliska współpraca prymasa z Marią Winowską podczas jego pobytu w Rzymie11. Ta katolicka pisarka, uhonorowana za swoją książkę o o. Maksymilianie Marii Kolbem nagrodą Akademii Francuskiej12, okazuje się w świetle notatek prymasa jednym z najbliższych jego współpracowników, zaangażowanych m.in. w powstanie listów milenijnych, zawierających zaproszenia dla Episkopatów z innych krajów do udziału w uroczystościach milenijnych13.

Po drugie, dzięki notatkom z 1965 r. wiemy, że innym środowiskiem polonijnym blisko związanym z prymasem Wyszyńskim był Katolicki Ośrodek Wydawniczy "Veritas"14. Ksiądz Stanisław Bełch, inicjator polskiego wydania Summa Theologica św. Tomasza z Akwinu, a także świeccy - Wojciech Dłużewski, Stanisław Grocholski czy Leon Czosnowski, koordynowali swoją działalność z kard. Wyszyńskim.

Choć we wszystkich wymienionych wyżej kwestiach Pro memoria dostarczają wielu istotnych informacji, warto też zauważyć, że w wypadku jednego zagadnienia wydane przez nas źródło jest nadzwyczaj lakoniczne. Każda osoba zainteresowana tą epoką - nawet pobieżnie zorientowana w dziejach PRL - kojarzy z rokiem 1965 sprawę orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich z 18 listopada15. Ten dokument uznawany jest w perspektywie historycznej za milowy krok na drodze pojednania polsko-niemieckiego, ale w ówczesnej rzeczywistości społeczno-politycznej wywołał bezprecedensową akcję propagandową, skierowaną przeciwko polskim biskupom i bezpośrednio przeciwko kard. Stefanowi Wyszyńskiemu. Tymczasem, co zaskakujące, prymasowskie Pro memoria zawierają jedynie zdawkowe informacje na temat przygotowania i okoliczności wysłania orędzia. Przy obecnym stanie badań nie jestem w stanie pokusić się o wyjaśnienie tego paradoksu.

Nieco więcej danych możemy znaleźć w notatkach z tego okresu, jeśli chodzi o początek kampanii propagandowej wymierzonej przez władze przeciwko orędziu i samemu prymasowi, zwłaszcza w kwestii opinii i reakcji samego zainteresowanego. Bodaj najciekawszą informacją, wymagającą dalszej weryfikacji, jest wzmianka prymasa z grudnia 1965 r. Wynika z niej, że Biuro Polityczne Komitetu Centralnego PZPR w związku z orędziem miało głosować nad sprawą ponownego aresztowania prymasa Wyszyńskiego, do czego jednak ostatecznie nie doszło.

Podstawa edycji tomu dwunastego

Podstawę wydania krytycznego zapisków Pro memoria prymasa Wyszyńskiego z 1965 r. stanowi rękopis, którego oryginał przechowywany jest w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie. Składa się on z 504 luźnych kart formatu A5 lub zbliżonych, ponumerowanych ołówkiem przez archiwistę. Rękopis został sporządzony piórem o barwie atramentu granatowej lub niebieskiej (w kilku jedynie miejscach czarnej) lub długopisem w tych samych kolorach.

Rękopis jest dobrze zachowany i stosunkowo czytelny, choć dukt pisma można określić jako pospieszny, pełen skrótów. Niewiele jednak znajdujemy skreśleń, poprawek, notatek marginalnych czy urwanych zdań. Informacje na ten temat każdorazowo znajdują się w przypisach tekstowych.

W rękopisie notatki z każdego kolejnego dnia konsekwentnie rozpoczynają się na nowej karcie, zapisywanej obustronnie. Zazwyczaj prymas na pierwszej karcie z danego dnia zapisywał datę, dzień tygodnia i miejsce, natomiast na kolejnych kartach z tego dnia jedynie datę.

Zapis dat w nagłówku oraz godzin rozpoczynających poszczególne akapity ujednolicono zgodnie z zasadami wydania (m.in. konsekwentnie wyróżniając te nagłówki), aby uzyskać większą czytelność tekstu. Pominięto przy tym stosowane przez autora powtórzenia dat na kolejnych kartach obejmujących zapiski z tego samego dnia.

Autor rękopisu podkreślał nazwiska, rzadziej inne nazwy własne, choć czynił to niekonsekwentnie. Miało to zapewne ułatwić prymasowi odnalezienie owych danych w momencie, gdy zaistnieje konieczność ponownego wglądu do notatek. Wydawca nie ingerował w te wyróżnienia i ich nie ujednolicał.

Paweł Skibiński

1 Na temat koncepcji i obchodów Wielkiej Nowenny: B. Noszczak, "Sacrum" czy "profanum"? Spór o istotę obchodów Milenium polskiego (1949-1966), Warszawa 2002, s. 83-104; idem, Przygotowania do Milenium Chrztu Polski i Tysiąclecia Państwa Polskiego (1956-1965) [w:] Milenium czy Tysiąclecie, red. B. Noszczak, Warszawa 2006, s. 10-39; idem, Antymilenium. Konflikt państwa z Kościołem na tle obchodów tysiąclecia chrztu Polski (1956-1966/1967), Warszawa 2020; ks. J. Zawadka MIC, Wielka Nowenna w koncepcji duszpasterskiej Prymasa Wyszyńskiego. Zarys problematyki pastoralno-historycznej, "Warszawskie Studia Teologiczne" 2011, z. 1, s. 243-254; J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944-1989), Warszawa 2003, s. 218-225.

2 Na temat aktywności prymasa Stefana Wyszyńskiego na Soborze Watykańskim II: M. Białkowski, Protokoły Konferencji Polskich Ojców Soborowych jako źródło do dziejów Soboru Watykańskiego II [w:] Protokoły Konferencji Polskich Ojców Soborowych. Zbiór dokumentów 1962-1965, red. M. Białkowski, Lublin 2019, s. 162-166; E. Czaczkowska, Prymas Polski Stefan kardynał Wyszyński na Soborze Watykańskim II [w:] Studia soborowe, t. 1, red. M. Białkowski, Toruń 2013, s. 143-168; Stefan Kardynał Wyszyński, Prymas Polski, Ojciec Soboru Watykańskiego II (1962-1965). Wybór dokumentów, red. ks. S. Wilk, A. Wójcik, Lublin 2013.

3 Por. Protokoły Konferencji Polskich Ojców Soborowych..., s. 551-644.

4 Inicjatywy te nie zostały przez badaczy dokładnie opisane. Spośród nielicznych artykułów zajmujących się tą kwestią por. A. Smagacz OCD, Czuwania Soborowe formą duchowej obecności Kościoła polskiego na Soborze Watykańskim II, "Resovia Sacra" 2014, R. 24, s. 387-410.

5 Na temat wizytacji władz oświatowych w seminariach i sprawy konwencji paryskiej z 1964 r. pisał P. Raina, Kardynał Wyszyński, t. 5: Czasy prymasowskie. 1964-1965, Warszawa 1996, s. 210-224. Por. A. Mezglewski, Nadzór państwowy nad katolickimi seminariami duchownymi w okresie Polski Ludowej, "Studia z Prawa Wyznaniowego" 2005, t. 7, s. 63-94.

6 T. Fitych, Służba wojskowa alumnów w PRL, "Chrześcijanin w Świecie" 1994, nr 1, s. 119-135; ks. W. Frątczak, Służba wojskowa alumnów diecezji włocławskiej jako forma represji wobec Kościoła, "Ateneum Kapłańskie" 2005, z. 575, s. 27-44; ks. S. Gabański, Dobrze! Zapiski kleryka-żołnierza (1965-1967), Kraków 2013 (wstęp ks. J. Marecki); P. Larysz, Służba wojskowa alumnów Śląskiego Seminarium Duchownego w latach 1959-1978, Katowice 2009; A. Lesiński, Służba wojskowa kleryków w latach 1959-1980 w świetle tajnych instrukcji Instytucji Centralnych Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1997; J. Myszor, Służba wojskowa alumnów Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Krakowie w latach 1959-1979 [w:] Wojskowa służba śląskich duchownych w latach 1918-1980, red. Z. Kapała, J. Myszor, Katowice 1999; A. Setlak, Służba wojskowa alumnów Wyższych Seminariów Duchownych w PRL i jej ocena w wypowiedziach alumnów i kapłanów rezerwistów. Studium historyczno-socjologiczne na przykładzie Bartoszyc, Olsztyn 2002.

7 Z. Stanuch, Walka o religię. Katechizacja szkolna i pozaszkolna na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1961, Szczecin 2014, s. 68-73.

8 P. Raina, Kardynał Wyszyński..., t. 5, s. 210-224.

9 Szerzej na ten temat: ibidem, s. 241-248.

10 Najobszerniejsze studium sprawy Wierzbicy to: S. Kowalik, Konflikt wyznaniowy w Wierzbicy. Niezależna parafia w polityce władz PRL (1962-1977), Lublin 2012.

11 Nie istnieje polska biografia Marii Winowskiej. Por. A. Gołda CSMA, Maria Winowska, Paryż 1993 oraz A. Nowak, Wstęp [w:] J. Nowak-Jeziorański, M. Winowska, Korespondencja 1955-1989, Wrocław 2016, s. 10-14.

12 Wyd. pol. M. Winowska, Szaleniec Niepokalanej: święty Maksymilian Maria Kolbe, Niepokalanów 2014.

13 Ewa Czaczkowska postawiła bardzo daleko idącą hipotezę dotyczącą tego tematu: E.K. Czaczkowska, Nowe ustalenia w sprawie listów milenijnych biskupów polskich do episkopatów świata. Maria Winowska i kard. Stefan Wyszyński współautorami listów [w:] 1966. Milenium Chrztu Polski Prymasa Stefana Wyszyńskiego, red. E.K. Czaczkowska, Warszawa 2016, s. 131-150. Ustalenia jej zostały zweryfikowane, a zasadność wniosków ograniczona przez Wojciecha Kucharskiego (W. Kucharski, Listy milenijne, Wrocław 2020).

14 R. Moczkodan, Z.E. Wałaszewski, Katolicki Ośrodek Wydawniczy Veritas w Londynie, Toruń 2003.

15 Pełne zestawienie bibliografii na temat orędzia por. W. Kucharski, Orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich. Podsumowanie badań, nowe ustalenia i perspektywy badawcze [w:] Kardynał Bolesław Kominek - biskup, dyplomata, wizjoner, red. W. Kucharski, R. Łatka, Warszawa 2020. Nieco starsze zestawienie literatury i wydanie krytyczne orędzia znajdujemy [w:] Wokół orędzia. Kardynał Bolesław Kominek prekursor pojednania polsko-niemieckiego, red. W. Kucharski, G. Strauchold, Wrocław 2009.