Per Mariam

Soli Deo!

Ita, Pater!1

STYCZEŃ

1 stycznia 1964, [środa] [Gniezno]

8.00. Msza św. w kaplicy domowej, w intencji N[owego] Roku Pańskiego.

10.00. Delegacja dzieci z parafii katedralnej z życzeniami.

10.15. W bazylice prymasowskiej w czasie celebry pontyfikalnej bp. L[ucjana] Bernac­kiego2 wygłaszam kazanie o soborze3. Bazylika nabita. Ślicznie wygląda lud otaczający wieńcem prezbiterium, wypełniający kaplice, nawę główną i boczne. Prezbiterium wróciło do dawnej swej funkcji, jest dla duchowieństwa. Ale lud nie jest pokrzywdzony, bo widzi dziś więcej niż kiedykolwiek, jest bliżej ołtarza i ofiary św.

Po nabożeństwie i oddaniu się Sercu Bożemu udzielam odpustu zupełnego w imieniua Ojca Świętego.

13.00. W domu prymasowskim przyjmuję życzenia od delegacji dzieci z parafii gnieźnieńskich, od głuchoniemych, od katechetów, młodzieży licealnej i Chóru Prymasowskiego4. Wszyscy otrzymują Pismo św. N[owego] Testamentu z daru Piusa XII5. Następnie życzenia składa duchowieństwo miasta, przemawia bp Bernac­ki. Wszystkim odpowiadam.

14.00. Na obiedzie zostają: kapituła, rektor seminarium prymasowskiego6, oficjał7 i dziekan miasta.

15.00. Przychodzą alumni, którzy wrócili z wojska. Żegnaliśmy ich przedb dwu laty. Dziś, co do jednego, w liczbie 20 stawili się znów do "milicji Chrystusowej"8. Są dzielni, zahartowani i mili.

a Tu i dalej imieniem.

b W rękopisie przez.

1 Łac. Przez Maryję! Samemu Bogu! Tak, Ojcze!

2 Lucjan Bernac­ki (1902-1975), biskup pomocniczy gnieźnieński 1946-1975, wikariusz generalny i kapitulny archidiecezji gnieźnieńskiej od 1948. Święcenia kapłańskie 1926, sakra biskupia 1946, wykładowca w Arcybiskupim Seminarium Duchownym w Poznaniu, podczas II wojny światowej duszpasterz Polaków na emigracji; po wygłoszeniu kazania w obronie aresztowanego prymasa Stefana Wyszyńskiego deportowany przez władze państwowe z terenu archidiecezji 1953-1956.

3 Sobór Watykański II - dwudziesty pierwszy sobór powszechny Kościoła katolic­kiego, został zainicjowany przez papieża Jana XXIII w celu odnowy i dostosowania Kościoła do wyzwań współczesności (wł. aggiornamento). Sobór obradował w latach 1962-1965 w czterech sesjach. Pierwszej, która rozpoczęła się 11 XI 1962, przewodniczył papież Jan XXIII, natomiast pozostałym, trwającym do 8 grudnia 1965 r., papież Paweł VI. W 1964, a dokładnie 14 IX - 21 XI, odbyła się trzecia sesja soborowa.

4 Chór Prymasowski, początkowo pod nazwą Chór Archikatedralny, został założony w 1914 przez ks. Stanisława Tłoczyńskiego. W latach 1959-1965 dyrektorem Chóru Prymasowskiego był ks. Władysław Zientarski.

5 Pius XII, właśc. Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli (1876-1958), papież 1939-1958. Święcenia kapłańskie 1899, absolwent prawa na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim, doktor obojga praw, sakra biskupia 1917, kreacja kardynalska 1929, urzędnik Kongregacji Nadzwyczajnych Spraw Kościelnych 1911-1917, nuncjusz apostolski w Bawarii 1917-1925 i Berlinie 1920-1929, sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej 1930-1939, 1944-1958, kamerling 1935-1939, sługa Boży Kościoła katolic­kiego.

6 Rektorem Prymasowskiego Wyższego Seminarium Duchownego w Gnieźnie w latach 1963-1970 był ks. Kazimierz Więckowski (1917-1978), doktor teologii. Święcenia kapłańskie 1945, wykładowca PWSD od 1954, proboszcz parafii pw. św. Marcina w Pawłowie od 1954, pracownik Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie: egzaminator prosynodalny, cenzor ksiąg religijnych, referent ds. służby zdrowia przy Wydziale Duszpasterskim, sędzia synodalny od 1962; kanonik kapituły kolegiaty św. Jerzego w Gnieźnie od 1963, proboszcz parafii pw. św. Mikołaja w Łubowie od 1970, wiceoficjał sądu biskupiego w Gorzowie Wielkopolskim od 1972.

7 Najprawdopodobniej ks. Wacław Jóźwiak (1919-2000), doktor prawa kanonicznego, oficjał Trybunału Metropolitalnego w Gnieźnie od 1964, wykładowca w PWSD 1955-1967. Święcenia kapłańskie 1947, studia w zakresie prawa kanonicznego na KUL, doktorat 1954, konsultor Trybunału Prymasowskiego, notariusz Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie od 1953, kanonik kapituły gnieźnieńskiej od 1968, dyrektor Muzeum Archidiecezjalnego w Gnieźnie i kustosz skarbca archikatedry gnieźnieńskiej, członek Komisji ds. Sztuki Kościelnej Konferencji Episkopatu Polski (KEP) 1980-1985.

8 Alumni III i IV roku z PWSD w Gnieźnie, powołani do służby wojskowej w październiku 1961 r. (III rok: Romuald Biniak, Ryszard Łubiński, Bogdan Ostrowski, Wiesław Panasiuk, Stanisław Podlewski, Albin Trejder, Jan Woźniak, Eugeniusz Jaworski, Józef Żebrowski, Aleksander Miszczak; IV rok: Andrzej Gieriatowicz, Marian Kierzkowski, Kazimierz Kociński, Zygmunt Małkowski, Zbigniew Maruszewski, Bronisław Michalski, Franciszek Nalewaj, Jan Napierała, Czesław Pietrzak, Franciszek Regulski, Andrzej Rygielski, Jerzy Stefański, Jan Tomczak).

2 stycznia 1964, czwartek Gniezno

7.30. W kaplicy domowej, księża gnieźnieńscy studiujący na K[atolic­kim] U[niwersytecie] L[ubelskim]. Jest ich 19. Wysłuchują Mszy św. i okolicznościowego przemówienia mojego. Pozostają na wspólnym śniadaniu.

10.00. W seminarium prymasowskim - konferencja księżyb dziekanów. Wygłaszam półtoragodz[inny] referat nt. "Kościół w świecie i w Polsce". A więc: 1) o soborze; 2) biskupach polskich na soborze; 3) o akcji agentur p[rzeciw]ko biskupom polskim na soborze i w kraju9. Po referacie bp Czerniak10 omawiał sprawy diecezjalne. B[isku]p Dąbrowski11 dał wiele ciekawych wyjaśnień dotyczących księgi inwentarza, punktów katechetycznych i in. Ks[iądz] inf[ułat] Raitera12 informował o sytuacji punktów katechetycznych w archidiecezji. Ks[iądz] rektor Więckowski mówił o sytuacji w sem[inarium] m[e]t[ro]p[olitalnym]. Sesja kończy się o godz. 13.30. Wspólny obiad i moje życzenia n[owo]roczne i dla solenizantów Mieczysławów.

14.30. W drodze powrotnej oglądamy z ks. Michalskim13 wyniki prac w katedrze. Bazylika już robi wrażenie porządku, gdyż prace na powierzchni są ukończone. Został tylko pas przy chórze muzycznym nieułożonej posadzki. Natomiast prezbiterium jest urządzone tymczasowo. Pracuje się nad zaprojektowaniem urządzenia stal[l] kanonic­kich. Obecnie ekipa pracowników pracuje w podziemiu, przygotowując zbiorową mogiłę dla wszystkich kości znalezionych przy badaniach podziemi14.

15.00. Ks[iądz] Kałdoński15 z Koryt, prosi o parafię w Nakle. Odp[owiedź]: petycja nieaktualna. Może starać się o translokatę.

15.30. K[lub] I[nteligencji] K[atolic­kiej]16 z Poznania, ze swoimi żalami. Nie mogą dojść do porozumienia z a[rcy]b[isku]pem17. Uważają, że główną przyczyną ich kłopotów jest opór a[rcy]b[isku]pa. Wyjaśniam, że nie mogę dawać instrukcji dla KIK w Poznaniu. Nadto myślę, że gdyby nawet abp B[araniak] zajął najżyczliwsze stanowisko do KIK, nie przekonałby wszystkich, gdyż i mój stosunek do KIK w W[arsza]wie jest oceniany krytycznie. Nieco pociechy, zachęty do cierpliwości i pracy kameralnej w mieście.

16.00. B[isku]p Pawłowski18, ustalamy porządek dzienny Komisji Maryjnej Episkopatu. B[isku]p robi dobre wrażenie i jest pełen gotowości do pracy w K[omisji] M[aryjnej]. Przygotował porządek dzienny. Obecni: abp Kominek19, bp Bareła20, bp Modzelewski21, bp Dąbrowski, bp Bernac­ki, bp Czerniak, o. generał Jerzy Tomziński22, o. przeor Teofil23 z J[asnej] G[óry], o. Paweł Kosiak24 z J[asnej] G[óry], ks. prał[at] Piotrowski Stefan25 z W[arsza]wy, ks. A[ntoni] Kitliński26 z W[arsza]wy, o. Bernard Przybylski OP27 z W[arsza]wy i ks. Kocyłowski28 z Wrocławia. W ciągu obrad omówiono sprawy maryjne na II sesji Soboru Wat[ykańskiego] II; maryjny wkład J[asnej] G[óry] w II sesji, przy czym składano szczególne podziękowanie Jasnej Górze za pracę w duchu sob[orowego] czynu dobroci29. Omówiono szczegółowo stronę duszpasterską i społeczną soborowego czynu dobroci. Informacje są fantastyczne w swych rozmiarach. Wzrost zainteresowania soborem jest widoczny chociażby w tym, że liczba delegacji parafialnych na Jasnej Górze wzrosła o 100 proc. W następnym punkcie o. Przybylski mówił nt. "Naukowy charakter mariologii". Praca trwała do godz. 19.15.

Na wieczerzę przyjechał abp Baraniak, któremu składaliśmy życzenia na 60-lecie, które wczoraj mu upłynęło.

Po wieczerzy rozmowa z abp. Baraniakiem nt. Księgarni św. Wojciecha30. A[rcy]­b[isku]p projektuje, by w zarządzie księgarni był delegat z Gniezna. Projektuje się ks. kan[onika] Michalskiego, który orientuje się w dziedzinie prawno-administracyjnej.

a W rękopisie tu i dalej skrót xx.

b W rękopisie konsekwentnie Raiter; w innych źródłach obocznie Reiter.

9 Dotyczy akcji rozpowszechniania w Rzymie w listopadzie 1963 anonimowego memoriału na temat kultu maryjnego w Polsce oraz krajowego kolportażu książki Quo vadis, Ecclesia? (1963), pierwszej z cyklu okołosoborowych publikacji eksbenedyktyna Jana Wierusza-Kowalskiego, ps. Jan Wnuk.

10 Jan Czerniak (1906-1999), biskup pomocniczy gnieźnieński 1959-1989, przewodniczący Wydziału Duszpasterstwa Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie, administrator mensy arcybiskupiej, kanonik kapituły katedralnej w Gnieźnie od 1947, członek Komisji Maryjnej oraz Komisji Duszpasterskiej KEP 1959-1981. Święcenia kapłańskie 1932, sakra biskupia 1959. Prepozyt kapituły gnieźnieńskiej od 1970, wikariusz generalny i kapitulny archidiecezji gnieźnieńskiej od 1981.

11 Bronisław Dąbrowski FDP (1917-1997), biskup pomocniczy archidiecezji warszawskiej 1962-1993, dyrektor Biura Sekretariatu KEP od 1950, dyrektor Wydziału Spraw Zakonnych przy Sekretariacie Prymasa Polski. Profesja wieczysta 1943, święcenia kapłańskie 1945, sakra biskupia 1962, sekretarz KEP 1969-1993, arcybiskup tytularny od 1982, członek Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu, uczestnik rozmów w Magdalence i obrad okrągłego stołu 1989.

12 Henryk Raiter (1906-1983), kapłan, proboszcz parafii archikatedralnej w Gnieźnie 1956-1981, pracownik Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie od 1946, naczelny wizytator nauki religii w szkołach archidiecezji, prałat od 1963, delegat arcybiskupa gnieźnieńskiego do spraw wzajemnej pomocy kapłańskiej od 1956. Święcenia kapłańskie 1929, podczas II wojny światowej żołnierz ZWZ/AK, po wojnie represjonowany przez władze komunistyczne, dziekan dekanatu gnieźnieńskiego od 1968, protonotariusz apostolski od 1970.

13 Jan Michalski (1914-1989), kapłan, doktor prawa kanonicznego, pracownik Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie. Święcenia kapłańskie 1939, pracownik Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie od 1945: referent do spraw majątkowych, sędzia prosynodalny Trybunału Metropolitalnego, członek archidiecezjalnej komisji ds. budowy i konserwacji kościołów i budynków kościelnych, delegowany do pomocy przy odbudowie archikatedry; wykładowca w PWSD w Gnieźnie 1955-1967, kanonik gremialny kapituły prymasowskiej 1959, wikariusz generalny archidiecezji gnieźnieńskiej od 1973, sakra biskupia 1975, biskup pomocniczy gnieźnieński 1975-1989.

14 W ostatnich dniach wojny w 1945 sowiec­ki pocisk artyleryjski częściowo zniszczył wieżę i dach katedry gnieźnieńskiej, a pożar strawił ołtarz główny, stalle, część wyposażenia prezbiterium i bocznych kaplic. Po wojnie trwały odbudowa oraz prace nad regotyzacją nawy głównej i prezbiterium 1953-1965.

15 Florian Kałdoński (1910-1987), kapłan, proboszcz parafii pw. św. Mikołaja i Matki Bożej Szkaplerznej w Korytach 1945-1974, administrator parafii pw. św. Barbary w Karminie 1945-1950 i 1954-1955. Święcenia kapłańskie 1935, wikariusz parafii w Miasteczku Krajeńskim od 1935, Nakle od 1937, Strzelnie od 1938, podczas II wojny światowej więzień niemiec­kiego obozu przejściowego w Forcie VII w Poznaniu 1941, proboszcz parafii pw. św. Michała Archanioła w Grzybowie 1974-1975.

16 Kluby Inteligencji Katolic­kiej (KIK) - organizacje Kościoła katolic­kiego powstałe na fali odwilży październikowej w 1956 r., zrzeszały osoby świec­kie. Pierwsze kluby zawiązały się w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Toruniu i we Wrocławiu. Z czasem członkowie KIK zaangażowali się istotnie w próby recepcji nauki Soboru Watykańskiego II na gruncie polskim, a od strony politycznej współtworzyli i wspierali środowiska opozycji antykomunistycznej. Do znaczących postaci KIK należeli m.in.: Stefan Kisielewski, Tadeusz Mazowiec­ki, Andrzej Stelmachowski, Stanisław Stomma, Jerzy Turowicz, Henryk Wujec, Jerzy Zawieyski.

17 Antoni Baraniak SDB (1904-1977), arcybiskup metropolita poznański 1957-1977. Do zakonu wstąpił w 1920, święcenia kapłańskie 1930, kapelan i sekretarz prymasów Augusta Hlonda 1933-1948 i Stefana Wyszyńskiego 1949-1951, sakra biskupia 1951, biskup pomocniczy gnieźnieński 1951-1957, dyrektor Sekretariatu Prymasa Polski 1951-1953, aresztowany równolegle z prymasem Wyszyńskim w nocy z 25 na 26 IX 1953, przez 27 miesięcy poddawany brutalnemu śledztwu w celu wymuszenia zeznań obciążających prymasa, więziony przy ul. Rakowiec­kiej 1953-1956, Sługa Boży Kościoła katolic­kiego.

18 Antoni Pawłowski (1903-1968), biskup włocławski 1952-1968, przewodniczący Komisji Maryjnej KEP 1963-1966, mariolog. Absolwent Wydziału Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, święcenia kapłańskie 1926, doktorat na UW 1929, docent 1935, sakra biskupia 1952, wykładowca uniwersytec­ki i seminaryjny (Wilno, Białystok, Warszawa), podczas II wojny światowej więzień niemiec­kich obozów pracy 1942-1944, po wojnie rektor Wyższego Metropolitalnego Seminarium Duchownego w Warszawie 1949-1953, członek honorowy Papieskiej Akademii Mariologicznej.

19 Bolesław Kominek (1903-1974), arcybiskup tytularny od 1962, specjalny delegat prymasa Polski z uprawnieniami biskupa rezydencjalnego we Wrocławiu 1956-1967, przewodniczący Komisji Duszpasterstwa Ogólnego KEP od 1957 oraz Komisji ds. Kościoła na Ziemiach Zachodnich i Północnych, członek soborowej Komisji ds. Apostolstwa Świec­kich, Prasy i Widowisk. Święcenia kapłańskie 1927, administrator apostolski w Opolu 1945-1951, usunięty przez władze z Opolszczyzny 1951-1956, sakra biskupia 1954, autor listu biskupów polskich do niemiec­kich 1965, administrator apostolski ad nutum Sanctae Sedis archidiecezji wrocławskiej 1967-1972, wiceprzewodniczący Rady Konferencji Episkopatów Europy 1971-1974, arcybiskup metropolita wrocławski 1972-1974, kreacja kardynalska 1973.

20 Stefan Bareła (1916-1984), biskup pomocniczy i wikariusz generalny diecezji częstochowskiej 1961-1964, biskup częstochowski 1964-1984, doktor teologii. Święcenia kapłańskie 1944, doktorat 1950, kapelan biskupa częstochowskiego Zdzisława Golińskiego 1951-1952, prefekt Niższego Seminarium Duchownego w Częstochowie 1954-1956, ojciec duchowny 1956-1960 i wykładowca Częstochowskiego Seminarium Duchownego w Krakowie, sakra biskupia 1961, przewodniczący Komisji Maryjnej KEP 1966-1984.

21 Jerzy Modzelewski (1905-1986), biskup pomocniczy warszawski 1959-1986, wikariusz generalny archidiecezji warszawskiej, doktor prawa kanonicznego. Święcenia kapłańskie 1928, sakra biskupia 1959, kanclerz Kurii Metropolitalnej Warszawskiej od 1957, wykładowca w WMSD, przewodniczący Rady Prymasowskiej Budowy Kościołów Warszawy, Komisji KEP ds. Budowy Kościołów i in.

22 Jerzy Jan Tomziński OSPPE (1918-2021), kapłan zakonny, przełożony generalny Zakonu Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika 1963-1975, członek Komisji Maryjnej KEP od 1956, doktor prawa kanonicznego. Do zakonu wstąpił w 1935, święcenia kapłańskie 1944, przeor klasztoru na Jasnej Górze 1952-1957 i 1990-1993, współinicjator narodowej modlitwy o uwolnienie prymasa Wyszyńskiego, tj. codziennego Apelu Jasnogórskiego (od 8 XII 1953), oraz idei peregrynacji kopii obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej po Polsce, przeor Klasztoru Paulinów w Rzymie, prokurator generalny zakonu przy Stolicy Apostolskiej 1958-1963, absolwent Papieskiego Uniwersytetu Gregoriańskiego w Rzymie, doktorat 1962.

23 Teofil Adam Krauze OSPPE (1916-2001), kapłan, przeor klasztoru na Jasnej Górze 1963-1969, członek Komisji Maryjnej KEP. Do zakonu wstąpił w 1936, święcenia kapłańskie 1944, kustosz sanktuarium na Jasnej Górze od 1951, współinicjator narodowej modlitwy o uwolnienie prymasa Wyszyńskiego oraz idei peregrynacji kopii obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej po Polsce, przeor Klasztoru Paulinów w Oporowie i proboszcz tamtejszej parafii pw. św. Marcina Biskupa 1958-1963, organizator i przełożony Klasztoru Paulinów w Kamensku w Chorwacji 1972.

24 Paweł Marian Kosiak OSPPE (1916-1997), kapłan, mariolog, latynista, członek i sekretarz Komisji Maryjnej KEP od 1956. Pierwsze śluby zakonne 1935, święcenia kapłańskie 1942, podprzeor klasztoru jasnogórskiego 1950-1952, definitor generalny Zakonu Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika 1952-1963, jeden z autorów memoriału Episkopatu Polski w sprawie ogłoszenia Maryi Matką Kościoła, przedstawionego podczas Soboru Watykańskiego II, wikariusz generalny zakonu 1969-1975 i 1978-1984.

25 Stefan Piotrowski (1900-1990), kapłan, proboszcz parafii pw. św. Michała Archanioła w Warszawie 1947-1984, członek Komisji Maryjnej KEP od 1956. Święcenia kapłańskie 1923, wikariusz generalny archidiecezji warszawskiej od 1952, przewodniczący Wydziału Nauki Katolic­kiej Kurii Metropolitalnej Warszawskiej od 1949 i Wydziału Administracji Ogólnej KMW od 1957, sekretarz, następnie wiceprzewodniczący Komisji Katechetycznej KEP 1957-1984, kanonik kapituły metropolitalnej od 1957, prałat papieski.

26 Antoni Kitliński (1909-1981), kapłan, proboszcz parafii archikatedralnej w Warszawie 1958-1964, proboszcz parafii pw. św. Barbary w Warszawie od 1964, kanonik honorowy kapituły metropolitalnej warszawskiej. Święcenia kapłańskie 1932, w czasie II wojny światowej kapelan AK, powstaniec warszawski, proboszcz parafii pw. św. Antoniego z Padwy w Warszawie 1945-1958, wykładowca w WMSD, wizytator religii, odpowiedzialny za krajowe duszpasterstwo nauczycieli.

27 Bernard Ludwik Przybylski OP (1907-1979), kapłan, doktor teologii, członek Komisji Maryjnej KEP. Do zakonu wstąpił w 1928, święcenia kapłańskie 1933, absolwent Papieskiego Uniwersytetu św. Tomasza z Akwinu w Rzymie (Angelicum), doktorat 1936, organizator duszpasterstwa akademic­kiego w Poznaniu 1937-1939, przełożony prowincjalny Polskiej Prowincji Zakonu Kaznodziejskiego 1946-1950, założyciel i dyrektor Instytutu Tomistycznego w Warszawie 1958, współtwórca i wykładowca Prymasowskiego Studium Życia Wewnętrznego, inicjator międzynarodowych kongresów mariologicznych, założyciel Polskiego Studium Mariologicznego 1956, przewodniczący Konferencji Wyższych Przełożonych Zakonów Męskich 1963-1966, doradca prymasa Wyszyńskiego i Episkopatu Polski, autor uzasadnienia teologicznego wniosku o nadanie Maryi tytułu Matki Kościoła, nieoficjalny uczestnik czwartej sesji Soboru Watykańskiego II.

28 Hieronim Kocyłowski (1910-1983), kapłan, doktor prawa kanonicznego, pracownik Kurii Metropolitalnej Wrocławskiej, członek Komisji Maryjnej KEP. Święcenia kapłańskie 1934, kapelan biskupa przemyskiego Franciszka Bardy, notariusz przemyskiej kurii biskupiej 1935-1936 i 1939-1945, absolwent prawa kanonicznego na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie 1939, doktorat 1939, konsultor w procesach małżeńskich przy Episkopacie Polski od 1954, inkardynowany do archidiecezji wrocławskiej 1958, redaktor "Wrocławskich Wiadomości Kościelnych" 1958-1963, wicekanclerz Kurii Metropolitalnej Wrocławskiej 1968, kanclerz 1971-1983, sekretarz Komisji KEP ds. Duszpasterstwa Ogólnego.

29 Soborowy czyn dobroci - akcja duszpasterska duchowego wsparcia Soboru Watykańskiego II prowadzona przez Kościół w Polsce przed drugą sesją soborową i w jej trakcie. Miała dwa wymiary: ascetyczny i liturgiczny. Zakładała podjęcie przez wiernych konkretnego osobistego czynu miłości w intencji soboru. Zobowiązania wpisywano do parafialnych ksiąg soborowych czynów dobroci.

30 Drukarnia i Księgarnia św. Wojciecha - wydawnictwo katolic­kie powołane w 1895 dzięki staraniom abp. Floriana Stablewskiego, obecnie pod nazwą Wydawnictwo Świętego Wojciecha.

3 stycznia 1964, piątek Gniezno

7.00. Mszę św. odprawiają w kalicy domowej - bp Modzelewski i bp Pawłowski. Inni goście u bp. Czerniaka i w bazylice.

9.30. Podejmuje prace Komisja Maryjna pod przewodnictwem bp. Pawłowskiego. Dłuższa dyskusja mariologiczna na tle wczorajszego referatu o. Przybylskiego.

Wyjaśnia się sprawę "anonimu"31 rozrzuconego w Rzymie. Drukowany jest na papierze z Mirkowa32, w nakładzie 18 tys., przewieziony pocztą dyplomatyczną do Rzymu; impertynencje są wzięte z pism: "Znak"33, "Więź"34 i "Tyg[odnik] P[owszechny]"35, "Za i Przeciw"36.

Na temat przebiegu VII roku W[ielkiej] N[owenny]37 - stwierdzono, że soborowy czyn dobroci był dobrą interpretacją roku "sprawiedliwości i miłości".

Przegląd niezbędnych wytycznych co do VIII roku W[ielkiej] N[owenny]38 - czyni ks. prał[at] Kocyłowski, ze środowiska wrocławskiego, któremu powierzono opracowanie materiału homiletycznego.

Oceniamy przygotowanie do IX roku W[ielkiej] N[owenny]39, a więc maryjne przeszkolenie duchowieństwa, właściwy program roczny, kazania i czytanki na ten rok. Na tle tego programu poruszam sprawę: 1) 1 stycznia 1966 [r.], który powinien być początkiem roku Te Deum40 Narodu, wprowadzeniem w rok; 2) W[ielkiej] Soboty, która przypadnie 9 IV [1966 r.] jako dzień odnowienia przyrzeczeń chrztu św. w katedrach i parafiach. Stąd W[ielki] Piątek byłby przygotowaniem do W[ielkiej] Soboty, do powszechnego odnowienia przyrzeczeń chrztu św. Długa dyskusja.

Po podwieczorku bp Czerniak referuje rok 1966. Do tego referatu wnoszę poprawki: 1) W[ielki] Jubileusz - zaczyna się 1 I [19]66 [r.], trwa do 1 I 1967 [r.]; 2) obejmuje cały Naród, w Polsce i na emigracji; 3) główna uroczystość - w rocznicę chrztu jest w Gnieźnie 14 IV [19]66 [r.] i w Poznaniu - N[iedziela] Przewodnia41; 4) dnia 3 V 1966 [r.] - oddanie się Narodu Matce [Bożej] - na J[asnej] G[órze] w urocz[ystość] Królowej Polski; 5) uroczystości terenowe - według programu bp. Czerniaka; 6) 26 VIII - nie traci swego charakteru na J[asnej] G[órze] i co roku jest odnowienie Ślubów J[asno]g[órskich] Narodu42, których już nie będzie w parafiach. Resztę z programu bp. Czerniaka przyjmuję. Dyskusja koncentruje się wokół mojej wypowiedzi. B[isku]p Etter43 uzasadnia pewność historyczną chrztu Mieczysława44 w Poznaniu przez bp. Jordana45, co podaje w wątpliwość Dowiat46. Argumentuje tym, że gdyby Mieszko przyjął chrzest w Ratyzbonie, to kronikarz Thietmara47 narobiłby z tego wiele krzyku w swej kronice. Argument mocny, ale jest "przypuszczeniem". Zresztą godzimy się, by wyłączyć naszą dyskusję, gdyż nie jesteśmy akademią historyczną, tylko Komisją duszpastersko-maryjną. Sesja kończy się o godz. 19.30. B[isku]p Pawłowski spisał się dzielnie, był energiczny, pełen trzeźwości w rozumowaniu, zwięzły, tak że przyjemnie nas uradował swoją postawą.

19.30. Wspólna wieczerza komisji maryjnej. Powołujemy wiceprzewodniczącego bp. S[tefana] Barełę.

31 Chodzi o anonim opatrzony tytułem Do Ojców Soboru. Memoriał o niektórych aspektach kultu maryjnego w Polsce, rozesłany w listopadzie 1963 do najbardziej aktywnych ojców soborowych, a także rozdawany i rozrzucany przed Bazyliką św. Piotra w Rzymie. Autorzy anonimu wskazywali na rzekome "wynaturzenia w propagowaniu i realizacji" kultu maryjnego przez kard. Wyszyńskiego. Dokument został przygotowany przez Departament IV MSW i miał na celu skompromitowanie osoby prymasa. Poszczególne fragmenty opracowali księża współpracujący z SB, specjaliści z dziedziny teologii i mariologii.

32 W Mirkowie działała jedna z głównych papierni w PRL.

33 "Znak" - miesięcznik społeczno-kulturalny wydawany w Krakowie od 1946 (z przerwą 1953-1957), od 1959 przez Społeczny Instytut Wydawniczy "Znak". Pismo zostało założone z inicjatywy Jerzego Radkowskiego przez grupę intelektualistów skupionych wokół "Tygodnika Powszechnego", m.in. Hannę Malewską, Jerzego Turowicza, Stefana Swieżawskiego. W latach 1960-1973 redaktorem naczelnym pisma była Hanna Malewska.

34 "Więź" - miesięcznik społeczno-kulturalny wydawany w Warszawie od 1958, od 1960 przez Społeczny Instytut Wydawniczy "Znak". Pismo powstało na fali odwilży październikowej, z inicjatywy środowiska katolików świec­kich promujących idee tzw. katolicyzmu otwartego. W latach 1958-1980 redaktorem naczelnym pisma był Tadeusz Mazowiec­ki.

35 "Tygodnik Powszechny" - katolic­kie pismo społeczno-kulturalne założone przez abp. Adama Sapiehę, wydawane w Krakowie od 1945, zawieszone za odmowę publikacji nekrologu Józefa Stalina 1953, przejęte przez redakcję prorządową, odzyskane w 1956.

36 "Za i Przeciw" - tygodnik społeczno-polityczny wydawany przez Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne w Warszawie 1957-1989.

37 Wielka Nowenna - program duszpasterski Kościoła katolic­kiego w Polsce w latach 1957-1965, zainicjowany i zainaugurowany przez prymasa Wyszyńskiego 3 III 1957 w celu przygotowania wiernych Kościoła katolic­kiego w Polsce do obchodów Milenium Chrztu Polski.

38 Ósmy rok Wielkiej Nowenny - 1964/1965 - przebiegał pod hasłem "Rok nowego człowieka i kultury chrześcijańskiej" i koncentrował się na problemach walki z wadami narodowymi.

39 Dziewiąty rok Wielkiej Nowenny - 1965/1966 - przebiegał pod hasłem "Rok wierności Maryi" i stanowił przygotowanie wiernych do aktu oddania Polski Matce Bożej "w niewolę" za Kościół.

40 Łac. Ciebie Boga [wysławiamy], hymn liturgiczny o charakterze pochwalno-dziękczynnym, śpiewany przez wiernych w niedziele (z wyjątkiem Wielkiego Postu), a także w święta i uroczystości oraz przy szczególnych okazjach.

a W rękopisie Thiethmar.

41 Niedziela Przewodnia to II niedziela wielkanocna, obecnie obchodzona jako Niedziela Miłosierdzia Bożego.

42 Tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu autorstwa internowanego prymasa Wyszyńskiego został odczytany 26 VIII 1956 na Jasnej Górze przez bp. Michała Klepacza. W kościołach lokalnych - parafiach śluby były odnawiane co roku, w niedzielę przypadającą po 3 maja. Dzień odnowienia ślubów wyznaczał kolejny rok Wielkiej Nowenny.

43 Tadeusz Etter (1911-1984), biskup pomocniczy poznański 1959-1984, wikariusz generalny archidiecezji poznańskiej, redaktor naczelny "Biblioteki Kaznodziejskiej" 1956-1984. Święcenia kapłańskie 1934, podczas II wojny światowej więzień KL Dachau i Gusen 1940-1945, następnie duszpasterz emigracyjny Polaków w Niemczech, sędzia Sądu Metropolitalnego, sakra biskupia 1959.

44 Mieczysław - domniemane imię chrzcielne Mieszka (podał je Jan Długosz); teza odrzucona przez historyków.

45 Jordan (zm. ok. 983/984), pierwszy biskup Polski, z nominacji papieża Jana XIII mianowany w 968 na biskupa misyjnego z siedzibą w Poznaniu; zależny bezpośrednio tylko od Rzymu. Nie wiadomo, kto ochrzcił Mieszka, czy w tym gronie był bp Jordan. Historycy nie są w stanie rozstrzygnąć definitywnie, gdzie Mieszko I został ochrzczony. Badacze skłaniają się najczęściej ku jednemu z dwóch miejsc: Poznań i Ostrów Lednic­ki.

46 Jerzy Dowiat (1920-1982), historyk mediewista, docent w Instytucie Historii PAN 1960-1971, badacz początków chrześcijaństwa w Polsce i średniowiecznej kultury. Absolwent historii na UW, doktorat 1956, habilitacja 1960, profesor nadzwyczajny PAN 1971-1982, kierownik Pracowni Historii Kultury Późnośredniowiecznej IH PAN. Głosił tezę, że miejscem chrztu Mieszka była Ratyzbona. Autor publikacji: Chrzest Polski (wyd. 1, Warszawa 1958), Metryka Chrztu Mieszka I i jej geneza (Warszawa 1961), autor podręczników do nauki historii.

47 Thietmar z Merseburga (975-1018), biskup Merseburga 1009-1018, kronikarz, autor Kroniki, ważnego źródła dla historii Niemiec i Polski okresu Mieszka i Bolesława Chrobrego.

4 stycznia 1964, sobota Gniezno

7.30. Msza św. w kaplicy domowej, [odprawiona przez] biskupów Modzelewskiego i Pawłowskiego. Przyjechała dr Paderewska-Chrościckaa48 z synem Julianem49, który prowadzi studia monogr[aficzne] w archiwum kat[edralnym].

Po śniadaniu odjeżdżają biskupi Pawłowski i Zaręba50 oraz goście warszawscy.

9.00. B[isku]p Bernac­ki, rozmowa o bieżących sprawach administracyjnych.

Ks[iądz] dr L[eonard] Grochowski51, po otrzymaniu doktoratu na temat abp. Wolic­kiego52. Projektuje dokończenie monografii o kard. Ledóchowskimb53.

Ks[iądz] Zenon Willa54 z Wrześni, przynosi nowe swoje prace o Wrześni.

Ks[iądz] oficjał Jóźwiak, sprawy funkcjonowania sądu prym[asowskiego].

Ks[iądz] prof. Lipiński55, w sprawie swych wykładów [z] filozofii.

O[jciec] gwardian Pieprzyc­ki56 z parafii ojców franciszkanów, sprawa o. Kolbego57, o której pisze dr Putek58 w swojej pracy: projektuje dodatkowe zeznania w sprawie o. Kolbego. Zlecono pisanie życiorysu błog[osławionej] Jolanty59.

Ks[iądz] infułat Raiter, sprawa ołtarza przenośnego w katedrze; nie nadaje się, zbyt ciężki do manipulacji. Sprawy katechizacji w archidiecezji.

Nowa przełożona gen[eralna] sióstr pleszewskich60, z bieżącymi sprawami.

Matka Mańkowska61 i m. Włodarkiewicz62 z Polskiej Wsi.

Ks[iądz] Granatowicz63 i o. Jankowski64, sprawa mszału benedyktyńskiego65, modlitewnika gnieźni[eńskie]go66 i Biblii tyniec­kiej67. Sprawa dalszego przekładu Häringa68 - Teologii mor[alnej]69, decyzji nie podejmuję.

13.00. Na obiedzie inż. Holas70 i inż. Jędrzejczak71 z odbudowy katedry oraz biskupi Bernac­ki, Dąbrowski, Czerniak, ks. Michalski i ks. Palewodziński72. Rozmowa nad programem prac w 1964 r. Głównie sprawa przebudowy dachów nad kaplicami, nawami bocznymi, obejściem i wyprowadzeniem kopuł nad kaplicą Baranowskich i maryjną (na osi katedry). Rozmowa przedłuża się po obiedzie.

15.00. Przychodzi delegacja sióstr zakonnych, które dziś miały swój dzień skupienia pod kierunkiem biskupów Czerniaka i Dąbrowskiego.

18.00. Ks[iądz] rektor sem[inarium]73 - sprawozdanie z prac w sem[inarium] prym[asowskim]. Najcięższe sprawy: 1) pobór do wojska alumnów; 2) obciążenie hipoteki sem[inarium] należnością za podatki 2 mln 700 tys. zł; 3) próby wizytacji; 4) urocz[ystości] soborowe; 5) 400-lecie seminariów duch[ownych].

20.00. Ks[iądz] Dzierzgowski74, ojciec duch[owny] - rozmowa o alumnach, którzy wrócili z wojska. Wrażenie dodatnie, pogłębiło się w nich pragnienie słowa Bożego, które chętnie przyjmują. Sprawa metody rozmyślania i materiału liturgicznego do rozmyślania. Pozostaje na wieczerzy.

a W rękopisie tu i dalej błędnie Chróścicka.

b W rękopisie Ledochowskim.

48 Emilia Paderewska-Chrościcka (1910-1999), lekarz położnik i ginekolog, doktor nauk medycznych, żona dr. Antoniego Chrościc­kiego (1910-2004), pediatry kardiologa. Podczas II wojny światowej łączniczka AK, aresztowana wraz z mężem przez NKWD 1944, po wojnie szykanowana za sprzeciw wobec prawa do aborcji, ukarana trzyletnim zakazem wykonywania zawodu w 1956, ponownie zwolniona z pracy w 1963, pracowniczka kościelnych poradni rodzinnych.

49 Właśc. Juliusz Antoni Chrościc­ki (1942-2024), syn Emilii i Antoniego Chrościc­kiego, historyk sztuki. Absolwent historii sztuki na UW 1964, wykładowca na UW, doktorat 1971, habilitacja 1981, profesor nauk humanistycznych 1991, dziekan Wydziału Historycznego UW 1990-1992, dyrektor polskiego ośrodka przy Sorbonie w Paryżu (Centre de Civilisation Polonaise, Université de Paris IV - Sorbonne) 1995-1998, profesor zwyczajny 2012, przewodniczący Komitetu Nauk o Sztuce PAN, członek licznych rad i towarzystw naukowych, w tym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

50 Jan Zaręba (1910-1986), biskup pomocniczy włocławski 1963-1968. Święcenia kapłańskie 1934, kanclerz kurii gorzowskiej 1945-1948, oficjał Trybunału Metropolitalnego 1956-1963, przewodniczący Wydziału ds. Zakonnych, kanonik kapituły gnieźnieńskiej, ekonom kapituły od 1958, sakra biskupia 1963, administrator apostolski diecezji włocławskiej 1968-1970, biskup diecezjalny włocławski 1970-1986.

51 Leonard Grochowski (1924-2024), kapłan, wikariusz parafii w Gnieźnie, doktor teologii. Święcenia kapłańskie 1954, studia doktoranc­kie w zakresie historii na KUL, z kapłaństwa odszedł w 1969.

52 Teofil Wolic­ki (1768-1829), arcybiskup metropolita gnieźnieński i poznański oraz prymas Polski 1828-1829, doktor obojga praw. Święcenia kapłańskie 1792, doktorat na Akademii Krakowskiej 1805, sakra biskupia 1829, trzykrotny deputowany na sejm Księstwa Warszawskiego, działacz oświatowy, członek Rady Edukacji Narodowej od 1810.

53 Mieczysław Ledóchowski (1822-1902), arcybiskup metropolita gnieźnieński i poznański oraz prymas Polski 1866-1886, prefekt Kongregacji Rozkrzewiania Wiary 1892-1902, doktor obojga praw. Święcenia kapłańskie 1845, absolwent Papieskiego Uniwersytetu Gregoriańskiego oraz Accademia dei Nobili Ecclesiastici w Rzymie, doktorat 1847, sakra biskupia 1861, kreacja kardynalska 1975, delegat apostolski 1856 i 1861 w Kolumbii, Wenezueli, Ekwadorze, Peru, Boliwii.

54 Zenon Willa (1925-1998), kapłan, rektor kościoła pw. Świętego Ducha we Wrześni 1960-1968. Święcenia kapłańskie 1954, wikariusz parafii pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Bydgoszczy 1954-1958, parafii pw. Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława BM we Wrześni 1958-1960, proboszcz parafii pw. Wniebowzięcia NMP w Wągrowcu 1968-1984, następnie parafii katedralnej w Gnieźnie 1984-1995.

55 Zbigniew Lipiński (1922-2013), kapłan, doktor filozofii, wykładowca PWSD w Gnieźnie 1960-1968. Święcenia kapłańskie 1951, rektor kościoła pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Solcu Kujawskim 1968, proboszcz parafii w Chomiąży Szlachec­kiej 1968-1989, wykładowca w WSD w Szczecinie i na Papieskim Wydziale Teologicznym w Poznaniu.

56 Lutosław Henryk Pieprzyc­ki OFMConv (1917-1998), kapłan, gwardian klasztoru w Gnieźnie 1962-1965, wicepostulator procesu beatyfikacyjnego o. Maksymiliana Kolbego. Do zakonu wstąpił w 1935, święcenia kapłańskie 1941, gwardian klasztoru i proboszcz parafii na osiedlu Łagiewniki w Łodzi 1954-1962, przełożony prowincjalny prowincji warszawskiej Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych 1965-1968, gwardian klasztoru w Poznaniu 1968-1970, kustosz kapituły w Montrealu 1971-1996, rektor polonijnego ośrodka duszpasterskiego pw. św. Wojciecha w Montrealu.

57 Maksymilian Maria Rajmund Kolbe OFMConv (1894-1941), kapłan. Nowicjat 1910, absolwent Międzynarodowego Kolegium Serafic­kiego w Rzymie, śluby wieczyste 1914, absolwent Papieskiego Uniwersytetu Gregoriańskiego w Rzymie, doktorat z filozofii 1916, doktorat z teologii 1919, święcenia kapłańskie 1918, założyciel licznych dzieł apostolskich, m.in. Rycerstwa Niepokalanej 1917, miesięcznika "Rycerz Niepokalanej" 1922, klasztoru w Niepokalanowie 1927; misjonarz w Japonii 1930-1936, podczas II wojny światowej więzień KL Auschwitz, męczennik II wojny światowej (oddał życie za współwięźnia), beatyfikowany w 1971, kanonizowany w 1982.

58 Józef Putek (1892-1974), doktor prawa, adwokat, publicysta. Przedwojenny polityk ruchu ludowego, podczas II wojny światowej więzień KL Auschwitz 1940-1942 i Mauthausen 1942-1945, zaangażowany w obozowy ruch oporu, wiceprezes Rady Naczelnej Związku byłych Więźniów Politycznych Obozów Hitlerowskich od końca maja 1945, działacz prokomunistycznego "lubelskiego" Stronnictwa Ludowego, poseł do Krajowej Rady Narodowej i na Sejm Ustawodawczy, minister poczt i telegrafów 1946-1948, działacz samorządowy w Choczni, oskarżony o przedwojenną działalność sanacyjną, wykluczony z SL 1948, osadzony w więzieniu przy ul. Montelupich w Krakowie 1950-1952, pozbawiony mandatu w 1951, następnie więziony przy ul. Rakowic­kiej w Warszawie 1952-1953, zrehabilitowany 1956, częściowo sparaliżowany od 1958, badacz historii regionalnej, krytyk Kościoła katolic­kiego.

59 Błogosławiona Jolanta (1244-1304), królewna węgierska, córka króla Beli IV i Marii Laskariny, siostra św. Kingi i św. Małgorzaty, żona księcia kalisko-gnieźnieńskiego Bolesława Pobożnego 1256, księżna wielkopolska 1257, po śmierci męża wstąpiła do klarysek 1279, beatyfikowana w 1827, patronka archidiecezji gnieźnieńskiej.

60 Loyola Helena Sommerfeld (1910-1996), przełożona generalna Zgromadzenia Sióstr Służebniczek Niepokalanego Poczęcia NMP w Pleszewie 1963-1975. Do zgromadzenia zakonnego wstąpiła w 1927, profesja wieczysta 1938, wychowawczyni w przedszkolu w Poznaniu 1933-1939, osadzona w obozie dla zakonnic w Bojanowie 1941, gdzie była więziona ok. 2 lat, następnie, również w czasie okupacji, pracownica sierocińca dla dzieci polskich w Poznaniu, po wojnie wychowawczyni w przedszkolu w Poznaniu 1945-1948, w domu dziecka w Gnieźnie 1948-1950, przełożona wspólnoty sióstr służebniczek zatrudnionych w hospicjum dla kapłanów w Warszawie 1950-1952, wikaria generalna 1952-1963, posługa na furcie klasztornej 1975-1996.

61 Maria Mańkowska RSCJ (1898-1993), wikaria prowincji polskiej Zgromadzenia Najświętszego Serca Jezusa (Sacré Coeur) 1962-1969, historyk, prawnuczka gen. Henryka Dąbrowskiego. Do zgromadzenia wstąpiła w 1926, nauczycielka w Zbylitowskiej Górze 1929-1934, przełożona zakonna 1941-1962 w klasztorach w Warszawie, Polskiej Wsi, Zbylitowskiej Górze.

62 Zofia Włodarkiewicz RSCJ (1901-1991), przełożona domu zakonnego Zgromadzenia Najświętszego Serca Jezusa w Polskiej Wsi. Do zgromadzenia zakonnego wstąpiła w 1923, nauczycielka matematyki 1926-1933 w Zbylitowskiej Górze i we Lwowie, dyrektorka gimnazjum we Lwowie 1933-1946, przełożona zakonna w klasztorach w Warszawie i Zbylitowskiej Górze, od 1968 propagatorka programu apostolskiego "łańcuch dusz", związanego z objawieniami s. Józefy Menéndez, przewodnicząca międzyzakonnego Zespołu Najświętszego Serca Jezusa.

63 Piotr Granatowicz SAC (1921-1978), kapłan, redaktor i dyrektor Wydawnictwa Pallottinum 1961-1970, sekretarz Komisji ds. Wydawniczych KEP 1960-1970. Do pallotynów wstąpił w 1940, święcenia kapłańskie 1945, wykładowca w WSD w Ołtarzewie i w nowicjacie Stowarzyszenia Apostolstwa Katolic­kiego w Ząbkowicach Śląskich, bezpodstawnie więziony w areszcie przy ul. Rakowic­kiej w Warszawie 1970, misjonarz w Rwandzie 1978.

64 Augustyn Bogdan Jankowski OSB (1916-2005), kapłan, biblista, redaktor naukowy i tłumacz Biblii Tysiąclecia 1959-1965. Absolwent Wydziału Humanistycznego UW 1939, początkowo kapłan archidiecezji warszawskiej, święcenia kapłańskie 1942, absolwent Wydziału Teologicznego UW 1946 oraz Papieskiego Instytutu Biblijnego w Rzymie 1948, do zakonu wstąpił w 1955, profesja wieczysta 1959, wykładowca na KUL, w WMSD w Warszawie i Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, profesor zwyczajny nauk teologicznych, członek Papieskiej Komisji Biblijnej 1978-1990, opat benedyktynów w Tyńcu 1985-1993.

65 Mszał benedyktyński - potoczna nazwa polskiego przekładu Mszału rzymskiego (Poznań 1963), przygotowanego przez benedyktynów z Tyńca i wydanego pod red. ks. Stanisława Kaźmierczyka przez Pallottinum.

66 Najprawdopodobniej chodzi o modlitewnik pt. Jedynemu Bogu. Soli Deo, opracowany przez zespół kapłanów diecezjalnych dla wiernych archidiecezji gnieźnieńskiej, opatrzony przedmową prymasa Wyszyńskiego i wydany przez Pallottinum w Poznaniu w 1959 r.

67 Pierwotna potoczna nazwa Biblii Tysiąclecia, nawiązująca do benedyktynów z Tyńca - inicjatorów tłumaczenia Pisma św. z języków oryginalnych na język polski; powstała w okresie przygotowań do Milenium Chrztu Polski, wydana 1965.

68 Bernhard Häring CSsR (1912-1998), niemiec­ki duchowny, teolog, specjalista z teologii moralnej, ekspert Soboru Watykańskiego II. Do zakonu wstąpił w 1934, święcenia kapłańskie 1939, absolwent Uniwersytetu w Tybindze, wykładowca Akademii Alfonsjańskiej, autor kompendium teologii moralnej.

69 Chodzi o wielotomowy przekład publikacji Bernharda Häringa CSsR, Nauka Chrystusa. Teologia moralna (tomy 1-4, Pallottinum, Poznań 1963; tomy 5-6, Pallottinum, Poznań 1966).

70 Aleksander Holas (1911-1993), architekt i konserwator zabytków, współautor i kierownik prac nad regotyzacją katedry gnieźnieńskiej 1953-1965. Absolwent Politechniki Lwowskiej, po II wojnie światowej zatrudniony w Gnieźnie, następnie w Poznaniu, renowator i projektant wielu świątyń (m.in. kościoła pw. św. Brata Alberta w Częstochowie).

71 Józef Jędrzejczak (1924-1999), architekt. Absolwent Politechniki Wrocławskiej 1964, projektant w Poznańskim Biurze Projektów Budownictwa Przemysłowego, autor projektu hali wystawienniczej nr 17 i pawilonu nr 15 Międzynarodowych Targów Poznańskich.

72 Edmund Palewodziński (1908-2001), kapłan, kanclerz Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie 1946-1987, członek archidiecezjalnej Komisji ds. budowy i konserwacji kościołów oraz budynków kościelnych od 1950. Święcenia kapłańskie 1934, podczas II wojny światowej więzień KL Sachsenhausen i KL Dachau, kapelan harcerzy, notariusz Trybunału Metropolitalnego w Gnieźnie od 1946, wykładowca w PWSD w Gnieźnie od 1953, kanonik gremialny kapituły w Kruszwicy od 1952 i kapituły gnieźnieńskiej od 1958.

73 Chodzi o ks. Kazimierza Więckowskiego.

74 Wojciech Dzierzgowski (1928-2001), kapłan, ojciec duchowny w PWSD w Gnieźnie 1962-1970. Święcenia kapłańskie 1955, wikariusz parafii katedralnej gnieźnieńskiej od 1957, duszpasterz młodzieży męskiej, założyciel archidiecezjalnej pielgrzymki "Promienistej" na Jasną Górę, proboszcz parafii pw. św. Mikołaja w Powidzu od 1970, parafii Zwiastowania NMP w Inowrocławiu od 1984, kanonik kapituły w Gnieźnie, kanonik kapituły kolegiac­kiej w Kruszwicy.

WSTĘP DO TOMU JEDENASTEGO

TŁO HISTORYCZNE

Oddajemy do rąk czytelnika jedenasty tom zapisków prymasa Stefana Wyszyńskiego obejmujący codzienne notatki z roku 1964.

W relacjach państwo-Kościół był to kolejny rok milenijnej konfrontacji i administracyjnych utarczek między władzami komunistycznymi z I sekretarzem KC PZPR Władysławem Gomułką na czele a episkopatem Polski z prymasem Wyszyńskim na czele. Dla strony kościelnej okres obrony wiary i ożywiania życia religijnego narodu, dla strony państwowo-partyjnej czas wdrażania programowej laicyzacji życia społecznego1.

W kalendarzu Kościoła w Polsce, szczególnie duchowych przygotowań do Milenium Chrztu Polski, rok 1964 przypadł na przełom siódmego i ósmego roku Wielkiej Nowenny (ogólnopolskich narodowych rekolekcji), lat obchodzonych pod hasłami "Abyście się społecznie miłowali" (1963/1964) oraz "Nowy człowiek w Jezusie Chrystusie" (1964/1965). Był to czas duszpasterskiej pracy nad duchem narodu, dodajmy - pracy postrzeganej przez władze komunistyczne jako "ofensywa klerykalizmu"2. Czas praktycznego wdrażania w życie sprawiedliwości, solidarności, empatii społecznej oraz walki z wadami narodowymi, nałogami, złymi skłonnościami, a także promowania kultury chrześcijańskiej. Na pograniczu tych dwóch lat Wielkiej Nowenny, w okresie wielkopostnym, prymas skierował do wiernych list pasterski z wezwaniem do walki z wadami społecznymi, w którym nakreślił niebezpieczeństwa z dziedziny moralno-społecznej i wskazał środki zaradcze3. Do tematyki ósmego roku ogólnokrajowych przedmilenijnych rekolekcji i zmagań z przywarami narodowymi nawiązał też episkopat Polski w liście pasterskim wydanym tuż przed rozpoczęciem trzeciej sesji soborowej, w którym zachęcał duchownych i wiernych do "soborowego zwycięstwa nad sobą" - duchowej łączności z pracami i owocami soboru poprzez przemianę osobistą, a w konsekwencji otoczenia, środowiska, społeczeństwa4.

W kalendarzu Kościoła powszechnego 1964 r. był trzecim rokiem Vaticanum Secundum. W ramach obrad trzeciej sesji soborowej, trwającej od 14 września do 21 listopada, z udziałem polskich ojców soborowych, odbyło się 48 posiedzeń plenarnych i 2 posiedzenia publiczne, wygłoszono 659 interwencji i przeprowadzono 150 głosowań5. Debatowano przede wszystkim nad projektem schematu De ecclesia (O Kościele), który po kilku tygodniach został przekształcony w Konstytucję dogmatyczną o Kościele Lumen gentium. Najwięcej emocji wzbudził dokument o wolności religijnej, początkowo stanowiący rozdział piąty schematu o ekumenizmie, od 23 września debatowany jako samodzielny schemat. Głosowanie nad nim przeniesiono na czwartą sesję soborową, podobnie jak nad deklaracją o religiach niechrześcijańskich, która w trakcie debaty ujawniła różnice w postrzeganiu relacji Kościoła z innymi religiami. Intensywnie obradowano również nad schematem De Ecclesia in mundo huius temporis (O Kościele w świecie współczesnym), zwanym schematem trzynastym, przyjętym na czwartej sesji soboru w postaci Konstytucji duszpasterskiej Gaudium et spes. Podczas trzeciej sesji ojcowie soborowi omawiali też inne schematy: o przystosowanej odnowie życia zakonnego, duszpasterskich obowiązkach biskupów, Objawieniu Bożym, misjach, formacji kapłańskiej, wychowaniu chrześcijańskim, małżeństwie. Ostatecznie na zakończenie trzeciej sesji soborowej, 21 listopada, uchwalono trzy dokumenty: Konstytucję dogmatyczną o Kościele Lumen gentium, Dekret o katolic­­kich Kościołach wschodnich Orientalium Ecclesiarum i Dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio6.

SPECYFIKA PRO MEMORIA PRYMASA WYSZYŃSKIEGOCHARAKTER I TEMATYKA ZAPISKÓW PRYMASA WYSZYŃSKIEGO

W notatkach prymasa oprócz licznych kontaktów i spraw bieżących o charakterze lokalnym (duszpasterskim, administracyjnym, finansowym, gospodarczym, inwestycyjnym, personalnym), związanych z zarządzaniem dwiema kuriami, pojawia się szereg wątków wynikających ze sprawowania przez autora zapisków funkcji głowy Kościoła w Polsce i przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski. Na tym tle widoczne są też kwestie powiązane z propagandą antykościelną i represyjną polityką wyznaniową władz komunistycznych. Prymas odnotowuje te tematy, fakty i zdarzenia, wskazuje reakcje i podjęte działania, ale nie poświęca temu większej uwagi niż wydarzeniom z życia Kościoła i nie nadaje im szczególniejszej rangi czy nadmiernego zainteresowania, koncentrując się przede wszystkim na sprawach duszpasterskich, w których upatruje narzędzia i źródła duchowej siły odrodzenia i umocnienia narodu oraz obrony wiary i tożsamości. W zapiskach prymasa wybrzmiewa represyjna i antykościelna polityka wyznaniowa władz, administracyjne utarczki dotyczące powoływania alumnów do wojska, sprawy ksiąg inwentarzowych, punktów katechetycznych, "niezależnej" parafii w Wierzbicy, utrudnień w nominacjach na stanowiska kościelne, erygowania parafii, budownictwa sakralnego, a także permanentnej inwigilacji duchownych i parafii przez aparat bezpieczeństwa. Powraca kwestia, a raczej kontynuowany jest wobec władz protest przeciwko działaniom, o których prymas i biskupi dowiedzieli się w grudniu 1963 r. z tajnego referatu Służby Bezpieczeństwa7.

Prymas dość lapidarnie opisuje fakty i spotkania. Niemniej przy wydarzeniach ważnych, z jakiegoś powodu szczególnych, niecodziennych, zaskakujących, związanych z szerszym kontekstem, dodaje komentarz, opinię, ocenę. Za przykład posłużyć mogą spotkania z Robertem Kennedym na Jasnej Górze (30 czerwca) czy z Jerzym Zawieyskim i środowiskiem katolików świec­­kich (ZNAK, "Tygodnik Powszechny"), które przez lata, a szczególnie w tym okresie układały się różnie8.

Rok 1964 przyniósł cztery zmiany na stolcach biskupich, w tym tę najistotniejszą, bp. Wojtyły na arcybiskupa. Nominacja ta, jak zapisał prymas, skończyła "długi i trudny okres sieroctwa archidiecezji po zgonie kard. Sapiehy"9. Z kolei nominacja bp. Stefana Bareły na ordynariusza diecezji częstochowskiej postrzegana była przez prymasa jako "gwarancja ciągłości pracy" na Jasnej Górze10. Pozostałe dwie to nominacja ks. Bogdana Sikorskiego na biskupa diecezjalnego płoc­­kiego i bp. Edmunda Nowic­­kiego, dotychczasowego koadiutora, na ordynariusza gdańskiego. Za tę ostatnią nominację, w którą osobiście zaangażował się Paweł VI, prymas dziękował papieżowi podczas majowej audiencji, podkreślając, że przybył do Rzymu "specjalnie po to, aby dać wyraz wdzięczności Narodu Polskiego"11. Nie można też nie wspomnieć o nominacji ks. Władysława Rubina na biskupa pomocniczego gnieźnieńskiego, którego po śmierci bp. Józefa Gawliny (zmarł w trakcie trzeciej sesji soborowej) skierowano do pracy wśród emigracji polskiej.

Poza sprawami związanymi z bieżącymi wydarzeniami w zapiskach z 1964 r. odbija się echo wcześniejszych zdarzeń, problemów, w tym akcji skierowanych przez aparat władzy przeciwko biskupom polskim w związku z ich udziałem w obradach Soboru Watykańskiego II. Prymas odnotował m.in. informację o kulisach powstania i kolportażu anonimu na temat rzekomego "wynaturzenia w propagowaniu" kultu maryjnego, rozesłanego do ojców soborowych i rozrzuconego jesienią 1963 r. w Rzymie12. Odniósł się też do cyklu soborowych publikacji autorstwa "Jana Wnuka", firmowanych przez wydawnictwo Czytelnik13. Podejrzewał inspirację władz, nie wiedząc, że realizację tej akcji zlecono Janowi Wieruszowi-Kowalskiemu14, bo to on ukrywał się pod tym pseudonimem. W kolejnych literac­­kich odsłonach eksbenedyktyn dyskredytował polskich hierarchów, ich przemówienia, pozycję, zaangażowanie, rolę w obradach. Bagatelizował i pomniejszał ich wpływ na kształt dokumentów soborowych. Negatywnie przedstawił stanowisko prymasa w sprawie kultu Maryi, wspierając partyjną akcję przeciwdziałania milenijnym i soborowym inicjatywom kościelnym, które osłabiały dążenia władz do pełnej laicyzacji życia społecznego. Do drugiej z serii soborowych broszur "Jan Wnuk" załączył też wspomniany "antymaryjny memoriał"15. Po zapoznaniu się z tą publikacją prymas zapisał: "Książka może zatruć człowieka, jeśli nie powie sobie: Humiliamini sub potenti meum Dei..."16.

W zapiskach z roku 1964, z przyczyn zrozumiałych, więcej miejsca i uwagi prymasa zajmuje tematyka związana z przygotowaniami i przebiegiem trzeciej sesji Soboru Watykańskiego II, wówczas najważniejszym wydarzeniem dla Kościoła zarówno na świecie, jak i w Polsce. Pobyt prymasa i polskich biskupów w Rzymie związany z jesienną sesją soborową, podobnie jak pobyt kard. Wyszyńskiego we włoskiej stolicy w maju tego roku, był czasem intensywnej pracy, licznych spotkań i kontaktów nie tylko w gronie uczestników soboru i kongregacji watykańskich, lecz także poza nimi. Dzięki nim pojawiła się możliwość osobistego wyjaśnienia, nakreślenia i przyspieszenia wielu istotnych spraw dla Kościoła w Polsce, na co dzień odseparowanego od Stolicy Apostolskiej i wielu kurii zakonnych z siedzibą w Rzymie. To czas, gdy odbywały się rozmowy z rektorami misji katolic­­kich polskich na emigracji oraz przedstawicielami polskiej emigracji przybyłymi do Rzymu z różnych stron (wypada wspomnieć chociażby Marię Winowską z Paryża, generałów Władysława Andersa i Bronisława Ducha oraz Aleksandra Zawiszę i Augusta Zaleskiego z Londynu). Ta intensywna praca i codzienna aktywność prymasa i polskich biskupów znajdują odzwierciedlenie w zapiskach z okresu pobytu w Wiecznym Mieście.

W obradach trzeciej sesji uczestniczyło 34 polskich ojców soboru, którzy przemawiali łącznie 26 razy. W dyskusji nad schematem o Kościele głos zabrali kard. Stefan Wyszyński (16 września) i abp Józef Gawlina (17 września). W kwestiach schematu o duszpasterskich obowiązkach biskupów (22 września) wypowiadali się biskupi: Herbert Bednorz, Wilhelm Pluta i abp Antoni Baraniak. W debacie nad schematem o wolności religijnej wystąpili bp Michał Klepacz (24 września) i abp Karol Wojtyła (25 września). Biskup Edmund Nowic­­ki zabrał glos w dyskusji nad schematem o stosunku do religii niechrześcijańskich (29 września). Nad schematem o Objawieniu Bożym (1 października) dyskutowali biskupi Kazimierz Kowalski i Tomasz Wilczyński. W dyskusji nad schematem o apostolstwie świec­­kich wystąpili abp Karol Wojtyła (8 października, w imieniu Episkopatu Polski), bp Stefan Bareła (8 października) i bp Wilhelm Pluta (12 października). W debacie nad schematem o życiu i zadaniach kapłanów wypowiedzieli się (14 października) biskupi: Kazimierz Kowalski, Edmund Nowic­­ki i Paweł Latusek. W dyskusji nad schematem o Kościele w świecie współczesnym udział wzięli abp Karol Wojtyła (21 października), bp Jan Pietraszko i bp Michał Klepacz (26 października), bp Zygfryd Kowalski (27 października), bp Bohdan Bejze (30 października) i kard. Stefan Wyszyński (4 listopada). W dyskusji nad schematem o zakonach głos zabrał abp Antoni Baraniak (12 listopada). W dyskusji nad schematem o wychowaniu w seminariach aktywni byli biskupi Józef Drzazga (12 listopada) i Antoni Pawłowski (16 listopada). W dyskusji nad schematem o wychowaniu chrześcijańskim przemówił bp Bohdan Bejze (19 listopada)17.

Największą aktywność spośród polskich ojców na trzeciej sesji soborowej przejawiał metropolita krakowski abp Wojtyła. Trzykrotnie zabrał głos, złożył siedem wypowiedzi na piśmie, w tym dwie w imieniu episkopatu polskiego (uwagi do schematu o Kościele w świecie współczesnym), oraz prośbę pisemną w sprawie zwołania czwartej sesji soborowej18.

Najdonioślejszym wydarzeniem roku 1964 z punktu widzenia prymasa i Kościoła w Polsce było ogłoszenie Maryi Mater Ecclesia - Matką Kościoła. Zabiegał o to episkopat Polski z maryjnym kard. Wyszyńskim na czele. Prymas odznaczał się szczególną pobożnością maryjną, "wszystko postawił na Maryję", działał Per Mariam - Soli Deo (łac. Przez Maryję - samemu Bogu), w niej upatrywał "tajemnicy trwałości Kościoła świętego w Polsce"19. Mówił: "Doświadczenie mnie pouczyło, "że tylko na tej drodze", przy pomocy Dziewicy Wspomożycielki i Pani Jasnogórskiej można czegoś dokonać w Polsce. Oczywiście mocami Bożymi! [...] Wierzę, że nie ma innej drogi dla zachowania naszej wierności Bogu w Trójcy Świętej Jedynemu "jak tylko ta droga""20. "Maryja w nauczaniu prymasa Wyszyńskiego - przywołując słowa Anny Rastawic­­kiej, jego bliskiej współpracowniczki - to Matka Boga-Człowieka, Boga wcielonego w dzieje świata", która "ma miejsce nie w "bocznym ołtarzu", nie w bocznej kapliczce, ale przy Chrystusie, w sercu Kościoła"21. Nauka o Maryi jako Matce Kościoła jest podstawową prawdą teologiczną w nauczaniu maryjnym prymasa, o której powszechność wraz z episkopatem polskim zabiegał na soborze.

2 kwietnia 1964 r. w kaplicy domu prymasowskiego w Warszawie biskupi odnowili złożony dwa lata wcześniej akt oddania się Matce Bożej w niewolę za Kościół Chrystusowy. "Akt oddania się odmawiam w nowej formie" - zanotował prymas22. W tekście zawierzenia znalazły się słowa łączące ten akt z ówczesnym wydarzeniem w Kościele powszechnym: "Przygotowujemy się do wielkiej chwili, gdy Sobór Watykański Drugi uczci Ciebie - jak zapowiedział Sługa sług Bożych Paweł VI - pięknym tytułem Matki Kościoła"23.

Na początku trzeciej sesji, 15 września 1964 r., prymas w imieniu episkopatu polskiego złożył na ręce papieża memoriał zawierający prośbę o ogłoszenie podczas soboru Maryi Matką Kościoła i oddanie całej ludzkości pod jej opiekę24. Niespełna dwa miesiące później, 5 listopada, prymas wygłosił referat podczas akademii mariologicznej na Akademii Mariańskiej w Palazzo Pio w Rzymie pt. Kult Matki Najświętszej jako postulat czasów współczesnych. Odwołując się do nauki o Mistycznym Ciele Chrystusa, podkreślał związek między Kościołem a życiem rodziny ludzkiej: "Kościół nie istnieje in abstracto - w oderwaniu od codziennego życia, jak tego pragną wszystkie dążenia ateistów i materialistów. Kościół istnieje in concreto - w codzienności, w myślach, sercach i czynach ochrzczonego i uświęconego łaską człowieka [...]. Gdzie jest ciało Chrystusowe, tam musi być Matka Ciała Chrystusowego"25. Na zakończenie trzeciej sesji Soboru Watykańskiego II, 21 listopada 1964 r., Ojciec św. Paweł VI ogłosił w auli soborowej Maryję Matką Kościoła. Był to sukces episkopatu polskiego, a przede wszystkim prymasa, który zabiegał u papieża o to jeszcze przed obradami tej sesji, m.in. na audiencji 17 maja tr.

Po powrocie z Rzymu, 9 grudnia 1964 r., gdy prymas dzielił się w Gnieźnie przeżyciami soborowymi, dał świadectwo entuzjazmu i radości płynącej z dokonania tego aktu, podkreślając zarazem jego doniosłość i znaczenie. Mówił: "Zrozumieliśmy, że w tych strasznych czasach, kiedy bytowanie każdego człowieka i narodów jest tak niepewne, gdy powtórna fala nowego niewolnictwa ogarnia całą ludzkość, a wszyscy są zagrożeni siłami niemal kosmicznymi, mobilizowanymi przez międzynarodowe militaryzmy dla zagłady ludzkości, w takich chwilach trzeba ludzkość schować w najlepsze ramiona, jak ongiś Dziecię Boże w Betlejem było schowane przed ówczesnym Herodem w ramionach Najlepszej Matki - Maryi"26. W dniu ogłoszenia Maryi Matką Kościoła, wyrażając wdzięczność papieżowi Pawłowi VI za ten akt i spełnienie prośby episkopatu Polski, prymas miał powiedzieć na prywatnej audiencji u Ojca Świętego27: "Jesteśmy porwani, podniesieni na duchu! Mamy bolesne doświadczenia w naszej Ojczyźnie, ale są one osłodzone obecnością Świętej Bożej Rodzicielki, która jest naszą Matką, daną "ku obronie Narodu polskiego""28.

Zaangażowanie prymasa i całego episkopatu polskiego w to dzieło stanowiło znaczący akcent i bodziec w przygotowaniach do kolejnego, dziewiątego roku Wielkiej Nowenny (1965/1966), roku wierności Maryi, obchodzonego pod hasłem "Weź w opiekę Naród cały". Czas tych rekolekcji narodowych miał przygotować wiernych do głównego aktu milenijnego, określanego jako duchowe "oddanie Polski Matce Bożej w niewolę za Kościół św.". W zamyśle prymasa i biskupów był to akt wieńczący pierwsze i wyznaczający drugie tysiąclecie chrześcijaństwa w Polsce, "Polsce zawsze wiernej", Polsce sprzężonej z pobożnością maryjną, tak bliską sercu Prymasa Tysiąclecia.

PODSTAWA EDYCJI TOMU JEDENASTEGO

Podstawę niniejszego wydania krytycznego pro memoria prymasa Wyszyńskiego z 1964 r. stanowi rękopis, którego oryginał przechowywany jest w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie. Składa się on z 464 luźnych kart formatu A5 lub zbliżonych, ponumerowanych ołówkiem, najprawdopodobniej w okresie, gdy był przepisywany na maszynie29. Zapiski zostały sporządzone piórem oraz długopisem o barwach atramentu niebieskiej i granatowej, ponadto w kilku miejscach (w okresie wyjazdu i pobytu autora w Rzymie) długopisem o barwie czarnej oraz sporadycznie zielonej i czerwonej.

Rękopis jest dobrze zachowany i stosunkowo czytelny. Dukt pisma i styl zapisków - pełen skrótów oraz krótkich, rzeczowych zdań - można określić jako pospieszny. Mimo to skreślenia, poprawki czy notatki na marginesach nie występują często. Informację o każdorazowej tego typu ingerencji autora zapisków zamieszczono w przypisach tekstowych.

Notatki z każdego kolejnego dnia prymas rozpoczynał konsekwentnie na nowej karcie, zapisywanej obustronnie. Na pierwszej karcie z danego dnia zazwyczaj odnotowywał i podkreślał datę, dzień tygodnia i miejsce, natomiast na kolejnych kartach z tego dnia jedynie datę. W nagłówku prymas oznaczał miesiąc cyfrą rzymską. W niniejszej edycji - podobnie jak w poprzednich tomach Pro memoria - miesiąc zapisano słownie. Ponadto dla większej czytelności tekstu ujednolicono zapis nagłówków, konsekwentnie wyróżniając je i uzupełniając w nawiasach kwadratowych informację o dniu tygodnia. Pominięto przy tym powtórzenia dat na kolejnych kartach obejmujących zapiski z tego samego dnia.

W rękopisie zdecydowana większość akapitów rozpoczyna się odnotowaną godziną, różnie zapisywaną. W wydaniu ujednolicono zapis. Autor rękopisu podkreślał nazwiska, sporadycznie inne nazwy własne, choć czynił to niekonsekwentnie. W niniejszej edycji wytłuszczeniem zostały wyróżnione tylko te nazwiska i nazwy, które autor podkreślił.

Na kartach rękopisu w kilku miejscach widnieją podkreślenia ołówkiem i znaczki na marginesie (głównie pytajniki) niepochodzące od autora zapisków, lecz wskazujące na wątpliwości co do odczytu pewnych wyrazów przez osobę przepisującą tekst, dlatego też nie zaznaczano ich w edycji. Wątpliwości te zostały w większości wypadków rozstrzygnięte w niniejszym wydaniu. Pozostałe kwestie niepewne odnotowano w przypisach.

Łucja Marek

1 Szerzej na ten temat zob. B. Noszczak, "Sacrum" czy "profanum"? Spór o istotę obchodów Milenium polskiego (1949-1966), Warszawa 2002; idem, Antymilenium. Konflikt państwa z Kościołem na tle obchodów tysiąclecia chrztu Polski (1956-1966/67), Warszawa 2020 (tam stan badań i literatura przedmiotu); Ł. Marek, Laicyzacja w polityce PZPR na przykładzie województwa katowic­­kiego - zarys zagadnienia [w:] Więcej niż partia. PZPR a polityka, gospodarka i społeczeństwo 1948-1990, red. A. Dziuba, B. Tracz, Katowice-Warszawa 2017, s. 499-536.

2 Zob. Ł. Marek, "Ofensywie klerykalizmu trzeba położyć tamę". Partyjno-państwowa walka z Kościołem o ducha narodu w okresie Wielkiej Nowenny na przykładzie województwa katowic­­kiego [w:] Pół wieku Milenium. Religijne, polityczne i społeczne aspekty obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski (1956-1966/1967). Studia i materiały, red. B. Noszczak, Warszawa 2017, s. 509-567.

3 Treść listu "Wezwanie pasterskie do pracy wielkopostnej nad zwalczaniem wad społecznych", Gniezno-Warszawa, Wielki Post 1964 r., zob. w: Listy pasterskie prymasa Polski 1946-1974, Paris 1975, s. 449-458.

4 Treść listu "O zwycięstwie nad sobą na rzecz Soboru", Jasna Góra, 4 IX 1964 r., zob. w: Listy pasterskie Episkopatu Polski 1945-1974, Paris 1975, s. 359-363.

5 Na temat trzeciej sesji Soboru Watykańskiego II oraz aktywności prymasa Stefana Wyszyńskiego i polskich ojców soborowych zob.: M. Białkowski, Trzecia sesja soborowa 1964 [w:] Protokoły konferencji polskich ojców soborowych. Zbiór dokumentów 1962-1965, red. M. Białkowski, Lublin 2019, s. 421-547; P. Rutkowski, III sesja Soboru Watykańskiego II [w:] idem, Polscy biskupi jako ojcowie Soboru Watykańskiego II, Warszawa 2014, s. 175-232; E. Czaczkowska, Prymas Polski Stefan kardynał Wyszyński na Soborze Watykańskim II [w:] Studia soborowe, t. 1: Historia i nauczanie Vaticanum II, red. M. Białkowski, Toruń 2013, s. 143-168; Stefan Kardynał Wyszyński, Prymas Polski, Ojciec Soboru Watykańskiego II (1962-1965). Wybór dokumentów, red. S. Wilk, A. Wójcik, Lublin 2013, s. 202-262; Sobór oczami polskich komunistów. Sobór Watykański II w świetle dokumentów MSW i MSZ, wstęp, wybór i oprac. W. Kucharski, D. Misiejuk, Warszawa 2017, s. 286-343.

6 Treść dokumentów uchwalonych 21 XI 1964 r. zob. w: Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski, Poznań [1986] (wyd. 3), s. 105-170, 181-191, 203-218.

7 Szerzej zob. Ł. Marek, "Oni atakują, my się bronimy". Stosunki państwo-Kościół w latach 1956-1970 [w:] Stosunki państwo-Kościół w Polsce 1944-2010. Studia i materiały, red. R. Łatka, Kraków 2013, s. 41-61.

8 Zob. eadem, Łagodna i koncesjonowana "opozycja". Prymas Stefan Wyszyński a Koło Poselskie "Znak" (1957-1976) na podstawie "Dzienników" Janusza Zabłoc­­kiego [w:] Stefan Wyszyński wobec oporu społecznego i opozycji 1945-1981, red. E.K. Czaczkowska, Warszawa 2018, s. 283-310.

9 Zob. zapis pod datą 17 I 1964 r.

10 Zob. zapis pod datą 24 I 1964 r.

11 Zob. zapisy pod datami 9 III 1964 r. oraz 6 V 1964 r.

12 Zob. zapis pod datą 3 I 1964 r. Szerzej na temat tej akcji zob. S. Cenc­­kiewicz, Sprawa antymaryjnego memoriału, czyli o tym, jak bezpieka uczestniczyła w Soborze Watykańskim II [w:] idem, Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, Kraków 2005, s. 592-597.

13 Każdej z sesji "Jan Wnuk" poświęcił odrębną publikację, wydaną po zakończeniu cyklu obrad już w następnym roku. Zob. J. Wnuk, Quo vadis, Ecclesia?, Warszawa 1963; idem, Vaticanum II. Episkopat Polski na Soborze Watykańskim, Warszawa 1964; idem, W fazie decyzji i rozstrzygnięć. III sesja Vaticanum II, Warszawa 1965; idem, Finale Soboru i Episkopat Polski, Warszawa 1966.

14 Zob. M. Komaniecka-Łyp, Jan Kanty Wierusz-Kowalski - benedyktyn, tajny współpracownik, religioznawca i funkcjonariusz [w:] Ile z nauki, ile z ideologii? Religioznawstwo w PRL, red. Ł. Marek, R. Łętocha, Kraków 2021, s. 269-295.

15 Zob. Memoriał o niektórych aspektach kultu maryjnego w Polsce [w:] J. Wnuk, Vaticanum II..., s. 125-145.

16 Łac. Ukorzcie się przed mocą mojego Boga. Zob. zapis pod datą 27 X 1964 r.

17 Zob. Album soborowy, rysunki i szkice J. Walker, wstęp S. Wyszyński, kronika B. Bejze, Poznań-Warszawa 1971, s. 71-72, 75-76.

18 R. Skrzypczak, Karol Wojtyła na Soborze Watykańskim II. Zbiór wystąpień, Warszawa 2011, s. 233-305.

19 Cyt. za: S. Wyszyński, Wszystko postawiłem na Maryję, Warszawa 2007 (wyd. 3 poprawione), s. 16.

20 Cyt. za: ibidem.

21 Cyt. za: A. Rastawicka, Maryja na drogach człowieka w nauczaniu kard. Stefana Wyszyńskiego, "Studia Prymasowskie" 2012, nr 6, s. 67 [65-73].

22 Zob. zapis pod datą 2 IV 1964 r.

23 Cyt. za: S. Wyszyński, Wszystko postawiłem na Maryję..., s. 223.

24 Treść memoriału zob. Stefan Kardynał Wyszyński, Prymas Polski, Ojciec Soboru..., s. 202-229.

25 Cyt. za: A. Rastawicka, Maryja na drogach człowieka..., s. 67.

26 Cyt. za: Stefan kardynał Wyszyński prymas Polski w świetle własnych wypowiedzi [w:] Człowiek niezwykłej miary. Ojciec Święty Jan Paweł II o kardynale Wyszyńskim. Kardynał Wyszyński o sobie. Kardynał Józef Glemp o kardynale Stefanie Wyszyńskim, red. M. Plaskacz, A. Rastawicka, W. Wojdec­­ki, Warszawa 1984, s. 89.

27 Zob. zapis pod datą 21 XI 1964 r.

28 Cyt. za: Stefan kardynał Wyszyński prymas Polski..., s. 89.

29 Wskazuje na to treść zapisu widniejącego na kartce dołączonej do rękopisu: "Tekst skolacjonowano z maszynopisem i pofoliowano kartki - 30 V 1989". Pod zapisem nieczytelna parafka.

ZASADY WYDANIA

Tekst notatek pro memoria ze względu na swój brulionowy charakter, a także na wagę poruszanych zagadnień stanowił poważne wyzwanie edytorskie. Zgodnie z wytycznymi Rady Programowej przedsięwzięcia redaktorzy naukowi przy opracowaniu edycji tekstu oparli się na instrukcji wydawniczej IPN oraz zaleceniach zawartych w książce Pisownia słownictwa religijnego1.

Przede wszystkim starano się nie ingerować w autentyczny tekst źródła, aby zachować autorski charakter zapisków kard. Wyszyńskiego. Zasadniczo uwspółcześniono tylko ortografię tekstu, w tym pisownię łączną i rozdzielną wyrazów.

Prymas Wyszyński miał także zwyczaj nadużywania - z punktu widzenia wrażliwości współczesnego czytelnika - majuskuły, co w większości wynikało z jego specyficznego kodeksu grzecznościowego. Słowa ksiądz, biskup czy kardynał pisał on zazwyczaj wielką literą, także gdy były one zapisywane skrótem. W takiej sytuacji konsekwentnie zmieniano pisownię na minuskułę. Podobnie w kościelnych nazwach pospolitych (np. katedra gnieźnieńska), nazwach kościelnych i państwowych jednostek terytorialnych (np. diecezje, województwa), a także w słowach takich jak rząd czy państwo.

Poza tym w związku z przyjęciem zasady ograniczonej ingerencji w podstawę wydania poprawiano - bez zaznaczenia przypisem - jedynie bezdyskusyjne omyłki gramatyczne czy ortograficzne popełnione przez autora, jak też omyłki i opuszczenia interpunkcyjne, zakładając, że wynikały one z pośpiechu, nieuniknionego przy zapisywaniu codziennych niemal notatek.

Skróty nazw powszechnie znanych (np. PRL, PZPR, ZSRS itp.) przy pierwszym wystąpieniu redaktor naukowy zawsze rozwijał, następnie pozostawał przy zapisie skróconym. Jednocześnie rozwinięcie skrótu umieszczone zostało w wykazie skrótów dołączonym na końcu tomu.

Skróty odnoszące się do tytułów oraz funkcji osób pozostały nierozwinięte, gdy występowały przed imionami i nazwiskami, natomiast rozwinięto je, gdy występowały samodzielnie. Rozwinięte zostały też wszystkie skróty występujące na początku zdania. Skróty niestandardowe stosowane przez prymasa zostały dostosowane do wymogów Słownika języka polskiego (np. arcbp zamieniano na abp) lub rozwinięte w nawiasie kwadratowym (np. r[oku] ub[iegłego]).

Wyrażenie Msza św. zostało jednolicie zapisane w takiej formie skróconej, która najczęściej występuje w tekście, choć nie jest stosowana przez prymasa konsekwentnie.

Nazwiska i imiona zapisane przez prymasa skrótami, najczęściej jedynie za pomocą inicjałów, redaktor naukowy rozwijał za każdym razem, gdy udało się zidentyfikować te osoby, zaznaczając rozwinięcie za pomocą nawiasów kwadratowych. Wszelkie uzupełnienia w tekście notatek ujęto w nawias kwadratowy.

Bardzo zróżnicowany w podstawie wydania zapis dat został ujednolicony zgodnie z zasadami instrukcji wydawniczej Instytutu Pamięci Narodowej).

Wszystkie wyróżnienia dokonane przez prymasa Wyszyńskiego w tekście zostały oddane przez zastosowanie czcionki wytłuszczonej (zgodnie z zasadami instrukcji wydawniczej Instytutu Pamięci Narodowej).

Ograniczenia objętościowe przypisów wynikają z ogólnych założeń redakcyjnych i są bezwzględnie respektowane w innych tomach. Noty biograficzne ujednolicono według reguł przyjętych dla serii wydawniczej.

1 W. Przyczyna, R. Przybylska, Pisownia słownictwa religijnego, Tarnów 2011.