2 stycznia l963, środa Gniezno

7.30. W kaplicy prym[asowskiej] zbierają się gnieźnieńscy księża studiujący na KUL, w liczbie 22. Przed śniadaniem przyjmuję życzenia od księży i wygłaszam do nich przemówienie o charakterze studiów katolic­kich na KUL. Wszyscy zostali na śniadaniu, otrzymali różańce i obrazki przywiezione z Rzymu.

10.15. Konferencja ks[ięży] dziekanów w seminarium ar[cy]b[iskup]im. Obecny jest też bp Dąbrowski. W zagajeniu ogłaszam nowe nominacje godności papieskich dla kapłanów diec[ezji], szambelanów J[ego] Św[iątobliwości]: ks. St[anisław] Wiśniewski14, dziekan I z B[y]dg[oszczy], ks. dr Małec­ki15 z B[y]dg[oszczy], ks. Majchrzak16 i ks. Plutowski17 z B[y]dg[oszczy], ks. Knast18 z Rogowa, ks. Pelz19 ze Żnina, ks. Namysłowski20 z Szubina. Kanonikiem Kolegiaty Kruszwic­kiej został mianowany ks. Kaczmarkiewicz21 z Pakości.

B[isku]p J[an] Czerniak przewodniczył i zainicjował dyskusję nad owocami Czuwania Soborowego22. Wypowiadali się różni kapłani z diecezji. Dyskusję tę podsumowałem, zwracając uwagę na dodatni o[d]głos modlitwy sob[orowej] w Polsce, za Ojca Świętego i Sobór.

B[isku]p J[an] Czerniak informuje o programie pracy duszpasterskiej w najbliższym okresie. Ks[iądz] kan. Raiter23 informuje o pracy kat[echetycznej]; ostrzega przed składaniem sprawozdań z pracy kat[echetycznej], czego domagają się inspektoraty szkolne24. Bliższych informacji udzielił bp Dąbrowski. Wobec wymagań inspektoratów, które chcą wizytować punkty katechetyczne, nawet w kościołach, stanowisko może być tylko jedno - żadnych wizytacji nie można dopuścić, żadnych sprawozdań nie można składać. Ks[iądz] rektor Pacyna składał informacje o semin[arium] ar[cy]b[isku]pim, m.in. o próbach wizytowania sem[inarium]25 i o wzięciu 9 alumnów do wojska26. Młodzież jest traktowana przez politruków źle, przez oficerów zawodowych - lepiej. Wygłosiłem referat o pracy Soboru Wat[ykańskiego] II. Prace zakończyliśmy o godz.a 13.15 wspólnym obiadem.

18.00. Rozmowa z ks. rektorem Pacyną o sytuacji w sem[inarium] duch[ownym].

18.45. Matka Aniela27, prowincjalna elżbietanek. Prosi o to, by s. Kaliksta28, przełożona w Domu Prym[asowskim], pozostała na swym stanowisku na dalsze trzy lata, gdyż kadencja 6-letnia kończy się. Wyrażam zgodę.

Przyjeżdżają członkowie Komisji Maryjnej29 na jutrzejsze obrady. Jest już abp Kominek30 z ks. Kocyłowskim31, bp Goliński32, ks. Kitliński33, ks. Stefan Piotrowski34. Wszyscy są na wieczerzy, na którą też przyjechał abp Baraniak35.

Po wieczerzy rozmowa z abp. Baraniakiem o pracach Komisji Soborowej36. Ciekawe informacje o instrukcji, którą dano w Poznaniu inspektorom szkolnym w sprawie wizytowania punktów katechetycznych. Mają to czynić podinspektorzy, którzy mają wejść do wszystkich punktów, nawet w świątyniach, rozeznać skład nauczający i udział dzieci, wykluczyć zakony, ograniczyć nauczanie tylko do katechizmu, z pominięciem historii Kościoła, dogmatyki i etyki. Instrukcje są tajne. Nowy dowód rozdziału Kościoła i państwa.

Rozmieszczamy naszych gości: w Domu Prym[asowskim] mieszkają abp Kominek z ks. Kocyłowskim i bp Dąbrowski. Inni mieszkają u bp. Czerniaka, u ks. Raitera i bp. Bernac­kiego37.

14 Stanisław Wiśniewski (1907-1997), ksiądz, proboszcz parafii Świętych Piotra i Pawła w Bydgoszczy 1946-1982. Święcenia 1932. Kapelan AK. Od 1982 emeryt.

15 Feliks Małec­ki (1905-1988), ksiądz, proboszcz parafii Miłosierdzia Bożego w Bydgoszczy od 1946, sędzia prosynodalny od 1956, wizytator nauki religii od 1957. Święcenia 1929.

16 Antoni Majchrzak (1907-1983), ksiądz, proboszcz parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Bydgoszczy. Święcenia 1932. Aresztowany w 1941 i osadzony w VII Forcie w Poznaniu, a następnie w Dachau. Po wojnie posługa duszpasterska we Francji. Wrócił do kraju w 1961. Dziekan dekanatu Bydgoszcz I od 1971. Kapelan Jego Świątobliwości 1963. Od 1982 emeryt.

17 Leon Plutowski (1908-1989), ksiądz, proboszcz parafii św. Józefa w Bydgoszczy 1961-1968. Święcenia 1934. Proboszcz parafii św. Jakuba Apostoła w Dziewierzewie (dekanat kcyński) 1959-1961, proboszcz parafii w Barcinie 1968-1980. Kapelan Kongresu Polonii Francuskiej, centralnej organizacji Polaków we Francji. Kapelan Jego Świątobliwości 1963.

18 Adam Knast (1905-1999), ksiądz, proboszcz parafii św. Doroty w Rogowie od 1946, dziekan dekanatu rogowskiego. Święcenia 1932, kapelan Jego Świątobliwości 1963.

19 Bogdan Pelz (1908-1980), ksiądz, proboszcz parafii św. Floriana w Żninie 1957-1968, dziekan dekanatu żnińskiego. Święcenia 1932. Administrator parafii św. Jakuba Większego w Barcinie 1945-1957, proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława we Wrześni 1968-1980, dziekan dekanatu wrzesińskiego.

20 Marian Namysłowski (1907-1986), ksiądz, proboszcz parafii św. Marcina Biskupa w Szubinie 1952-1980. Święcenia 1933. Duszpasterz w Polskiej Misji Katolic­kiej we Francji. Dziekan dekanatu szubińskiego 1969-1974. Szambelan papieski 1962. Od 1980 emeryt.

21 Kazimierz Kaczmarkiewicz (1896-1976), ksiądz, proboszcz parafii Pakość i dziekan dekanatu Inowrocław I 1949-1971, delegat Archidiecezjalnej Komisji dla Spraw Budowy i Konserwacji Kościołów i Budynków Kościelnych od 1950. Święcenia 1919. Proboszcz w Dębowie 1927-1949. Kanonik gremialny kapituły kolegiac­kiej w Kruszwicy. Emeryt 1971.

22 Czuwania Soborowe z Maryją Jasnogórską - inicjatywa duszpasterska podejmowana w czasie I sesji Soboru Watykańskiego II. O ich wprowadzeniu we wszystkich diecezjach zdecydowała KEP 15 III 1962. Odbywały się we wszystkich kościołach Polski, delegacje poszczególnych parafii pielgrzymowały na Jasną Górę.

23 Henryk Raiter (1906-1990), ksiądz, proboszcz archikatedry gnieźnieńskiej 1956-1981. Święcenia 1929. W czasie okupacji żołnierz i kapelan AK, aresztowany i więziony w Radomiu. Od 1946 kanonik KPG, w której imieniu sprawował funkcję proboszcza archikatedry gnieźnieńskiej. Dziekan dekanatu gnieźnieńskiego od 1968.

24 Ustawa o rozwoju systemu oświaty i wychowania z 15 VII 1961 sankcjonowała świec­ki charakter szkół. Po usunięciu z nich lekcji religii komuniści poprzez rozporządzenia chcieli mieć wpływ na organizację zajęć w punktach katechetycznych. Jedną z form represji były żądania sprawozdań.

a W rękopisie, także w dalszych zapisach gd.

25 Chodzi o represje komunistycznych władz reżimowych polegające na próbach przeprowadzenia kontroli w seminariach duchownych. Zamiar ten spotkał się ze zdecydowaną reakcją biskupów. Postawa Episkopatu, broniącego niezależności seminariów, zaowocowała sukcesem strony kościelnej.

26 Po raz pierwszy powołano alumnów do wojska w 1955, a następnie w 1958. Początkowo wcielano ich do przypadkowych jednostek wojskowych. Ze względu na wpływ, jaki wywierali na innych żołnierzy, umieszczano ich w karnych jednostkach specjalnych. Później tworzono odrębne jednostki kleryc­kie. Po raz ostatni powołano alumnów do wojska w 1979, a na Wielkanoc następnego roku zwolniono ostatnich z nich.

27 Aniela Balbina Tomczak CSSE (1899-1970), siostra zakonna, w zgromadzeniu od 1921. Przełożona prowincji poznańskiej od 1958, przed ukończeniem drugiej kadencji sparaliżowana w 1969.

28 Kaliksta Gertruda Sołtysiak CSSE (1915-1998), siostra zakonna. W zgromadzeniu od 1936, profesja wieczysta 1945. W czasie wojny odmówiła podpisania Deutsche Volksliste, wywieziona do Brześcia Kujawskiego 1944. Po uwolnieniu kard. Wyszyńskiego pracowała w Domu Prymasowskim w Gnieźnie. W Domu Arcybiskupów Warszawskich 1963-1981 (posługiwała prymasowi Wyszyńskiemu i prymasowi Glempowi), w Poznaniu 1981-1984, w Gnieźnie od 1984.

29 Komisja Maryjna została powołana przez prymasa Wyszyńskiego w 1956. Istniała do 1996, zastąpiona przez Polskie Towarzystwo Mariologiczne. Reaktywowana 2017.

30 Bolesław Kominek (1903-1974), delegat prymasa z uprawnieniami biskupa diecezjalnego we Wrocławiu od 1956, arcybiskup tytularny 1962. Święcenia 1927. Administrator apostolski w Opolu 1945-1951, usunięty przez władze przebywał w Krakowie i Sierszy. Biskup tytularny - nominat wrocławski 1951, na skutek sprzeciwu władz przyjął sakrę biskupią z zachowaniem dyskrecji w 1954. Uczestnik Soboru Watykańskiego II. Autor listu biskupów polskich do niemiec­kich z 1965. Administrator apostolski archidiecezji wrocławskiej 1967, metropolita wrocławski 1972, kardynał 1973.

31 Hieronim Kocyłowski (1910-1983), ksiądz, członek Komisji Maryjnej. Święcenia 1934, kapłan diecezji przemyskiej. Członek AK. Po wojnie organizował akcję charytatywną Caritas. Od 1958 we Wrocławiu: pracownik kurii i kanclerz. Kanonik kapituły katedralnej we Wrocławiu od 1963. Prałat honorowy 1969.

32 Zdzisław Goliński (1908-1963), biskup częstochowski od 1951, przewodniczący Komisji Maryjnej. Święcenia 1931. Więziony przez Niemców na Zamku Lubelskim 1939-1940. Lubelski biskup pomocniczy 1947-1951. Bliski współpracownik bp. Wyszyńskiego. Prowadził korespondencję z prymasem więzionym w Komańczy 1955-1956.

33 Antoni Kitliński (1909-1981), ksiądz. Żołnierz 1 Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego. Święcenia 1932. Kapelan AK, wykładowca na tajnych kompletach. Skazany na 6 lat więzienia 1951. Proboszcz parafii: św. Antoniego z Padwy 1945-1949, św. Barbary w Warszawie 1964-1981. Wykładowca homiletyki w WMSD. Od 1959 kanonik honorowy KapMW.

34 Stefan Piotrowski (1900-1990), ksiądz, wikariusz generalny archidiecezji warszawskiej od 1952. Święcenia 1923. Proboszcz parafii św. Michała w Warszawie 1947-1984. Kanonik gremialny KapMW, protonotariusz apostolski 1984.

35 Antoni Baraniak SDB (1904-1977), arcybiskup metropolita poznański od 1957. Śluby wieczyste 1925, święcenia 1930. Sekretarz kard. Augusta Hlonda 1933-1948 i abp. Wyszyńskiego 1948-1951, kierownik SPP 1951-1953, 1956-1957. Biskup pomocniczy gnieźnieński 1951-1957. Aresztowany przez władze komunistyczne po uwięzieniu kard. Wyszyńskiego w 1953. Więziony i torturowany w Warszawie na Mokotowie, w 1953 zwolniony z więzienia i izolowany w Marszałkach k. Ostrzeszowa, uwolniony w 1956. Uczestnik Soboru Watykańskiego II. Jeden z najbliższych współpracowników prymasa Wyszyńskiego (wspomniany w jego testamencie).

36 Komisja Soborowa Episkopatu Polski została ustanowiona w 1959, na miesiąc przed powołaniem w Watykanie Komisji Przygotowawczej Soboru Watykańskiego II. Na jej czele stał abp Antoni Baraniak. Jej celem było przygotowanie duchowe, formacyjne i intelektualne wiernych w Polsce do Soboru.

37 Lucjan Bernac­ki (1902-1975), biskup pomocniczy gnieźnieński od 1946. Uczestnik wojny 1920. Święcenia 1926. W czasie okupacji duszpasterz Polaków na emigracji. Sakra 1947, wikariusz generalny, wikariusz kapitulny 1948. W latach 1953-1956 usunięty przez komunistów, przebywał w Częstochowie, Zaniemyślu i Poznaniu. Uczestnik Soboru Watykańskiego II.

3 stycznia 1963, czwartek Gniezno

7.30. W domu Mszę św. odprawia bp Dąbrowski i abp Kominek.

8.30. Śniadanie wspólne. Rozmowa z bp. Z[dzisławem] Golińskim, ustalamy program obrad Komisji Mar[yjnej]. Przyjechał kapelan38 bp. Pawłowskiego39 z listem; b[isku]p nie przyjedzie, jest chory. Informuje o swoim stanowisku w sprawie projektu krucjaty miłości, która ma mieć powiązanie z Soborem i iść pari passu40 z VII Rokiem W[ielkiej] N[owenny]41.

Rozmowa z ks. prof. Majdańskim42, który jest mianowany sufraganem włocławskim. Wyraża zgodę kanoniczną.

9.30. Komisja Maryjna w sali konferencyjnej Kurii Metrop[olitalnej]. Przewodniczy bp Goliński. Zagajam, witając uczestników K[omisji] M[aryjnej] we wspólnym domu katolic­kiej Polski. Raduję się, że obrady K[omisji] M[aryjnej] odbywają się w stolicy Bogurodzicy. Przeżycia soborowe pod opieką Matki N[ajświętszej] potwierdzają słuszność naszej drogi, że do Tysiąclecia idziemy za Maryją. Czuwanie Soborowe było też nowym dowodem, że Maryja jest dana ad defensionem populi Polonici43.

B[isku]p Z[dzisław] Goliński przedstawił porządek dzienny obrad. O[jciec] Paweł Kosiak44 OSPPEa odczytał protokół z 12 czerwca [19]62 r. O[jciec] Przybylski45 dał informację o współczesnej nauce teologicznej o miejscu Maryi w Mistycznym Ciele Chrystusa - w Kościele. "K[ośció]ł jest Boży, Chrystusowy i Maryjny". Dłuższa dyskusja. B[isku]p Goliński daje kilka uwag o pracy Kom[isji] M[aryjnej] w świetle Soboru. B[isku]p Modzelewski46 dał pogląd na prace VI Roku W[ielkiej] N[owenny] w archid[iecezji] warszawskiej. B[isku]p Czerniak referował IX program W[ielkiej] N[owenny] od strony kaznodziejskiej i duszpasterskiej. Odbiegł on całkowicie od hasła - pogłębienie mariologii - jakby w obawie, by nie nużyć monotonią. Obszerna dyskusja. Po obiedzie omawiano program kaznodziejski na VII Rok W[ielkiej] N[owenny]. Uwagi dał bp Etter47 ze strony redakcyjnej. Ks[ądz] Majdański omówił przygotowania do VII Roku W[ielkiej] N[owenny]. Rok VIII W[ielkiej] N[owenny]48 referował ks. kan. Kocyłowski z Wrocławia, któremu tę sprawę powierzono. Ustala się autorów kazań, konferencji, czytanek majowych i czerwcowych. O Czuwaniu Soborowym na J[asnej] G[órze] mówił o. Anzelm Radwański49, przeor J[asnej] G[óry]. Nadto bp Czerniak ilustrował obraz a[rchi]diec[ezji] gnieź[nieńskiej], czuwającej. Projekt Czuwania Sob[orowego] na II sesję Sob[oru] omawia o. Paweł Kosiak i ks. prał. Piotrowski. Jest to potrzeba odczuwalna zbiorowo, że po pierwszym Czuwaniu Sob[orowym] musi być drugie. Powołano podkomisję do opracowania projektu. Zebranie zakończono o godz. 19.30.

Po wieczerzy - ks. Majdański wyraża bzgodę kan[oniczną] na sakrę biskupią. Ustalamy konsekrację na 25 marca [19]63 r.b

a W rękopisie skrót nazwy zakonu O.S.P.

b-b W rękopisie fragment zapisany na marginesie strony.

38 Kapelanem bp. Antoniego Pawłowskiego w latach 1961-1968 był ks. Bolesław Cieślak (1936-2014). Święcenia 1959. Notariusz kurii diecezjalnej we Włocławku 1961-1968, kanclerz od 1968, wikariusz generalny do 1986. Wykładowca w seminarium duchownym we Włocławku 1975-2003. Proboszcz parafii św. Jana Chrzciciela we Włocławku od 1975. Kanonik kapituły katedralnej we Włocławku. Kapelan Jego Świątobliwości 1982. Od 2011 emeryt.

39 Antoni Pawłowski (1903-1968), biskup włocławski od 1952. Święcenia 1926. Wykładał m.in. na USB i UW. Aresztowany przez Niemców 1942, uwięziony na Łukiszkach, a następnie w obozach pracy do 1944: w Wyłkowyszkach, Szałtupiu i Poniewieżyku. Od 1949 rektor WMSD w Warszawie. Kanonik gremialny KapMW. Koadiutor z prawem następstwa bp. Karola Radońskiego 1950. Sakra 1952, ingres 1953 - z powodu sprzeciwu władz państwowych. Uczestnik Soboru Watykańskiego II. Przygotował memoriał Episkopatu Polski w sprawie ogłoszenia NMP Matką Kościoła. Zginął tragicznie w wypadku samochodowym.

40 Łac. równym krokiem, na zasadzie równości, w równym stopniu.

41 Hasłem VII roku Wielkiej Nowenny (1963-1964), roku miłości i sprawiedliwości społecznej, były słowa: "Abyście się społecznie miłowali".

42 Kazimierz Majdański (1916-2007), biskup pomocniczy włocławski 1962-1979. W czasie II wojny światowej więzień obozów w Sachsenhausen i Dachau. Święcenia 1945. Redaktor naczelny "Ateneum Kapłańskiego" 1956-1974. Organizator i dyrektor ISnR w Łomiankach 1975-1993. Sakra 1963. Uczestnik Soboru Watykańskiego II. Biskup szczecińsko-kamieński 1979-1992. Od 1992 emeryt i arcybiskup ad personam.

43 Łac. dla obrony narodu polskiego.

44 Paweł Marian Kosiak OSPPE (1916-1997), ksiądz, sekretarz Komisji Maryjnej i Liturgicznej Episkopatu 1956-1996, dyrektor Instytutu Maryjnego od 1956. W zakonie od 1934. Święcenia 1942. Wikariusz generalny zakonu 1969-1975, 1978-1984. Nękany przez władze komunistyczne, w 1958 skazany na 10 miesięcy więzienia w zawieszeniu na 5 lat, uniewinniony 1967.

45 Bernard Ludwik Przybylski OP (1907-1979), ksiądz, członek Komisji Maryjnej. Święcenia 1933. Organizator ośrodka DA w Poznaniu 1937, kapelan SKMA "Odrodzenie". W 1939 wywieziony przez Gestapo, osadzony w Kazimierzu Biskupim, skąd zbiegł. Działał w konspiracji, ps. "o. Wacław". Prowincjał 1946-1951. Twórca Instytutu Tomistycznego 1957. Przygotował program IV i V roku Wielkiej Nowenny. Nieoficjalny ekspert biskupów polskich podczas IV sesji Soboru Watykańskiego II. Współtwórca i wykładowca Prymasowskiego Studium Życia Zakonnego.

46 Jerzy Modzelewski (1905-1986), biskup pomocniczy warszawski i wikariusz generalny od 1958. Święcenia 1928. W 1954 usunięty przez komunistów z zajmowanych stanowisk, po uwolnieniu prymasa Wyszyńskiego w 1956 kanclerz kurii warszawskiej. Sakra 1959. Przewodniczący Rady Prymasowskiej Budowy Kościołów Warszawy. Uczestnik Soboru Watykańskiego II. Jeden z najbliższych współpracowników prymasa Wyszyńskiego (wspomniany w jego testamencie, jeden z wykonawców testamentu).

47 Tadeusz Etter (1911-1984), biskup pomocniczy poznański od 1959. Święcenia 1934. Aresztowany w 1940 i osadzony w VII Forcie w Poznaniu, a następnie w obozach: Dachau i Gusen, Mauthausen. Po wojnie kapelan w obozie Ehra-Lessien, a później kapelan Polskiego Obozu Repatriacyjnego na strefę brytyjską. Po powrocie do Polski sędzia w sądzie metropolitalnym w Poznaniu, redaktor naczelny "Biblioteki Kaznodziejskiej". Uczestnik Soboru Watykańskiego II.

48 Hasłem VIII roku Wielkiej Nowenny (1964-1965), roku poświęconego walce z wadami narodowymi, były słowa: "Nowy człowiek w Chrystusie".

49 Anzelm Stanisław Radwański OSPPE (1916-1986), ksiądz, przeor Jasnej Góry 1960-1963. Święcenia 1942. Prokurator WSD w Krakowie na Skałce 1952-1955. Zastępca przeora Jasnej Góry 1955-1957, przeor w Warszawie 1957-1960, przeor, proboszcz i kustosz sanktuarium maryjnego w Brdowie 1969-1978, dziekan dekanatu izbic­kiego, przeor klasztoru nowicjac­kiego oraz kustosz sanktuarium maryjnego w Leśniowie od 1984.

4 stycznia 1963, piątek Gniezno

Po Mszy św. i śniadaniu odjeżdżają: abp Kominek i ks. Kocyłowski, bp Modzelewski, ks. Piotrowski i ks. Kitliński - do W[arsza]wy, ojcowie Paweł Kosiak i przeor Jasnej Góry Radwański - z bp. Golińskim, ks. Majdańskim.

Pracuję nad aktami kurialnymi. Przychodzi ks. dyr. Zientarskib; informuje o postępie prac w archiwum kap[itulnym] gnieźnieńskim. Przystosowanie archiwum do potrzeb kwerendariuszy coraz lepsze: jest już więcej dla nich miejsca. Przywieźliśmy z Rzymu czytnik dla odczytywania mikrofilmów.

Ks[iądz] prał. A[ntoni] Słomkowski50 - dziękuje za mieszkanie, które przygotowaliśmy mu z funduszów prymasowskich w kurii kanonic­kiej. Studium życia wewn[ętrznego] w W[arsza]wie idzie dobrze, jest ponad 30 słuchaczy.

Ks[iądz] prokurator Kobs51 z sem[inarium] arc[y]b[isku]p[iego] - o stanie finansowym sem[inarium].

Ks[iądz] Smaruj52 z Wągrowca w sprawie budowy Domu xx. Emerytów. Otrzymuje dalszą pomoc na odbudowę skrzydła frontowego. Proszę, by porządkował teren i ogrodził.

B[isku]p J[an] Czerniak, sprawy semin[arium] ar[cy]b[isku]p[iego].

Ks[iądz] Szymański53, urlopowany ojciec duchowny, po kuracji w Polanicy-Zdr[oju]. Sprawy wojskowe alumnów. Zjazd ojców duch[ownych] z całej Polski.

12.00. W Domu św. Wojciecha - opłatek dla s[ió]s[tr] zakonnych z archidiecezji gn[ieźnieńskiej]. Po Mszy św., odprawionej przez bp. Br[onisława] Dąbrowskiego, wraz z bp. Czerniakiem i ks. Zarębą54 składaliśmy siostrom życzenia na Nowy Rok Boży. Siostry otrzymały podarunki.

Odwiedziłem dzieci, na pół imbecille, z Zakładu św. Wojciecha.

18.30. Ks[iądz] kan. Zaręba - sprawy sądowe, data sesji sprawozdawczej; dorocznej.

b W rękopisie Ziętarski.

50 Antoni Słomkowski (1900-1982), ksiądz, twórca Prymasowskiego Studium Życia Wewnętrznego w Warszawie 1962. Święcenia 1924. Kierownik kancelarii prymasa Hlonda w Poznaniu 1929-1930, profesor teologii 1946. Wykładowca na KUL 1934-1951, 1957-1960, dwukrotnie usunięty z funkcji dydaktycznych. Rektor KUL 1946-1951, usunięty przez komunistów z funkcji z powodu odmowy legalizacji na KUL komórki partyjnej i ZMP. Więziony w Warszawie i Sztumie 1952-1954. Założyciel Instytutu Świec­kiego Chrystusa Króla i Maryi Matki Królowej. Prałat honorowy 1974.

51 Franciszek Kobs (1920-1996), ksiądz, od 1958 prokurator PWSD i referent do spraw majątkowych Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie. Święcenia 1953. Proboszcz parafii Łekno i Tarnowo Pałuc­kie w latach 1963-1996.

52 Stefan Smaruj (1915-1989), ksiądz, proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP w Wągrowcu 1960-1964. Święcenia 1940. Proboszcz parafii św. Marcina w Żninie 1964-1977, św. Wawrzyńca w Gołańczy 1977-1980. Kanonik honorowy kapituły kolegiaty w Kruszwicy.

53 Stanisław Szymański (1901-1964), ksiądz, od 1948 ojciec duchowny PWSD. Święcenia 1927. Aresztowany w 1941 i wywieziony do Dachau, w 1945 powrocił do Poznania. Szambelan papieski 1957.

54 Jan Zaręba (1910-1986), ksiądz, oficjał sądu metropolitalnego w Gnieźnie od 1956, pracownik kurii gnieźnieńskiej. Święcenia 1934. Kanclerz kurii administracji apostolskiej w Gorzowie Wielkopolskim i proboszcz tamtejszej katedry 1945-1948. Kanonik gremialny KPG 1957. Biskup pomocniczy włocławski 1963. Uczestnik Soboru Watykańskiego II. Wikariusz kapitulny we Włocławku 1968, administrator apostolski diecezji 1968-1969, biskup włocławski 1969-1986.

5 stycznia l963, sobota Gniezno - Warszawa

9.00. W bazylice oglądamy postęp prac i projekt zejść do krypt na linii łuku tęczowego. Projekt przewiduje wejście do prezbiterium w środku, a po bokach dwa zejścia do krypt. W miejscach wolnych byłyby umieszczone 4 tablice - epitafia. Oceniam projekt negatywnie, gdyż tworzy na linii prezbiterium - nawa główna istne wilcze doły. Już lepiej byłoby zrobić dwa wejścia do prezbiterium i jedno, środkowe do krypt. Ale i na to miejsca nie ma. Proszę o nowy projekt. Prace nad przesklepieniem krypt prowadzone są w bocznej nawie, północnej. Pozostaje jeszcze przekopanie terenu w prezbiterium, od łuku tęczowego do grobowca Dąbrówki. Jest projekt, by kaplicę Najśw[iętszego] Sakramentu przenieść na stałe do kaplicy za głównym ołtarzem. Projekt nadaje się do rozważenia.

10.15. Wyjazd do W[arsza]wy z bp. Dąbrowskim i ks. prał. Padaczem.

Droga b[ardzo] zła, bo niemal cały czas lustro, niekiedy przysypywane piaskiem lub żużlem. Jedziemy jednakże dobrze; pan Stanisław55 po mistrzowsku wymija wielkie wozy ciężarowe po oblodzonych poboczacha. Każde wyminięcie może kosztować życie. Stajemy szczęśliwie na Miodowej o godz. 14.00.

Tutaj jak zazwyczaj po przyjeździe do W[arsza]wy na wypoczynek - mnóstwo spraw i papierów. Pilny list Jerzego Zawieyskiego56, który bardzo pili na rozmowę z p. Gomułką57, który podobno narzeka na mnie, że zwlekam ze sprawą konkordatu (!) i nie chcę do tego dopuścić. Pierwszy raz to słyszę od p. Gomułki, jeżeli pan Jerzy nie włożył swoich myśli i pragnień w usta pana G[omułki]. Zaczęła o tym pisać prasa komunistyczna we Włoszech, w relacji na Moskwę-Watykan, dla której Polska miałaby być pomostem. Ale po odczycie58 p. Kliszki59 w Rzymie wydało się to przypuszczeniem przedwczesnym. Pan G[omułka] jest politykiem trzeźwym, by miał tak łatwo stawiać tę sprawę.

a W rękopisie zboczach.

55 Chodzi o Stanisława Maciejaka (1911-2005), kierowcę prymasa Wyszyńskiego.

56 Jerzy Zawieyski (1902-1969), działacz katolic­ki, polityk i pisarz, redaktor "Tygodnika Powszechnego" 1946-1953 i 1956-1969 i "Znaku" 1946-1951, 1957-1969. W Laskach zapoznał się z ks. Wyszyńskim. Laureat nagrody literac­kiej Episkopatu Polski 1949. Wiceprezes ZLP 1947-1948 i 1956-1962, wiceprezes PEN Clubu 1966-1969, prezes KIK w Warszawie od 1957. Poseł Znaku 1957-1969. Członek Rady Państwa 1957-1968, zrezygnował z tej funkcji po wydarzeniach marcowych.

57 Władysław Gomułka, ps. "Wiesław" (1905-1982), polityk komunistyczny, I sekretarz KC PZPR 1956-1970. We Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) od 1941. I sekretarz KC PPR 1943-1948, usunięty z tej funkcji. Wicepremier i minister Ziem Odzyskanych 1945-1949. Zatrzymany 1951 i trzymany w odosobnieniu do 1954, powrócił do władzy po odwilży politycznej w ZSRS i po śmierci Bolesława Bieruta. Po wydarzeniach 1970 zmuszono go do ustąpienia ze stanowiska.

58 Chodzi o odczyt wygłoszony 9 XII 1962 przez Zenona Kliszkę w Instytucie Antonia Gramsciego w Rzymie. Zaatakował w nim prymasa Wyszyńskiego i biskupów polskich.

59 Zenon Kliszko (1908-1989), polityk komunistyczny, wicemarszałek sejmu 1957-1971, sekretarz KC PZPR 1957-1970, członek Biura Politycznego KC PZPR 1959-1970. Członek KPP od 1931, od 1942 w PPR, 1945-1948 należał do Sekretariatu KC PPR, od 1949 zastępca członka KC PZPR. Bliski współpracownik Gomułki. W 1949 usunięty z KC PZPR, więziony 1953-1954. W 1956 powrócił do działalności politycznej. Wraz z posłem Władysławem Bieńkowskim udał się, jako wysłannik Gomułki, do uwięzionego w Komańczy prymasa Wyszyńskiego. Usunięty z zajmowanych stanowisk 1971.

6 stycznia 1963, niedziela Warszawa

10.30. W archikatedrze św. Jana celebra pontyfikalna. Kazanie głosi ks. prał. Ugniewski60, dobre, pouczające, za długie. Klerycy śpiewają Missam de Angelis61, są w komplecie. W chórze kap[ituły] brak bp. Modzelewskiego, który jest w Ołtarzewie, u pallotynów. Po sumie wygłosiłem przemówienie n[a] t[emat] punktów katechetycznych. Myśl przewodnia: pochwala się Ojca Świętego jako obrońcę pokoju, a w Polsce Królowi pokoju utrudnia się dostęp do serc dziecięcych. Po sumie jesteśmy u ks. Kitlińskiego na śniadaniu.

Po obiedzie pracuję w domu. Przyszła p. Teresa Strzembosz62 w sprawie poradnictwa rodzinnego.

Wieczorem dr I[rena] Giżycka63.

60 Stefan Ugniewski (1890-1974), ksiądz, proboszcz parafii św. Stanisława Kostki w Warszawie 1933-1974. Święcenia 1913. Kapelan WP 1920-1933. Szambelan papieski 1928, kanonik KapMW 1948, prałat honorowy 1950. Wspomniany w testamencie prymasa Wyszyńskiego wśród osób, które udzieliły mu wsparcia w początkach jego biskupstwa.

61 Jedna z Mszy znajdujących się w Kyriale, najbardziej znana. Obejmuje melodie części stałych Mszy św.

62 Teresa Strzembosz (1930-1970), katolicka działaczka społeczna. W 1950 ze względu na przekonania nie pozwolono jej rozpocząć studiów na Akademii Medycznej w Warszawie. Zaangażowana w duszpasterstwo rodzin, służby zdrowia, pomoc obłożnie chorym, samotnym matkom i działalność antyaborcyjną. W 1959 kierowała ośrodkiem adopcyjno-opiekuńczym, przy wsparciu prymasa Wyszyńskiego.

63 Irena Giżycka (1916-?), lekarz kardiochirurg. W czasie II wojny światowej działała w Pogotowiu Harcerek i brała udział w powstaniu warszawskim. W latach 1966-1986 kierowniczka Kliniki Chirurgii i Kardiochirurgii Dziecięcej AM.

7 stycznia 1963, poniedziałek Warszawa

Cały dzień pracuję nad przygotowaniem najbliższej sesji Konferencji Plenarnej Episkopatu64. Rozmowy z pracownikami Sekretariatu.

19.00. Przyjeżdża abp Baraniak i w godzinę później - bp Klepacz65.

Przyszły s. Teresa Landy66 i s. Odylla67. Proszą o przyjazd do Lasek68. Zezwalam na wykorzystanie maszynopisu s. Teresy o ks. Korniłowiczu69 pannie Dernałowicz70.

64 Zjazdy biskupów polskich odbywały się już w XVIII w. Za pierwszą oficjalną konferencję plenarną Episkopatu Polski po I wojnie światowej uznaje się obrady odbywające się w dniach 10-12 XII 1918 w Warszawie. Po II wojnie światowej biskupi polscy po raz pierwszy spotkali się oficjalnie na posiedzeniu plenarnym w dniach 22-24 V 1946 na Jasnej Górze.

65 Michał Klepacz (1893-1967), biskup łódzki od 1946, członek Rady Głównej KEP, członek Komisji Mieszanej (Wspólnej) Rządu i Episkopatu 1949-1962, 1966-1967. Święcenia 1916. Aresztowany przez Niemców, więziony 1942-1944. Sakra 1947. W okresie aresztowania prymasa Wyszyńskiego przewodniczący Episkopatu 1953-1956, wybrany pod naciskiem władz.

66 Teresa Zofia Landy FSK (1894-1972), siostra zakonna, pedagog, krytyk literac­ki, publicystka, pisarka, tłumaczka. Żydówka, ochrzczona 1917. W zgromadzeniu od 1928, śluby wieczyste 1936. Ukrywała się ze względu na pochodzenie 1942-1944. Współpracowała z ks. Władysławem Korniłowiczem i m. Elżbietą Różą Czacką. Przełożona w Żułowie 1939-1942, mistrzyni nowicjatu 1953-1957, kierowniczka postulatu 1957-1961.

67 Odylla Anna Czarlińska FSK (1907-1998), siostra zakonna. W zgromadzeniu od 1934. Pełniła posługi administracyjne, zajmowała się też kwestą na rzecz Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi.

68 W Laskach pod Warszawą znajduje się Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Niewidomych, założony w 1922 przez m. Elżbietę Różę Czacką. Prowadzenie ośrodka powierzyła założonemu przez siebie Towarzystwu Opieki nad Ociemniałymi.

69 Władysław Korniłowicz (1884-1947), ksiądz, ojciec duchowny prymasa Wyszyńskiego. Święcenia 1912. Od 1922 ojciec duchowny franciszkanek służebnic Krzyża, współpracował z m. Elżbietą Różą Czacką. Ojciec duchowny Konwiktu Teologicznego przy KUL 1922-1930. Od 1930 pracował w Laskach. Założyciel wydawnictwa i kwartalnika "Verbum". W 1978 prymas Wyszyński rozpoczął jego proces beatyfikacyjny.

70 Halina Doria-Dernałowicz (1896-1980), działaczka katolicka. Założycielka Instytutu Świec­kiego Przemienienia Pańskiego 1937. Współpracowniczka ks. Władysława Korniłowicza. Delegatka PCK do MKCK w Genewie 1945-1947.

8 stycznia 1963, wtorek Warszawa

Na Mszy św. s. Joanna Lossow71, która przychodzi od p[astora] Z[ygmunta] Michelisa72, który po przejściu na emeryturę chce z całą grupą przejść do Kościoła katolic­kiego, na zasadzie obrządku. Tłumaczę siostrze, że obrządki opierają się [na] kapłaństwiea, a tu nie ma kapłaństwa. S[iostra] Joanna jest zdania, że p[astor] Z[ygmunt] M[ichelis] chce przyjąć kapłaństwo w obrządku wschodnim, jako żonaty. Uspokajam siostrę L[ossow], że tego rodzaju sprawy nie można załatwiać na kolanie.

8.00. B[isku]p Klepacz i abp Baraniak odprawiają Mszę św.

9.00. Ks[iądz] Schletzb73 z "Naszej Przeszłości"74. Przedstawia mi materiał do druku O Zjeździe Gnieźnieńskim. Proszę, by zajął się sprawą bł.c Radzima75. Otrzymuje pomoc na dalsze wydawnictwo.

10.15. Komisja Główna Ep[isko]patu. Brak bp. Kałwy76, który jeszcze nie wrócił z Rzymu. Przedstawiam projekt porządku dziennego na 74. Konf[erencję] Plen[arną] Episkopatu. Zajęliśmy się oceną sytuacji Kościoła w Polsce. Przemawiał bp Choromański77, bp Dąbrowski i bp Klepacz. W swoim naświetleniu poruszyłem kształtujący się dylemat: konkordat Moskwa-Rzym, czy też Moskwa - via78 Polska - Rzym. Dla nas mogłoby być lepsze dopuszczenie do zestawienia sprawy nad naszymi głowami, gdyż wtedy: 1) nie narażamy się opinii polskiej; 2) nie narażamy się opinii światowej; 3) możemy odczuć na sobie odprężenie, którego będą się domagać z ZSRR dlad Polski. Zachowujemy się wyczekująco wobec sugestii ze strony polityków, które mogą być przesadne, gorączkowe, wywołane koniecznością, nakazaną z góry. Może to właśnie Moskwie potrzebny jest konkordat dla polityki międzynarodowej; ale czy coś by zmieniło [się] w rzeczywistości w sytuacji Kościoła w Polsce? Ustalono, że ewentualne rozmowy mogłyby się zacząć od Komisji Wspólnej; dopiero po jakimś czasie mogłoby nastąpić spotkanie na szczeblu najwyższym. Omawiano sprawę udziału w II sesji Soboru Wat[ykańskiego] II. Ustala się: 1) jadą b[isku]pi członkowie Komisji; 2) jadą ci ordynariusze, którzy nie byli; 3) jadą sufragani, którzy nie byli; 4) w każdej diecezji zostaje biskup. Omawiamy sprawę Z[ygmunta] Michelisa i sprawę votum separatum79 bp. Pawłowskiego o kulcie Bożego Miłosierdzia80.

Zebranie zakończono o godz. 18.45.

Dalsza część w wersji pełnej

a W rękopisie kapłaństwo.

b W rękopisie pisownia nazwiska Szletz.

c W rękopisie błędny skrót św.

d W rękopisie od.

71 Joanna od Miłosierdzia Bożego, Halina Lossow FSK (1908-2005), siostra zakonna, w zgromadzeniu od 1933. Sekretarka ks. Władysława Korniłowicza. Zaangażowana w prace ekumeniczne, od 1961 pracowała w Sekcji Ekumenicznej Ośrodka ds. Jedności Chrześcijan przy KMW, członkini Komisji KEP ds. Ekumenizmu, założycielka Ośrodka Ekumenicznego im. Jana XXIII "Joannicum" w Warszawie.

72 Zygmunt Michelis (1890-1977), duchowny ewangelic­ki. Ordynowany 1912. W czasie II wojny światowej w obozach w Sachsenhausen i Oranienburgu. W latach 1946-1960 prezes Polskiej Rady Ekumenicznej, której był inicjatorem. Biskup adiunkt Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce 1952-1958. Prekursor ekumenicznej współpracy z Kościołem rzymskokatolic­kim. Od 1963 emeryt.

73 Alfons Schletz CM (1911-1981), ksiądz, założyciel czasopisma "Nasza Przeszłość" i redaktor do 1981. Śluby wieczyste 1930, święcenia 1936. W czasie II wojny światowej prowadził tajne nauczanie. W latach 1945-1949 redaktor "Analecta Historica Congregationis Missionis Prov. Polonorum". Wykładowca, autor licznych publikacji.

74 "Nasza Przeszłość", czasopismo poświęcone studiom z dziejów Kościoła i katolic­kiej kultury w Polsce, założone w 1946 przez ks. Alfonsa Schletza CM. Zawieszone 1948-1957 i ponownie 1981-1982.

75 Bł. Radzim Gaudenty (ok. 960/970 - po 1006), arcybiskup. W klasztorze świętych Bonifacego i Aleksego na Awentynie w Rzymie 990, tam przyjął święcenia. Towarzysz podróży i świadek męczeństwa św. Wojciecha, którego był przyrodnim bratem. W latach 997-999 prawdopodobnie przebywał w Rzymie, gdzie podejmował starania o kanonizację św. Wojciecha i utworzenie w Polsce metropolii kościelnej. Biskup gnieźnieński 999, sakra 1000. Posiadał jurysdykcję metropolity nad nowo utworzonymi w Polsce diecezjami.

76 Piotr Kałwa (1893-1974), biskup lubelski od 1949, członek Rady Głównej KEP, wielki kanclerz KUL. Święcenia 1916. W 1920 kapelan wojskowy. Wykładowca na KUL od 1926, dyrektor konwiktu księży studentów KUL 1930-1939. Więziony przez Niemców na Zamku Lubelskim 1939-1940. Wikariusz generalny diecezji kielec­kiej 1942-1945. Uczestnik Soboru Watykańskiego II.

77 Zygmunt Choromański (1892-1968), biskup pomocniczy warszawski od 1946, sekretarz KEP 1946-1968. Święcenia 1916. Kanclerz kurii warszawskiej 1926-1943, kanonik KapMW 1929. Wykładowca w WMSD, proboszcz parafii św. Aleksandra w Warszawie 1939. Wikariusz kapitulny 1948. Członek Komisji Mieszanej Przedstawicieli Rządu i Episkopatu. Uczestnik Soboru Watykańskiego II. Bliski współpracownik prymasa.

78 Łac. przez, dosł. drogą.

79 Łac. zdanie odrębne od uchwały.

80 Kult Bożego Miłosierdzia objawiony został światu przez mistyczkę - św. s. Faustynę Kowalską ZMBM (1905-1938). Rozpowszechniony przez Polaków po II wojnie światowej. W 1959, na podstawie nieprecyzyjnych tłumaczeń Dzienniczka s. Faustyny, Kongregacja Świętego Oficjum wydała Notyfikację zakazującą rozpowszechniania tego kultu. Kongregacja Nauki Wiary uchyliła zakaz w 1978. Siostra Faustyna została w 1993 beatyfikowana, a w 2000 kanonizowana przez św. Jana Pawła II. W "Pro memoria co do mego stanowiska w nauce o Miłosierdziu Bożym (votum separatum)" z 4 I 1963 bp Antoni Pawłowski uważał za swój obowiązek głoszenie prawdy o Miłosierdziu Bożym w sytuacji, gdy na skutek decyzji Stolicy Apostolskiej unikano mówienia o nim. Nie oznaczało to jednak - jak podkreślał - mówienia o kulcie Miłosierdzia Bożego.

ZASADY WYDANIA

Tekst notatek Pro memoria ze względu na swój brulionowy charakter, a także wagę poruszanych zagadnień, stanowił poważne wyzwanie edytorskie. Zgodnie z wytycznymi Rady Programowej przedsięwzięcia redaktorzy naukowi przy opracowaniu edycji tekstu oparli się na instrukcji wydawniczej IPN79 oraz Pisowni słownictwa religijnego80.

Przede wszystkim starano się nie ingerować w autentyczny tekst źródła, aby zachować autorski charakter zapisków kard. Wyszyńskiego. Zasadniczo uwspółcześniono tylko ortografię tekstu, w tym pisownię łączną i rozdzielną wyrazów.

Prymas Wyszyński miał także zwyczaj nadużywania - z punktu widzenia wrażliwości współczesnego czytelnika - majuskuły. Wynikało to niekiedy z emocjonalnego stosowania przezeń wielkich liter. Tam, gdzie - zdaniem redaktora naukowego - mamy do czynienia z tego rodzaju majuskułą, pozostawiano ją (np. w słowach Naród i Ojczyzna). Jednak większość stosowanych przez prymasa majuskuł wynikała ze specyficznego kodeksu grzecznościowego, charakterystycznego dla ówczesnych środowisk kościelnych. Prymas pisał np. zazwyczaj słowo ksiądz wielką literą, także gdy było ono zapisywane skrótem. W takiej sytuacji konsekwentnie zmieniano pisownię na minuskułę. Podobnie w kościelnych nazwach pospolitych (np. katedra gnieźnieńska), w nazwach kościelnych i państwowych jednostek terytorialnych (np. diecezje, województwa), a także w słowach takich jak rząd czy państwo.

Poza tym w związku z przyjęciem zasady ograniczonej ingerencji w podstawę wydania poprawiano - bez zaznaczenia przypisem - jedynie bezdyskusyjne omyłki gramatyczne czy ortograficzne popełnione przez autora, a także omyłki i opuszczenia interpunkcyjne, zakładając, że wynikały one z pośpiechu, nieuniknionego przy zapisywaniu codziennych niemal notatek.

Skróty nazw powszechnie znanych (np. PRL, PZPR, ZSRS itp.) przy pierwszym wystąpieniu redaktor naukowy zawsze rozwijał, następnie pozostając przy zapisie skróconym. Jednocześnie rozwinięcie skrótu umieszczone zostało w wykazie skrótów.

Skróty odnoszące się do tytułów oraz funkcji osób pozostały nierozwinięte, gdy występowały przed imionami i nazwiskami, natomiast rozwinięte, gdy występowały samodzielnie. Skróty niestandardowe stosowane przez prymasa zostały dostosowane do wymogów Słownika języka polskiego (np. arcybp zamieniano na abp). Rozwinięte zostały też wszystkie skróty występujące na początku zdania.

Zwrot Msza św. został jednolicie zapisany w takiej formie skróconej, która najczęściej występuje w tekście, choć nie jest stosowana przez prymasa konsekwentnie.

Nazwiska i imiona zapisane przez prymasa skrótami, najczęściej jedynie za pomocą inicjałów, redaktor naukowy rozwijał za każdym razem, gdy udało się zidentyfikować te osoby, zaznaczając rozwinięcie za pomocą nawiasów kwadratowych.

Ujednolicony został zapis dat, bardzo zróżnicowany w podstawie wydania, zgodnie z zasadami instrukcji wydawniczej IPN.

Wszystkie wyróżnienia dokonane przez prymasa Wyszyńskiego w tekście zostały oddane przez zastosowanie czcionki wytłuszczonej (zgodnie z zasadami instrukcji ­Wydawnictwa IPN).

1 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce (1945-1989), Kraków 2006, s. 211.

2 J. Żaryn, Polska na poważnie, Gdańsk 2003, s. 193; Z. Zieliński, Kościół katolic­­ki w krajobrazie minionej epoki. Studia i szkice, Lublin 2008, s. 215-216; R. Łatka, Prymas Wyszyński wobec rzeczywistości politycznej doby Władysława Gomułki [w:] Dzieje Kościoła katolic­­kiego na Pomorzu Zachodnim, t. 2: 1956-1972, red. M. Siedziako, Z. Stanuch, G. Wejman, Szczecin 2018, s. 47-65.

3 Każdy rok wiązał się z hasłem pracy duszpasterskiej. Szósty rok Wielkiej Nowenny (1962-1963) był poświęcony młodzieży i przebiegał pod hasłem "Młodzież wierna Chrystusowi", natomiast tematem przewodnim roku 1963-1964 były miłość i sprawiedliwość społeczna, a hasłem wezwanie: "Abyście się społecznie miłowali" (Z. Zieliński (ze współudziałem S. Bober), Kościół w Polsce 1944-2007, Poznań 2009, s. 133-143; S. Wilk, Il cardinale Stefan Wyszyński, l' invincibile difensore della Chiesa polacca [w:] La Chiesa cattolica dell' Europa centro-orientale di fronte al comunismo. Atteggiamenti, strategie, tattiche, red. A. Fejérdy, Roma 2013, s. 150-151).

4 Z. Zieliński (ze współudziałem S. Bober), Kościół w Polsce..., s. 143; E.K. Czaczkowska, Kardynał Wyszyński. Biografia, Kraków 2013, s. 286-310. Zob. też P. Skibiński, Co zawdzięczamy prymasowi Wyszyńskiemu?, "Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2011, nr 10, s. 92.

5 R. Łatka, J. Marec­­ki, Kościół katolic­­ki w Polsce rządzonej przez komunistów, Warszawa 2017, s. 69; J. Żaryn, Polska na poważnie..., s. 193-194.

6 W. Kucharski, Komuniści i Watykan. Polityka komunistycznej Polski wobec Stolicy Apostolskiej 1945-1974, Warszawa 2019; P. Wójcik, Il governo e la Chiesa in Polonia di fronte alla diplomazia vaticana (1945-1978), Verona 2016, s. 176-193; S. Wilk, Le relazioni tra la Chiesa cattolica in Polonia e la Santa Sede dal 1948 al 1965 [w:] Chiesa del silenzio e diplomazia pontificia 1945-1965, red. E. Hrabovec, G. Brugnotto, P. Jurčaga, Citta del Vaticano 2018, s. 29-51.

7 B. Bejze, Kronika Soboru Watykańskiego II, Częstochowa 2000, s. 43-44; Z. Zieliński, Papiestwo i papieże dwóch ostatnich wieków, Poznań 2007, s. 455-459; M. Białkowski, Wokół Soboru Watykańskiego II. Studia i szkice, Toruń 2016, s. 60-64.

8 A. Grajewski, Relacje między PRL a Stolicą Apostolską w latach 1958-1966 w kontekście watykańskiej "polityki wschodniej". Zarys problematyki [w:] Kościół i Prymas Stefan Wyszyński 1956-1966, red. A. Dziurok, W.J. Wysoc­­ki, Katowice-Kraków 2007, s. 54.

9 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 22 XI 1963; zob. też np. idem, Telegram prymasa Polski do Jego Eminencji Księdza Kardynała [Richarda] Cushinga arcybiskupa w Bostonie po zgonie prezydenta Johna Kennedy' ego [w:] idem, Dzieła zebrane, t. 11, oprac. zbiorowe, Warszawa 2012, s. 423.

10 Z. Zieliński, Kościół w kręgu rzeczywistości politycznej, Lublin 2003, s. 155-164.

11 Np. S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 2 I 1963, 13 III 1963.

12 Ibidem, 13 I 1963, 17 III 1963.

13 P. Skibiński, Co zawdzięczamy..., s. 92.

14 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 9 V 1963; J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolic­­kiego w Polsce (1944-1989), Warszawa 2003, s. 264; A. Grajewski, Relacje między PRL a Stolicą Apostolską..., s. 55.

15 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 20 V 1963, 23 VI 1963.

16 Ibidem, 6 VI 1963. Zob. też: Więzy jedności Jana XXIII i kardynała Stefana Wyszyńskiego, oprac. S. Wilk, A.D. Wójcik, Lublin 2016.

17 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 21 VI 1963.

18 Np. ibidem, 27 VIII 1963.

19 Ibidem, 29 IX 1963; B. Bejze, Kronika..., s. 94-97, 98; Atlas historyczny Soboru Watykańskiego II, red. A. Melloni, Warszawa 2015, s. 126.

20 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 17 VIII 1963; Stefan kardynał Wyszyński Prymas Polski. Ojciec Soboru Watykańskiego II 1962-1965. Wybór dokumentów, oprac. S. Wilk, A. Wójcik, Lublin 2013. Zob. też P. Rutkowski, Polscy biskupi jako Ojcowie Soboru Watykańskiego II, Warszawa 2014, s. 78-79.

21 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 7 XI 1963, 15 XI 1963.

22 Na temat zaangażowania kard. Wyszyńskiego w prace Soboru Watykańskiego II zob. Stefan kardynał Wyszyński Prymas Polski. Ojciec Soboru...; P. Rutkowski, Polscy biskupi..., s. 117-173.

23 Szerzej zob. M. Białkowski, Protokoły konferencji polskich Ojców Soborowych. Zbiór dokumentów 1962-1965, Lublin 2019.

24 Np. S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 11 X 1963, 21 X 1963.

25 Ibidem, 17 X 1963, 22 XI 1963.

26 Ibidem, 20 XI 1963.

27 Opinia środowisk katolic­­kich w Polsce zgrupowanych w Klubach Inteligencji Katolic­­kiej przy "Tygodniku Powszechnym", przy miesięczniku "Znak" i "Więź" oraz mających swoją reprezentację na terenie Sejmu PRL w postaci Koła Posłów "Znak" [w:] P. Raina, Kardynał Wyszyński. Czasy Prymasowskie 1962-1963, Warszawa 1994, s. 193-197.

28 Memoriał o niektórych aspektach kultu maryjnego w Polsce, opracowany na zlecenie funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, mający na celu kompromitację kard. Stefana Wyszyńskiego, [b.d.d.] 1963 r. [w:] W służbie Boga i Polski. Komunistyczna bezpieka wobec kardynała Stefana Wyszyńskiego, red. J. Marec­­ki, F. Musiał, Kraków 2014, s. 189-203.

29 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 30 XI - 2 XII 1963. Informacje na temat przygotowania dokumentu i zakresu jego rozpowszechniania zob. Notatka dotycząca opracowania i sposobu wykorzystania materiałów ukazujących w sposób wypaczony propagowany przez kard. Stefana Wyszyńskiego kult maryjny, sporządzona przez dyrektora Departamentu IV MSW płk. Stanisława Morawskiego, Warszawa, 14 XI 1963 r. [w:] W służbie Boga i Polski..., s. 186-188. Zob. też: Uwagi dotyczące memoriału o niektórych aspektach kultu maryjnego w Polsce, Warszawa, [b.d.d.] XI 1963 r. [w:] ibidem, s. 204-213; J. Żaryn, Inwigilacja Stefana Wyszyńskiego w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej [w:] Uwięzienie Prymasa. Nowe fakty i dokumenty, red. M.P. Romaniuk, Warszawa 2018, s. 10-12.

30 Np. S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 22 XI 1963, 30 XI 1963, 1 XII 1963.

31 Ibidem, Pro memoria, t. 10, 2 XII 1963, 5 XII 1963.

32 Ibidem, 26 IV 1963.

33 Ibidem; A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce..., s. 15, 23; Z. Zieliński, Kościół katolic­­ki w krajobrazie..., s. 157.

34 J. Kopiec, Nuncjatura, w: Encyklopedia katolicka, t. 14, red. E. Gigilewicz i in., Lublin 2010, kol. 123-124.

35 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 26 IV 1963, 27 IV 1963.

36 Np. ibidem, 31 III 1963.

37 Ibidem, 27 V 1963.

38 Ibidem, 5 VIII 1963.

39 Ibidem, 19 IX 1963.

40 Ibidem, 17 X 1963. Zob. też E. Ślazak, Uległy czy niezależny? Biskup Michał Klepacz w optyce aparatu bezpieczeństwa, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2020, nr 2, s. 530-548.

41 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 3 V 1963.

42 A. Warso, Papieski Instytut Polski rzymską rezydencją kard. Stefana Wyszyńskiego, prymasa Polski [w:] Ku pożytkowi Kościoła w Polsce. Księga jubileuszowa z okazji stulecia Papieskiego Instytutu Kościelnego Polskiego w Rzymie 1910-2010, red. J. Kopiec, B. Kośmider, R. Selejdak, A. Warso, Rzym 2010, s. 284-297.

43 R. Łatka, Episkopat Polski wobec stosunków Państwo-Kościół i rzeczywistości społeczno-politycznej PRL 1970-1989, Warszawa 2019, s. 20-26; Uprawnienia wyjątkowe Prymasa Stefana Wyszyńskiego. Wybór dokumentów 1948-1979, oprac. K. Śmigiel, P. Lewandowski, Pelplin 2020; E. Czaczkowska, Kardynał Stefan Wyszyński [w:] 100-lecie Konferencji Episkopatu Polski. Księga Jubileuszowa, red. A.G. Miziński, Kielce [2019], s. 140.

44 Szerzej zob. Komunikaty Konferencji Episkopatu Polski 1945-2000, oprac. J. Żaryn, Poznań 2006.

45 H.J. Kaczmarski, Ojciec Episkopatu, [w:] Sługa Boży Stefan kardynał Wyszyński (1901-1981). Co Kościół i Polska zawdzięczają Prymasowi Tysiąclecia?, red. S. Budzyński, I. Burchacka, A. Mazurek, Warszawa 2000, s. 283; K. R. Prokop, Sakry i sukcesja święceń biskupich Episkopatu Kościoła katolic­­kiego w Polsce w XIX i XX wieku, Lublin 2012, s. 494. Zob. też P. Nitec­­ki, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000, s. 3*-40*.

46 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 14 V 1963, 5 XII 1963.

47 Ibidem, 9 VII 1963.

48 Ibidem, t. 10, 2 III 1963, 12 III 1963, 30 III 1963, 26 VIII 1963; R. Gryz, Kaczmarek Czesław, [w:] Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945-1989, red. J. Myszor, Warszawa 2002, s. 103; D. Wojciechowski, Kapłani kieleccy więzieni i szykanowani w PRL (1945-1963) Kielce 2003, s. 72-149; R. Gryz, Biskup Czesław Kaczmarek - męczennik komunizmu (1945-1963), [w:] Omnia pro Cristo Rege. Ksiądz Czesław Kaczmarek biskup - męczennik, red. P. Tkaczyk, Kielce 2008, s. 53-77; J. Śledzianowski, Ksiądz Czesław Kaczmarek biskup kielec­­ki 1895-1963, Kielce 2008, s. 10-11, 469-568; T. Domański, Proces ks. bp. Czesława Kaczmarka i "procesy odpryskowe". Stan badań [w:] Wokół procesu biskupa kielec­­kiego Czesława Kaczmarka. Wspomnienia nazaretanki s. Izabelli Machowskiej, oprac. T. Domański, D. Kozieł, Kielce 2013, s. 7-28; R. Łatka, Wstęp do tomu siódmego [w:] S. Wyszyński, Pro memoria, t. 7, oprac. R. Łatka, Warszawa 2019, s. VII.

49 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 13 IX 1963.

50 Ibidem, 4 II 1963.

51 Np. ibidem, 28 VII 1963.

52 H. Konopka, Religia w szkołach Polski Ludowej. Sprawa nauczania religii w polityce państwa (1944-1961), Białystok 1997, s. 283-288.

53 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 2 I 1963, 26 IV 1963.

54 Ibidem, 5 VIII 1963.

55 Ibidem, 29 I 1963.

56 Ibidem, 26 IV 1963.

57 Ibidem, 2 I 1963, 26 IV 1963, 20 X 1963. Zob. też A. Lesiński, Służba wojskowa kleryków w PRL 1959-1980, Olsztyn 2010.

58 B. Stanaszek, Diecezja sandomierska w powojennej rzeczywistości politycznej w latach 1965-1967, t. 1, Sandomierz 2006, s. 151.

59 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 19 IX 1963.

60 Ibidem, 10 I 1963, 1 III 1963, 11 III 1963, 13 III 1963.

61 W 1968 r., po sześciu latach walki o jedność w Wierzbicy, prymas Wyszyński określał tamtejszą parafię jako "najtrudniejszą placówkę duszpasterską naszej ziemi ojczystej". Zob. List kard. S. Wyszyńskiego do ks. Jana Rogusia [w:] S. Siczek, Śp. Ks. proboszcz Jan Roguś (1927-2001), "Kronika Diecezji Radomskiej" 2002, nr 3 (11), s. 388. Na temat wydarzeń w parafii Wierzbica zob. np. S. Kowalik, Eksperyment. Władze PRL wobec biskupa Piotra Gołębiowskiego 1957-1980, Radom 2006; B. Stanaszek, Diecezja sandomierska..., s. 525-544; S. Kowalik, Konflikt wyznaniowy w Wierzbicy. Niezależna parafia w polityce władz PRL (1962-1977), Lublin 2012; A. Warso, Wizyta Prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego w 1964 r. w Wierzbicy [w:] Universitati serviens. Księga pamiątkowa ku czci Księdza Profesora Stanisława Wilka SDB, red. J. Walkusz, M. Krupa, Lublin 2014, s. 273-281.

62 Tylko na przykładzie diecezji sandomierskiej zob. B. Stanaszek, Diecezja sandomierska..., s. 491-504.

63 Np. S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 9 III 1963. Zob. też: M. Aleksandrowicz, M. Sołomieniuk, Wstęp historyczny [w:] Rocznik archidiecezji gnieźnieńskiej 2017/2018, [b.d.m.w.], s. 64.

64 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 30 III 1963.

65 Np. ibidem, 13 III 1963, 15 IV 1963.

66 Ibidem, 14 VIII 1963. Zob. też S. Wyszyński, W drodze do Matki... [w:] idem, Dzieła zebrane..., s. 50-52.

67 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 10, 30 XII 1963.

68 Ibidem, 17 I 1963.

69 Ibidem, 30 XII 1963. Zob. też ibidem, 22 XI 1963; 2 XII 1963.

70 Np. ibidem, 16-19 II 1963, 1 IV 1963, 2 VI 1963, 12-13 VIII 1963, 31 X 1963.

71 Np. ibidem, 23 I 1963, 11 II 1963, 12 VIII 1963, 18 VIII 1963, 20 VIII 1963, 11 X 1963.

72 Ibidem, 31 XII 1963.

73 Ibidem, 18 I 1963, 22 II 1963, 28 II 1963, 11-16 VII 1963, 19 VII 1963, 21-23 VII 1963, 27 VII 1963, 31 VII 1963, 2 XI 1963.

74 Ibidem, 15-16 I 1963, 17-19 II 1963, 20-21 II 1963, 25-27 II 1963, 7-8 VI 1963, 23-26 VI 1963, 27-28 VI 1963, 10-11 IX 1963, 12-14 X 1963, 10-11 XII 1963, 12-14 XII 1963, 15-16 XII 1963.

75 Zob. np. ibidem, 14 III 1963.

76 P. Raina, Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski, t. 3, Londyn 1988; idem, Kardynał Wyszyński. Czasy Prymasowskie 1962-1963, Warszawa 1994.

77 Idem, Przyjaciel Boga i ludzi. Wspomnienie o Janie XXIII, Warszawa 2000.

78 Stefan kardynał Wyszyński Prymas Polski. Ojciec Soboru..., s. 304-327; Więzy jedności..., s. 210-237.

79 Instrukcja wydawnicza (Zasady opracowania maszynopisu wydawniczego dla wydawnictw IPN).

80 W. Przyczyna, R. Przybylska, Pisownia słownictwa religijnego, Tarnów 2011.

Soli Deo!1

Ita Pater!2

Maria, luce!3

Virgo Auxiliatrix!4

Anno Domini 19635[a]

a W rękopisie poniżej znajduje się zapisana ręką prymasa Wyszyńskiego kreska oddzielająca powyższy nagłówek od tekstu.

1 Łac. Jedynemu Bogu!

2 Łac. Tak, Ojcze!

3 Łac. Maryjo, świeć!

4 Łac. Dziewico Wspomożycielko!

5 Łac. W Roku Pańskim 1963.

WSTĘP DO TOMU DZIESIĄTEGO

TŁO HISTORYCZNE

Rok 1963 w Polsce wiązał się z zaostrzeniem polityki wyznaniowej ze strony władz komunistycznych. Skutkowało to zwiększeniem napięcia we wzajemnych relacjach państwa i Kościoła, a nad życiem kościelnym coraz bardziej rozciągał kontrolę Urząd do spraw Wyznań. Rok ten przyniósł nowe represje i ograniczenia w życiu kościelnym1. Władysław Gomułka dążył - jak pisał Jan Żaryn - "do przywrócenia stanu posiadania państwa w walce o "rząd dusz" sprzed 1956 r."2.

Tymczasem od 1957 r. Kościół w Polsce realizował duszpasterski program Wielkiej Nowenny przed tysiącleciem chrztu Polski3. Plan tych wielkich rekolekcji narodowych neutralizował i dyskwalifikował zamierzenia ekipy Gomułki. Wielka Nowenna, jak wskazuje ks. Zygmunt Zieliński, pokazała, "że Kościół ma do zaoferowania wartości, których brak w życiu publicznym dotkliwie odczuwano. Takimi kategoriami myśleli nawet ludzie religijnie obojętni, którzy jednak nie utracili wrażliwości na dobra historycznie zakorzenione w świadomości zbiorowej"4. Rządzący Polską komuniści zdawali sobie sprawę, że inicjatywa Wielkiej Nowenny zagrażała prowadzonej przez nich laicyzacji. Stąd też duszpasterski program prymasa traktowali jako działanie polityczne, na które odpowiadali represjami, upatrując głównego winnego w jego osobie5. Usiłowano więc wyeliminować go z gry między innymi poprzez podejmowane w kolejnych latach próby ułożenia relacji z Watykanem, ale bez udziału hierarchy6.

W skali Kościoła powszechnego rok 1963 przyniósł zmianę na Stolicy Piotrowej. 3 czerwca zmarł papież Jan XXIII, wielki przyjaciel kard. Stefana Wyszyńskiego, a 21 czerwca konklawe wybrało nowego papieża - został nim kard. Giovanni Battista Montini, który przyjął imię Paweł VI. Nowy papież podjął rozpoczęte przez swego poprzednika dzieło Soboru Watykańskiego II, uznając je za główne zadanie swojego pontyfikatu. Pawłowy etap Soboru rozpoczął się 29 września 1963 r.7

Rok 1963 przyniósł również pewne zmiany na arenie międzynarodowej. Jan XXIII przyjął Aleksieja Adżubeja, zięcia Nikity Chruszczowa, co lewicowa prasa zachodnia obwołała jako postęp ze strony Stolicy Apostolskiej, a za co inni z kolei krytykowali papieża. Wydarzenie to stało się jednym z symptomów sugerowanej odwilży w relacjach Kościoła katolic­­kiego i świata komunistycznego8. 22 listopada 1963 r. światem wstrząsnęła wiadomość o zamachu na Johna Kennedy' ego, co znalazło odbicie także w zapiskach prymasa Wyszyńskiego9.

TEMATYKA ZAPISÓW PRYMASA

Pro memoria kard. Wyszyńskiego zawiera relacje sporządzane przez autora prawie z każdego dnia. Przez fakt, że prymas był wielkim autorytetem i głową Kościoła katolic­­kiego w Polsce10, jego zapiski stanowią nieocenione źródło do dziejów powojennych naszego kraju. Przewodnim tematem Pro memoria jest codzienność Kościoła katolic­­kiego w Polsce, jego program duszpasterski, jak też represje ze strony władz komunistycznych. W zapiskach tych znajdują odbicie także główne wydarzenia, którymi żył wówczas Kościół powszechny.

Poprzez zainicjowaną w latach Soboru Watykańskiego II akcję Czuwań Soborowych prymas Wyszyński włączył cały Kościół w Polsce w obrady odbywające się w Watykanie11. Sam zaś w okresie pomiędzy I i II sesją soboru wygłaszał wiele przemówień, w których informował o pracach soborowych, jak też odpowiadał na zarzuty wysuwane przez władze i dziennikarzy będących na usługach rządu12.

Obrady soborowe przypadły na czas trwającej w Polsce już od kilku lat Wielkiej Nowenny. W Pro memoria uderza konsekwencja wprowadzania przez kard. Wyszyńskiego - jak pisał Paweł Skibiński - "niespotykanie ambitnego, wieloletniego planu duszpasterskiego, skierowanego do całego kraju. [...] Nie przypominam sobie w dziejach dwudziestowiecznego Kościoła drugiego projektu duszpasterskiego na taką skalę i realizowanego na poziomie krajowym"13.

W 1963 r. kard. Wyszyński trzy razy udawał się do Rzymu. Po raz pierwszy pojechał tam w maju, a jego celem było zebranie i przywiezienie do Polski materiałów soborowych dla biskupów. Podczas tego pobytu dwa razy spotkał się z Janem XXIII, wtedy już ciężko chorym. W czasie pierwszego spotkania z papieżem m.in. podjął temat relacji Stolicy Apostolskiej z Moskwą i krajami bloku wschodniego, jak też wysuwany przez komunistów pomysł konkordatu z Polską14. Ostatnie spotkanie odbyło się 20 maja, a więc na niespełna dwa tygodnie przed śmiercią Jana XXIII. Papież dzielił się wówczas z kard. Wyszyńskim tajemnicami swojej duszy15. Przepojone ogromną dozą emocji są zapiski prymasa, który z Warszawy towarzyszył ostatnim dniom życia i śmierci Jana XXIII16.

Drugi pobyt kard. Wyszyńskiego w Rzymie wiązał się z odbywającym się tam konklawe. W Pro memoria prymas opisał wybór nowego papieża, jak też swoje pierwsze rozmowy z nim17. W związku z ogłoszonym przez Pawła VI wznowieniem Soboru prymas, świadomy prowadzonej przez komunistów gry paszportami, przekazywał biskupom dokładne wskazania i informacje odnoszące się do ich udziału w obradach18. W II sesji soboru uczestniczyło 28 biskupów z Polski. Prymas Wyszyński został powołany przez Pawła VI do prezydium Soboru19. W ramach pracy Sekretariatu Soboru ds. extra ordinem kardynał podejmował również starania, by w obradach soborowych mogli uczestniczyć katolicy świeccy z Polski, i zgłosił propozycje dwóch profesorów z KUL: Czesława Strzeszewskiego i Stefana Swieżawskiego, który w 1963 r. został audytorem Soboru20. Do grona audytorów należał również prof. Mieczysław Habicht21.

Druga sesja Soboru rozpoczęła się 29 września 1963 r. Prymas dużo miejsca w swoim dzienniku poświęcił relacji z przebiegu obrad, a ponadto zanotował informacje o licznych spotkaniach22. Szczególną wartość mają jego notatki z cotygodniowych konferencji ­polskich Ojców Soborowych w Wiecznym Mieście. Omawiano wówczas bieżące sprawy Kościoła i sytuację w Polsce. Wypracowywano również wspólne stanowisko Konferencji Episkopatu Polski i wyznaczano biskupów, którzy mieli je przedstawiać w czasie obrad soborowych23.

Na kartach Pro memoria znalazły odbicie także momenty bolesne dla prymasa. Do takich należało skonfiskowanie w Warszawie przez władze reżimowe wysłanego z Paryża transportu książek autorstwa kard. Wyszyńskiego o Wielkiej Nowennie24. Ponadto prymas zmagał się z dziennikarzami prasy PRL, tendencyjnie relacjonującymi przebieg obrad soborowych25. Z kolei jedno z czasopism zagranicznych informowało o szpiegach na Soborze, do których mieli należeć biskupi polscy26. W czasie Soboru rozprowadzano w Rzymie "Opinię"27, która postulowała nawiązanie relacji dyplomatycznych Stolicy Apostolskiej z PRL, ale z pominięciem biskupów polskich. Podobnie rozpowszechniano "Memoriał o niektórych aspektach kultu maryjnego w Polsce"28, który uderzał w osobę prymasa i dzieło Wielkiej Nowenny29. Pojawienie się obydwu tych tekstów hierarcha odczuł boleśnie, tym bardziej że ich autorami byli ludzie przyznający się do wartości chrześcijańskich. Podkreślał równocześnie ich szkodliwość dla Kościoła w Polsce30.

Odczucia prymasa w kontekście sytuacji Kościoła w Polsce w roku 1963 oddaje zapis z audiencji u papieża 2 grudnia. Kardynał informował Pawła VI o tym, że może zostać aresztowany lub w niespodziewany sposób umrzeć. Przedstawiał też wówczas propozycje personalne odnośnie do swoich ewentualnych następców31.

26 kwietnia 1963 r. prymas po raz ostatni rozmawiał z Władysławem Gomułką. Po zakończeniu spotkania zanotował: "Jechałem na tę rozmowę z wielkim oporem i męką w duszy, w przekonaniu o jej bezskuteczności. Ale rozsądek nakazywał przeprowadzenie tej rozmowy. Życzyli sobie tego biskupi, koła partyjne czyniły zarzut, że to ja usztywniam sytuację"32. W rozmowie pojawił się między innymi temat zawarcia konkordatu ze Stolicą Apostolską. Prymas podkreślał, że najpierw trzeba uregulować sytuację prawną Kościoła w Polsce. Gomułka nie dopuszczał jednak możliwości, by Kościół mógł wysuwać jakiekolwiek warunki. Z kolei kardynał odrzucał proponowaną przez swego rozmówcę formę konsulatu Stolicy Apostolskiej w Polsce. Uważał, że to obrażałoby godność Polski, w której - jako w kraju katolic­­kim - zawsze istniała nuncjatura I klasy33, tzn. najwyższej rangi, zazwyczaj wiążąca się w przyszłości z nominacją kardynalską dla nuncjusza34. Rozmowa z Gomułką była bardzo trudna, trwała pięć i pół godziny, dochodziło w jej trakcie do wzajemnych spięć. Po tym spotkaniu wznowiono działanie Komisji Wspólnej Przedstawicieli Rządu i Episkopatu Polski. Spotkanie z przywódcą komunistycznej Polski prymas podsumowywał: "Lepiej, że rozmowa była. Ale co to daje?". Następnego zaś dnia notował: "Byłem świadkiem sloganowego kłamstwa, ciasnoty i tupetu półinteligenc­­kiego - nie jest łatwo"35.

W prymasowskich zapiskach odbicie znajdują również napięte relacje pomiędzy hierarchią Kościoła a Zenonem Kliszką, najbliższym współpracownikiem Gomułki36. Uwidoczniły się one podczas spotkania Komisji Wspólnej, co opisywał kard. Wyszyński na podstawie relacji biskupów uczestniczących w obradach37. W innym miejscu, po wysłuchaniu sprawozdania z Komisji Wspólnej, prymas notował: "Nie prowadzimy "zimnej wojny", ale musimy powiedzieć: non possumus"38.

Kliszko stosował różne metody, by zasiać niezgodę czy brak zaufania pomiędzy biskupami, stąd też wmawiał bp. Michałowi Klepaczowi, że prymas jest do niego "nieżyczliwie usposobiony [...], choć nie wypowiada się o tym". Działania Kliszki kardynał oceniał jako "dzielenie", "kupowanie sobie bp. Klepacza" i "intryganctwo"39. Dalszym ciągiem intryg ze strony rządzących Polską było wysłanie do Rzymu, w czasie obrad soborowych, przedstawiciela władz, który miał prowadzić rozmowy w sprawie konkordatu. Warunkiem, który stawiały władze w Warszawie, było wykluczenie z tych rozmów prymasa, a jego miejsce miałby zająć w negocjacjach bp Klepacz, "który powinien zostać kardynałem". Rząd jednocześnie deklarował, że wówczas zostaną zniesione podatki, jak też że wszyscy biskupi dostaną paszporty na wyjazd na Sobór40. Była to ewidentna próba "kupienia" sobie biskupów za cenę wymyślonego przez aparat reżimu konkordatu.

Zapiski prymasa przywołują liczne spotkania autora z czołowymi postaciami Kościoła powszechnego - do takich należeli na przykład: kard. Amleto Giovanni Cicognani - sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej, czy arcybiskupi: Angelo Dell' Acqua i Antonio Samor?. Na przełomie kwietnia i maja 1963 r. Polskę odwiedził kard. Franz König, arcybiskup Wiednia, którego gościł kard. Wyszyński41. Licznych gości prymas podejmował również w Polskim Papieskim Instytucie Kościelnym w Rzymie, stanowiącym jego rzymską rezydencję. Wśród nich warto wspomnieć chociażby przewodniczącego Konferencji Episkopatu Niemiec, kard. Juliusa Döpfnera42.

Prymas Wyszyński był przewodniczącym Konferencji Episkopatu Polski, ale też posiadał nadawane przez kolejnych papieży specjalne uprawnienia43. W Pro memoria zapisywał przebieg i najważniejsze kierunki prac Konferencji Episkopatu Polski44. Na mocy pełnionych funkcji do niego należało przygotowywanie dokumentacji związanej z nominacjami przez papieża nowych biskupów. W wielu wypadkach był on również głównym ich konsekratorem45. Starania prymasa o obsady niektórych diecezji trwały wiele lat46.

Pro memoria zawiera też wspomnienia prymasa na temat zmarłych w 1963 r. biskupów: częstochowskiego - Zdzisława Golińskiego, i kielec­­kiego - Czesława Kaczmarka. Pierwszy z nich w latach posługi w Lublinie bp. Stefana Wyszyńskiego był jego biskupem pomocniczym47. Drugi zaś - więźniem komunistycznym, a w ostatnich latach swego życia był oczerniany w publikacjach ks. Leonarda Świderskiego. Prymas kilkakrotnie w 1963 r. zajmował się sprawą bp. Kaczmarka48, natomiast po jego śmierci całym swym autorytetem angażował się w uspokojenie sytuacji w diecezji kielec­­kiej49.

W zapiskach prymasa wielokrotnie pojawiają się informacje na temat zakonów i zgromadzeń zakonnych. Tłumaczył, że w tych kwestiach, na mocy specjalnych uprawnień, odpowiada on jedynie przed papieżem50. Prymasowski dziennik kryje w sobie również opisy represji, które władze stosowały wobec zgromadzeń zakonnych51.

Pro memoria prymasa Wyszyńskiego to wymowne świadectwo represji, jakie władze komunistyczne zgotowały Kościołowi w Polsce. Jedną z boleśniej odczuwalnych w 1963 r. były ograniczenia katechizacji. W roku szkolnym 1961/1962 nie było już lekcji religii w żadnej szkole. Władze wciąż jednak chciały mieć wpływ na katechezę prowadzoną w punktach katechetycznych52. Domagano się więc sprawozdań od proboszczów, usiłowano wizytować punkty katechetyczne, żądano spisów nazwisk katechetów, jak też sprawozdań, statystyk i listy uczniów. Nie zgadzano się na to, by religii uczyli członkowie zakonów i zgromadzeń zakonnych. Wysuwano żądania mające ograniczyć program nauki religii53. Wymóg dostarczania władzom wspomnianych sprawozdań prymas nazywał "wejściem Rządu na ołtarze" i "pogwałceniem misji nauczycielskiej Kościoła"54. Represji i złośliwości Urzędu do spraw Wyznań doświadczał w tamtym czasie również KUL, od którego żądano wysokich podatków, jak też chciano zamknąć wydziały "świec­­kie", a przede wszystkim Wydział Humanistyczny55.

Inną formą represji było powoływanie do wojska alumnów seminariów duchownych. Władze uważały, co też jasno wyartykułował Gomułka w czasie spotkania z prymasem, że jest to "odwet" na Kościele za to, iż "łamie Porozumienie"56. Dość wspomnieć, że w październiku 1963 r. tylko z warszawskiego seminarium powołano do wojska aż 27 alumnów57.

Jedną z głównych metod polityki komunistów wobec Kościoła w Polsce była dezintegracja58. Rządzący podejmowali więc na przykład starania mające na celu skonfliktowanie biskupów, co doskonale ilustruje wspominany już wyżej zapis prymasa Wyszyńskiego o intrygach Zenona Kliszki wobec bp. Michała Klepacza59. Na kartach Pro memoria kilkakrotnie wzmiankowane są wydarzenia w Wierzbicy koło Radomia, na terenie ówczesnej diecezji sandomierskiej, gdzie w 1962 r. rozpoczął się trwający sześć lat konflikt60. W 1963 r. władze utworzyły tam "Niezależną Samodzielną Parafię Rzymskokatolicką", co Gomułka nazywał później "eksperymentem", który chciano rozciągnąć na cały Kościół w Polsce61. Innym jeszcze sposobem represji wobec wierzących w Polsce były zakazy i ograniczenia w dziedzinie budownictwa kościelnego62. Podkreślić przy tym trzeba, że prymas poświęcał w Pro memoria wiele uwagi sprawie odbudowy i regotyzacji archikatedry gnieźnieńskiej i prac w archikatedrze warszawskiej63.

Dziennik kard. Wyszyński jest wymownym świadectwem jego zabiegów o należne miejsce Boga i Kościoła w życiu Polaków. Wymowne jest, że oglądając reprodukcję zdjęcia Karola Marksa i jego córki, która na piersiach nosiła krzyż powstańców styczniowych, prymas postanowił wykorzystać ten motyw w przemówieniu do nauczycieli - "dlaczego Marks nie kazał zdjąć krzyża z piersi Jenny; dlaczego w imię Marksa zdejmuje się dziś krzyż z piersi dzieci polskich"64. Kilkakrotnie notatki prymasa odnoszą się do jego starań o przyspieszenie beatyfikacji czy kanonizacji polskich kandydatów na ołtarze. W 1963 r. rozmawiał więc w Watykanie na przykład o bł. Wincentym Kadłubku, królowej Jadwidze, o. Maksymilianie Kolbem czy o. Rafale Kalinowskim65.

Prymasowskie zapiski odzwierciedlają również aktywność duszpasterską autora. Składały się na nią różnego rodzaju uroczystości, wizytacje, posługi religijne i wiele innych spotkań. Interesujący jest zapis z zakończenia 247. Pieszej Pielgrzymki Warszawskiej na Jasną Górę, którą władze państwowe uznały za nielegalną. Prymas notował: "Przebyli prawdziwą drogę krzyżową, poniewierani i upokarzani, a nawet bici"66.

Spotkania prymasa Wyszyńskiego z członkami Klubu Inteligencji Katolic­­kiej, "Znaku", "Więzi" czy "Tygodnika Powszechnego" wiązały się nie tylko z wymianą poglądów, ale - co znajduje odbicie w Pro memoria - stawały się rodzajem szczególnej formacji katolików świec­­kich. Niekiedy prymas był krytyczny wobec ich postawy, na przykład jeden z artykułów Tadeusza Mazowiec­­kiego określił mianem tekstu "szkodliwego i niegodnego katolika"67. Tłumaczył jednocześnie swym rozmówcom, że ich zadaniem jest tworzenie "nowego modelu katolic­­kiego polityka". Wskazywał też na podstawowy obowiązek: "Być przede wszystkim w prawdzie"68. Innym razem, w czasie spotkania z zarządem KIK, uczył, że "katolik, piszący nawet dla komunistów, musi być w prawdzie. [...] Katolik jest wyznawcą, nawet gdy jest politykiem"69.

Prymas spotykał się z wieloma ludźmi, wielu przyjmował. Ich nazwiska zapisywał w swym notatniku. Przeważają tam księża i osoby zakonne, ale nie brakuje również osób świec­­kich. Relacje rodzinne prymasa rzadko znajdują odbicie w jego Pro memoria. Kilkakrotnie jednak pisze o swych rodzicach czy rodzeństwie70. Oprócz "wielkich spraw" zapisanych w dzienniku prymas notował tam niekiedy również informacje odnoszące się do drobnych wydarzeń, pogody, pożarów, wypadków czy sytuacji na drogach71.

W zapisie z ostatniego dnia 1963 r. kard. Stefan Wyszyński dokonał podsumowania mijającego roku: "Był on cięższy aniżeli najcięższy z lat stalinowskich. [...] Rok był wyjątkowo ciężki dla Kościoła. [...] Osobiście przeżyłem ten rok jako wyjątkowo ciężki w pracy i zdarzeniach"72.

SPECYFIKA PRO MEMORIA I PODSTAWA EDYCJI TOMU ­DZIESIĄTEGO

Prymas Wyszyński, poza małymi przerwami, prowadził swe zapiski codziennie. W części obejmującej rok 1963 nie ma notatek z 16 dni (najwięcej w lipcu, w związku z wypoczynkiem)73. Niekiedy strony Pro memoria datowane są dwoma lub większą liczbą dni74. Zazwyczaj autor poświęcał wówczas czas na pracę własną, ale były to też dni jego wypoczynku, rekolekcji czy choroby.

Zapiski prymasa były sporządzane na bieżąco. Stanowią więc dokładny zapis wydarzeń i spotkań, jak też listę osób, z którymi rozmawiał. Często obok nazwisk znajdują się jedynie zdawkowe informacje. Styl notatek pokazuje rozmiar aktywności ich autora. Prymas miał świadomość, że jego Pro memoria mogą dostać się w czyjeś ręce, stąd też niektóre sprawy nie znajdują wyjaśnienia czy dopowiedzenia75. Pewne spotkania natomiast opisywał bardzo szeroko. Do takich należą jedyne w tym roku i ostatnie spotkanie z Władysławem Gomułką i audiencje u Jana XXIII i Pawła VI.

Uwagę czytelnika zwraca wielowymiarowość notatek. Zawierają one wnikliwe charakterystyki osób, informacje o ważnych spotkaniach i uroczystościach, o decyzjach personalnych i innych istotnych rozstrzygnięciach. Świadczą także o umiejętności odłożenia pewnych rozwiązań na przyszłość. Dzięki lekturze Pro memoria można poznać również grono najbliższych współpracowników prymasa.

Ze względu na osobę prymasa, jak też pełnione przez niego funkcje i rozmiar aktywności, zapiski te stanowią nieocenione źródło do jego biografii, ale także do dziejów Kościoła w Polsce i powojennej historii Polski. Należy jednak pamiętać o odczytywaniu zapisków prymasa w kontekście innych dokumentów - zarówno proweniencji kościelnej, jak i państwowej. Takie ujęcie pomoże lepiej zrozumieć specyfikę tamtego czasu, jak też wydarzeń opisywanych przez kard. Wyszyńskiego.

W przypisach do tekstu Pro memoria udało się zidentyfikować większość występujących tam nazwisk. Niestety, nie wszystkie. Niekiedy powodem było niewyraźne, a czasem błędne zapisanie nazwiska. Zdarzało się również, że zapis prymasa był zbyt zdawkowy i nie pozwalał na odnalezienie informacji o wspominanych osobach.

Należy nadmienić, że fragmenty Pro memoria z roku 1963 zostały częściowo opublikowane w opracowaniu Petera Rainy76, jak również w zbiorze tekstów prymasa Wyszyńskiego o Janie XXIII77. Fragmenty prymasowskich dzienników traktujące o okresie soborowym, jak też o relacjach kard. Wyszyńskiego i Jana XXIII znalazły się w publikacjach ks. Stanisława Wilka i Anny Doroty Wójcik78.

Podstawę niniejszego pierwszego wydania krytycznego Pro memoria kard. Stefana Wyszyńskiego z 1963 r. stanowi rękopis przechowywany w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie. Składa się on z 807 kart formatu A5, ponumerowanych ołówkiem przez archiwistę. Na początku każdego miesiąca do rękopisu została dodana karta tytułowa z nazwą miesiąca i liczbą paginowanych kartek obejmujących dany miesiąc. Rękopis sporządzono piórem o barwie atramentu granatowej, niebieskiej, czarnej lub - zaledwie na kilkunastu kartach - czerwonej. Niekiedy na jednej karcie występują różne kolory czy odcienie atramentu. Wyjątkowo zapis został sporządzony ołówkiem.

W rękopisie nowy dzień rozpoczyna się na nowej kartce, zapisanej - jeśli była taka potrzeba - obustronnie. Gdy zapiski zajmowały kilka kartek, autor niekiedy powtarzał w nagłówku kolejnej karty datę. Czynił to także wówczas, gdy wypadało to w połowie zdania. Te powtórzenia dat nie zostały zaznaczone w niniejszym wydaniu. Zdarzało się również, chociaż niekonsekwentnie, że jeśli zapis dzienny obejmował kilka kart, prymas wprowadzał ich numerację w ramach tego samego dnia.

Zapisując datę w nagłówku, prymas oznaczał miesiąc cyfrą rzymską (wyjątkiem jest na przykład zapis z 17 marca, gdzie miesiąc zapisany został cyfrą arabską). W obecnym wydaniu - podobnie jak w poprzednich tomach Pro memoria - w datach znajdujących się w nagłówku dziennych zapisków miesiąc jest zapisywany słownie. Prawie zawsze przy dacie autor dopisywał miejsce i dzień tygodnia. Tam, gdzie tego nie zrobił, informacji nie uzupełniano. Dla większej czytelności wydania w nagłówkach dziennych ujednolicono wyróżnienia, stosowane przez autora niekonsekwentnie (dotyczy to zwłaszcza dni tygodnia, nie zawsze podkreślanych). Większość akapitów rozpoczyna się odnotowaną godziną, zapisywaną w różny sposób. Wszędzie ujednolicono zapis.

Zwraca uwagę zwyczaj podkreślania przez autora nazwisk i innych nazw własnych, co nie jest jednak regułą. Zapewne miało to pomóc prymasowi w szybkim ich odnalezieniu w razie potrzeby. W tym wypadku również wytłuszczeniem wyróżniono tylko te nazwiska i nazwy, które podkreślił autor. Nazwiska zostały - zgodnie z zasadami języka polskiego - odmienione, mimo iż prymas zazwyczaj zapisywał je w mianowniku. W tekście uzupełniono brak cudzysłowów - autor nie zawsze ich używał do zapisania tytułów dokumentów, publikacji, czasopism czy cytatów. Zmian tych nie zaznaczano przypisami.

Rękopis jest stosunkowo czytelny i dobrze zachowany. Zawiera niewiele poprawek i skreśleń. Informacje o nich zostały zamieszczone w przypisach tekstowych (oznaczonych literami). Uszanowano język autora. Najwyraźniej sporządzał on swe notatki szybko, chroniąc przed zapomnieniem nazwiska czy sprawy. Nie ingerowano więc w jego styl, budowę zdań i stylistykę.

ks. Albert Warso

Soli Deo!1

Ita Pater!2

Maria, luce!3

Virgo Auxiliatrix!4

Anno Domini 19635[a]

STYCZEŃ

l stycznia 1963 Bydgoszcz - Gniezno

6.00. Msza św. w kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej w k[oście]le św. Wincentego. Udzieliłem wiernym Komunii św. B[isku]p Dąbrowski6 i ks. prał. Padacz7 odprawiali przy sąsiednich ołtarzach.

7.15. Po śniadaniu wyjazd do Gniezna z bp. D[ąbrowskim] i ks. Padaczem. Droga czysta, gdzieniegdzie lód na jezdni.

9.00. W Gnieźnie. Czekają małe dziateczki z kwiatami i życzeniami.

10.15. W bazylice prymasowskiej - ingres przez bramę południową, pod odkrytym tympanonem. Pierwszy raz kroczymy przez posadzkę na nowym sklepieniu krypt. Cała strona południowa i nawa główna aż do łuku tęczowego już przesklepiona. Prace idą w nawie północnej, przy kaplicy N[ajświętszego] Sakramentu. Katedra jest wypełniona. Przed celebrą pontyfikalną bp Jan Czerniak8 powitał wracającego z Soboru. Po celebrze bp. Czerniaka wygłosiłem kazanie soborowe i udzieliłem błogosławieństwa apostolskiego z odpustem zupełnym.

W drodze powrotnej, pomimo mrozu, wiele dzieci oczekiwało na błogosławieństwo.

W Domu Prymasowskim zebrały się delegacje parafii gnieźnieńskich, dzieci, młodzieży, głuchoniemych, pracowników odbudowy katedry, rad parafialnych, katechetek, do których wygłosiłem podziękowanie za życzenia.

Następnie życzenia składał Chór Prymasowski, który wykonał kilka pięknych kolęd.

Wreszcie duchowieństwo miasta składało swoje życzenia.

Na obiedzie została kapituła, ks. rektor Pacyna9, ks. Bolz10, ks. Zientarski11 i ks. J[an] Ziółkowski12. Wszyscy obecni na obiedzie otrzymali fotografie barwne z Ojcem Świętym13. Wszyscy członkowie Chóru Prymas[owskiego] otrzymali duże obrazy barwne M[atki] B[ożej] Częst[ochowskiej], młodzież - obrazki na VI Rok W[ielkiej] N[owenny], a dzieci - małe obrazki, drukowane w Rzymie. Wszyscy inni, starsi, dostali obrazki kartkowe.

18.00. Konferencja z bp. Czerniakiem o bieżących sprawach administracji diec[ezji]. Ustalamy terminy.

a W rękopisie poniżej znajduje się zapisana ręką prymasa Wyszyńskiego kreska oddzielająca powyższy nagłówek od tekstu.

1 Łac. Jedynemu Bogu!

2 Łac. Tak, Ojcze!

3 Łac. Maryjo, świeć!

4 Łac. Dziewico Wspomożycielko!

5 Łac. W Roku Pańskim 1963.

6 Bronisław Dąbrowski FDP (1917-1997), biskup pomocniczy warszawski 1961-1993. Śluby wieczyste 1943. Po powstaniu warszawskim w obozie w Bitinheim k. Dachau. Święcenia 1945. Kierownik Wydziału Spraw Zakonnych SPP i dyrektor Biura Sekretariatu KEP od 1950. Sakra 1962. Uczestnik Soboru Watykańskiego II. Sekretarz generalny KEP 1969-1993, członek Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu i Episkopatu. Jeden z najbliższych współpracowników prymasa Wyszyńskiego (wspomniany w jego testamencie, jeden z wykonawców testamentu). Arcybiskup ad personam od 1982. Emeryt od 1993.

7 Władysław Padacz (1900-1974), ksiądz, kapelan prymasa Wyszyńskiego 1950-1974. Uczestnik wojny 1920. Święcenia 1927. Dyrektor NSD 1932-1939. Poseł z listy OZN. W czasie II wojny światowej w czynnej służbie wojskowej, internowany w Rumunii, po ucieczce uczestnik walk we Francji, uwięziony w Austrii. Kapelan wojsk polskich we Włoszech 1945-1947. Wicerektor Papieskiego Kościelnego Instytutu Polskiego w Rzymie. Duszpasterz akademic­ki i rektor kościoła św. Anny w Warszawie. Aresztowany przez UB 1950. Prałat domowy 1959, protonotariusz apostolski 1972. Wspomniany w testamencie prymasa Wyszyńskiego wśród osób, które udzieliły mu wsparcia w początkach jego biskupstwa.

8 Jan Czerniak (1906-1999), biskup pomocniczy archidiecezji gnieźnieńskiej od 1958. Święcenia 1932. Więziony przez Niemców w Kazimierzu Biskupim 1939-1940, wysiedlony do GG, 1940-1944 przebywał w Wysokim Kole, gdzie doświadczył uzdrowienia za przyczyną Matki Bożej (jako biskup stał się promotorem koronacji tamtejszego obrazu w 1974). W 1956 prowadził poufną korespondencję z uwięzionym w Komańczy prymasem Wyszyńskim. Uczestnik Soboru Watykańskiego II. Wikariusz kapitulny 1981. Prepozyt KPG. Emeryt od 1989. Jeden z najbliższych współpracowników prymasa Wyszyńskiego (wspomniany w testamencie).

9 Józef Pacyna (1906-1985), ksiądz, rektor PWSD w Gnieźnie 1947-1963. Święcenia 1930 (kapłan archidiecezji poznańskiej). Wykładowca w PWSD od 1937. Więziony w obozie w Radogoszczy 1942, wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec 1942-1945. Inkardynowany do archidiecezji gnieźnieńskiej 1950, proboszcz parafii św. Wawrzyńca w Gnieźnie 1963-1985. Szambelan papieski od 1952. Profesor zwyczajny.

10 Bogdan Bolz (1913-1993), ksiądz, wykładowca w PWSD. Święcenia 1938. Wywieziony przez Gestapo do GG 1939. Badacz biblioteki i archiwaliów gnieźnieńskich. Kanonik kapituły kolegiac­kiej św. Jerzego w Gnieźnie 1968, kanonik gremialny KPG. Członek Komisji Kultury Antycznej Oddziału PAN w Poznaniu.

11 Władysław Zientarski (1916-1991), ksiądz, brat ks. Romana Zientarskiego, dyrektor Chóru Prymasowskiego 1959-1965, twórca i pierwszy dyrektor Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie od 1960. Święcenia 1948. Administrator parafii w Dusznie od 1953. Prokurator PWSD 1957-1958. Kanonik gremialny KPG od 1963.

12 Jan Ziółkowski (1903-1972), ksiądz, proboszcz parafii Świętej Trójcy w Gnieźnie 1946-1972. Wicedziekan dekanatu gnieźnieńskiego. Święcenia 1933. Więzień Sachsenhausen i Dachau.

13 Papieżem w latach 1958-1963 był Jan XXIII.