Przedmowa

W ramach prezentowanego podręcznika omówione zostały regulacje zawarte w dwóch aktach prawnych - ustawie z 28.2.2003 r. - Prawo upadłościowe i ustawie z 15.5.2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne, normujących problematykę postępowań prowadzonych w przypadku niewypłacalności bądź zagrożenia niewypłacalnością przedsiębiorców i innych podmiotów objętych ich zakresem podmiotowym.

Przywołane ustawy różnią się swoją podstawową funkcją oraz zasadami, na których oparte są uregulowane w nich postępowania - postępowanie upadłościowe w przypadku prawa upadłościowego i postępowania restrukturyzacyjne w przypadku prawa restrukturyzacyjnego. Podstawową funkcją prawa upadłościowego pozostaje tradycyjnie funkcja windykacyjna, z czym wiąże się generalny wymóg prowadzenia uregulowanych w niej postępowań tak, by roszczenia wierzycieli niewypłacalnego dłużnika mogły zostać zaspokojone w jak najwyższym stopniu. Podstawową funkcją prawa restrukturyzacyjnego jest natomiast funkcja sanacyjna - polegająca na umożliwieniu uzdrowienia sytuacji ekonomiczno-finansowej niewypłacalnego lub dopiero zagrożonego niewypłacalnością dłużnika poprzez restrukturyzację jego zobowiązań w drodze układu z wierzycielami i ewentualnie wdrożenie działań sanacyjnych, a w efekcie - uniknięcie jego upadłości. Równocześnie jednak akty te uzupełniają się, tworząc całość, określaną niekiedy w literaturze przedmiotu jako prawo insolwencyjne, co uzasadnia omówienie ich w ramach jednego podręcznika.

Podręcznik ten przeznaczony jest przede wszystkim dla dwóch grup odbiorców: z jednej strony dla studentów prawa, zarówno tych, w których programie studiów znajduje się prawo upadłościowe lub prawo restrukturyzacyjne jako odrębny przedmiot, jak i tych, którzy zapoznają się z objętymi nim zagadnieniami w ramach zajęć z prawa handlowego, z drugiej - dla aplikantów radcowskich i adwokackich oraz innych pracowników kancelarii prawnych, zwłaszcza specjalizujących się w sprawach z zakresu prawa gospodarczego.

Poruszone w nim zagadnienia mogą jednak zainteresować również inne osoby uczestniczące w sposób profesjonalny w obrocie gospodarczym. W czasach niepewności i postępującego kryzysu posiadanie kompleksowej wiedzy z zakresu prawa restrukturyzacyjnego i prawa upadłościowego może się okazać nadzwyczaj przydatne nie tylko dla prawników, lecz także kadry zarządzającej przedsiębiorców, zwłaszcza działających w formie spółek handlowych, pracowników banków oraz firm leasingowych i windykacyjnych oraz osób zajmujących się nadzorem właścicielskim. Znajomość przepisów prawa restrukturyzacyjnego i upadłościowego może być istotna zarówno dla dłużników dążących do skutecznej restrukturyzacji swoich zobowiązań (zawarcia układu), jak i wierzycieli chcących w maksymalnym stopniu odzyskać swoje należności.

Podręcznik ten może także służyć jako istotne źródło wiedzy dla osób przygotowujących się do uzyskania licencji doradcy restrukturyzacyjnego.

W książce uwzględniono stan prawny obowiązujący na dzień 12.6.2023 r.

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

KC

ustawa z 23.4.1964 r. - Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1360 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1805 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. - Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1467)

KWHU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 146)

PrPrzed

ustawa z 6.3.2018 r. - Prawo przedsiębiorców (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 221)

PrRestr

ustawa z 15.5.2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2309)

PrUpad

ustawa z 28.2.2003 r. - Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1520 ze zm.)

PrUpN

ustawa z 28.2.2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60 poz. 535 ze zm.) - w przypadku odwoływania się do stanu prawnego sprzed 1.1.2016 r.

ZastRejU

ustawa z 6.12.2006 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2017)

2. Organy orzekające i inne organy publiczne

BFG

Bankowy Fundusz Gwarancyjny

FGŚP

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

KNF

Komisja Nadzoru Finansowego

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich

SA

sąd apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

TK

Trybunał Konstytucyjny

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

3. Czasopisma i publikatory

BSN

Biuletyn Sądu Najwyższego

Dz.U.

Dziennik Ustaw

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

MoP

Monitor Prawniczy

MPH

Monitor Prawa Handlowego

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna

OTK-B

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy Seria B

PiP

Państwo i Prawo

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

Pr. Sp.

Prawo Spółek

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

4. Inne

CEIDG

Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej

EFTA

Europejskie Porozumienie o Wolnym Handlu

pkt

punkt

post.

postanowienie

poz.

pozycja

PoZU 2.0

"postępowanie o zatwierdzenie układu 2.0"

red.

redakcja

s.

strona

S.A.

spółka akcyjna

SKA

spółka komandytowo-akcyjna

tekst jedn.

tekst jednolity

UE

Unia Europejska

ust.

ustęp

Uzasadnienie PrRestr

Uzasadnienie projektu ustawy - Prawo restrukturyzacyjne stanowiące załącznik do druku Nr 2824, Warszawa 9.10.2014 r., RM 10-8-14

Uzasadnienie PrUpN

Uzasadnienie projektu ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze stanowiące załącznik do druku Nr 809, Warszawa 29.8.2002 r., RM 10-166-02

Uzasadnienie zm. PrUpN

Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze oraz KSCU - Druk Nr 831 z 16.7.2008 r. Sejmu RP VI kadencji Prezes RM, RM 10-104-08

wyr.

wyrok

ze zm.

ze zmianami

Wykaz literatury

R. Adamus, Bezskuteczność i zaskarżanie czynności upadłego w prawie upadłościowym i naprawczym [w:] A. Witosz (red.), Instytucje prawa upadłościowego i naprawczego, Katowice 2006.

R. Adamus, Postępowanie naprawcze w świetle ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, Bydgoszcz 2005.

R. Adamus, Prawo restrukturyzacyjne, Warszawa 2019.

R. Adamus, Prawo upadłościowe. Komentarz, Warszawa 2021.

R. Adamus, Układ likwidacyjny w postępowaniu upadłościowym [w:] A. Witosz (red.), Instytucje prawa upadłościowego i naprawczego, t. 2, Katowice 2008.

R. Adamus, Upadłość a hipoteka na mieniu upadłego, Warszawa 2010.

R. Adamus, Wierzytelności banku w upadłości konsumenckiej, Jurysta 2009, Nr 3-4.

R. Adamus, B. Groele, A. Machowska, Z. Miczek, P. Kuglarz, J. Płoch, Upadłość deweloperska. Komentarz do wybranych przepisów ustawy o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego, Warszawa 2012.

R. Adamus, A.J. Witosz, A. Witosz, Upadłość konsumencka. Komentarz praktyczny, Warszawa 2009.

E.I. Altman, E. Hotchkiss, Trudności finansowe a upadłość firm, Warszawa 2007.

J. Brol, Podstawowe kierunki zmian w postępowaniu upadłościowym, PPH 2003, Nr 8.

D. Chrapoński, Odrębne postępowanie upadłościowe dewelopera jako instrument ochrony praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego, MoP 2012, Nr 13.

S. Cieślak, Fundusze masy upadłości - postępowanie podziałowe. Komentarz, Warszawa 2004.

A. Cybulska-Bienioszek, Przesłanki oddłużenia osoby fizycznej - podobieństwa i różnice w postępowaniu upadłościowym wobec przedsiębiorcy i osoby nieprowadzącej działalności gospodarczej [w:] M. Kuźnik, A.J. Witosz (red.), Restrukturyzacja przedsiębiorcy i jego zobowiązań, Warszawa 2018.

D. Cyman, Prawo upadłościowe i naprawcze, Bielsko-Biała 2008.

D. Czajka, Postępowanie naprawcze, Warszawa 2004.

T. Czech, A. Werner, Bezskuteczność zabezpieczenia i zapłaty długu niewymagalnego na podstawie art. 127 ust. 3 Prawa upadłościowego i naprawczego (cz. I), PUG 2010, Nr 1.

T. Czech, A. Werner, Bezskuteczność zabezpieczenia i zapłaty długu niewymagalnego na podstawie art. 127 ust. 3 Prawa upadłościowego i naprawczego (cz. II), PUG 2010, Nr 2.

K. Flaga-Gieruszyńska, Prawo upadłościowe i naprawcze, Warszawa 2005.

W. Głodowski, A. Hrycaj, Zakres podmiotowy i podstawy ogłoszenia "upadłości konsumenckiej", PiP 2010, Nr 2.

S. Gurgul, Jasne i niejasne oblicza Prawa upadłościowego i naprawczego po nowelizacji z 6.3.2009 r. - cz. VI (likwidacja majątku masy upadłości), MoP 2010, Nr 9.

S. Gurgul, Postępowanie upadłościowe wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej - cz. II, MoP 2009, Nr 11.

S. Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2010.

S. Gurgul, Prawo upadłościowe i układowe. Komentarz, Warszawa 2000.

A. Grzesiok-Horosz [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2023.

A.G. Harla, Oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości w przypadku jego zasadności (art. 13 p.u.n.), PPH 2011, Nr 6.

A.G. Harla, Organy postępowania upadłościowego a organy postępowania cywilnego w ujęciu systemowym, PPH 2006, Nr 4.

A.G. Harla, Syndyk masy upadłości w polskim prawie cywilnym (materialnym i procesowym), Warszawa 2007.

P. Horosz, Pozycja prawna wierzyciela rzeczowego w postępowaniu sanacyjnym [w:] Prawo handlowe. Między teorią, praktyką a orzecznictwem. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi A. Strzępce, Warszawa 2019.

P. Horosz, Wierzytelności zabezpieczone prawami zastawniczymi w postępowaniach restrukturyzacyjnych [w:] M. Kuźnik, A.J. Witosz (red.), Restrukturyzacja przedsiębiorcy i jego zobowiązań, Warszawa 2018.

P. Horosz, Wierzytelności zabezpieczone prawami zastawniczymi w upadłości likwidacyjnej, Warszawa 2013.

A. Hrycaj, P. Filipiak (red.), Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2017.

A. Hrycaj, Jurysdykcja krajowa w sprawach o ogłoszenie upadłości objętych zakresem zastosowania rozporządzenia Rady (WE) Nr 1346/2000 w sprawie postępowania upadłościowego, Warszawa 2011.

A. Hrycaj, Prawo i postępowanie restrukturyzacyjne, Warszawa 2019.

J. Hryniewiecki, Krótki zarys polskiego prawa upadłościowego oraz polskiego prawa o postępowaniu układowym obowiązującym na całym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, Poznań 1939.

A. Jakowlew, Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2016.

A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarze Zakamycza, Kraków 2003.

P. Janda, Doradca restrukturyzacyjny jako pełnomocnik procesowy, PPC 2018, Nr 3.

P. Janda, Ochrona osób trzecich w postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidację majątku upadłego przedsiębiorcy, Warszawa 2011.

P. Janda, Sposoby zaspokajania roszczeń w postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidację majątku upadłego, Warszawa 2007.

P. Janda, Zaspokojenie roszczeń wierzycieli jako cel postępowania upadłościowego, PiP 2005, Nr 10.

E. Janik, "Wstępny" plan restrukturyzacyjny [w:] M. Kuźnik, A.J. Witosz (red.), Restrukturyzacja przedsiębiorcy i jego zobowiązań, Warszawa 2018.

B. Jochemczyk, Zawarcie i zatwierdzenie układu w postępowaniu upadłościowym, Warszawa 2011.

G. Kamieński, (Nie)dopuszczalność powołania spółki partnerskiej do pełnienia funkcji doradcy restrukturyzacyjnego, PPEgz. 2022, Nr 2.

J. Kruczalak-Jankowska, Zdolność upadłościowa i podstawy ogłoszenia upadłości w projekcie zmian prawa upadłościowego i naprawczego, PPH 2007, Nr 1.

A. Krzanicka-Burda [w:] Restrukturyzacja i upadłość. Zagadnienia praktyczne, Warszawa 2018.

T. Kohorewicz, Problematyka egzekucji w upadłości, Pr.Sp. 1998, Nr 2.

D. Kwiatkowski, R. Kosmal, Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2020.

D. Kwiatkowski, Skarga pauliańska i bezskuteczność czynności prawnych w restrukturyzacji i upadłości. Praktyczny przewodnik, Warszawa 2022.

M. Kuźnik, Dopuszczalność układu częściowego [w:] M. Kuźnik, A.J. Witosz (red.), Re­strukturyzacja przedsiębiorcy i jego przedsiębiorstwa, Warszawa 2018.

H.G. Landfermann, Najważniejsze problemy reformy niemieckiego prawa o niewypłacalności [w:] J. Brol (red.), Niemieckie prawo insolwencyjne, Warszawa 1996.

R. Lewandowski, P. Wołowski, Prawo upadłościowe i naprawcze, Warszawa 2011.

A. Lubicz-Posochowska, Rodzaje postępowań restrukturyzacyjnych według Prawa restrukturyzacyjnego - ich podobieństwa i różnice [w:] A.J. Witosz, E. Janik (red.), Od restrukturyzacji do likwidacji spółek handlowych, Katowice 2015.

A. Machowska, Postępowanie wobec przedsiębiorcy zagrożonego niewypłacalnością w prawie francuskim, KPP 2010, z. 4.

A. Marciniak [w:] K. Piasecki, A. Marciniak (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom III. Postępowanie nieprocesowe, w razie zaginięcia lub zniszczenia akt, zabezpieczające i egzekucyjne, Warszawa 2012.

E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, Postępowanie w sprawach upadłościowych i rejestrowych, Warszawa 2011.

K. Michalak, Ogłoszenie upadłości osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej na podstawie znowelizowanej ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, TPP 2009, Nr 3-4.

J. Minkus, A. Świderek, D. Zienkiewicz [w:] D. Zienkiewicz (red.), Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2004.

P. Ochmann, Odpowiedzialność zarządcy w postępowaniu sanacyjnym wobec zarządzanej spółki kapitałowej, PPH 2019, Nr 12.

H. Pietrzykowski [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część trzecia. Postępowanie egzekucyjne, t. 4, Warszawa 2009.

B. Prusak [w:] B. Prusak (red.), Ekonomiczne i prawne aspekty upadłości przedsiębiorstw, Warszawa 2007.

A. Rzetelska, Postępowanie restrukturyzacyjne [w:] W. Katner (red.), Prawo gospodarcze i handlowe, Warszawa 2016.

B. Sierakowski, P. Zimmerman, Ustawa o udzielaniu pomocy publicznej w celu ratowania lub restrukturyzacji przedsiębiorców. Komentarz, Warszawa 2020.

K. Skawiańczyk, M. Oleksak, Ochrona praw wierzycieli w ramach przygotowanej likwidacji (pre-pack) - wybrane aspekty [w:] Prawo handlowe. Między teorią, praktyką a orzecznictwem. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi A. Strzępce, Warszawa 2019.

P. Sokal, Wpływ ogłoszenia upadłości na zabezpieczenie prawem zastawu, MoP 2004, Nr 20.

T. Spyra, Ustawa o niektórych zabezpieczeniach finansowych w świetle dyrektywy 2002/47/EC, PUG 2005, Nr 1.

M. Strus-Wołos, Uprawnienia procesowe wierzycieli w postępowaniu upadłościowym, Warszawa 2011.

A. Hrycaj, A. Jakubecki, A. Witosz (red.), System Prawa Handlowego. Tom 6. Prawo restrukturyzacyjne i upadłościowe, Warszawa 2020.

T. Szczurowski, Skutki otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego, Warszawa 2022.

W. Szpringer, Kredyt konsumencki i upadłość konsumencka na rynku usług finansowych UE, Warszawa 2005.

Z. Świeboda, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2004.

P. Tereszkiewicz, Postępowanie upadłościowe i oddłużeniowe dla konsumentów w Stanach Zjednoczonych i w niektórych państwach europejskich, cz. 1, TPP 2000, Nr 1-2.

M. Uliasz, Wpływ ogłoszenia upadłości na stosunki majątkowe małżeńskie upadłego, MoP 2003, Nr 11.

Uzasadnienie projektu ustawy - Prawo restrukturyzacyjne, stanowiące załącznik do druku Nr 2824, Warszawa 9.10.2014 r., RM 10-8-14.

Uzasadnienie projektu ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, stanowiące załącznik do druku Nr 809, Warszawa 29.8.2002 r., RM 10-166-02.

Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze oraz KSCU - Druk Nr 831 z 16.7.2008 r. Sejmu RP VI kadencji Prezes RM, RM 10-104-08.

A. Witosz, Kontynuacja przedsięwzięcia inwestycyjnego w upadłości deweloperskiej, Rejent 2013, Nr 12.

A. Witosz, Prawo upadłościowe i naprawcze. Zwięzły komentarz, Bydgoszcz-Katowice 2003.

A. Witosz (red.), Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2010.

A. Witosz, Układ i jego zmiana w postępowaniu upadłościowym z możliwością zawarcia układu [w:] A. Witosz (red.), Instytucje prawa upadłościowego i naprawczego, Katowice 2006.

A.J. Witosz, Grupy układowe - wybrane uwagi [w:] Prawo handlowe. Między teorią, praktyką a orzecznictwem. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi A. Strzępce, Warszawa 2019.

A.J. Witosz (red.), Prawo upadłościowe. Komentarz, Warszawa 2021.

A.J. Witosz, Układ częściowy w Prawie restrukturyzacyjnym [w:] A.J. Witosz, E. Janik (red.), Od restrukturyzacji do likwidacji spółek handlowych, Katowice 2015.

P. Wołowski, Naczelne cele, funkcje i zasady prawa restrukturyzacyjnego, MPH 2017, Nr 3.

Z. Woźniak, Podział sum uzyskanych ze zbycia rzeczy obciążonych rzeczowo w postępowaniu upadłościowym, PPH 2005, Nr 3.

Z. Woźniak, Realizacja zabezpieczeń rzeczowych w prawie polskim, Sopot 2008.

C. Zalewski, Nowelizacja prawa upadłościowego i naprawczego, PPH 2009, Nr 5.

P. Zimmerman, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2016.

F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze w zarysie, Kraków 2004.

Rozdział I. Prawo upadłościowe - pojęcia, geneza, ewolucja

§ 1. Pojęcie prawa upadłościowego

Podobnie jak w przypadku innych ogólnych pojęć z zakresu prawa również pojęcie prawa upadłościowego nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę. W literaturze przedmiotu również nie ma jednej ustalonej definicji prawa upadłościowego, choć stanowiska doktryny i orzecznictwa są z reguły dość zbliżone, wskazując przede wszystkim na kwestię wspólnego zaspokojenia wierzycieli z majątku niewypłacalnego dłużnika jako podstawowy cel prawa upadłościowego.

Wśród definicji pojęcia prawa upadłościowego formułowanych przez przedstawicieli doktryny, często jeszcze w uprzednim stanie prawnym, tytułem przykładu przytoczyć można m.in. stanowisko A.J. Witosza, wskazującego, że prawo upadłościowe koncentruje się na funkcji windykacyjnej, pełniąc rolę zbiorowego postępowania, którego celem jest wspólne dochodzenie roszczeń od dłużnika1. Z kolei R. Adamus, rozważając kwestię wyodrębnienia prawa upadłościowego wraz z prawem restrukturyzacyjnym jako gałęzi prawa, wskazuje, że pełni ono charakterystyczne funkcje, regulując relacje pomiędzy niewypłacalnymi dłużnikami a ich wierzycielami, i wprowadza szczególne zasady zaspokajania wierzycieli2. Ku postrzeganiu prawa upadłościowego jako odrębnej gałęzi prawa zdaje się także skłaniać F. Zedler, stwierdzając, że gałąź prawa uregulowaną ustawą PrUpN można określić jako prawo, które reguluje skutki prawne niewypłacalności oraz zagrożenia niewypłacalnością podmiotów prawem tych objętych3.

Zdaniem autora jednak prawa upadłościowego (podobnie jak prawa restrukturyzacyjnego) nie należy postrzegać jako odrębnej gałęzi prawa4. Z systemowego punktu widzenia powinno ono być raczej zaliczane do prawa handlowego, jako jego wyspecjalizowany dział. Tym samym należy do prawa prywatnego, aczkolwiek występują w nim także normy mające charakter publicznoprawny.

Prawo upadłościowe w ogólnym ujęciu określić można jako wyspecjalizowany dział prawa handlowego regulujący skutki niewypłacalności dłużnika, a w szczególności przebieg postępowania - określanego jako postępowanie upadłościowe - zmierzającego do zaspokojenia w jak największym stopniu ogółu wierzycieli niewypłacalnego dłużnika (zwanego "upadły") z jego całego majątku, w sposób uregulowany w przepisach tego prawa, a także - w określonych przypadkach - restrukturyzację zobowiązań dłużnika i jego oddłużenie.

§ 2. Źródła polskiego prawa upadłościowego

Podstawowe źródło polskiego prawa upadłościowego stanowi obecnie, poddana wielokrotnym nowelizacjom, ustawa z 28.2.2003 r. - Prawo upadłościowe5, uprzednio zatytułowana - Prawo upadłościowe i naprawcze6. Jej pierwotny tytuł został zmieniony w dniu 1.1.2016 r., wraz z wejściem w życie ustawy z 15.5.2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne7.

W oparciu o delegacje ustawowe zawarte w przepisach PrUpad wydany został szereg należących do źródeł polskiego prawa upadłościowego aktów wykonawczych:

1) rozporządzenie MS z 17.12.2015 r. w sprawie określenia wzorów formularzy wniosku o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej8, wydane na podstawie art. 4912 ust. 6 PrUpad;

2) rozporządzenie MS z 18.3.2020 r. w sprawie wzoru formularza wniosku dłużnika o otwarcie postępowania o zawarcie układu na zgromadzeniu wierzycieli przez osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej9, wydane na podstawie art. 49125 ust. 6 PrUpad;

3) rozporządzenie MS z 2.10.2020 r. w sprawie wzoru pisemnego zgłoszenia wierzytelności oraz zakresu danych objętych zgłoszeniem wierzytelności za pośrednictwem centralnego rejestru restrukturyzacji i upadłości10, wydane na podstawie art. 239 ust. 4 PrUpad;

4) rozporządzenie MS z 16.9.2021 r. w sprawie sposobu wnoszenia pism procesowych i składania dokumentów w postępowaniu upadłościowym za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe oraz w biurze podawczym sądu rejonowego11, wydane na podstawie art. 216ac PrUpad;

5) rozporządzenie MS z 16.9.2021 r. w sprawie trybu i sposobu dokonywania doręczeń elektronicznych w postępowaniach upadłościowych12, wydane na podstawie art. 220 ust. 7 PrUpad;

6) rozporządzenie MS z 13.10.2021 r. w sprawie sposobu i trybu prowadzenia akt oraz zbioru dokumentów, a także udostępniania tych akt oraz zbioru dokumentów w postępowaniu o zawarcie układu na zgromadzeniu wierzycieli przez osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej13, wydane na podstawie art. 49137 ust. 7 PrUpad;

7) rozporządzenie MS z 15.11.2021 r. w sprawie sposobu i trybu prowadzenia i udostępniania akt oraz zbioru dokumentów w postępowaniu upadłościowym wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej14, wydane na podstawie art. 49124 ust. 7 PrUpad;

8) rozporządzenie MS z 18.11.2021 r. w sprawie sposobu i trybu prowadzenia akt do zgłoszeń wierzytelności oraz zbioru dokumentów, a także udostępniania tych akt oraz zbioru dokumentów15, wydane na podstawie art. 228a ust. 7 PrUpad.

Wśród źródeł europejskiego prawa upadłościowego wymienić należy zwłaszcza rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z 20.5.2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego (wersja przekształcona)16 oraz dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1023 z 20.6.2019 r. w sprawie ram restrukturyzacji zapobiegawczej, umorzenia długów i zakazów prowadzenia działalności oraz w sprawie środków zwiększających skuteczność postępowań dotyczących restrukturyzacji, niewypłacalności i umorzenia długów, a także zmieniającą dyrektywę (UE) 2017/1132 (dyrektywa o restrukturyzacji i upadłości)17.

§ 3. Pojęcie postępowania upadłościowego

I. Postępowanie upadłościowe a prawo upadłościowe

Analizując wyżej przytoczone przykładowe definicje pojęcia "prawo upadłościowe", należy zwrócić uwagę, że w większości z nich podkreślono, iż prawo upadłościowe zawiera przede wszystkim przepisy regulujące określone postępowanie sądowe - postępowanie upadłościowe - czyli pewną procedurę - ciąg czynności prowadzonych przed organami wymiaru sprawiedliwości zmierzających do urzeczywistnienia norm prawa materialnego. Owa uregulowana prawem procedura postępowania wszczynana jest w razie zaistnienia wskazanej w ustawie przesłanki - niewypłacalności dłużnika - i polega na wspólnym dochodzeniu roszczeń przez jego wierzycieli. Jest ona niekiedy określana po prostu jako upadłość - rozumiana w klasycznym ujęciu jako szczególny rodzaj przymusowego wykonania dopuszczalnego w razie zaprzestania płacenia długów, a wyjątkowo także w wypadku gdy majatek nie wystarcza na zaspokojenie długów oraz skierowanego do całego majątku dłużnika18. W obecnym stanie prawnym, zdaniem autora, jednak nie jest to, jak będzie o tym mowa nieco niżej, określenie do końca precyzyjne.

Samo postępowanie upadłościowe, w ogólnym zarysie, stanowi specjalny rodzaj sądowego postępowania cywilnego, zbliżonego, pod względem swojego celu, do sądowego postępowania egzekucyjnego. Stanowi ono prawem uregulowaną procedurę uruchamianą w razie niewypłacalności dłużnika, polegającą na wspólnym dochodzeniu roszczeń przez wszystkich wierzycieli. Postępowanie to zmierza zasadniczo do spieniężenia całości majątku upadłego dłużnika w celu uzyskania funduszów masy upadłości służących zaspokojeniu wszystkich wierzycieli upadłego. Choć jako dodatkowe cele postępowania upadłościowego wskazane zostaje również dążenie do zachowania przedsiębiorstwa dłużnika, a także - w przypadku dłużników będących osobami fizycznymi - dążenie do umorzenia części długów i oddłużenia, nie sposób zapomnieć, że podstawowym celem postępowania upadłościowego jest zaspokojenie w jak największym zakresie wszystkich wierzycieli upadłego z całego majątku dłużnika. Nadal jest zatem aktualne tradycyjne postrzeganie postępowania upadłościowego jako egzekucji generalnej - w odróżnieniu od prowadzonej w oparciu o przepisy KPC egzekucji indywidualnej, zmierzającej do zaspokojenia z majątku dłużnika konkretnego wierzyciela19.

Tak jak postępowanie egzekucyjne, tak też postępowanie upadłościowe służy przede wszystkim urzeczywistnieniu norm prawa materialnego w dziedzinie stosunków zobowiązaniowych. Należy jednak zwrócić uwagę, że samo Prawo upadłościowe - w przeciwieństwie np. do KPC, KPK czy też KPA - nie może być postrzegane jako typowy akt prawny o charakterze proceduralnym. W ramach postępowania upadłościowego realizowane są bowiem nie tyle przepisy konkretnego aktu prawnego, lecz ogólnie zobowiązania dłużnika wobec jego wierzycieli - niezależnie od tego, z jakich stosunków prawnych zobowiązania te wynikają. Mogą to być zarówno stosunki cywilnoprawne, jak i administracyjnoprawne, a nawet karnoprawne (np. grzywny sądowe). W postępowaniu upadłościowym są zatem zaspokajane zarówno wierzytelności o charakterze prywatnoprawnym, jak i publicznoprawnym, np. podatki lub cła. Ponadto należy zwrócić uwagę na fakt, że PrUpad zawiera nie tylko normy procesowe, ale również materialnoprawne, a nawet przepisy karne20.

Mimo oczywistej przewagi norm o charakterze procesowym ustawa ta nie wpisuje się w pełni w klasyczny dla współczesnego prawa schemat prawo materialne - przepisy proceduralne (postępowanie) - przepisy wykonawcze (jak np. KK - KPK - KK wykonawczy albo też prawo administracyjne materialne - KPA - ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji). Ma ona raczej specyficzny, mieszany charakter, obejmując obok dominujących norm o charakterze procesowym również normy materialnoprawne oraz wykonawcze. W jej treści nie zostały osobno wydzielone części materialna i procesowa - realizacji zawartych w PrUpad norm prawa materialnego służą z reguły zawarte w tej samej ustawie normy o charakterze proceduralnym.

W związku z owym specyficznym, mieszanym charakterem PrUpad, będącym nie tylko aktem o charakterze stricte proceduralnym, pod pojęciem upadłości, zdaniem autora, postrzegać należy nie tylko pewną szczególną procedurę zmierzającą do zaspokojenia wierzycieli niewypłacalnego dłużnika (czyli postępowanie upadłościowe), ale coś więcej - specjalną instytucję prawną z pogranicza prawa materialnego i procesowego, ustanowioną przepisami prawa upadłościowego w celu doprowadzenia do równomiernego zaspokojenia wierzytelności ogółu wierzycieli niewypłacalnego dłużnika (upadłego) z całego jego majątku, a jeśli okoliczności na to pozwolą - zachowanie przedsiębiorstwa dłużnika. Z punktu widzenia gospodarczego celu upadłości zmierza ona zatem zasadniczo do ograniczenia skutków niewypłacalności dłużnika dla jego wierzycieli i ich zaspokojenia z majątku upadłego w maksymalnym stopniu21.

II. Postępowanie upadłościowe jako egzekucja generalna

W sytuacji gdy dłużnik nie wypełnia swojego wymagalnego zobowiązania pieniężnego, typowym sposobem dochodzenia roszczeń przez wierzyciela jest egzekucja indywidualna (określana również jako jednostkowa lub singularna22), mająca na celu zrealizowanie roszczenia ustalonego w tytule egzekucyjnym poprzez zajęcie poszczególnych przedmiotów majątkowych dłużnika23. Dochodzenie roszczeń wierzycieli w drodze egzekucji singularnej, skuteczne w przypadku, gdy majątek dłużnika wystarcza na pokrycie wszystkich jego zobowiązań, prowadziłoby jednak często do niekorzystnych z punktu widzenia pewności obrotu sytuacji w przypadku, gdyby taki dłużnik stał się niewypłacalny - a zatem jego majątek z założenia nie wystarczałby na zaspokojenie wszystkich wierzycieli w całości24. Egzekucje prowadzone indywidualnie przeciwko dłużnikowi jedynie przez część wierzycieli mogłyby bowiem narażać resztę z nich - zwłaszcza tych nieposiadających jeszcze tytułów egzekucyjnych - na utratę możliwości zaspokojenia swoich należności25 wskutek wykorzystania całości majątku dłużnika na zaspokojenie roszczeń wierzycieli, którzy jako pierwsi wszczęli postępowania egzekucyjne. Wiele odrębnych spraw o zapłatę prowadzonych przeciwko temu samemu niewypłacalnemu dłużnikowi blokowałoby ponadto system sądownictwa cywilnego26. Nie można również wykluczyć sytuacji, w której dłużnik, którego majątek nie wystarczy na pokrycie całości jego długów, będzie dokonywał wybiórczego zaspokojenia jedynie niektórych wierzycieli kosztem pozostałych.

Sytuacjom takim, w przypadku niewypłacalności dłużnika, ma w założeniu zapobiegać właśnie postępowanie upadłościowe, którego istotą, a zatem podstawowym celem, jest wspólne i co do zasady równe zaspokojenie wszystkich wierzycieli upadłego, z całego jego majątku27. Nie ma przy tym znaczenia, czy dany wierzyciel ma już tytuł egzekucyjny, a także czy jego wierzytelność jest już wymagalna28.

Nadrzędnym celem postępowania upadłościowego jest zaspokojenie w jak najwyższym stopniu wierzycieli upadłego29. Wyraźne jest zatem podobieństwo celów postępowania egzekucyjnego i postępowania upadłościowego30. Postępowanie upadłościowe jest przy tym wyłączną drogą dochodzenia roszczeń wierzycieli przeciwko upadłemu dłużnikowi31.

Skoro postępowanie to ma na celu zaspokojenie wierzycieli z majątku niewypłacalnego dłużnika, w drodze przymusowej, wspólnie i w sposób równy, niezależnie od tego, czy posiadają oni już tytuły egzekucyjne i czy ich wierzytelności są już wymagalne, za słuszne uznać należy postrzeganie go jako egzekucji uniwersalnej (określanej też jako generalna)32, w przeciwieństwie do egzekucji indywidualnej (singularnej), prowadzonej co do zasady w celu zaspokojenia indywidualnych roszczeń jednego wierzyciela33.

Należy zaznaczyć, że postępowanie upadłościowe co do zasady nie może się toczyć z udziałem jednego tylko wierzyciela34, gdyż w takiej sytuacji może on osiągnąć zaspokojenie swoich roszczeń w drodze egzekucji indywidualnej35. Równocześnie, wobec braku innych wierzycieli, nie zachodzi potrzeba ochrony ich interesu grupowego. Postępowanie upadłościowe jest wspólnym postępowaniem wierzycieli, podjętym w celu dochodzenia roszczeń od niewypłacalnego podmiotu posiadającego zdolność upadłościową. Ogłoszenie upadłości dłużnika może zatem nastąpić tylko wtedy, gdy istnieje co najmniej dwóch jego wierzycieli, a ewentualny wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika posiadającego tylko jednego wierzyciela powinien zostać oddalony36.

§ 4. Geneza i ewolucja prawa upadłościowego

I. Geneza prawa upadłościowego

Przystępując do krótkiego omówienia genezy współczesnego prawa upadłościowego, na wstępie zaznaczyć należy, że w dawnym prawodawstwie często trudno jest oddzielić od siebie normy regulujące kwestię indywidualnego dochodzenia roszczeń przez wierzycieli - a zatem w myśl współczesnej terminologii egzekucji singularnej - od norm zbliżonych w swym założeniu i kształcie do współczesnego prawa upadłościowego, zakładających egzekucję generalną, połączoną ewentualnie z dążeniem do oddłużenia upadłego. Podkreślić należy, że w toku ewolucji i rozwoju prawa regulacje dotyczące kwestii indywidualnej odpowiedzialności za długi - oparte na koncepcji odrębnego dochodzenia roszczeń przez poszczególnych wierzycieli dłużnika z konkretnych składników jego majątku - zdecydowanie wyprzedziły stanowiące pierwowzór prawa upadłościowego regulacje uwzględniające możliwość zaspokojenia w ramach jednej procedury ogółu wierzycieli niewypłacalnego dłużnika z całego jego majątku.

Regulacje dotyczące problematyki indywidualnego dochodzenia roszczeń przez wierzycieli i ich przymusowego egzekwowania od dłużnika pojawiały się już w najwcześniejszych aktach prawnych. Przykładem może być Kodeks Hammurabiego, który zawierał przepisy dotyczące ograniczenia czasu trwania zastawu lub sprzedaży za długi37. Już w świecie antycznym zdarzały się przypadki, gdy ze względów politycznych (zbrojne zamieszki również zaliczyłem do tej kategorii) prawodawcy wprowadzali regulacje mające na celu uwolnienie od zobowiązań ogółu dłużników (bądź też określonych grup dłużników). Przykład takiego działania stanowi sejschateja (strząśnięcie ciężarów), czyli przeprowadzone w Atenach przez Solona w VI w. p.n.e. reformy, polegające na umorzeniu zabezpieczonych bezpośrednio na osobach dłużników lub na ich gruntach długów niewielkich ateńskich posiadaczy ziemskich38. Posunięcia takie miały jednak z reguły charakter jednorazowy, odgórny i nietrwały, brak było natomiast regulacji wprowadzających kompleksowe, spójne rozwiązania mające umożliwić wspólne zaspokojenie roszczeń ogółu wierzycieli z całego majątku niewypłacalnego dłużnika - a zatem przepisów zaliczanych do prawa upadłościowego we współczesnym rozumieniu. Obrazu tego zasadniczo nie zmieniały pojedyncze przypadki wprowadzania rozwiązań uwzględniających koncepcję wspólnego zaspokojenia roszczeń wierzycieli dłużnika - przykładowo prawo rzymskie już ok. 118 r. p.n.e. przewidywało, że kupiec nabywający majątek dłużnika przekazywał kwotę zapłaty wierzycielom dłużnika, których wierzytelności były zaspokajane proporcjonalnie do ich wartości39. Przez wieki (a nawet przez tysiąclecia) zdecydowanie przeważała jednak egzekucja indywidualna.

Podkreślić należy, że odpowiedzialność za zobowiązania była częstokroć nie tylko odpowiedzialnością cywilnoprawną, ale zawierała również elementy odpowiedzialności karnej (jeszcze w XIX-wiecznej Anglii za długi groziło więzienie - por. twórczość Dickensa, nie tylko literatura prawnicza jest godna uwagi). W starożytności odpowiedzialność za długi miała przy tym z reguły charakter bardzo osobisty - częstokroć niewypłacalnemu dłużnikowi groziło sprzedanie w niewolę, i to nierzadko wraz z całą rodziną. Z drugiej strony niewypłacalni dłużnicy od starożytności po średniowiecze, z nużącą regularnością, wpadali na w swoim mniemaniu zapewne dość oryginalny pomysł, że najprostszym sposobem na pozbycie się długów może być pozbycie się... wierzycieli - wystarczy wspomnieć spisek Katyliny, kasatę zakonu templariuszy z inicjatywy króla Francji Filipa Pięknego czy też haniebne pogromy Żydów w miastach średniowiecznej Europy.

Stopniowo jednak, wraz z intensyfikacją wymiany handlowej - zwiększeniem jej zasięgu i wolumenu obrotów poszczególnych kupców - pojawiła się konieczność kompleksowego uregulowania w prawie poszczególnych państw postępowań o charakterze właśnie egzekucji generalnej, nakierowanych na zaspokojenie wszystkich wierzycieli niewypłacalnego dłużnika z całego jego majątku w oparciu o zasady określone w przepisach prawa, prowadzących w procesie ich dalszego rozwoju do ukształtowania się regulującego je specyficznego działu prawa - prawa upadłościowego.

Genezy współczesnego prawa upadłościowego poszukiwać należy w okresie średniowiecza w miastach północnych Włoch40 - stanowiących centrum ówczesnej wymiany handlowej - gdzie pojawiło się też słowo "bankructwo". Akty prawne dotyczące niewypłacalności kupców były również w miastach hanzeatyckich oraz w prawie magdeburskim41. Prawo upadłościowe w kształcie zbliżonym do dzisiejszego powstało jednak dopiero w XIX w., w odpowiedzi na potrzeby gospodarki kapitalistycznej, opartej na przepływie kapitału i intensywnym rozwoju przedsiębiorczości. Jego rozwój był z reguły związany z tempem rozwoju gospodarczego poszczególnych państw, zwłaszcza czasem przejścia od gospodarki feudalnej do kapitalistycznej. Stąd też szczególnie intensywnie rozwijało się ono już od początku XIX w. w Stanach Zjednoczonych42.

Początkowo prawodawcy poszczególnych państw kładli nacisk na windykacyjną funkcję prawa upadłościowego, zakładając pierwszeństwo interesów wierzycieli dłużnika i zmierzając do maksymalizacji ich zaspokojenia. W drugiej połowie XX w. w wielu krajach nastąpiła jednak zmiana podejścia do problemu niewypłacalności dłużników, wyrażająca się w odejściu od koncepcji postępowania upadłościowego jako egzekucji generalnej zmierzającej do likwidacji majątku dłużnika, prowadzonej w celu podziału uzyskanych środków pomiędzy jego wierzycieli43. Podejście to ustąpiło, omówionej dokładniej w rozdziale poświęconym prawu restrukturyzacyjnemu, koncepcji "drugiej szansy" (czy też "nowego początku"), kładącej nacisk na restrukturyzację zobowiązań upadłego i jego oddłużenie w celu ograniczenia niekorzystnych społeczno-gospodarczych skutków upadłości przedsiębiorcy. Obecnie wiele ustawodawstw (Niemcy, Francja, Włochy) posługuje się raczej pojęciem "prawo insolwencyjne" (inaczej "prawo o niewypłacalności"), rezygnując z tradycyjnych określeń "prawo upadłościowe" czy "upadłość" jako mających wydźwięk pejoratywny i piętnujący przedsiębiorcę44.

Należy również podkreślić wyraźną tendencję do rozszerzania zakresu podmiotowego prawa upadłościowego poprzez objęcie nie tylko podmiotów prowadzących działalność gospodarczą (przedsiębiorców), ale również konsumentów.

II. Współczesne podejście do funkcji prawa upadłościowego - wybrane przykłady z prawa obcego

W spotykanych obecnie na świecie systemach prawnych wyróżnić można zasadniczo dwa różne podejścia do funkcji postępowania prowadzonego w razie niewypłacalności dłużnika45. W pierwszym systemie prawodawcy za podstawową funkcję prawa upadłościowego uznają jak najdalej idącą ochronę wierzycieli i dążenie do spłacenia ich w możliwie jak najwyższym stopniu. Takie podejście dominuje m.in. w prawie Wielkiej Brytanii, Niemiec, Szwecji, Irlandii i Holandii. W drugim systemie prawodawcy stawiają na pierwszym miejscu interes dłużnika, zgodnie z koncepcją "nowego początku", koncentrując się na stworzeniu rozwiązań mających w szerokim zakresie umożliwić podjęcie próby ratowania przedsiębiorstwa niewypłacalnego dłużnika, nawet kosztem interesów jego wierzycieli. Za podstawowe funkcje prawa upadłościowego w tym systemie uznawane są zatem funkcje sanacyjna i oddłużeniowa46. Do stosujących go państw zaliczyć można m.in. Francję, Belgię, Luksemburg, Hiszpanię, Portugalię, Grecję i Włochy47. Funkcje sanacyjna i oddłużeniowa prawa upadłościowego występują również tradycyjnie w systemie prawnym Stanów Zjednoczonych48. Przykładowo przepisy federalnego Bancruptcy Reform Act z 6.11.1978 r., znowelizowanego w 1984 r., przewidywały dwa rodzaje postępowania: zarówno postępowanie likwidacyjne (discharge), jak i ugodowe (adjustment of debts)49. Wyboru rodzaju postępowania dokonywał dłużnik, z tym zastrzeżeniem, że dłużnicy nieposiadający dużego majątku, ale mający znaczne dochody nie mogli wybierać postępowania likwidacyjnego, lecz mogli prowadzić tylko postępowanie ugodowe50. Również obecnie, pod rządami znowelizowanej w 2005 r. wersji ustawy o zapobieganiu nadużyciom przy upadłości oraz o ochronie konsumentów (Bancruptcy Abuse Prevention and Consumer Protection Act), prawo upadłościowe Stanów Zjednoczonych uznać można za elastyczne i przyjazne dłużnikowi51.

Likwidacja upadłościowa określana jest w prawie upadłościowym Stanów Zjednoczonych jako proste bankructwo i ma na celu spieniężenie majątku upadłego dłużnika i rozdzielenie uzyskanych w ten sposób funduszy pomiędzy jego wierzycieli52. W postępowaniu upadłościowym nie odbiera się niewypłacalnemu przedsiębiorcy prawa zarządu nad swoim majątkiem, gdyż głównym jego celem jest restrukturyzacja przedsiębiorstwa dłużnika, w której efekcie następuje zaspokojenie wierzycieli53. Kładzie się zatem nacisk na to, aby obok zabezpieczenia interesów wierzycieli upadłego dłużnika i należytego podziału kwot pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży jego majątku zapewnić możliwość efektywnego rozwiązywania problemów zadłużonych podmiotów w taki sposób, aby niewypłacalni dłużnicy mogli utrzymać egzystencję gospodarczą przy jednoczesnym jak największym zaspokojeniu wierzycieli - tzw. zasada fresh start54.

W Niemczech, których regulacje stanowią przykład tradycyjnego podejścia, nastawionego w większym stopniu na ochronę wierzycieli, ustawa z 5.10.1994 r. - Prawo insolwencyjne (Insolvenzordnung)55 zniosła istniejące w poprzednim stanie prawnym zróżnicowanie postępowań prowadzonych w przypadku niewypłacalnych przedsiębiorców na upadłościowe i układowe, statuując w ich miejsce jednolite postępowanie insolwencyjne56. Jego pierwszoplanowym celem jest zaspokojenie wierzycieli w jak najpełniejszym stopniu, do czego może prowadzić spieniężenie majątku dłużnika (likwidacja) lub też uzdrowienie jego przedsiębiorstwa poprzez znalezienie innego rozwiązania w planie insolwencyjnym57. Podstawową funkcją niemieckiego prawa upadłościowego jest zatem ochrona wierzycieli, choć, w porównaniu z uprzednią regulacją58, w Insolvenzordnung zaznacza się silniejsza koncepcja ochrony dłużnika chcącego ratować swoje przedsiębiorstwo i umożliwienia mu "nowego początku"59, czego wyrazem jest wskazanie jako drugiego celu postępowania insolwencyjnego umożliwienia zwolnienia dłużnika z części jego długów, co jednak uzależnione jest od spełnienia przez dłużnika warunków określonych w ustawie60.

III. Od prawa państw zaborczych do 1.1.2016 r. - ewolucja prawa upadłościowego na ziemiach polskich

Na ziemiach polskich w okresie rozbiorów obowiązywały regulacje z zakresu prawa upadłościowego wprowadzane przez poszczególne państwa zaborcze. Na obszarze byłego Królestwa Kongresowego funkcjonował system oparty na francuskim kodeksie handlowym z 10.9.1807 r., natomiast na pozostałych ziemiach zaboru rosyjskiego - przepisy rosyjskiej ustawy postępowania sądowego handlowego z 1892 r. w redakcji z 1893 r. Z kolei na ziemiach byłego zaboru pruskiego obowiązywała ordynacja upadłościowa z 10.2.1887 r., natomiast zaboru austriackiego - austriacka ustawa konkursowa z 10.12.1914 r.61.

Po odzyskaniu niepodległości na terytorium II Rzeczypospolitej obowiązywały zatem cztery różne regulacje dotyczące postępowania upadłościowego62, co powodowało konieczność dokonania - tak jak w innych gałęziach prawa - kodyfikacji prawa upadłościowego. Efektem prac kodyfikacyjnych było wydanie 24.10.1934 r. dwóch aktów prawnych: rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe oraz rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo o postępowaniu układowym, które weszły w życie z dniem 1.1.1935 r. Prawo upadłościowe regulowało postępowanie zmierzające do jak najpełniejszego zaspokojenia wierzycieli niewypłacalnego dłużnika - opierało się zatem na koncepcji egzekucji generalnej - natomiast Prawo o postępowaniu układowym zawierało regulacje mające umożliwić dłużnikowi restrukturyzację jego zobowiązań przez zawarcie układu z wierzycielami i zapobiec tym samym jego upadłości63.

W okresie powojennym akty te, w związku ze zmianą ustroju społeczno-gospodarczego, przez 45 lat pozostawały praktycznie martwe, by zostać reaktywowane wraz z przywróceniem w Polsce gospodarki wolnorynkowej. W latach 90. XX w. były one wielokrotnie nowelizowane, lecz coraz częściej pojawiały się postulaty zastąpienia ich nowym aktem prawnym rangi ustawowej, który miał w założeniu w większym stopniu odpowiadać potrzebom współczesnej gospodarki. Stała się nim ustawa z 28.2.2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, która, wchodząc w życie dnia 1.10.2003 r., uchyliła na mocy swojego przepisu art. 545 zarówno Prawo upadłościowe, jak i Prawo o postępowaniu układowym z 1934 r.

Tworząc nową ustawę, prawodawca wyraźnie wzorował się na rozwiązaniach niemieckiego prawa insolwencyjnego, czego wyrazem była rezygnacja - na wzór Insolvenzordnung - z obowiązującego uprzednio dualizmu regulacyjnego i uregulowanie w ramach jednego aktu prawnego dwóch niezależnych wobec siebie postępowań: postępowania upadłościowego, polegającego na wspólnym dochodzeniu roszczeń wierzycieli wobec niewypłacalnych dłużników, i postępowania naprawczego, które mogło być prowadzone wyłącznie w stosunku do zagrożonych niewypłacalnością przedsiębiorców64. Samo postępowanie upadłościowe pod rządami PrUpN mogło być prowadzone, zależnie od okoliczności, w jednej z dwóch form - jako postępowanie upadłościowe z możliwością zawarcia układu (tzw. upadłość układowa) bądź jako postępowanie upadłościowe obejmujące likwidację majątku upadłego (tzw. upadłość likwidacyjna)65. Rodzaj postępowania upadłościowego determinował jego przebieg i ostateczny rezultat. Podkreślić przy tym należy, że podstawowym celem postępowania upadłościowego, niezależnie od jego formy, miało być ograniczenie skutków niewypłacalności dłużnika dla jego wierzycieli, poprzez ich zaspokojenie z majątku upadłego w maksymalnym stopniu66.

Upadłość dłużnika z możliwością zawarcia układu zmierzała do zawarcia przez dłużnika z wierzycielami porozumienia określającego warunki spłaty jego zobowiązań - układu - i miała co do zasady umożliwić dalsze funkcjonowanie przedsiębiorstwa dłużnika po realizacji układu i częściowej spłacie wierzycieli.

Upadłość obejmującą likwidację majątku dłużnika ogłaszano, gdy brak było podstaw do ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu, jak również wtedy, gdy z uwagi na dotychczasowe zachowanie się dłużnika nie było pewności, że układ zostanie wykonany. Upadłość ta z zasady zmierzała do likwidacji całego majątku upadłego poprzez jego sprzedaż innym podmiotom i tym samym do definitywnego zakończenia działalności dłużnika w obrocie gospodarczym.

Postępowanie naprawcze pod rządami PrUpN nie mogło być prowadzone w stosunku do dłużników niewypłacalnych, lecz tylko takich, którzy dopiero byli zagrożeni niewypłacalnością - czyli w przypadku gdy pomimo wykonywania swoich zobowiązań przez dłużnika według rozsądnej oceny jego sytuacji ekonomicznej było oczywiste, że w niedługim czasie stanie się on niewypłacalny. Postępowanie naprawcze zmierzało zasadniczo do zawarcia przez dłużnika z wierzycielami układu naprawczego i uzdrowienia jego sytuacji ekonomiczno-finansowej, by zapobiec grożącej mu niewypłacalności i konieczności ogłoszenia upadłości67. Jego celem nadrzędnym miało być jednak również zaspokojenie roszczeń wierzycieli zagrożonego niewypłacalnością dłużnika w jak najwyższym stopniu68. W ówczesnych realiach gospodarczych i wobec bardzo rygorystycznego ujęcia pojęcia niewypłacalności w obowiązującym wówczas stanie prawnym w praktyce postępowanie naprawcze było prowadzone jedynie sporadycznie.

Już po kilkunastu latach obowiązywania PrUpN polski ustawodawca zdecydował się na daleko idącą zmianę swojej koncepcji regulacyjnej, zmierzając do uwzględnienia w znacznie większym stopniu idei "drugiej szansy" dla dłużników. Wyrazem tej zmiany stały się odejście od opartej na prawie niemieckim koncepcji uregulowania całości prawa insolwencyjnego w jednym akcie prawnym i powrót do przyjętego już w XX-leciu międzywojennym rozwiązania opartego na dualizmie regulacyjnym poprzez wyodrębnienie postępowań zmierzających do restrukturyzacji zobowiązań dłużnika i uzdrowienia jego sytuacji gospodarczej w ramach odrębnego aktu prawnego - ustawy z 15.5.2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne.

Wejście w życie PrRestr dnia 1.1.2016 r. skorelowane zostało z głęboką nowelizacją ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, obejmującą również zmianę jej nazwy na Prawo upadłościowe. Dokonane zmiany polegały m.in. na usunięciu z ustawy przepisów dotyczących postępowania naprawczego i likwidacji podziału na upadłość likwidacyjną i upadłość układową. Funkcje postępowania naprawczego i postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu przejęły uregulowane w PrRestr cztery postępowania restrukturyzacyjne. Równocześnie należy zwrócić uwagę na dynamiczny wzrost liczby upadłości konsumenckich, będących obecnie najczęstszym rodzajem postępowań, co mogłoby skłaniać do poważnego rozważenia celowości wyodrębnienia upadłości konsumenckiej w odrębnym akcie prawnym.