Prawo nieletnich - Alicja Grześkowiak
«
»
Reflow text when sidebars are open.
1. Źródła prawa
EKPC Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) KC ustawa z 23.4.1964 r. - Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1145 ze zm.) KK ustawa z 6.6.1997 r. - Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1950 ze zm.) Konstytucja RP Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483) KKS ustawa z 10.9.1999 r. - Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 19 ze zm.) KKW ustawa z 6.6.1997 r. - Kodeks karny wykonawczy (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 523 ze zm.) KPC ustawa z 17.11.1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1460 ze zm.) KPD Konwencja o prawach dziecka z 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.) KPK ustawa z 6.6.1997 r. - Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 30) KRO ustawa z 25.2.1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2086 ze zm.) KW ustawa z 20.5.1971 r. - Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 821 ze zm.) NielU ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 969) PrUSP ustawa z 27.7.2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 365 ze zm.) RegSądR rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 18.6.2019 r. - Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1141) RPDU ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 141) ŚrodkiPrzymBezpU ustawa z 24.5.2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2418)2. Organy, instytucje
ETPC Europejski Trybunał Praw Człowieka SA Sąd Apelacyjny SN Sąd Najwyższy TK Trybunał Konstytucyjny3. Czasopisma, publikatory
BSN Biuletyn Sądu Najwyższego Dz.U. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej Dz.Urz. Dziennik Urzędowy KZS Krakowskie Zeszyty Sądowe OSNC Orzecznictwo Sądu Najwyższego - Izba Cywilna OSNKW Orzecznictwo Sądu Najwyższego - Izba Karna i Wojskowa OSNwSK Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych OSP Orzecznictwo Sądów Polskich OTK Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Pal. Palestra PiP Państwo i Prawo PS Przegląd Sądowy PWP Przegląd Więziennictwa Polskiego RPEiS Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SP Studia Prawnicze4. Inne skróty
art. artykuł niepubl. niepublikowane pkt punkt post. postanowienie tekst jedn. tekst jednolity uchw. uchwała ust. ustęp wyr. wyrok ze zm. ze zmianamiW Deklaracji Praw Dziecka z 1924 r., sformułowanej przez Zgromadzenie Ogólne Ligi Narodów zapisano m.in. "(...) ludzkość powinna dać dziecku wszystko, co posiada najlepszego (...). 1. Dziecku powinno się dać możność normalnego rozwoju fizycznego i duchowego, 2. Dziecko głodne powinno być nakarmione, dziecko chore powinno być pielęgnowane, dziecko wykolejone wrócone na właściwą drogę". Za kilka lat społeczność międzynarodowa obchodzić będzie setną rocznicę Deklaracji. Warto więc postawić pytanie: czy rzeczywiście ludzkość wypełniła swoją powinność wobec dzieci i dała im wszystko co ma najlepszego? To zdanie, będące solennym zobowiązaniem świata dorosłych, jest często powtarzane. Jedną z płaszczyzn tego zobowiązania jest powinność doprowadzenia dziecka wykolejonego do powrotu na "właściwą drogę". Wiele jest możliwości i środków prowadzących dziecko ku "właściwej drodze". Wśród nich znajduje się także wyspecjalizowana dziedzina prawa nazywana zbiorczo prawem nieletnich, oferująca zróżnicowane sposoby postępowania z dziećmi, które zboczyły z tej drogi. Prawo nazywa ich nieletnimi, gdyż jeszcze nie osiągnęli odpowiedniego wieku ani dojrzałości prawnokarnej i poręcza, dostosowane do ich wieku i poziomu rozwoju biopsychospołecznego, środki, które mają zapewnić im opiekę i ochronę oraz prawidłowe ich wychowanie.
Nieletnim poświęcono przedstawiane opracowanie. Nieletni - według prawa - do lat 18 to jeszcze dzieci, dlatego w opracowaniu zwraca się szczególną uwagę na prawa dzieci w odniesieniu do nieletnich.
"Prawo nieletnich" zawiera kompleksową analizę przepisów, dotyczących postępowania w sprawach nieletnich. Obejmuje ona nie tylko problematykę materialnoprawną, ale również proceduralną i wykonawczą, na tle ewolucji i tendencji rozwojowych tego prawa.
Przedkładam opracowanie "Prawo nieletnich" z nadzieją że będzie ono przydatne nie tylko dla studentów wydziałów prawa, administracji, pedagogiki, psychologii, lecz także dla wszystkich innych wydziałów, na których podejmowana jest problematyka wiążąca się z postępowaniem w sprawach nieletnich. Wykłady obejmujące postępowanie w sprawach nieletnich prowadzone są na wielu uniwersytetach i w szkołach wyższych. Trudno jednak uczyć się takiego przedmiotu bez podręcznika. Stąd głębokie przekonanie o użyteczności przedstawianego skryptu. Służyć on może także doktorantom i aplikantom, a także prawnikom-praktykom, zwłaszcza sędziom rodzinnym i adwokatom.
W skrypcie omówione zostały - ujęte w rozdziały - problemy wchodzące w skład wykładu "Prawo nieletnich", prowadzonego przeze mnie już przez wiele dziesiątek lat. Obejmują one całość zagadnień wyznaczoną nie tylko systemem prawa nieletnich, rekonstruowanym z przepisów ich dotyczących, ale przede wszystkim z ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. Omawiane są one na tle poglądów doktryny oraz orzecznictwa. Sposób ich ujęcia powinien gwarantować zrozumienie nawet skomplikowanych zagadnień i powinien służyć również do zajęć o charakterze ćwiczeniowym, konwersatoryjnym czy seminaryjnym.
Przedkładając Czytelnikom skrypt "Prawo nieletnich" z wdzięcznością przyjmę wszystkie uwagi, mogące wzbogacić zawartą w nim treść.
Alicja Grześkowiak
Prawo nieletnich to zbiór przepisów prawnych dotyczących "nieletnich". Składnikiem nazwy jest pojęcie nieletniego. Nazwa "prawo nieletnich" jest coraz częściej używana w języku prawniczym, a nawet w języku prawnym na określenie dziedziny prawa, która obejmuje całokształt przepisów dotyczących postępowania w sprawach nieletnich. W Polsce w doktrynie wyraźnie posłużył się tą nazwą M. Cieślak1. Stanowiła ona również podtytuł podręcznika A. Grześkowiak2, Postępowanie w sprawach nieletnich (Polskie prawo nieletnich), Toruń 1986. Także projekt ustawy z 2008 r., mającej regulować postępowanie w sprawach nieletnich nosił tytuł "Prawo nieletnich". Nazwę tę stosuje się coraz częściej w doktrynie, na określenie dziedziny prawa, ale wskazuje się różny jej zakres podmiotowy i przedmiotowy.
W polskiej przestrzeni prawa nazwa ta ma głównie konotacje prawnokarne i przez długie lata oznaczała zbiór przepisów dotyczących podmiotu ustawowo nazywanego nieletnim, czyli osobę poniżej 17. roku życia, popełniającą czyn zabroniony pod groźbą kary. Jednak w 1982 r. nazwa ta ustawowo została rozciągnięta również na podmioty do 18. roku życia w aspekcie zapobiegania ich demoralizacji, a nawet, gdy chodzi o wykonywanie orzeczonych wobec nich określonych środków - do 21. roku życia.
Nazwa "prawo nieletnich" współcześnie funkcjonuje w wielu systemach prawa oraz w światowym, w tym i w polskim, piśmiennictwie, chociaż jej zakres treściowy zależy od przyjmowanej koncepcji tego prawa.
Prawo nieletnich jest odrębną gałęzią prawa. Samodzielność prawa nieletnich opiera się na autonomii jego norm, a ta wynika z kategorii podmiotów, których one dotyczą, ze specyfiki przedmiotu, który regulują, z odrębności procedury, w której są realizowane, i z funkcji, które prawo to pełni w społeczeństwie3.
Prawo nieletnich to zbiór przepisów prawnych opartych na określonym elemencie podmiotowym, przedmiotowym oraz celowościowym. Dotyczy ono osób, które nie osiągnęły wieku pełnej dojrzałości prawnej. Podmiotem norm tego prawa są osoby, które z powodu wieku nie uzyskały jeszcze samodzielności prawnej i wymagają szczególnej opieki i ochrony w tym prawnej. Już chociażby z samej nazwy "prawo nieletnich" wynika, że jest to zespół przepisów prawnych związanych z nieletnim. Nieletni jest zatem kryterium podmiotowym, charakterystycznym dla tej dziedziny prawa, która zbiera - lub powinna zbierać w wyspecjalizowany i zwarty system prawa wszystkie przepisy dotyczące nieletniego.
Prawo nieletnich może być definiowane w różny sposób w zależności od przyjmowanej koncepcji jego treści. Według definicji formalnej prawem nieletnich jest zbiór ustanowionych przez państwo przepisów prawnych, które dotyczą nieletniego. Według definicji funkcjonalnej "prawo nieletnich" to zbiór przepisów służących ochronie i opiece nad nieletnimi.
Funkcją prawa nieletnich jest opieka i ochrona nieletniego, a naczelną jego zasadą - dobro dziecka. Prawo nieletnich właśnie przez funkcje, jakie przed nim się stawia, ma szczególne znaczenie społeczne - jest zabezpieczeniem prawidłowego rozwoju biopsychospołecznego nieletniego i jego wychowania. Prawo nieletnich w praktyce powinno jednak działać dopiero wówczas, gdy zagrożone, czy naruszone jest dobro dziecka i jego harmonijny rozwój, mówiąc językiem charakterystycznym dla tej dziedziny prawa - gdy dziecko znajduje się "w niebezpieczeństwie". Prawo to grupuje także przepisy prawne stosowane wobec nieletniego, który wykazuje objawy nieprzystosowania społecznego, w tym gdy dopuszcza się czynów zabronionych prawnokarnie.
Łącząc wskazane elementy formalne i funkcjonalne, można w sposób uogólniony zdefiniować prawo nieletnich jako zespół przepisów, dotyczących nieletnich, mających na celu ich ochronę i opiekę. Zauważyć można, że kryterium definicyjnym łączącym przepisy składające się na prawo nieletnich jest podmiot jego norm, czyli nieletni.
W 1986 r. ukazał się skrypt "Postępowanie w sprawach nieletnich (polskie prawo nieletnich), w którym przedstawiono szeroką koncepcję prawa nieletnich jako odrębnej dziedziny prawa4, omawiając w ramach tego prawa przepisy NielU i KK dotyczące nieletnich. W 1988 r. A. Marek wskazywał, że objawem postępu jest wyodrębnienie "prawa nieletnich" i oderwanie go od prawa karnego5. T. Bojarski podkreślał, że prawo karne nieletnich daje początek wykształceniu się autonomicznej dyscypliny prawa - prawa nieletnich6. G. Harasimiuk pisał, że "być może nadszedł już czas na wyodrębnienie nowej gałęzi prawa - prawa nieletnich"7. Ustawodawca jednak nie zdecydował się na wyodrębnienie tej dziedziny prawa lub - chociażby na połączenie w jednym akcie prawnym wszystkich przepisów prawa dotyczących nieletnich w aktualnym zakresie treściowym tego pojęcia.
Potrzeba istnienia prawa nieletnich jako odrębnej dziedziny prawa, wchodzącej w skład ogólnego systemu prawa, jest obecnie raczej niekwestionowana. Przyjęto jego wyróżnianie w wielu ustawodawstwach krajowych. W niektórych państwach natomiast prawo nieletnich jest w stanie wyodrębniania się w wyspecjalizowaną dziedzinę prawa.
Na ogół uznaje się, że prawo nieletnich jest samodzielną dyscypliną prawa, mającą tylko jej właściwe cechy, odróżniające ją od innych dziedzin prawa. Elementem tworzącym tę dziedzinę prawa, a więc podstawą prawa nieletnich jest podmiot norm tego prawa, czyli mówiąc ogólnie - dziecko, a więc według definicji przyjętej w Konstytucji RP i Konwencji o prawach dziecka - istota ludzka do 18. roku życia. Jego cechami identyfikującymi są przedmiotowa specyfikacja norm tego prawa, zawierająca się w szczególnych regulacjach odmiennych od ogólnych norm prawa oraz funkcje tego prawa - mówiąc w tym miejscu zwięźle - opieka i ochrona nieletnich. Jest to zatem dziedzina prawa wyspecjalizowana przede wszystkim na podstawie kryterium podmiotowego8 - obejmuje bowiem przepisy prawa dotyczące podmiotu - różnie nazywanego w prawach krajowych - który nie osiągnął jeszcze wieku pełnoletniości cywilnoprawnej lub dojrzałości prawnokarnej i z tego powodu wymaga szczególnej uwagi, więcej - troski ze strony prawa. Zakres przedmiotowy tego prawa jest różnicowany w zależności od przyjętej jego koncepcji, często obejmuje traktowanie dzieci nieprzystosowane społecznie.
O wyodrębnieniu się prawa nieletnich w ramach systemu prawa przesądza przede wszystkim charakter norm dotyczących nieletnich uwzględniający właściwości osobiste tej kategorii podmiotów, będących w "toku rozwoju", a więc takich, których rozwój biopsychospołeczny nie został jeszcze ukończony i z tej racji wymagają szczególnej ochrony i opieki, również ze strony prawa. Prawo nieletnich opiera się zatem na poglądzie o odrębności psycho-fizycznej dziecka, na poglądzie o jego specyficznych potrzebach i konieczności zapewnienia mu przez prawo opieki i pomocy, gdyż samo nie potrafi jeszcze zabezpieczyć swojego dobra i bronić swoich interesów. Według H.R. Gardera, prawo nieletnich opiera się na empirycznym założeniu, że młodzi ludzie są wrażliwi, zależni w zachowaniach od innych i niekompetentni, uznając, że jeżeli można to założenie przyjąć do małych dzieci, to już przy starszych nieletnich jest ono wysoce kontrowersyjne, a ponadto opiera się ono na idei paternalizmu9. Nie ma jednak wątpliwości, że dziecko należy otoczyć szczególną troską na drodze jego rozwoju. Opieka nad dzieckiem to co prawda głównie domena rodziny, ale powołane jest do niej także społeczeństwo i państwo, w określonych ramach prawnych.
Wskazując treść prawa nieletnich, należy zatem wziąć pod uwagę to, że dotyczy ono osób, których rozwój fizyczny i psychiczny nie jest jeszcze zakończony10, że osobowość nieletniego nie jest jeszcze w pełni ukształtowana, dopiero formuje się w procesie socjalizacji i przybiera określone struktury oraz cechy mające wpływ na jego zachowanie. Uwzględnić trzeba również, że dziecko stopniowo, wraz z wiekiem i rozwojem intelektualnym uzyskuje umiejętność odróżniania dobra od zła, świadomość co do znaczenia, także społecznego, swojego postępowania oraz zdolność kierowania swoim postępowaniem. Uczy się wyboru zachowania zgodnego z nabytym systemem wartości. Te właściwości dziecka, poznawane coraz lepiej wraz z postępem nauk, odróżniające go od dorosłego człowieka, powodują odmienne podejście prawa do spraw go dotyczących. Treść prawa nieletnich powinna być zatem dostosowana do warunków i właściwości osobistych dziecka.
Prawo nieletnich powstawało na drodze długiej ewolucji, ponieważ zauważono, że należy odrębną uwagę zwrócić na podmiot będący jeszcze w wieku rozwojowym i opracować strategie postępowania z takimi podmiotami oraz pokreślić sposoby ich szczególnej ochrony. Wskazuje się, że takiemu podmiotowi wyspecyfikowanemu przez prawo należy się odrębna ochrona prawna, i to ona jest - mówiąc bardzo ogólnie - rolą prawa nieletnich.
Elementem zasadniczym dla określenia treści i wytyczenia granic prawa nieletnich jest dokładne określenie podmiotu jego norm. Fundament prawa nieletnich stanowią wzorce konstytucyjne, a także międzynarodowe standardy praw dziecka oraz wskazania ustawowe, w tym przepisy wyspecjalizowane, dotyczące expressis verbis nieletnich, określające m.in. wiek nieletniości, zasady naczelne tego prawa, czyli wskazania dyrektywne dla tworzenia, interpretacji i stosowania prawa nieletnich.
Naczelną zasadą w prawie nieletnich jest przede wszystkim zasada dobra dziecka, ujmowana czasami, zwłaszcza w aktach prawa międzynarodowego, jako nadrzędny interes dziecka.
Przyjmuje się, że prawo nieletnich posiada autonomię naukową, dydaktyczną i normatywną, podobnie jak np. prawo cywilne, karne, handlowe czy prawo pracy. Bez wątpienia, w dużej mierze, doktryna przyczyniła się do powstania prawa nieletnich, postulując jego wyodrębnienie w ramach systemu prawa, oraz wpłynęła na treść pojęcia "prawo nieletnich", jego podmiotowy i przedmiotowy zakres, a nawet na formę ustawodawczą, w jakiej jest ono tworzone. Doktryna wypracowała również różne koncepcje prawa nieletnich, akceptowane później przez ustawodawców. Zasługą doktryny, ale już i judykatury jest określanie funkcji tego prawa, co miało także wpływ na treść stanowionego prawa w tej dziedzinie.
Ważnym źródłem inspiracji dla prawa nieletnich i bez wątpienia szczególnym paradygmatem stała się Konwencja o prawach dziecka, czyli silny impuls dla kształtowania się tego prawa pochodził od społeczności międzynarodowej i dał się zauważyć już w Genewskiej Deklaracji Praw Dziecka z 1924 r.
Droga do wykształcenia się spójnej ustawowej koncepcji prawa nieletnich w systemie polskiego prawa nie jest łatwa, o czym świadczy historia tworzenia nowego ustawodawstwa dotyczącego nieletnich w Polsce. Obecnie treść prawa nieletnich rekonstruuje się z wielu aktów normatywnych, co prowadzi do różnych ich interpretacji i obniża standard tego prawa. Koncepcja ujęcia w jednym akcie normatywnym całości przepisów tego prawa, jest być może odległa, ale już teraz można byłoby objąć zakresem prawa nieletnich przynajmniej wszystkie przepisy dotyczące nieletniego, tworząc zharmonizowany unitarny system tego prawa, a więc likwidując jego zależność od norm innych dziedzin prawa. Byłby to pierwszy krok ku stworzeniu autonomicznej dziedziny prawa nieletnich.
W doktrynie nie zawsze uznaje się autonomię prawa nieletnich, wskazując, że prawo to "nie tworzy normatywnie autonomicznej regulacji prawnej, gdyż odwołuje się w szerokim zakresie do odpowiedniego stosowania przepisów innych aktów prawnych, takich jak: Kodeks postępowania cywilnego - tryb nieprocesowy, Kodeks postępowania karnego, Kodeks karny, Kodeks karny skarbowy lub Kodeks wykroczeń"11. Podobnie zresztą wskazano w judykaturze: "Art. 14 ustawy z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich nie kształtuje postępowania w sprawach nieletnich w sposób samodzielny i wyczerpujący, gdyż w kwestiach w niej nieuregulowanych zastosowano odesłania do innych ustaw. W zakresie procedury, zgodnie z art. 20 ustawy, stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego i karnego. Z kolei stosownie do art. 14 ustawy, w sprawach nieletnich, którzy dopuścili się czynu karalnego, sąd rodzinny stosuje odpowiednio przepisy części ogólnej Kodeksu karnego, Kodeksu karnego skarbowego lub Kodeksu wykroczeń, jeżeli nie są sprzeczne z ustawą"12. Za oznakę braku autonomiczności tej gałęzi prawa przyjęto więc wyłącznie rozproszenie jego źródeł prawnych, a nie istniejącą łączność przedmiotową, a przede wszystkim podmiotową, co powoduje, że i w obecnym stanie prawnym można przyjmować istnienie prawa nieletnich.
Prawo nieletnich jest specyficzną dziedziną prawa. I to nie tylko z uwagi na nieletniego i jego szczególne właściwości osobowe, ale także na jego szczególne potrzeby ze względu na jego wiek i poziom rozwoju biopsychofizycznego. Dlatego też do charakterystycznych cech tego prawa powinny być dostosowane funkcje (pomija się tutaj wskazywane w części piśmiennictwa różnice między celami, zadaniami i funkcjami prawa, przyjmując, że funkcje to zadania, zaplanowane cele danego ustawodawstwa), jakie ta dyscyplina prawa powinna pełnić. Funkcje prawa nieletnich decydują o autonomii i jednorodności tego prawa w ramach systemu prawa. Są to funkcje ściśle dostosowane do tego rodzaju prawa - w takim zakresie podmiotowym, o takiej treści i w takich formach nierealizowane przez inne dziedziny prawa.
Problem funkcji prawa nieletnich jest zatem w dużej mierze problemem istoty i sensu istnienia tego prawa13.
Tworząc przepisy prawa nieletnich, należy ich treść podporządkować przewidywanym ich efektom - i to zarówno w odniesieniu do wyspecyfikowanych podmiotów norm, jak i w szerszym aspekcie - jej oczekiwanych rezultatów ogólnospołecznych. Zadania, które stawia się przed prawem nieletnich, należy widzieć zatem w dwóch wymiarach. Pierwszy, decydujący o istocie prawa nieletnich, obejmuje zadania, jakie pełnić mają przepisy tego prawa wobec nieletniego. Z uwagi na to, że wyróżnikiem prawa nieletnich jest przede wszystkim sam nieletni jako podmiot norm tego prawa, dlatego też, określając funkcje prawa nieletnich, należy nadać priorytet zadaniom, które dotyczą bezpośrednio nieletnich. Nieletni jest w toku rozwoju i właśnie z tego powodu potrzebuje specjalnego traktowania, ochrony i opieki, zaspokajania właściwych mu potrzeb oraz ustanowienia gwarancji respektu jego praw, gdyż - jak wcześniej wskazano - sam nie potrafi jeszcze bronić swojego dobra.
Druga płaszczyzna ma szerszą perspektywę, gdyż przed prawem nieletnich stoją zadania społeczne. Dziecko - nieletni jest członkiem wspólnoty rodzinnej, szkolnej, państwowej i innych wspólnot - np. sportowych czy harcerstwa. Ten okres w życiu każdego człowieka wiąże się z jego socjalizacją, uspołecznieniem, czyli wdrażaniem do harmonijnego życia we wspólnocie opartej na określonych wartościach i do respektu tych wartości, stanowiących więzi wspólnotowe. Społeczności, w której żyje nieletni, powinno zależeć na tym, by nieletni był pełnowartościowym jej członkiem, aby respektował zasady współżycia tej wspólnoty.
W piśmiennictwie wskazuje się na wiele funkcji prawa nieletnich - np. na funkcję ochronną14, opiekuńczą, wychowawczą15, reedukacyjną, resocjalizacyjną, odzyskania społecznego. Często łączy się te funkcje eksponując np. funkcję opiekuńczo-wychowawczo-ochronną16 czy opiekuńczo-wychowawczą17. Wśród funkcji prawa nieletnich wymienia się także funkcję gwarancyjną18.
Funkcje prawa nieletnich mogą być określone w różnej formie normatywnej - albo ustawa wskazuje je wprost w swoich przepisach merytorycznych lub w preambule ustawy albo czyni to pośrednio, wówczas funkcje te rekonstruuje się z treści poszczególnych przepisów. Może jednak zdarzyć się i tak, że w ustawie brak wskazania oczekiwanych efektów danej regulacji prawnej. W takich przypadkach najczęściej wskazanie funkcji określonej dziedziny prawa zawarte jest w uzasadnieniu projektu ustawy lub ich sformułowanie zawdzięcza się doktrynie albo orzecznictwu sądowemu, a zdarza się również, że wskazuje na nie Trybunał Konstytucyjny19. Jednak funkcje prawa nieletnich powinny mieć aksjologiczne zakorzenienie w przepisach konstytucyjnych, które wprost lub pośrednio stanowią wzorzec normatywny dla regulacji ustawowych.
Wśród funkcji prawa nieletnich wyróżnić należy funkcję główną i funkcje szczegółowe. Poszukując głównej funkcji prawa nieletnich, należy wytypować na tę pozycję taką funkcję, która obejmie swoim zakresem wiele funkcji szczegółowych, pośrednich, pozwalających zrealizować podstawowy cel prawa nieletnich. W prawie nieletnich na taką funkcję wskazuje sama Konstytucja RP. Główną funkcję prawa nieletnich można bowiem wyprowadzić z art. 72 ust. 1 Konstytucji RP, w którym stanowi się, że: "Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją". W komentarzach do Konstytucji RP podkreśla się, że przepis ten "ustala obowiązek władz publicznych zapewnienia ochrony prawom dziecka"20. Przepis Konstytucji statuuje obowiązek ochrony dziecka m.in. przed demoralizacją. To on stanowi zatem wzorzec dla określenia funkcji głównej prawa nieletnich. Dziecko i jego dobro są wartością konstytucyjną. Nieletni jest dzieckiem, przysługują mu zatem wszystkie prawa i gwarancje ich ochrony, przynależne dzieciom. Niekwestionowaną podstawą aksjologiczną prawa nieletnich powinno być więc wskazanie zawarte w art. 72 Konstytucji RP. Opierając się na tym przepisie, należy przyjąć, że główną funkcją prawa nieletnich jest ochrona nieletniego przed demoralizacją i opieka nad nim, a więc funkcją główną prawa nieletnich jest funkcja ochronno-opiekuńcza21.
Uznanie funkcji ochronno-opiekuńczej za główną funkcję prawa nieletnich wzmacniają sformułowania, ratyfikowanej przez Polskę Konwencji o prawach dziecka. Podkreśla się w niej, że "dziecko z uwagi na niedojrzałość fizyczną oraz umysłową, wymaga szczególnej opieki i troski, a zwłaszcza właściwej ochrony prawnej" oraz że dzieci powinny być otoczone "niezbędną ochroną i opieką" (Konwencja o prawach dziecka, preambuła). W art. 3 pkt 2 tej Konwencji nakłada się na państwa obowiązek zapewnienia dziecku ochrony i opieki w takim zakresie, w jakim jest to konieczne dla jego dobra. Należy jednak podkreślić, że opieka i ochrona dziecka jest przede wszystkim naturalnym i prawnym zadaniem rodziny. Wszystkie inne instytucje pełnią tę funkcję pomocniczo.
Biorąc za podstawę powyższe wskazania konstytucyjne i konwencyjne, należy przyjąć, że prawo nieletnich ma za zadanie ochronę nieletniego jako osoby, ochronę jego praw, prawidłowości jego rozwoju oraz pozycji w relacjach społecznych - w rodzinie, szkole, pracy - ogólnie mówiąc - w społeczeństwie.
Funkcją prawa nieletnich powinna być także kompleksowa ochrona nieletniego przed określonymi zagrożeniami dla jego rozwoju osobowego i społecznego. Ta treść zadania prawa nieletnich nawiązuje do koncepcji przyjmowanych w ustawach z początku XX w. - "dziecka w niebezpieczeństwie". Chodzi o ochronę prawidłowego rozwoju biopsychicznego i społecznego dziecka, gdy jest ono zagrożone nieprzystosowaniem społecznym lub gdy nieletni wykazuje objawy zachowań dowodzących procesu jego wykolejenia.
Prawo nieletnich powinno chronić nieletniego przed demoralizacją, jak stwierdza się w art. 72 Konstytucji RP, a także w NielU - w tym przed popełnieniem czynu zabronionego i zejściem z drogi respektowania norm zachowania przypisanego dzieciom w tym wieku odpowiadających poziomowi ich rozwoju. Do funkcji głównej prawa nieletnich należy zaliczyć także zadanie opieki nad nieletnim. Nieletni jest - jak wyżej wskazano - podmiotem "politycznie i psychologicznie słabszym", i z tego powodu, że jest jeszcze dzieckiem, państwo powinno otaczać go opieką.
Funkcja ochronno-opiekuńcza realizowana jest przez funkcje szczegółowe. Jedną z nich jest funkcja gwarancyjna. Nieletni w prawie nieletnich ma pozycję samodzielnego podmiotu określonych praw, tak więc przysługiwać mu powinny wszystkie gwarancje ich nienaruszalności. Z racji wieku i poziomu rozwoju prawo powinno gwarantować nieletniemu więcej praw niż osobie dorosłej.
Prawo nieletnich powinno poręczać nieletnim określone prawa w całym postępowaniu prowadzonym według jego przepisów. Prawa te powinny odpowiadać nie tylko standardowi praw dziecka określonym w Konstytucji RP, Konwencji o prawach dziecka i w innych międzynarodowych aktach praw człowieka. Dochodzą do tego prawa należne nieletniemu w postępowaniu prowadzonym według NielU, zresztą także wskazywane w międzynarodowych standardach postępowania z nieletnimi, zwłaszcza w ONZ-towskich tzw. regułach beijinskich (pekińskich) i rijadzkich oraz w normatywnych wypowiedziach UE.
Chodzi o wyraźne, ustawowe zabezpieczenie praw nieletniego stającego przed sądem w związku z demoralizacją czy popełnieniem czynu karalnego, w tym nawet - gdy chodzi o tzw. starszego nieletniego - przed sądem karnym.
Na tle dawnych przepisów NielU widoczny był brak odpowiednich gwarancji ochrony praw nieletniego, szczególnie w postępowaniu przed sądem22, dlatego kompleksowa nowelizacja postępowania sądowego w sprawach nieletnich z 2013 r. m.in. częściowo uzupełniła katalog praw nieletniego w tym postępowaniu, kładąc akcent na gwarancje praw nieletniego.
Funkcją szczegółową, ale również o szczególnym znaczeniu w prawie nieletnich jest funkcja wychowawcza. Funkcja ta w stosunku do nieletnich jest uznawana za konieczną, stanowi istotny, ale też charakterystyczny i niezbędny składnik funkcji głównej - ochronno-opiekuńczej. Wychowanie nieletniego w duchu respektu dla wartości jest najpewniejszym środkiem jego ochrony przed demoralizacją i naruszaniem prawa. W doktrynie, a także w różnych ustawodawstwach krajowych funkcja ta nazywana jest rozmaicie. Przedstawia się ją jako funkcję reedukacyjną, poprawczą, resocjalizacyjną, reintegracji społecznej, odzyskania społecznego nieletniego.
Proces wychowania nieletniego jest wieloaspektowy. Wychowanie powinno prowadzić do internalizacji przez nieletniego wartości moralnych uznanych za podstawę współżycia społecznego, a z drugiej strony, nie powinno ono naruszać godności nieletniego. W miarę możliwości powinno być prowadzone we współpracy z nieletnim i uwzględnieniem jego wyboru co do kierunku kształcenia. Powinno obejmować jeszcze edukację szkolną, co zresztą, biorąc pod uwagę konstytucyjny obowiązek edukacyjny do 18. roku życia, oznacza, że rodzice lub odpowiednie instytucje powinny nieletniemu umożliwić naukę w szkole lub zobowiązać go do nauki. Kierując się funkcją wychowawczą, należy skorygować dotychczasowy proces wychowawczy nieletniego, wskazać mu właściwy system wartości, którym powinien się kierować, nauczyć go odróżniania dobra od zła. Ważne jest także, aby działania wychowawcze podejmowane w ramach postępowania wobec nieletniego nauczyły go, stosownie do jego wieku i poziomu rozwoju także odpowiedzialności za własne czyny. Podkreślając wagę funkcji wychowawczej prawa nieletnich, należy mieć na uwadze, że pierwszymi, naturalnymi i najważniejszymi wychowawcami dziecka są rodzice. Wychowanie jest podstawową funkcją rodziny, a powinno ono być prowadzone zgodnie z ich poglądami moralnymi i religijnymi, jak stanowią zarówno Konstytucja, jak i akty międzynarodowych praw człowieka. Dopiero gdy rodzina jest niewydolna wychowawczo, nie wypełnia swoich funkcji ochronno-opiekuńczych, gdy zachowanie nieletniego wskazuje na jego nieprzystosowanie społeczne, lub na wcześniejszym etapie - gdy jest on zagrożony demoralizacją prawo przewiduje możliwość powierzenia tej funkcji innym podmiotom. W preambule do NielU wyraźnie wskazuje się na rolę rodziny, podkreślając, że celem ustawy jest m.in. dążenie do umocnienia funkcji opiekuńczo-wychowawczej i odpowiedzialności rodziców za wychowanie nieletnich.
Jednak, zwłaszcza gdy nieletni jest sprawcą czynu zabronionego lub w inny sposób objawia się proces jego demoralizacji - prawo nieletnich powinno nie tylko oddziaływać na niego wychowawczo w kierunku internalizacji wartości chronionych, ale i korygować dotychczasowy proces wychowawczy, prowadząc do zmiany jego postaw w odniesieniu do wartości. Powinno zatem zmierzać do reedukacji czy poprawy nieletniego. Te funkcje prawa nieletnich mieszczą się zresztą w szeroko zarysowanej funkcji wychowawczej.
W związku z tym, że w zakres prawa nieletnich wchodzą, poza NielU, także przepisy Kodeksu karnego, dotyczące odpowiedzialności karnej nieletnich na podstawie art. 10 § 2 KK, funkcje tych przepisów kształtują się nieco inaczej, gdyż taki nieletni, gdy zachodzą przesłanki wskazane w tym przepisie, odpowiada już karnie za popełnione przestępstwo i sąd orzeka wobec niego karę, której treścią jest dolegliwość. W takim przypadku jednak ustawodawca w art. 54 § 1 KK wyraźnie wskazał, że sąd - wymierzając karę - powinien kierować się celem wychowania nieletniego, co akcentuje priorytet funkcji wychowawczej. W literaturze wskazuje się - dość idealizująco - że kara orzekana wobec nieletnich - powinna stracić niemal cały charakter dolegliwy po to, by pełnić funkcję prewencji szczególnej, w tym zaś głównie funkcję reedukacyjną23. Jednak, gdy prawo nieletnich przewiduje możliwość odpowiedzialności karnej nieletniego i wymierzana jest wobec niego kara, przede wszystkim pozbawienia wolności, tak jak w Polsce, zawsze mieści się w niej zamierzony element dolegliwości. Funkcja karząca jednak powinna być w takiej sytuacji ukierunkowana nie tyle na odpłatę za przestępstwo, chociaż nie można pozbyć się całkowicie elementów właściwych karze - ile na poprawę nieletniego.
Wskazuje się w piśmiennictwie, że w "karaniu nieletnich potrzebna jest "przestrzeń dla wychowania" i system postępowania z nieletnimi powinien temu celowi - wychowaniu - być podporządkowany"24.
Zadaniem prawa nieletnich mieszczącym się w pojęciu ochrony jest zapobieganie demoralizacji, w tym przestępczości nieletnich, dlatego wskazuje się na prewencję, zapobieganie czy profilaktykę takich zachowań nieletniego jako na szczegółową funkcję tego prawa. Środki wychowawcze powinno stosować się wobec nieletniego również po to, by nie dopuścić do popełnienia przez niego czynu karalnego i pogłębienia procesu demoralizacji. Funkcja ta powinna być realizowana m.in. za pomocą metody wczesnej interwencji25, a także drogą doprowadzenia do poprawy nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego, tak by nie ponowił on takiego czynu. W ramach funkcji prewencyjnej wskazywana jest także funkcja wychowawcza.
W piśmiennictwie wskazuje się również na funkcję naprawczą prawa nieletnich. Podstawą ustawową tej funkcji jest art. 3a, wprowadzony ustawą z 15.9.2000 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich26. Nadaje się jej jednak inną treść niż w prawie karnym stosowanym wobec osób "dojrzałych karnie". Jeżeli bowiem w prawie karnym naprawczym celem jest naprawienie szkody lub wynagrodzenie krzywdy poniesionej przestępstwem, a zatem działania prawa dotyczą pokrzywdzonego przestępstwem, to przy wprowadzeniu tej funkcji do prawa nieletnich w dużej mierze zmienia się pole działania tej funkcji. Ma na celu względy wychowawcze odnoszące się do nieletniego. Realizacji tej funkcji prawa nieletnich służyć ma przede wszystkim instytucja mediacji wprowadzona do NielU27.
W odniesieniu do polskiego prawa nieletnich, którego głównym źródłem jest ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, funkcje zawartych w niej regulacji zrekonstruować można przede wszystkim z preambuły tej ustawy. Wskazuje się w niej na trzy cele zawartych w ustawie przepisów. Są to: przeciwdziałanie demoralizacji przestępczości nieletnich, stwarzanie warunków powrotu do normalnego życia nieletnim, którzy popadli w konflikt z prawem lub zasadami współżycia społecznego, oraz umacnianie funkcji opiekuńczo-wychowawczej i poczucia odpowiedzialności rodzin za wychowanie nieletnich na świadomych członków społeczeństwa.
Cele wskazywane przez NielU, a więc przez ustawę z 1982 r. wymagają, zresztą, jak i cała ustawa, interpretacji prokonstytucyjnej. Nawet ustawa uchwalona 38 lat temu - w innym ustroju - jeżeli nadal obowiązuje, musi być zgodna z wartościami konstytucyjnymi. Wśród nich, jak wyżej wskazano, Konstytucja eksponuje wyraźnie powinność ochrony dziecka przed demoralizacją. To wskazanie konstytucyjne oznacza, że główną funkcją prawa nieletnich jest funkcja ochronno-opiekuńcza. Potwierdzenie w NielU znajdują także pozostałe wskazane wyżej funkcje: gwarancyjna, wychowawcza, zapobiegawcza i naprawcza.
W Polsce brakuje jednolitego aktu prawnego obejmującego całość prawa nieletnich. Obowiązująca ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich zawiera jedynie rozwiązania dotyczące zapobiegania i zwalczania demoralizacji oraz przestępczości nieletnich. Przepisy materialnoprawne dotyczące odpowiedzialności karnej nieletnich znajdują się w Kodeksie karnym. Inaczej jest z przepisami regulującymi postępowanie sądowe i częściowo wykonawcze. Przepisy tego rodzaju znajdują się zarówno w NielU, jak i KPC - postępowanie nieprocesowe opiekuńcze czy KPK. Natomiast przepisy wykonawcze wcielone zostały do NielU, a ich zakres został poszerzony dzięki wskazaniom zawartym w wyrokach Trybunału Konstytucyjnego i ETPC. Natomiast, gdy chodzi o wykonanie kary pozbawienia wolności orzeczonej wobec nieletniego - stosuje się przepisy KKW dotyczące wykonania kary pozbawienia wolności wobec młodocianych.
Układając w obecnym stanie prawnym w Polsce źródła prawa nieletnich według konstytucyjnej hierarchii, należy wymienić:
1) Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej;
2) ustawy:
a) z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich,
b) z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka28,
c) Kodeks karny,
d) Kodeks postępowania cywilnego,
e) Kodeks postępowania karnego,
f) Kodeks karny skarbowy,
g) Kodeks wykroczeń,
h) Kodeks karny wykonawczy;
3) umowy międzynarodowe:
a) Konwencja o prawach dziecka z 20.11.1989 r.29,
b) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych30 i Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych31,
c) Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r. wraz z protokołami dodatkowymi32.
Do obowiązujących aktów prawnych należy zaliczyć także prawo stanowione w ramach UE. Można odnaleźć wiele wypowiedzi UE na temat traktowania nieletnich, jednak na szczególną uwagę zasługuje dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z 11.5.2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym33.
Duże znaczenie - ale już jako wzorce modelowe postępowania w sprawach nieletnich i wskazania interpretacyjne - mają:
1) Wzorcowe reguły minimum Narodów Zjednoczonych dotyczące wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich z 1985 r., przyjęte rezolucją ZO NZ 40/33 z 29.11.1985 r.;
2) Wskazania Narodów Zjednoczonych dotyczące zapobiegania przestępczości nieletnich z 1990 r., przyjęte rezolucją ZO NZ 45/112 z 14.12.1990 r.;
3) Reguły Narodów Zjednoczonych dotyczące ochrony nieletnich pozbawionych wolności z 1990 r., przyjęte rezolucją ZO NZ 45/113 z 14.12.1990 r.
Ponadto źródłem prawa nieletnich rangi podustawowej są liczne rozporządzenia wydawane głównie przez Ministra Sprawiedliwości.
Najwyższym źródłem prawa nieletnich jest Konstytucja RP. Gwarantuje ona wiele praw człowieka i obywatela - wszystkie one mają odniesienie także i do nieletnich, chyba że zależą od osiągnięcia wieku pełnoletności. Jednak Konstytucja - jak wyżej wskazano - zawiera również przepisy dotyczące dziecka - wszystkie one obejmują oczywiście i nieletnich. Szczególne znaczenie w tym układzie ma wskazany art. 72 Konstytucji RP.
Do źródeł prawa nieletnich zaliczyć należy ustawy. Na pierwszym miejscu, wymienić należy ustawy wyspecjalizowane, a więc dotyczące nieletnich. Głównym źródłem tego rodzaju w całości dotyczącym nieletnich jest ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, której rozwiązania są analizowane w niniejszym opracowaniu.
Istotne znaczenie ma również ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka. Ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka, która nawiązując do zapisów Konstytucji RP wskazuje, że Rzecznik stoi na straży praw dziecka, określonych konstytucyjnie, wskazanych w Konwencji o prawach dziecka i w innych przepisach prawa, z poszanowaniem odpowiedzialności, praw i obowiązków rodziców (art. 1 ust. 2). Rzecznik kieruje się dobrem dziecka i bierze pod uwagę, że naturalnym środowiskiem jego rozwoju jest rodzina (art. 1 ust. 3). W ustawie o Rzeczniku Praw Dziecka rozwinięte zostały konstytucyjne normy dotyczące dzieci. W art. 3 tej ustawy wskazano, że Rzecznik podejmuje działania mające na celu zapewnienie dziecku pełnego i harmonijnego rozwoju, z poszanowaniem jego godności i podmiotowości. Ustawa nakłada na Rzecznika obowiązek działań zmierzających do ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem, demoralizacją, zaniedbaniem oraz innym złym traktowaniem, a także wskazuje, że powinien on otaczać szczególną troską i pomocą dzieci niepełnosprawne.
Prawo nieletnich obejmuje również inne ustawowe normy prawne, których podmiotem jest dziecko będące - mówiąc ogólnie w konflikcie z prawem karnym. Oznacza to, że w braku kompleksowej regulacji, na prawo nieletnich składają się wyspecjalizowane przepisy różnych dziedzin prawa dotyczące nieletnich lub mające - na mocy wskazań ustawowych - zastosowanie wobec nieletnich. Wymienić tu należy w szczególności przepisy KK, zwłaszcza art. 10 i 54 § 1 KK, a na mocy art. 14 NielU - także inne przepisy KK, ponadto KW i KKS, przepisy KC - szczególnie normy dotyczące zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych, miejsca zamieszkania dziecka, KRO - przepisy dotyczące dzieci, a ponadto korespondujące z przepisami o charakterze materialnym, przepisy proceduralne zwłaszcza KPC i KPK mające zastosowanie do postępowania w sprawach nieletnich, przepisy o ustroju sądów w zakresie dotyczącym sądu rodzinnego.
Źródłem prawa nieletnich są również ratyfikowane przez Polskę i ogłoszone umowy międzynarodowe, z których najważniejsze znaczenie ma Konwencja o prawach dziecka z 1989 r., ratyfikowana przez Polskę w 1991 r. W konwencji wskazuje się na konieczność gwarantowania i respektowania praw dziecka, których katalog został sformułowany w jej przepisach. Podkreśla się priorytet zasady najlepszego zabezpieczenia interesów dziecka, a w treści poszczególnych przepisów wskazuje się na dobro dziecka jako najwyższy cel stosowania tych norm. Określa się także materialnoprawne i procesowe zasady postępowania wobec dziecka, które popadło w konflikt z prawem karnym.
Polskę, jako członka UE, obowiązują określonej rangi akty prawne. W tym kontekście należy wskazać, m.in. dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z 11.5.2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym34.
Oczywiście źródłem prawa nieletnich są także inne międzynarodowe akty praw człowieka o znaczeniu uniwersalnym czy regionalnym, jeżeli zostały ratyfikowane przez Polskę - w tym Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka i Europejska konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, Europejska Karta Socjalna, konwencje MOP, konwencje RE - np. Europejska konwencja o wykonywaniu praw dzieci, ratyfikowana przez Polskę w 1997 r.
Pomocniczymi źródłami prawa nieletnich są także reguły oraz wskazania ONZ w sprawach dotyczących traktowania nieletnich mających konflikt z prawem. Wśród nich ważne znaczenie mają Wzorcowe reguły minimum Narodów Zjednoczonych dotyczące wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich z 1985 r., przyjęte rezolucją ZO NZ 40/33 z 29.11.1985 r.35
Wyodrębnienie prawa nieletnich następuje z uwagi na podmiot tego prawa. Jest nim nieletni, czyli zgodnie z prawem - dziecko. Prawo nieletnich tworzy się po to, by dostosować jego treść do właściwości i potrzeb opiekuńczo-wychowawczych dziecka zagrożonego nieprzystosowaniem społecznym. Takie prawo tworzyć się powinno z myślą, że nieletni to dziecko, być może, albo z pewnością trudne, ale dziecko potrzebujące jeszcze opieki i pomocy. Prawo to tworzone jest dla podmiotu, który nie osiągnął jeszcze dojrzałości biopsychicznej i społecznej, a jego treść odpowiada szczególnym potrzebom rozwojowym dziecka i złożonym procesom kształtowania jego osobowości.
Podmiotem normy prawa nieletnich jest więc dziecko. Ma ono szczególny status prawny i dostosowane do niego prawo. Przez prawo polskie nazywane jest ono nieletnim. Tak więc to nieletni stanowi dla prawa nieletnich podmiot jego norm. Nieletni jest w tym prawie podmiotem autonomicznym, mającym samodzielną wartość i własne prawa.
Nazwa "nieletni" złączona jest jedynie z prawem karnym i ustawą o postępowaniu w sprawach nieletnich. Pojęcie "nieletni" jest na ich tle terminem języka prawnego, dającym się definicyjnie zrekonstruować z przepisów NielU i KK, i ma ono ściśle określone znaczenie tylko na tle tych oraz związanych z nimi aktów prawnych. Sporadycznie terminem tym posługuje się KPK.
Jak wyżej wskazano, nieletni to według prawa - dziecko. Prawo wprowadza na swój użytek definicję dziecka. Definicja dziecka jest więc zarówno w polskim systemie prawa, jak i międzynarodowym, definicją jurydyczną. Zawarta została w art. 1 Konwencji o prawach dziecka. W rozumieniu Konwencji dziecko to każda istota ludzka w wieku poniżej 18 lat, chyba że zgodnie z prawem odnoszącym się do dziecka, uzyska ono wcześniej pełnoletniość. Na tle tego zapisu powstał problem, od jakiego momentu życia człowieka można go nazwać dzieckiem, a więc dolnej granicy wieku wyznaczającego treść pojęcia "dziecko". Część państw, w których gwarantuje się prawną ochronę życia ludzkiego od poczęcia, optowało za określeniem dziecka jako istoty ludzkiej od poczęcia, natomiast państwa legalizujące aborcję odrzucały tę propozycję. Przyjęto więc zapis kompromisowy, ustalając, że nie będzie określona dolna granica wiekowa pojęcia dziecko, a państwo ratyfikujące powinno samo decydować o tym, od którego momentu istota ludzka jest dla prawa dzieckiem. Jednak sama konwencja, w preambule, odwołując się do Deklaracji Praw Dziecka z 1959 r., stwierdza, że "dziecko (...) wymaga właściwej opieki prawnej, zarówno przed jak i po urodzeniu", co wskazuje wyraźnie, że według konwencji dzieckiem jest także istota ludzka przed urodzeniem.
Z momentem ratyfikacji tej konwencji do polskiego porządku prawnego weszła definicja dziecka, jednak na ogół na jej podstawie wskazuje się, że dziecko to istota ludzka od urodzenia, mimo iż taka definicja prawna w Konwencji nie istnieje.
Legalna definicja dziecka znajduje się natomiast w ustawie o Rzeczniku Praw Dziecka. Przepis art. 2 tej ustawy stanowi, że w jej rozumieniu "dzieckiem jest każda istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia pełnoletniości". W związku z tym, że Konwencja pozostawiła państwom swobodę co do określenia dolnej granicy wieku dziecka, należy przyjąć, że definicja dziecka, zawarta w tej ustawie jest definicją dziecka obowiązującą w polskim porządku prawnym. Byłoby zresztą nie do przyjęcia uznanie, że to pojęcie ma zastosowanie tylko na potrzeby ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka, skoro ta ustawa ma na celu stworzenie gwarancji przestrzegania praw dziecka zawartych w Konwencji.
Podmiotem norm prawa nieletnich jest dziecko, które jest istotą ludzką od poczęcia do 18. roku życia36. Oczywiście prawo nieletnich nie normuje postępowania wobec dzieci o takiej dolnej granicy życia, ale co charakterystyczne dla NielU - w ogóle nie określa ono dolnej granicy wieku nieletniości, co stanowi wadę obowiązującego prawa.
Dzieckiem, zgodnie z Konstytucją RP i określeniami ustawowymi, jest osoba w wieku do ukończenia 18. roku życia, chyba że wcześniej uzyskała pełnoletniość. Tę można uzyskać np. przez małżeństwo. Płynie stąd wskazanie pod adresem prawa karnego nieletnich, by ustalić w nim ujednoliconą z innymi przepisami - w tym Konstytucji i Konwencji o prawach dziecka oraz ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka górną granicę wieku nieletniości na poziomie 18 lat. Od ukończenia 18. roku życia rozpoczynałaby się - co do zasady - odpowiedzialność karna.
Jak wyżej wskazano, podmiotem normy prawa nieletnich jest nieletni - osoba, która nie osiągnęła jeszcze wieku dojrzałości prawnokarnej i z tej racji jest traktowana przez prawo w sposób odrębny. Stanowi ona dla prawa autonomiczny podmiot mający samodzielną wartość i własne prawa.
W polskim prawie pojęcie "nieletni" jest terminem języka prawnego, o treści dającej się definicyjnie zrekonstruować z przepisów NielU i KK. Pojęcie to ma ściśle określone znaczenie na tle tych aktów prawnych. Przepisy innych dziedzin polskiego prawa stosują na określenie osoby, która jeszcze nie osiągnęła poziomu dojrzałości prawnej różne nazwy i granice wiekowe. Jest to "małoletni" w prawie cywilnym i administracyjnym, co oznacza dziecko do 18. roku życia, "młodociany" - na tle prawa pracy, co oznacza osobę od 16. do 18. roku życia. Jednak wszystkie te podmioty mieszczą się w pojęciu "dziecko".
Przepisy prawa nieletnich dają podstawę do rekonstrukcji prawnej definicji pojęcia "nieletni", wiążąc je z kwestią zapobiegania i zwalczania demoralizacji i przestępczości nieletnich. Jest zwrotem języka prawnego, definiowanym przez NielU.
Treść pojęcia "nieletni" na ogół wyznaczana jest przez górną i dolną granicę wieku. I chociaż każde dziecko rozwija się w sposób indywidualny, we własnym rytmie, to jednak każde przechodzi identyczne etapy rozwojowe, oczywiście nie przechodzi przez nie identycznie. Te etapy prawo określa przez wskazanie ogólnie określonych granic wiekowych. A zatem wiek jest podstawowym kryterium definicyjnym nieletniego w prawie. Oczywiście, granice wiekowe przyjmowane dla podmiotu prawa nieletnich powinny mieć oparcie we wskazaniach biologii, psychologii, psychiatrii i socjologii, ale powinny one być także związane z tradycją, kulturą prawną i poziomem cywilizacyjnym danego państwa. Są to jednak zawsze granice wieku określone liczbowo, mające odbijać przeciętny stopień rozwoju biopsychospołecznego dziecka we wskazanym wieku. Z tego powodu ustalenie granic wieku jest zabiegiem dość sztucznym i często w konkretnym przypadku nieodpowiadającym rzeczywistemu poziomowi rozwoju konkretnego dziecka. Jednak liczbowe wskazanie granic wiekowych jest niezbędne z punktu widzenia gwarancyjności prawa.
W ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich pojęcie nieletniego zostało zdefiniowane niejednorodnie. W pojęciu tym mieszczą się wiekowo różne kategorie osób, w zależności od ich zachowania lub prowadzonego wobec nich postępowania. Te grupy nieletnich określa się przez wskazanie różnych granic wiekowych - na ogół przez określenie dolnej i górnej granicy wieku, różnej dla poszczególnych kategorii. Tak więc ani dolna, ani górna granica wieku nieletniości w polskim prawie nieletnich nie są ustalone na jednym poziomie. Pojęcie to jest rozwarstwione na cztery grupy.
Nieletnim według art. 1 § 1 pkt 1-3 NielU jest:
1) osoba, która nie ukończyła 18. roku życia - w zakresie zapobiegania i zwalczania demoralizacji;
2) osoba, która dopuściła się czynu karalnego po ukończeniu 13 lat, a przed ukończeniem 17. roku życia;
3) osoba do 21. roku życia, względem której wykonywane są środki wychowawcze lub poprawcze;
4) nieletnim jest również osoba, która po ukończeniu 15. roku życia, a przed ukończeniem 17. roku życia dopuściła się popełnienia czynów zabronionych, wskazanych w art. 10 § 2 KK.
Obowiązująca regulacja dotycząca podmiotu prawa nieletnich ma zasadnicze wady. Przede wszystkim brak jest określenia dolnej granicy wieku nieletniości w związku z demoralizacją nieletniego, a więc granicy, poniżej której wyłączona byłaby możliwość orzekania środków wychowawczych stosowanych wobec nieletniego w związku z jego demoralizacją, przewidzianych w NielU. Jest to poważna luka, zwłaszcza z punktu widzenia zasady gwarancyjności prawa nieletnich. Zasadnie krytykując brak ustalenia dolnej granicy wieku nieletniości, podkreśla się, że z tego powodu do sądu rodzinnego mogą trafiać bardzo małe dzieci, co do których postawienie diagnozy o ich demoralizacji wydaje się wątpliwe37. To, że tak właśnie się dzieje, zaświadcza statystyka - np. w 2018 r. sąd rodzinny zastosował środki wychowawcze wobec trzech nieletnich w wieku 6 lat, zaś w 2019 r. orzekł środek wychowawczy wobec nieletniego w wieku lat 5 - widocznie uznał, że ma do czynienia z dzieckiem zdemoralizowanym, co wydaje się absurdem. W tym samym roku sądy orzekły środki wychowawcze wobec 3 nieletnich w wieku lat 6 w momencie orzekania.
Natomiast od 13. roku życia można stosować środki wychowawczo-poprawcze wobec nieletniego sprawcy czynu karalnego. Określenie czynu karalnego zawarte jest w NielU i obejmuje czyny zabronione jako przestępstwa, przestępstwa skarbowe oraz enumeratywnie wskazane wykroczenia.
Jednak NielU wprowadza swego rodzaju częściową fikcję, gdyż uważa za nieletniego również osobę do 21. roku życia, względem której wykonywane są środki wychowawcze lub poprawcze. Taka osoba, po ukończeniu 18. roku życia jest już pełnoletnia, a od 17. roku życia jest "dojrzała prawnokarnie".
Istnieje jeszcze jedna dolna granica wieku nieletniości, która jest brana pod uwagę przy stosowaniu przepisu art. 10 § 2 KK. Określona została na pułapie 15. roku życia dla sprawcy określonych czynów zabronionych, przy przyjęciu wyjątkowej odpowiedzialności karnej na podstawie art. 10 § 2 KK.
Problem dolnej granicy wieku nieletniości występował już na tle przepisów KK z 1932 r. Brakowało w nim także określenia wieku, poniżej którego nie można było stosować żadnych środków wychowawczych wobec nieletniego sprawcy czynu zabronionego. Ten brak dolnej granicy wieku nieletniości, powodujący niemożność stosowania jakichkolwiek środków przewidzianych w NielU wobec nieletniego, spowodował wysuwanie różnych propozycji ustalenia takiej granicy.
W projektach Kodeksu karnego oraz w projektach prawa nieletnich proponowano określenie jej na poziomie 10 lat. Taka granica wieku została, dla zapełnienia luki w KK z 1932 r. oznaczona dużo wcześniej w instrukcji sądowej z 1954 r. (10 lat). Zarządzenie Nr 104 Ministra Sprawiedliwości38, zawierające tzw. instrukcję sądową w przepisie § 421 stanowiło, że "w stosunku do nieletnich poniżej 10 lat po przeprowadzeniu w miarę możliwości śledztwa lub dochodzenia należy postępowanie karne umorzyć bez stosowania środków wychowawczych, chyba że szczególne względy i okoliczności przemawiają za ich stosowaniem". Uchwała kolegium MS z 1966 r. zalecała eliminowanie z postępowania "karnego" nieletnich, którzy nie ukończyli lat 13, przy czym akty te nie miały mocy prawnej dla sądów, które działają na podstawie ustawy. Wskazuje się w piśmiennictwie, że brak dolnej granicy wieku nieletniości w polskim prawie karnym powoduje, że "do sądów mogą trafiać bardzo małe dzieci, co do których postawienie diagnozy o ich demoralizacji wydaje się wątpliwe"39.
W doktrynie można jednak odnaleźć pogląd, według którego słuszne jest nieokreślenie dolnej granicy wieku dającej podstawę do wszczęcia postępowania w sprawie o demoralizację nieletniego. T. Bojarski podkreśla, że "ustawa nie może z góry określać dolnej granicy, decydować mogą bowiem realne potrzeby przeciwdziałania nieletniego i ta potrzeba może dotyczyć nawet kilkuletniego dziecka, któremu należy przyjść z pomocą"40. Jednak wydaje się, że w wypadku zagrożenia dobra takiego małego dziecka, interwencję powinien podjąć sąd opiekuńczy na podstawie art. 109 KRO.
Problemem w polskim prawie nieletnich jest również górna granica nieletniości. Wiekiem oddzielającym dojrzałość prawnokarną od niedojrzałości jest 17 lat. Powyżej tego wieku sprawca przestępstwa ponosi odpowiedzialność karną, chociaż można mu przypisać taką odpowiedzialność wcześniej, na mocy art. 10 § 2 KK. Już od dawna w literaturze proponowano podwyższenie górnej granicy wieku nieletniości do 18. roku życia, chociażby po to, by zrównać ją z górnym pułapem wiekowym dziecka wskazywanym w prawie międzynarodowym i krajowym, a ponadto, aby zrównać końcową granicę wiekową ustaloną dla małoletniego na tle prawa cywilnego i nieletniego. Pełnoletniość w Polsce osiąga się z ukończeniem 18. roku życia - i to miałoby być górną granicą wiekową także dla nieletniości. W literaturze podaje się wiele argumentów przemawiających za wyrównaniem pułapu nieletniości do górnego progu małoletniości. Jednak ustawodawca nie może zdecydować się na podwyższenie tej granicy, głównie w obawie przed opinią społeczną, ponieważ oznaczałoby to przedłużenie wyjątkowej ograniczonej odpowiedzialności karnej nieletniego, co mogłoby nie wypełniać celów polityczno-kryminalnych związanych z możliwością pełnej odpowiedzialności karnej. Zwrócić należy uwagę, że KK wprowadził odpowiedzialność karną nieletniego już od 15. roku życia, a według większości projektów zmian KK przewidywano rozciągnięcie możliwości wcześniejszej odpowiedzialności karnej nieletniego za wszystkie zbrodnie i wybrane występki, co znacznie poszerzałoby przedmiotowe możliwości pociągania nieletniego do odpowiedzialności karnej według Kodeksu karnego.
Prawo nieletnich, jak wskazano wyżej, jest odrębną dziedziną prawa, obejmującą wszystkie przepisy prawa, w których podmiotem norm jest szczególny podmiot nieletni-dziecko w relacjach do prawnych wymogów stawianych jego zachowaniu i jego potrzeb wychowawczych i opiekuńczych. Równocześnie jest częścią systemu prawa polskiego, dlatego mają do tego prawa odniesienie zasady będące aksjologiczną podstawą całego systemu prawa. Zasady te, mające charakter ogólnoprawny znajdują źródło w Konstytucji RP lub stanowią międzynarodowe standardy zawarte w ratyfikowanych przez Polskę aktach prawa międzynarodowego. Weszły więc do systemu prawa jako zasady obligatoryjne, a w poszczególnych dziedzinach prawa powinny odgrywać rolę zasad naczelnych. Stanowią w pierwszym rzędzie wskazania przy tworzeniu prawa, ale nimi powinny także kierować się instytucje stosujące prawo, zwłaszcza sądy.
Normy tego rodzaju powinny oczywiście wpływać na treść i na stosowanie prawa nieletnich. Do tego rodzaju zasad ogólnoprawnych zalicza się przede wszystkim zasadę humanizmu, sprawiedliwości równości i legalizmu41.
Zasada humanizmu w prawie nieletnich wytycza zarówno treść norm, jak i sposób traktowania nieletniego przez wszystkie instytucje, które mają do czynienia z nieletnimi, zwłaszcza sądy rodzinne. Postawą aksjologiczną tej zasady jest konstytucyjne wskazanie zawarte w art. 30: "Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych", a także w art. 40 Konstytucji RP: "Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar cielesnych". Natomiast wyżej przywoływany art. 72 ust. 1 Konstytucji RP stanowi - już w kontekście ochrony praw dziecka, że: "Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją", zaś w ust. 3: "W toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka".
Z tych przepisów konstytucyjnych zrekonstruować można zasadę humanizmu. Kodeks karny w art. 3 przewiduje zasadę humanitaryzmu, polegającą na tym, że kary oraz inne środki przewidziane w Kodeksie karnym stosuje się z uwzględnieniem zasad humanitaryzmu, w szczególności z poszanowaniem godności człowieka. Zasada ta ma zastosowanie wobec nieletniego odpowiadającego na podstawie art. 10 § 2 KK. Niestety w NielU brak jakiegokolwiek przepisu nakazującego wyraźnie respekt godności nieletniego. Konwencja o prawach dziecka w art. 37 zakazuje torturowania, okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania czy karania nieletniego. Zakazuje także stosowania kary śmierci i kary bezwzględnego dożywotniego pozbawienia wolności, bez możliwości wcześniejszego zwolnienia. Ale expressis verbis nakazuje, by "każde dziecko pozbawione wolności było traktowane humanitarnie i z poszanowaniem wrodzonej godności jednostki ludzkiej, w sposób uwzględniający potrzeby osoby w danym wieku (art. 37c). Taki zapis, z uwagi na ratyfikację przez Polskę tej Konwencji, zobowiązuje nie tylko do uznania przyrodzonej godności dziecka, ale także poddania postępowania z nieletnimi zasadzie humanitaryzmu.
W art. 40 Konwencji przewidziano ponadto, że "państwa-strony uznają prawo każdego dziecka podejrzanego, oskarżonego bądź uznanego winnym naruszenia prawa karnego do traktowania w sposób sprzyjający poczuciu godności i wartości dziecka, które umacnia w nim poszanowanie podstawowych praw i wolności innych osób oraz uwzględnia wiek dziecka i celowość sprzyjania jego reintegracji dla podjęcia przez nie konstruktywnej roli w społeczeństwie", co współgra z zasadą humanizmu.
Prawo nieletnich powinno zatem gwarantować poszanowanie godności dziecka stającego przed sądem czy innymi instytucjami prowadzącymi sprawy nieletnich.
Konstytucyjny zakaz okrutnego, nieludzkiego czy poniżającego traktowania i karania powinien aktualizować się w sposób szczególny na tle przepisów Działu IV Rozdziału 4 NielU dotyczącego użycia środków przymusu bezpośredniego wobec nieletniego umieszczonego w zakładzie poprawczym, w schronisku dla nieletnich czy w młodzieżowym ośrodku wychowawczym. Jak ważne jest respektowanie godności dziecka, dowodzi np. treść pisma Rzecznika Praw Obywatelskich z 7.8.2017 r. (KMP.573.21.2017) do Ministra Sprawiedliwości, w którym opisane zostały przypadki nieludzkiego i poniżającego postępowania wobec nieletnich przy stosowaniu środków przymusu bezpośredniego, przy czym stosowano nawet takie środki, do których użycia personel zakładu poprawczego nie był uprawniony42.
Zasadą naczelną, która również powinna być podstawą aksjologiczną prawa nieletnich, jest zasada sprawiedliwości. Jest to zasada ustrojowa, wyprowadza się ją z art. 2 Konstytucji RP, według którego: "Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej".
Zasada sprawiedliwości jest zasadą odrębną, chociaż powinna być widziana także w perspektywie innej, niezmiernie ważnej zasady - dobra nieletniego. Niesprawiedliwe potraktowanie nieletniego zawsze bowiem będzie naruszało jego dobro. Zasada sprawiedliwości w kontekście nieletnich nie wiąże się wprost ze sprawiedliwą odpłatą za jego zachowanie, ale o "oddanie" mu tego, co mu się należy jako dziecku, a zatem działanie na rzecz jego dobra. W literaturze wskazuje się, że celem postępowania w sprawach nieletnich nie jest osiągnięcie stanu sprawiedliwości, lecz "takie rozwiązanie w sprawie nieletniego, lub zastosowanie takiego środka, które będą najbardziej pomocne nieletniemu w jego sytuacji43. Przyjmując jednak, że sprawiedliwe jest to, co człowiekowi się należy, wskazać trzeba, że zasada sprawiedliwości w odniesieniu do nieletnich powinna utrzymać się w tej właśnie formule, która nakazuje kierować się dobrem nieletniego, bo ono dziecku się należy przede wszystkim.
Sprawiedliwość jest podstawowym wymiarem życia człowieka, społeczeństwa i państwa. Ma ona podstawowe znaczenie dla porządku moralnego między ludźmi w relacjach społecznych. W demokratycznym państwie prawnym opartym na sprawiedliwości społecznej konieczne jest, aby każdy człowiek mógł żyć w poczuciu sprawiedliwości. Także dziecko, które popadło w konflikt z prawem.
Sprawiedliwość powinna być dyrektywnym wskazaniem dla wszystkich organów państwa, które mają bezpośredni kontakt z człowiekiem, także z nieletnim. Żaden też organ państwowy nie może dla osiągnięcia określonego celu dopuszczać się działań bezpodstawnie krzywdzących człowieka, a zwłaszcza dziecko.
Zasada sprawiedliwości ma szczególne znaczenie na tle prawa karnego, co więcej, zasada ta ma odniesienie również do sprawiedliwości sądowej, w tym proceduralnej. Powinna ona być również dyrektywą przy tworzeniu i stosowaniu prawa nieletnich.
Zasada ta w odniesieniu do nieletniego stającego przed sądem rodzinnym gwarantuje również rzetelność postępowania prowadzonego przed tym sądem.
Jej bezpośrednią podstawą jest art. 45 Konstytucji RP: "Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, bezstronny i niezawisły sąd". Podobny standard wprowadził art. 6 ust. 1 EKPC.
Zasada sprawiedliwości została wyeksponowana w tzw. regułach beijińskich. Podkreśla się w nich, że: "Postępowanie w sprawie nieletniego powinno być prowadzone zgodnie z zasadami równości i sprawiedliwości", co wskazuje na międzynarodową rangę tej zasady.
Konstytucyjną podstawę ma również ogólnoprawna zasada równości. W art. 32 ust. 1 Konstytucji RP stwierdza się: "Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne". Potwierdzenie zasady równości znaleźć można w preambule do Konstytucji RP, w której wskazano, że "wszyscy są równi w prawach". Zasada ta nakazuje równe traktowanie każdego i niepogarszanie niczyjej pozycji prawnej w zależności od rasy, płci, wyznania, statusu majątkowego i poglądów. Zasada ta w prawie nieletnich oznacza, że każdy nieletni ma jednakowe prawa wynikające z równej wartości i godności dziecka. Z zasady tej wynika też uprawnienie nieletnich do jednakowej ochrony prawnej.
Zasada równości w prawie wskazana jest także w Konwencji o prawach dziecka. W art. 2 Konwencji stwierdza się, że prawa w niej zawarte mają odniesienie do każdego dziecka, bez jakiejkolwiek dyskryminacji, niezależnie od rasy, koloru skóry, płci, języka, religii, poglądów politycznych, statusu majątkowego, niepełnosprawności, cenzusu urodzenia lub jakiegokolwiek innego tego dziecka albo jego rodziców bądź opiekuna prawnego. W ramach tej zasady mieści się również równa ochrona prawna dzieci, bez względu na ich pochodzenie i uznanie.
Podobnie, reguły beijińskie wskazują na zasadę równości. Nakazują one stosowanie tych reguł niepodzielnie, bez różnic, zwłaszcza ze względu na rasę, kolor skóry, płeć, język, religię, poglądy polityczne lub inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, sytuację majątkową, urodzenie lub jakiekolwiek inne okoliczności44.
Zasada legalizmu w postępowaniu z nieletnim jest gwarancją jego bezpieczeństwa prawnego. Jest to jedna z najstarszych zasad prawa karnego. Zasada ta zawiera się przede wszystkim w treściach wyrażonych paremią znaną w prawie karnym jako nullum crimen, nulla poena sine lege anteriori45.
Zasada legalizmu jest zasadą konstytucyjną, zawartą w art. 42 ust. 1 Konstytucji RP: "Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Zasada ta nie stoi na przeszkodzie ukaraniu za czyn, który w czasie jego popełnienia stanowił przestępstwo w myśl prawa międzynarodowego".
Zasada ta, jako ogólnoprawna, ma odniesienie również do prawa nieletnich. Oznacza to, że powinna być respektowana przy tworzeniu prawa nieletnich. Ustawodawca ma powinność zagwarantowania bezpieczeństwa prawnego nieletniemu przez włączenie do prawa nieletnich reguł składających się na treść zasady legalizmu. Jeżeli zatem nieletni na tle przepisów NielU jest traktowany jako sprawca czynu karalnego, to zachowanie jego powinno być czynem zabronionym pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Tylko wówczas można stosować wobec nieletniego odpowiednie środki wychowawcze czy środek poprawczy jako reakcję na taki czyn. Podobnie, każdy środek, który może być orzeczony wobec nieletniego powinien być określony ustawowo. I może być zastosowany wyłącznie zgodnie z warunkami prawnie określonymi. Tak więc, np. nie można orzec umieszczenia w zakładzie poprawczym wobec nieletniego, który nie odpowiada warunkom wskazanym w art. 10 NielU. W sprawie tej wypowiedział się SN w wyroku z 25.11.2009 r.46: "Orzeczenie o umieszczeniu nieletniego w zakładzie poprawczym dopuszczalne jest wówczas, gdy nieletni popełnił przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, a więc dopuścił się czynu karalnego określonego w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, a ponadto "jeżeli przemawiają za tym wysoki stopień demoralizacji nieletniego oraz okoliczności i charakter czynu, zwłaszcza gdy inne środki okazały się nieskuteczne lub nie rokują resocjalizacji nieletniego" (por. art. 10 ustawy)". Wyrok ten zapadł na kanwie sprawy, w której sąd rejonowy po rozpoznaniu w postępowaniu poprawczym sprawy nieletniego i ustaleniu, że dopuścił się on czynu karalnego przewidzianego w art. 119 § 1 KW, a ponadto wykazuje przejawy demoralizacji, na podstawie art. 6 pkt 10 NielU, umieścił nieletniego w zakładzie poprawczym, pomimo iż z art. 10 w zw. z art. 1 § 2 pkt 2 lit. a wynika jednoznacznie, że zachowanie nieletniego musi być uznane za czyn zabroniony jako przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, a nie jako wykroczenie.
Zasadę legalizmu przewidują także międzynarodowe akty praw człowieka ratyfikowane przez Polskę. Stanowi ona jeden z najważniejszych standardów praw człowieka, ma odniesienie do wszystkich przepisów przewidujących reakcje prawne na zachowanie człowieka.
Zasada legalizmu zawarta jest także w art. 40 ratyfikowanej przez Polskę Konwencji o prawach dziecka47. Tak więc prawo konwencyjne także stawia wymóg gwarancji bezpieczeństwa prawnego opartego na zasadzie nullum crimen, nulla poena sine lege anteriori.
Szczegółowe wskazania obejmujące treść zasady legalizmu w postępowaniu z nieletnimi zawarte zostały również we wzorcowych regułach minimalnych dotyczących wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich z 1985 r. (przyjęte zostały przez ZO ONZ rezolucją 40/33 z 29.11.1985 r.).
Zasady wymienione poniżej tworzą katalog zasad dotyczących expressis verbis nieletnich, przystosowanych na użytek prawa nieletnich lub utworzonych jako gwarancje odpowiedniego prawnego traktowania nieletnich i stanowiących cechę charakterystyczną postępowania w sprawach nieletnich.
Nieletni, który jest jeszcze dzieckiem, w systemie prawa jest traktowany jako odrębny, autonomiczny podmiot. Uznaje się dziecko za wartość samą w sobie, a nie za "obiekt" w rękach rodziców, krewnych, lub organów publicznych, lecz za odrębny podmiot"48. Dziecko posiada tylko sobie właściwą podmiotowość. Zasada podmiotowości dziecka jest zasadą prawną - wskazuje się np. w ustawie z 9.6.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej49, że "Stosując ustawę, należy mieć na względzie podmiotowość dziecka". "Podmiotowość dziecka opiera się zwłaszcza na uznaniu, że jest ono osobą, której ze względu na niedojrzałość należy się szczególna ochrona i troska ze strony dorosłych"50. Zasada podmiotowości dziecka w prawie nieletnich polega na uznaniu dziecka za odrębny podmiot mający własne prawa, posiadający swoją tożsamość osobową, wynikającą z przyrodzonej mu godności. W jej ramach dziecko ma prawo do szacunku i ochrony godności osobowej. Godność osobowa i prawa człowieka nie zależą od osiągnięcia określonego poziomu rozwoju, stąd bezdyskusyjne jest uznanie przyrodzonej godności każdego dziecka. Według Konstytucji RP godność ta jest nienaruszalna, co powinno stanowić wytyczną kierunkową w postępowaniu w sprawach nieletnich. Dziecko oczywiście posiada też określone prawa. Przysługują one dziecku, tak jak każdemu człowiekowi, dlatego że dziecko jest człowiekiem. Dziecko (nieletni) jest zatem podmiotem praw człowieka, a ich źródłem jest przyrodzona mu godność. Dziecko, ponadto, że przysługują mu wszystkie prawa przynależne człowiekowi, posiada także szczególne, odrębne prawa z uwagi na jego niedojrzałość. Ta niedojrzałość fizyczna i umysłowa (tak w preambule Konwencji o prawach dziecka) nie daje jednak podstawy do traktowania go jako niepełnego człowieka - o niepełnej godności i niepełnym katalogu praw. Przeciwnie, z tego powodu dziecko jest wyposażone w dodatkowe prawa i należy mu się wyżej wskazana - ochrona i opieka ze strony dorosłych, szczególnie rodziców.
Zasada podmiotowości nieletniego znajduje w prawie nieletnich ujęcie w formie uznania jego praw. Weryfikuje się również w postaci konstytucyjnego potwierdzenia prawa dziecka do uwzględniania jego poglądów, przekonań, także religijnych. Potwierdzenie znajduje także w art. 72 Konstytucji RP przez przyznanie nieletniemu prawa do tego, by był wysłuchany przed wszystkimi organami, które prowadzą sprawę go dotyczącą, co jest szczególnie ważne w postępowaniu w sprawach nieletnich. W takiej perspektywie powinny więc być tworzone wszystkie przepisy prawa nieletnich, np. obowiązek wysłuchania nieletniego w sprawach go dotyczących, jeżeli może z rozeznaniem wyrazić swoje stanowisko. Tak więc stanowisko dziecka stanowić powinno jeden z elementów wpływających na rozstrzygnięcie sprawy51. Należy mieć na uwadze, że wraz z wiekiem poszerza się zakres autonomii zachowań dziecka, poszerza się krąg czynności prawnych, które może dokonywać dziecko samodzielnie i wzrasta znaczenie stanowiska wyrażanego przez dziecko, a zatem również nieletniego w prawie nieletnich. Według prawa cywilnego dziecko po ukończeniu 13. roku życia ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a więc może już decydować o niektórych sprawach samodzielnie.
Podmiotowość prawna dziecka została wyraźnie potwierdzona w odniesieniu do dziecka w Konwencji o prawach dziecka oraz w odniesieniu do określonych uprawnień proceduralnych w Konwencji o wykonywaniu praw dziecka (1996 r.).
Zasada dobra nieletniego wynika z zasady dobra dziecka, która jest zasadą uznaną powszechnie w przestrzeni nie tylko prawa krajowego, ale również międzynarodowego.
W preambule Deklaracji Praw Dziecka z 1959 r. napisano, że "ludzkość powinna dać dziecku to, co ma najlepszego". Taki punkt widzenia najlepiej tłumaczy podstawy do sformułowania zasady, która była już zresztą wcześniej wysławiana w odniesieniu do dzieci - zasady dobra dziecka. W tej samej Deklaracji podkreślono także: "dziecko korzysta ze szczególnej ochrony, a ustawodawstwo i inne środki stworzą mu wszelkie możliwości i ułatwienia dla zdrowego i normalnego rozwoju fizycznego, umysłowego, moralnego, duchowego i społecznego w warunkach wolności i godności. Wydane w tym celu ustawy powinny mieć na względzie przede wszystkim dobro dziecka".
Zasada dobra dziecka jest w Polsce zasadą konstytucyjną, a zatem dobro dziecka jest wartością chronioną konstytucyjnie. Obowiązuje ona jako dyrektywa we wszystkich sprawach dotyczących dziecka. Jest to, chociażby z racji jej ujęcia w Konstytucji, zasada naczelna całego systemu prawa, jednak z uwagi na jej szczególne znaczenie w prawie nieletnich, jest ona omawiana w tym miejscu. Ponadto zasada dobra dziecka nadaje treść zasadzie dobru nieletniego także w prawie nieletnich, w którym czasem zapomina się, że nieletni to jeszcze dziecko.
Wymóg troski o dobro dziecka przede wszystkim znajduje aksjologiczną podstawę w normach konstytucyjnych (art. 71 i 72 Konstytucji RP) oraz w przepisach Konwencji o prawach dziecka (art. 3). Jest także ujęty w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rangę zasady dobra dziecka podkreślił wyraźnie Trybunał Konstytucyjny, uznając, że ze wskazanych przepisów Konstytucji "wynika ogólne uznanie dobra dziecka za samoistną wartość konstytucyjną, uzupełniającą wartość szerszą jaką jest dobro rodziny". Podkreślił, że: "Również w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wskazuje się, że dobro dziecka stanowi swoistą konstytucyjną klauzulę generalną, której rekonstrukcja powinna się odbywać przez odwołanie do aksjologii konstytucyjnej i ogólnych założeń systemowych"52. Równocześnie wyraźnie stwierdził, "że naczelną dyrektywą w postępowaniu w sprawach nieletnich jest zasada dobra nieletniego. Zgodnie z art. 3 § 1 NielU w sprawie nieletniego należy kierować się przede wszystkim jego dobrem, dążąc do osiągnięcia korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu się nieletniego oraz zmierzając w miarę potrzeby do prawidłowego spełniania przez rodziców lub opiekuna ich obowiązków wobec nieletniego, uwzględniając przy tym interes społeczny"53.
Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że: "Dyrektywa kierowania się dobrem dziecka we wszystkich działaniach dotyczących dziecka, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze wynika także z ratyfikowanych przez Polskę umów międzynarodowych, a mianowicie z art. 3 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka, (...), a także z art. 1 ust. 2 Europejskiej Konwencji o wykonywaniu praw dzieci (...). Zasada dobra dziecka znalazła również odbicie we Wzorcowych regułach minimum Narodów Zjednoczonych dotyczących wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich (tzw. regułach beijińskich), (...). Zgodnie z regułą 5.1. system wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich powinien mieć na uwadze dobro nieletniego i zapewniać, że każda reakcja, z jaką spotyka się nieletni przestępca, będzie odpowiednio uwzględniać okoliczności czynu i osobę sprawcy. Podobnie w rezolucji Parlamentu Europejskiego z 21.6.2007 r. w sprawie przestępczości nieletnich, roli kobiet, rodziny i społeczeństwa (2007/2011(INI)) wskazano, że w dziedzinie przestępczości nieletnich przebieg procedury sądowej, czas jej trwania, wybór zastosowanej kary oraz jej późniejsze wykonanie muszą kierować się zasadami nadrzędnego dobra dziecka i poszanowania prawa proceduralnego każdego państwa członkowskiego" (tamże).
Dobro dziecka składa się na treść uniwersalnego standardu praw dziecka i jest eksponowane w międzynarodowych aktach praw człowieka. O zasadzie tej pisze się, że stanowi "ducha" Konwencji o prawach dziecka54.
Zasada dobra dziecka powinna przede wszystkim obowiązywać ustawodawcę przy tworzeniu prawa dotyczącego nieletnich. Treść ustaw dotyczących dziecka, w tym także wyraźnie już odnoszące się do nieletniego, oraz akty podustawowe, powinny być determinowane dobrem dziecka. W polskim prawie zasada dobra dziecka ma szeroki zakres. Jej wskazanie występuje w wielu ustawach. Szczególne znaczenie ma ona w prawie rodzinnym. Jest w nim wyraźnie ujęta np. w art. 56 § 2, art. 95 § 3, art. 109 KRO i w innych przepisach tego kodeksu55. Zasada dobra dziecka wskazana została także w innych ustawach, np. w ustawie o Rzeczniku Praw Dziecka. Odnaleźć ją można również w ustawie z 9.6.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Już w preambule do tego aktu prawnego mowa jest o tym, że: "Dla dobra dzieci, które potrzebują szczególnej ochrony i pomocy ze strony dorosłych, środowiska rodzinnego, atmosfery szczęścia, miłości i zrozumienia, w trosce o ich harmonijny rozwój i przyszłą samodzielność życiową, dla zapewnienia ochrony przysługujących im praw i wolności (...), uchwala się, co następuje (...)".
Zasada dobra nieletniego jest naczelną zasadą postępowania w sprawach nieletnich i wszystkich regulacji dotyczących nieletniego. Ustawodawca wyraźnie wprowadził tę zasadę do art. 3 § 1 NielU.
Dobro dziecka pełni ważną funkcję gwarancyjną, gdyż oznacza, że żaden przepis prawa nieletnich nie będzie wymierzony w nieletniego, ale służyć będzie jego dobru, co można ująć w formie reguły "primum non nocere"56, chociaż treść tej zasady jest oczywiście szersza. Gwarantuje również nienaruszalność praw dziecka i powinna także zapobiegać ich naruszeniu.
Zasada dobra dziecka uznawana jest za dyrektywę kierunkową, podstawę wszystkich przepisów dotyczących nieletnich, stanowi główną wskazówkę interpretacji norm tego prawa, określa kierunek rozstrzygnięć podejmowanych w indywidualnych sprawach nieletniego i determinuje postępowanie przed organami prowadzącymi sprawy nieletnich, a ponadto jest wskazaniem dla sposobu wykonywania środków oddziaływania na nieletnich. Zasadą tą powinien kierować się każdy, kto styka się z nieletnim, także wszystkie instytucje i władze, mające kontakt ze sprawą nieletniego.
Zasada dobra dziecka powinna mieć jednakową treść na tle wszystkich przepisów prawa do niej się odwołujących. Wskazuje się w judykaturze, że: "Jednakową treść ma zasada ochrony dobra (interesu) dziecka przyjęta w Konwencji z 25.10.1980 r. sporządzonej w Hadze, dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę57, w Konwencji z 20.11.1989 r. o prawach dziecka58, a także w innych aktach normatywnych krajowego porządku prawnego, w szczególności w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym oraz w Kodeksie postępowania cywilnego"59.
Dobro dziecka jest zatem wartością nadrzędną nad interesami osób dorosłych, dlatego należy jej przypisać znaczenie bezwzględnie obowiązującej w prawie nieletnich i mającej znaczenie preferencyjne w systemie prawa. Zasada dobra dziecka znajduje odbicie w funkcjach prawa nieletnich, dających wyraz temu, że dziecko z uwagi na niedojrzałość fizyczną i umysłową wymaga szczególnej opieki i troski. Zasada ta powinna być stosowana na każdym etapie postępowania w sprawach nieletnich i przez wszystkie organy, które prowadzą takie postępowanie, czy biorą w nim udział.
W literaturze wskazuje się na brak jednolitej definicji pojęcia "dobro nieletniego". W literaturze prawa rodzinnego opracowano wiele definicji tego pojęcia. Jedną z najbardziej interesujących jest definicja W. Stojanowskiej, która określa dobro dziecka jako: "kompleks wartości o charakterze niematerialnym i materialnym niezbędnych do zapewnienia prawidłowego rozwoju fizycznego i duchowego dziecka oraz do należytego przygotowania go do pracy odpowiednio do jego uzdolnień, przy czym wartości te są zdeterminowane przez wiele różnorodnych czynników, których struktura zależy od treści stosowanej normy prawnej i konkretnej, aktualnie istniejącej sytuacji dziecka"60. W innym określeniu treści zasady dobra dziecka wskazuje się, że "dobro nieletniego" to stan rzeczy tworzący dla nieletniego optymalne możliwości zaspokajania potrzeb psychicznych i fizycznych oraz rozwijania uzdolnień i nabywania umiejętności zgodnie z wymaganiami prawa i ogólnie akceptowalnymi zasadami moralności, co powinno pozwolić mu w przyszłości na uzyskanie samodzielności i stabilizacji życiowej oraz zajęcie odpowiadającego tym możliwościom miejsca w społeczeństwie"61.
Wskazane wcześniej reguły z Beijing również ujmujące dobro nieletniego jako naczelną zasadę postępowania z nieletnim, widzą ją przede wszystkim jako zapobieganie szkodzeniu dziecku (art. 17).
Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich, formułując w art. 3 § 1 zasadę dobra dziecka wskazuje, że w sprawie nieletniego należy - kierując się dobrem nieletniego - dążyć do osiągnięcia korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu nieletniego oraz - w miarę potrzeby do prawidłowego spełniania przez rodziców lub opiekuna ich obowiązków wobec nieletniego, uwzględniając przy tym interes społeczny. Oznacza to widzenie dobra dziecka w perspektywie korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu się nieletniego. Dobru dziecka ma służyć również prawidłowe spełnianie przez rodziców obowiązków wobec nieletniego.
Uznanie dobra dziecka za naczelną zasadę prawa nieletnich powoduje, że powinno być ono indywidualizowane na tle każdorazowej sprawy nieletniego, nie może więc oznaczać jakiegoś abstrakcyjnego wzorca tego dobra stosowanego uniformistycznie do każdego dziecka.
Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich w art. 3 § 1 nadaje zasadzie dobra dziecka pozycję głównej zasady w postępowaniu w sprawie nieletniego. Jednak NielU nakazuje równocześnie uwzględniać interes społeczny. Interes społeczny to interes całego społeczeństwa. Wskazuje się, utożsamiając interes społeczny z interesem publicznym, że: "jest to interes, który jest uznany przez państwo jako polityczną organizację określonego społeczeństwa"62. Zapis zawarty w NielU, zdaje się sugerować, że można odstąpić od kierowania się dobrem dziecka, gdy wymaga tego interes społeczny. Byłaby to jednak interpretacja błędna, gdyż dobro dziecka leży zawsze w interesie społecznym. Interes społeczny powinien być tak długo uwzględniany, dopóki respektuje dobro dziecka63. Wskazany wyżej autor podkreśla, że dobra i wartości, na których opiera się ten interes wyprowadzane powinny być przede wszystkim z Konstytucji RP64, co tylko potwierdza tezę, że dobro dziecka, które jest zasadą konstytucyjną powinno zawsze wytyczać ramy interesu społecznego, a więc ustawodawca zupełnie niepotrzebnie umieścił zastrzeżenie co do interesu społecznego w NielU.
Trudno w pełni zgodzić się z poglądem, odnoszącym się do NielU, że: "uczynienie z dobra nieletniego przewodniej dyrektywy ogólnej w całym postępowaniu z nieletnimi sprawcami czynów karalnych lub wykazującymi różne przejawy demoralizacji sprawia, że polski system postępowania z nieletnimi (...) odcina się (...) całkowicie od pociągania nieletnich do odpowiedzialności (...) od wymierzania jakiejkolwiek sprawiedliwości oraz od oddziaływań ogólnoprewencyjnych, a nawet szczególnoprewencyjnych w postaci odstraszania"65. Jak wiadomo, wymierzanie "sprawiedliwości" wobec nieletniego nie jest przez zasadę dobra dziecka zakazane, pod warunkiem rozumienia jej jako sprawiedliwości dostosowanej do takich właśnie podmiotów, jakimi są nieletni, a nie jako odstraszania, z którym prawo karne zgodnie ze współczesnymi tendencjami nie ma już wiele wspólnego.
Rodzice są pierwszymi i najważniejszymi opiekunami i wychowawcami dziecka. Jest to ich prawo naturalne, przyrodzone. Prawo to, w różnym kontekście potwierdza wiele aktów prawnych. Zasada poszanowania praw rodziców do opieki i wychowania dzieci, a więc i nieletnich ma umocowanie w Konstytucji RP. Zgodnie z jej art. 18 m.in. rodzice znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. W art. 48 ust. 1 Konstytucji RP potwierdza się także prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z ich przekonaniami. Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania. Rodzice mają pierwotne, niezbywalne prawo i pierwszeństwo do wychowania dzieci i dlatego są uznani za pierwszych i głównych ich wychowawców. To prawo rodziców jest zapisane w wielu międzynarodowych aktach praw człowieka, stanowi zatem standard, który powinien być respektowany w państwach-stronach tych aktów. Wskazane zostało w ratyfikowanym przez Polskę art. 2 protokołu dodatkowego do EKPC w brzmieniu: "Nikt nie może być pozbawiony prawa do nauki. Wykonując swoje funkcje w dziedzinie wychowania i nauczania, Państwo uznaje prawo rodziców do zapewnienia tego wychowania i nauczania zgodnie z ich własnymi przekonaniami religijnymi i filozoficznymi"66.
Treść tego przepisu potwierdza również, że przede wszystkim w odniesieniu do swoich dzieci bezpośrednimi wychowawcami są zawsze rodzice. Mają w tym zakresie pierwszeństwo i szczególne uprawnienia. Jeżeli zadanie to dzielą z innymi osobami to zawsze na zasadzie pomocniczości. Proces wychowawczy powinien być prowadzony przez rodziców zawsze dla dobra dziecka i z poszanowaniem jego godności, tak jednak, aby uwzględniał również podmiotowość dziecka. Z zasady tej wynika wniosek, że wychowanie dziecka w rodzinie ma pierwszeństwo przed umieszczeniem go w zakładzie, w tym także wychowanie w rodzinie naturalnej przed rodziną zastępczą czy adopcyjną67.
Rodzina jest niezastąpionym środowiskiem rozwoju dziecka, mającym na ten proces największy wpływ. Dziecko ma prawo do urodzenia się i życia w rodzinie. Ma też prawo do tego, by nie być oddzielonym od rodziców wbrew ich woli, chyba że na podstawie ustawy i decyzji sądu w najlepiej pojętym interesie dziecka.
Prawa te potwierdza Konwencja o prawach dziecka, zwłaszcza w art. 5, 9 i 18. Prawo dziecka do życia i rozwoju w rodzinie zostało wyprowadzone z przepisów Konwencji jako jego prawo do wychowania w rodzinie i do pieczy rodzicielskiej68. Państwo ma obowiązek respektować autonomię rodziny i nie ingerować w jej wewnętrzne sprawy, także w relacje rodziców z dziećmi. Ingerencja w kompetencje rodziny może odbywać się jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach, z zachowaniem odpowiednich reguł ustawowych. Zgodnie z art. 9 ust. 1 KPD: "państwa-strony zapewnią, aby dziecko nie zostało oddzielone od swoich rodziców wbrew ich woli, z wyłączeniem przypadków, gdy kompetentne władze, podlegające nadzorowi sądowemu, zdecydują zgodnie z obowiązującym prawem oraz stosowanym postępowaniem, że takie oddzielenie jest konieczne ze względu na najlepiej pojęte interesy dziecka. Taka decyzja może być konieczna szczególnie w przypadkach nadużyć lub zaniedbań ze strony rodziców".
Polska, ratyfikując Konwencję o prawach dziecka dołączyła deklarację, w której wyraża opinię, że wykonanie przez dziecko jego praw konwencyjnie określonych dokonuje się z poszanowaniem władzy rodzicielskiej, zgodnie z polskimi zwyczajami i tradycjami dotyczącymi miejsca dziecka w rodzinie i poza rodziną. Przyjęcie tej zasady skutkuje subsydiarnością uprawnień państwa wobec dziecka. Subsydiarność ingerencji państwa w sprawy rodziny wiąże się z zasadą poszanowania praw i obowiązków rodziców względem dzieci i ma oparcie w statusie rodziny, jako wspólnoty autonomicznej o przysługujących jej, własnych prawach i z prawem dziecka do życia w rodzinie. Ingerencja w sprawy relacji dziecko-rodzice jest potrzebna dopiero wówczas, gdy w rodzinie pojawiają się konflikty i jest naruszone dobro dziecka. Państwo może ingerować w sprawowanie władzy rodzicielskiej wobec dziecka tylko wtedy, gdy jej wykonywanie zagraża dziecku.
Rolę rodziców wobec dziecka podkreśla się także w art. 1 ust. 3 RPDU.
Postępowanie w sprawie nieletniego powinno być oparte na zasadzie indywidualizacji. Oznacza to dostosowanie treści i rezultatów tego postępowania do warunków, właściwości i potrzeb konkretnego nieletniego. Zasadę tę wskazuje przepis art. 3 § 2 NielU, zobowiązując do uwzględniania w postępowaniu w sprawach nieletnich - w szczególności - osobowości nieletniego, jego wieku, stanu zdrowia, stopnia rozwoju psychicznego i fizycznego, cech charakteru, zachowania się, przyczyn i stopnia demoralizacji, charakter środowiska i warunki wychowania nieletniego. Tak więc z zasady tej wynika wymóg bezwarunkowego brania pod uwagę indywidualnych cech charakteryzujących dziecko. W każdej sprawie nieletniego i na każdym jej etapie powinno zatem badać się poziom rozwoju dziecka, jego warunki rodzinne, życiowe, jego potrzeby i do tych okoliczności dostosowywać sposób interwencji w konkretnej sprawie. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że podstawowym obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie w sprawie nieletnich jest zebranie kompletnych danych o osobie nieletniego69.
Zasada indywidualizacji obejmuje całe postępowanie z nieletnim. Artykuł 24 NielU zawiera wskazanie, jakie dane dotyczące nieletniego szczególnie powinny być zebrane w postępowaniu przed sądem. Obejmują one cały kompleks danych, w tym dotyczących zachowania się i warunków wychowawczych nieletniego, sytuacji bytowej rodziny, przebiegu nauki nieletniego i sposobu spędzania czasu wolnego, jego kontaktów środowiskowych, stosunku do niego rodziców albo opiekuna podejmowanych oddziaływań wychowawczych, stanu zdrowia i znanych w środowisku uzależnień nieletniego. Dopiero tak szczegółowe dane powinny wskazać sądowi, decydującemu o losie stającego przed nim nieletniego, jakie środki zastosować wobec niego i dla jego dobra. Bez znajomości tego rodzaju danych osobopoznawczych i dających rozeznanie warunków rodzinnych i środowiskowych nieletniego, decyzja sądu nie może być zindywidualizowana, a dobro nieletniego może być dobrem abstrakcyjnym, a nie zindywidualizowanym w odniesieniu do konkretnego nieletniego. Realizacji zasady indywidualizacji służy nie tylko powinność zbierania informacji o nieletnim, w postaci wywiadu środowiskowego, ale również dostarcza ich np. opiniodawczy zespół sądowych specjalistów (art. 25 NielU). Kwestia wydawania tego rodzaju opinii uregulowana została w ustawie z 5.8.2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów70.
Podobnie, środki stosowane wobec nieletniego potrzebującego ochrony czy opieki powinny być dostosowane do jego potrzeb wychowawczych i jego poziomu rozwoju. Indywidualizacja sądowej reakcji jest ważną przesłanką realizacji funkcji stawianych przed prawem nieletnich. Zasadzie indywidualizacji w postępowaniu przed sądem rodzinnym służy z pewnością wysłuchanie nieletniego przed sądem (art. 32b § 2 pkt 1 NielU).
Zasada indywidualizacji ma szczególne znaczenie w postępowaniu wykonawczym. Tylko postępowanie wykonawcze - będące w ciągu postępowania w sprawie nieletniego ostatnim jego etapem - dostosowane do indywidualnych potrzeb, uwzględniające warunki i właściwości nieletniego oraz warunki rodzinne i środowiskowe, pozwoli na osiągnięcie celów postępowania w sprawie nieletniego. Cel ten określa art. 65 NielU, wskazując na wychowanie nieletniego na świadomego i uczciwego obywatela, przy uwzględnieniu w tym procesie wychowawczym wskazań nauki i doświadczeń pedagogicznych. Działalność wychowawcza, według wskazania art. 65 § 2 NielU, powinna zmierzać przede wszystkim do wszechstronnego rozwoju osobowości i uzdolnień nieletniego oraz do kształtowania i utrwalania w nim społecznie pożądanej postawy i poczucia odpowiedzialności tak, by był on odpowiednio przygotowany do społecznie użytecznej pracy. Pomijając w tym miejscu uwagi krytyczne do tak sformułowanego, ideologicznie zabarwionego celu wykonania środków wychowawczych i poprawczych oraz działalności wychowawczej, należy podkreślić, że tego celu nie można osiągnąć, bez indywidualizacji postępowania wykonawczego wobec każdego z nieletnich. Wyrazem zasady indywidualizacji jest treść art. 79 § 1 NielU, przewidującego, że: "sąd rodzinny może zmieniać lub uchylać środki wychowawcze, jeżeli względy wychowawcze za tym przemawiają; dotyczy to również środków wychowawczych stosowanych w okresie próby".
Na podstawie zasady indywidualizacji zostało zorganizowane postępowanie z nieletnimi umieszczonymi w zakładach poprawczych, na co wskazują np. przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 17.10.2001 r. w sprawie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich71. W zakładzie prowadzi się proces resocjalizacji wychowanka na podstawie indywidualnej diagnozy i indywidualnego planu resocjalizacji, opracowany przez pedagoga i psychologa z udziałem wychowanka i innych pracowników zakładu.
Zasada ultima ratio ma głównie odniesienie do środków stosowanych wobec nieletnich wykazujących objawy demoralizacji, w tym zwłaszcza dopuszczających się czynów karalnych. Szczególnie chodzi o stosowanie środków izolacyjnych, które wiążą się z odłączeniem nieletniego od naturalnego środowiska rodzinnego. Z zasady tej wynika reguła niestosowania środków surowszych, gdy cele wychowawcze można osiągnąć przy użyciu środków łagodniejszych. Także w sytuacji, gdy prawo dopuszcza możliwość stosowania kary pozbawienia wolności wobec nieletniego od 15. roku życia w warunkach określonych w art. 10 § 2 KK, powinien to być rzeczywisty wyjątek od zasady nieodpowiedzialności karnej nieletniego.
W postępowaniu w sprawach nieletniego sąd i inne organy w nim uczestniczące zobowiązane są do respektowania praw nieletniego. Na ogół w tym kontekście przedstawia się jedynie prawa expressis verbis przysługujące nieletniemu w postępowaniu przed sądem oraz prawa nieletniego umieszczonego w określonym zakładzie. Jednak nieletni to człowiek i dziecko, a każdemu ze wskazanych podmiotów przysługuje wiele praw.
Prawa nieletnich obejmują więc prawa człowieka wskazane w Konstytucji RP oraz międzynarodowych aktach praw człowieka. Wszystkie one przysługują także nieletniemu, chyba że ich uznanie zależy od ukończenia pewnego wieku, gdyż poniżej niego nie istnieje możliwość korzystania z nich, lub gdy przewidziane są wyłącznie dla osób pełnoletnich. Nieletni jest jeszcze dzieckiem, jest podmiotem o jeszcze nieukończonym rozwoju i z tego powodu przysługują mu prawa specjalnie określone dla osób w wieku dziecięctwa, lub też prawa człowieka przystosowane do statusu dziecka. Ponadto nieletni w prawie nieletnich jest podmiotem praw należnych mu jako szczególnej stronie tego postępowania. Na prawa nieletniego składa się więc kompleks praw tych trzech kategorii, a naruszenie któregokolwiek, jeżeli nie byłoby przestępstwem, to z pewnością przejawem dyskryminacji, chyba że wynika ono z orzeczenia sądu. Przy stanowieniu prawa nieletnich należy mieć na uwadze przepis art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, przewidujący, że: "Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw".
Prawami wyspecjalizowanymi z uwagi na wiek są prawa dziecka i prawa nieletniego jako podmiotu norm w postępowaniu w sprawie nieletniego.
Na początku XX w. wskazywano, że dziecko powinno być otoczone szczególną ochroną i opieką. Ten kierunek postrzegania dziecka doprowadził z czasem do uznania dziecka za podmiot autonomicznych praw, do ustanowienia specjalnego prawnego statusu dziecka. Standard praw dziecka po raz pierwszy został określony w Deklaracji Genewskiej, przyjętej przez Ligę Narodów w 1924 r. To w niej wskazano, że ludzkość powinna dać dziecku wszystko, co posiada najlepszego. Prawa w niej zakreślone były ujęte dość lakonicznie i przedstawiane były przez pryzmat obowiązków ciążących na ludzkości, np. "dziecku powinno się dać możność normalnego rozwoju fizycznego i duchowego, dziecko głodne powinno być nakarmione, chore - pielęgnowane, wykolejone - wrócone na właściwą drogę, sierota i dziecko opuszczone - wzięte w opiekę i wspomagane".
Problem praw dzieci został ponownie podjęty przez społeczność międzynarodową po II wojnie światowej. Już w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 r. zawierającej katalog praw każdego człowieka, a więc i dziecka, wskazano, że dzieciństwo ma prawo do specjalnej opieki i pomocy [art. XXV(2)]. Prawa dziecka w szczególnych warunkach konfliktów zbrojnych określono w konwencjach genewskich z 1949 r. i w protokołach dodatkowych z 1977 r. W nich np. zakazano stosowania kary śmierci wobec dzieci do 18. roku życia, a dzieciom poniżej 15. roku życia - uczestniczenia bezpośrednio w działaniach zbrojnych. Zgromadzenie Ogólne NZ w 1959 r. uchwaliło Deklarację Praw Dziecka, zawierającą dziesięć podstawowych zasad dotyczących dziecka, poprzedzonych preambułą, w której wskazuje się m.in., że dziecko, z powodu niedojrzałości fizycznej i umysłowej wymaga szczególnej opieki i troski, a także odpowiedniej opieki prawnej, zarówno przed urodzeniem, jak i po urodzeniu.
Najpełniejszy katalog praw dziecka zawiera Konwencja o prawach dziecka, uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20.11.1989 r., która weszła w życie 2.9.1990 r., a ratyfikowana została przez Polskę w 1991 r. Jest nazywana "światową konstytucją praw dziecka72, mimo iż wszystkie międzynarodowe katalogi praw człowieka zawierają ich standard minimalny.
Katalog praw dziecka zawarty w Konwencji o prawach dziecka obejmuje:
1) prawa osobiste dziecka: w tym prawo do życia i rozwoju, prawo do tożsamości i identyczności, prawo do wolności, godności, szacunku, nietykalności osobistej, prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania, prawo do wyrażania własnych poglądów, do występowania dziecka w sprawach go dotyczących w postępowaniu sądowym, administracyjnym, prawo do rodziny i do wychowywania się w rodzinie, prawo do wolności od przemocy fizycznej i psychicznej, nadużyć seksualnych i okrucieństwa, prawo do nieodbywania służby wojskowej poniżej 15. roku życia;
2) prawa socjalne: prawo do odpowiedniego poziomu życia, prawo do ochrony zdrowia, prawo do zabezpieczenia społecznego, prawo do ochrony przed wyzyskiem ekonomicznym, prawo do wypoczynku i czasu wolnego;
3) prawa kulturalne: prawo do uzyskania wykształcenia, prawo do informacji, prawo do znajomości swoich praw;
4) prawa polityczne: prawo stowarzyszania się i zgromadzeń w celach pokojowych.
Konstytucja RP, poświadczając prawa każdego człowieka, wyróżnia także prawa dziecka i gwarantuje ochronę praw dziecka i ochronę przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją oraz prawo do opieki i pomocy władz publicznych (art. 72). Wskazuje się w art. 48 ust. 1 i art. 53 ust. 3 Konstytucji RP na prawo dziecka do uwzględniania jego stopnia dojrzałości i wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania w procesie wychowawczym prowadzonym przez rodziców. Konstytucja zakazuje stałego zatrudnienia dzieci do lat 16. Podkreśla się w niej również prawo dziecka do szczególnej opieki zdrowotnej, wskazuje na konieczność rozwoju kultury fizycznej wśród dzieci, a także prawo i obowiązek nauki dziecka do 18. roku życia. Uszczegółowienie tych praw odnaleźć można w ustawach zwykłych.
Trzecią płaszczyznę praw przysługujących nieletniemu tworzą jego prawa w postępowaniu prowadzonym w jego sprawie. W systemie prawa polskiego chodzi o prawa, które powinny być zapewnione nieletniemu wykazującemu przejawy demoralizacji lub popełniającemu czyn karalny, a także prawa nieletniego odpowiadającego na zasadzie art. 10 § 2 KK. W tym ostatnim przypadku nieletniemu przysługują już wszystkie prawa gwarantowane charakterem postępowania, co zapewnia Konstytucja RP oraz KPK, a ponadto takie, które przynależą mu z racji bycia nieletnim. Nieletniemu bowiem popełniającemu w okresie nieletniości czyn karalny przysługują wszystkie prawa w postępowaniu, które jest prowadzone nawet po ukończeniu przez niego lat 18.
Prawa nieletniego na tej płaszczyźnie wskazane zostały w Konwencji o prawach dziecka, ale również w tzw. regułach z Beijing i regułach rijadzkich. W nowelizacji NielU z 2013 r. niektóre z nich zostały wpisane do tekstu ustawy.
Konwencja oprócz wyżej podanych ogólnych praw dziecka wskazuje także prawa dziecka w postępowaniu w sytuacji jego konfliktu z prawem karnym. Stanowią one standard praw, który każde z państw ratyfikujących tę konwencję powinno uczynić podstawą rozwiązań przyjętych w prawie krajowym. Przede wszystkim wprowadza ona zakaz stosowania wobec dzieci kary śmierci oraz dożywotniego pozbawienia wolności, bez możliwości wcześniejszego zwolnienia. Zabrania również bezprawnego czy arbitralnego pozbawienia go wolności, wskazując, że zarówno aresztowanie, jak i zatrzymanie musi mieścić się w granicach prawa i być stosowane w możliwie najkrótszym czasie. Nakazuje dziecko pozbawione wolności traktować humanitarnie, z poszanowaniem przyrodzonej godności - powinno ono mieć zapewnioną prawną pomoc. Konwencja wyróżnia przy tym m.in. dzieci, które "padły ofiarą jakiejkolwiek formy zaniedbania", wskazując na potrzebę zapewnienia im właściwej rehabilitacji fizycznej i psychicznej oraz reintegracji społecznej odbywanej w środowisku, które sprzyja jego zdrowiu i zapewnieniu szacunku i godności dziecka (art. 39). Wyraźnie podkreślone są w niej prawa dziecka podejrzanego, oskarżonego lub uznanego winnym naruszenia przepisów prawa karnego (w polskim prawie to nieletni). Przede wszystkim eksponowane jest jego prawo do traktowania w sposób sprzyjający poczuciu i wartości dziecka, które umacnia w nim poszanowanie podstawowych praw i wolności innych osób oraz uwzględnia wiek dziecka i celowość sprzyjania jego reintegracji dla podjęcia przez nie konstruktywnej roli w społeczeństwie (art. 40 ust. 1). W Konwencji wskazuje się, że temu celowi służyć ma zapewnienie przestrzegania zasady legalizmu oraz enumeratywnie wyliczone gwarancje procesowe. Są to m.in.: zasada domniemania niewinności, zasada bezpośredniej informacji o zarzutach i zapewnienie nieletniemu prawnej lub innej pomocy w celach obrony, zasada rzetelnego procesu - a więc rozpatrzenie sprawy bez zbędnej zwłoki, przez niezawisłą i bezstronną władzę lub organ sądowy w uczciwym procesie prowadzonym zgodnie z prawem, zabezpieczenie prawnej pomocy, jeżeli tylko nie będzie to uważane za niezgodne z najwyższym interesem dziecka z uwagi na jego wiek lub sytuację, zabezpieczenie wolności od przymusu składania zeznań i wymuszania przyznania się do winy, równoważne przesłuchania świadków strony przeciwnej i świadków nieletniego, prawo do odwołania się od wyroku do wyższego organu kompetentnego, bezstronnego, niezawisłego. Konwencja zaleca tworzenie prawa wyspecjalizowanego w sprawach nieletnich, w których określona zostanie m.in. dolna granica wieku, poniżej której istnieć będzie domniemanie niezdolności do naruszenia prawa karnego (art. 40 ust. 3 lit. a). Podobnie - wskazuje, że celowe jest stosowanie środków oddziaływania pozasądowego pod warunkiem poszanowania praw człowieka i gwarancji prawnych.
W ustalaniu standardów postępowania w sprawach nieletnich duże znaczenie mają wskazania ONZ zawarte we Wzorcowych regułach minimalnych dotyczących wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich (reguły beijińskie) przyjęte rezolucją ZO NZ 40/33 z 29.11.1985 r.73 oraz Wskazania NZ dotyczące zapobiegania przestępczości nieletnich, zaaprobowane rezolucją ZO NZ 45/112 z 14.12.1990 r. (reguły rijadzkie).
Reguły z Beijing wskazują na prawo nieletniego do korzystania z pomocy obrońcy w toku całego postępowania, prawo do udziału rodziców również w całym postępowaniu w sprawie nieletniego, prawo do ochrony prywatności nieletniego i - będącą jego konsekwencją - zasadę niejawności postępowania i tajności dokumentacji zebranej w sprawie nieletniego (art. 21), prawo do milczenia, prawo do swobody wypowiedzi, prawo do informacji o sprawie, prawo zadawania pytań i konfrontacji ze świadkami, prawo do sądowej kontroli instancyjnej.
Nieletni aż do prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy korzysta z domniemania niewinności.
Według tych reguł postępowanie w sprawie nieletniego powinno być prowadzone zgodnie z zasadami równości i sprawiedliwości. Istotne jest dla poziomu gwarancyjności praw nieletniego w postępowaniu sądowym, że wskazane reguły, w tym też te, które eksponują prawa nieletniego, powinny być również wzorcem dla postępowania w sprawach o demoralizację nieletniego, a nie tylko w sprawach o czyn karalny przez niego popełniony.
Jednym z podstawowych zarzutów stawianych polskiej ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich był brak w niej ekspozycji praw nieletniego w tym postępowaniu. Starano się go uzupełnić w treści nowelizacji NielU z 30.8.2013 r.74 Bezpośrednim impulsem tych zmian była przegrana przez Polskę sprawa dotycząca nieletniego przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka75. Trybunał zarzucił na tle tej sprawy m.in. że pojęcie dobra nieletniego powinno być mocno związane z gwarancjami procesowymi nieletniego, których wówczas brakowało w NielU.
Ujęcia zasad postępowania z nieletnimi sprawcami czynów zabronionych zmieniały się w czasie, pod wpływem różnych tendencji prawa karnego czy wizji sposobów traktowania nieletnich przez prawo. Tak więc początków prawa nieletnich należy szukać przede wszystkim w pojedynczych przepisach prawa, zwłaszcza prawa karnego materialnego, chociaż i w dawnym prawie cywilnym odnaleźć można normy odrębne dotyczące nieletnich, uwzględniające w jakiejś mierze poziom rozwoju dziecka, właściwości związane z jego wiekiem i jego szczególne potrzeby, zwłaszcza wychowawcze. Najczęściej w dalekiej przeszłości określano postępowanie z nieletnimi na tle określonych typów rodzajowych przestępstw76 i zazwyczaj poprzestawano na łagodzeniu wobec nieletnich wymiaru kar przewidzianych za dane przestępstwa, z wyłączeniem kary śmierci i innych najsurowszych kar.
Takie normy szczególne odnaleźć można np. w najdawniejszym prawie rzymskim, a także w dawnym prawie polskim77. Dotyczyły one przede wszystkim lub wyłącznie kwestii odpowiedzialności nieletniego za czyny przestępne. Długo jednak u ich podstaw utrzymywało się przekonanie ustawodawców, że nieletni jest "małym dorosłym", a więc, że posiada już wszystkie właściwości jakie cechują dorosłego, tylko są one, tak jak jego odpowiedzialność - ułamkowo mniejsze. Nie rozumiano odrębności dzieciństwa, jako istotnego okresu życia człowieka, charakteryzującego się swoistymi właściwościami. Nieletni nie wymagał specjalnego traktowania, jedynie kary wobec niego orzekane były łagodzone w proporcji do jego zmniejszonej winy78, czasami jednak wyłączano możliwość stosowania najsurowszych kar, w tym kary śmierci79. W niektórych przepisach stosowanych wobec nieletnich przewidywano możliwość zobowiązania nieletniego do wynagrodzenia wyrządzonej szkody80.
Taki system postępowania względem nieletnich opierał się na przyjmowanym wówczas poglądzie, że dziecko jest dopiero zadatkiem na człowieka, wymaga dyscypliny i surowego traktowania81.
Na ogół uważano, że "kara stosowana wobec nieletniego, była zdolna poprawić nieletniego", gdyż "cierpienia i niedogodności połączone z wykonaniem kary wpłyną na nieletniego korzystnie, że (...) w przyszłości wstrzyma się od popełnienia przestępstwa nie chcąc się narażać na cierpienia z karą połączone"82. Jednak i wówczas, chociaż nieczęsto, zwracano uwagę na konieczność nie tylko karania, ale i wychowywania nieletnich83. W Anglii już od XVI w. zaczęto tworzyć specjalne zakłady dla nieletnich84. Podobnie we Włoszech od XVII w. powstawały zakłady poprawcze dla nieletnich. Papież Klemens XI w 1703 r. polecił tworzyć odrębne zakłady dla nieletnich, ukazując niebezpieczeństwa przebywania nieletnich w zakładach dla dorosłych85.
Dość późno jednak, bo od XVIII w. zaczęto dostrzegać odrębność wieku dziecięcego, jednak dopiero w II połowie XIX w. zaczęto formułować postulaty odrębnego traktowania nieletnich w prawie i z uwagi na jego niedojrzałość biopsychiczną i społeczną widziano potrzebę otoczenia go opieką i ochroną oraz konieczność uznania jego praw.
W najdawniejszych przepisach prawa karnego można jednak odnaleźć regulacje dotyczące postępowania z nieletnimi sprawcami czynów przestępnych.
Biorąc pod uwagę najbardziej typowe rozwiązania można wskazać - w perspektywie minionych wieków niemal aż do końca XIX w., w którym rozpoczęły się reformy traktowania nieletnich przez prawo - trzy modele postępowania dotyczącego dzieci w konflikcie z prawem karnym.
Dla ewolucji prawa nieletnich istotne znaczenie miał model postępowania z nieletnimi wypracowany w prawie rzymskim i rozpowszechniony na wiele wieków w Europie - również dzięki prawu kanonicznemu, które na nim oparło swoje rozwiązania.
W starożytnym Rzymie dziecko podlegało początkowo absolutnej władzy ojca rodziny, który miał prawo domowego karcenia86. Jednak z biegiem lat, w prawie rzymskim wprowadzano przepisy dotyczące odpowiedzialności karnej nieletnich. Ułożyły się one w model, który uzyskał moc powszechnie obowiązującą. Wyróżniano w nim trzy grupy wiekowe, dostosowując do nich reakcję na czyny przestępne popełniane przez nieletnich. Do pierwszej zaliczano dzieci do 7. roku życia (infantes). Dzieci nie ponosiły odpowiedzialności karnej za czyny przestępne87, jednak mogły za nie podlegać skarceniu przez ojca rodziny. Dziecku nie można było przypisać zamiaru z powodu braku zdolności do zrozumienia znaczenia swojego czynu. Po ukończeniu przez dziecko 7 lat rozwarstwiano postępowanie wobec nieletnich (impuberens, infantia maiores), inaczej sytuując zdolność wiekową odpowiedzialności nieletniego i uzależniając ją od zdolności zrozumienia przestępności czynu. I tak wprowadzając odpowiedzialność warunkową zależną od zdolności do zrozumienia przez nieletniego, że popełnia przestępstwo (doli capax), przyjmowano, że taką odpowiedzialność ponoszą dziewczęta w wieku od 7-12 roku życia, oraz chłopcy od 7-14 roku życia. Jednak wprowadzono również dwie podkategorie wiekowe - bliska wieku dziecięcego (proximus infantiae) obejmująca dziewczęta i chłopców od 7-10 lat oraz kategoria zróżnicowana wiekowo kategoria bliskich dojrzałości (proximus pubertatis) (dziewczęta: 10-12 i chłopcy: 10-14 lat). Granice wiekowe 14 i 12 lat wyznaczały próg dojrzałości prawnokarnej. W odniesieniu do pierwszej podkategorii wiekowej, co do zasady, przyjmowano, że nieletni nie jest jeszcze zdolny do zrozumienia przestępności czynu, czyli, że jest nieodpowiedzialny karnie, chyba że ustali się przed sądem, że jest inaczej, a nieletni działał w ramach "złego zamiaru". Po ukończeniu 7. roku życia nieletniego badano pod kątem tego, czy jego karanie jest możliwe z uwagi na poziom jego rozwoju. Natomiast w odniesieniu do drugiej podkategorii wiekowej - odwrotnie, przyjmowano, że starszy nieletni, co do zasady, jest już zdolny do zrozumienia przestępności czynu, chyba że wykaże się, iż takiej zdolności jeszcze nie osiągnął88. Badano więc, czy nieletni był już "doli capax". Można więc przyjąć, że wobec nieletnich tej kategorii wiekowej odpowiedzialność karną wyznaczała zasada indywidualizacji oparta na badaniu wiadomości bezprawności czynu. Kary wymierzane nieletnim były albo znoszone, albo łagodzone w stosunku do tej jaką ponosili dorośli. Trzecia kategoria wyróżniana w prawie rzymskim obejmowała dziewczęta od 12. roku życia do 25 lat, oraz chłopców od 14. roku życia do 25 lat. Ponosili oni pełną odpowiedzialność karną za najcięższe zbrodnie, natomiast gdy byli sprawcami lżejszych przestępstw - kara mogła być złagodzona według uznania sędziego89. Podział na grupy wiekowe "młodszych" i starszych" nieletnich oraz uzależnienie odpowiedzialności od zdolności zrozumienia przestępności czynu oraz łagodzenie kar wymierzanych nieletnim przetrwał jako główny element modelu postępowania w sprawach nieletnich w ustawodawstwie wielu państw europejskich aż do XIX w.
W XVIII w. we Francji zaczął kształtować się inny model postępowania w sprawach nieletnich. Wprowadzony do KK z 1791 r. przejęty został i rozwinięty w KK z 1810 r. Kodeks ten przyjął wiek dojrzałości prawnokarnej na poziomie 16. roku życia, uzależniając traktowanie nieletniego od kryterium rozeznania, czyli zdolności do rozpoznania znaczenia czynu i kierowania swoim postępowaniem. Sędzia zobowiązany był każdorazowo badać, czy nieletni działał z rozeznaniem. Jeżeli w chwili czynu nieletni działał z rozeznaniem, był w pełni odpowiedzialny i mógł być skazany na kary przewidziane za dane przestępstwo. Jednak kara wymierzona była łagodniejsza, ponieważ nieletniość była okolicznością łagodzącą. Gdy natomiast nieletni popełniający czyn zabroniony jako przestępstwo nie miał rozeznania, był uniewinniany, i albo powierzany rodzicom lub orzekano wobec niego środki wychowawcze lub dom poprawczy, gdzie mógł przebywać do ukończenia 20. roku życia90. Granica nieletniości została we Francji w 1906 r. podwyższona do lat 18. Natomiast w 1912 r. istotnie zmieniono wskazane zasady, przyjmując, że nieletni do 13. roku życia nie ma jeszcze rozeznania i jest zawsze nieodpowiedzialny. Jego sprawa była rozpatrywana przez sąd cywilny, nie karny. Po przekroczeniu 13. roku życia nieletni działający z rozeznaniem odpowiadał za swoje czyny przed specjalnym sądem dla nieletnich i młodocianych, przy zastosowaniu specjalnej procedury91.
Trzeci dawny europejski model postępowania w sprawach nieletnich to model oparty na prawie austriackim, wskazany w Księdze ustaw na zbrodnie i ciężkie policyjne przestępstwa z 1803 r. (Franciscana, Lwów 1804) wprowadzał odmienne podstawy odpowiedzialności nieletniego za popełnienie przestępstwa. Wiek, od którego rozpoczynała się odpowiedzialność nieletniego, został wyznaczony na 14. rok życia. Sposób postępowania wobec nieletniego zależny był nie od poziomu rozwoju i możliwości zrozumienia znaczenia czynu, ale od kategorii przestępstwa, którego się dopuścił. Jeżeli nieletni po ukończeniu 14. roku życia popełnił zbrodnię, odpowiadał jak za ciężkie policyjne przestępstwo (r. III § 28a). Wymierzana mu kara "zamknięcia w osobnem miejscu podług okoliczności" wynosiła od 1 miesiąca do 6 miesięcy i mogła być zaostrzona postem, chłostą cielesną i ciężką robotą (§ 29), co zależało od wielkości i istoty przestępstwa, wieku przestępcy, "im bardziej tenże do letniości się zbliża, umysł przestępcy im bardziej w nim, tak z teraźniejszej czynności, jako też z poprzedniczego sprawowania się, jego własny powód wewnętrzny, szkodliwe skłonności, jego złość lub niepoprawność się okazuje (§ 30). Jednak kodeks przewidywał równocześnie z taką karą, oprócz pracy stosownej do sił nieletniego, że "zawsze zgodna z zamiarem nauka od proboszcza lub katechety połączona być ma" (§ 31). Natomiast gdy nieletni popełnił ciężkie policyjne przestępstwo, kończyło się wymogiem wymierzenia kary domowej, a gdyby to nie było możliwe, karę taką powinna wymierzyć "zwierzchność polityczna". Wiek - do 20. roku życia był ponadto okolicznością łagodzącą w sytuacji, gdy m.in. wychowanie sprawcy "bardzo było zaniedbane" (§ 39 cz. I, rozdz. 1).
Wskazane trzy modele postępowania w sprawach nieletnich miały różny zasięg i wpływ na przyjmowane sposoby traktowania nieletnich, ale niewątpliwie wyznaczały one główne trendy ustawodawcze w wielu krajach Europy. Na ich podstawie wykształciły się również modele mieszane postępowania z nieletnimi.
Inne spojrzenie, a w związku z tym i inne postulaty postępowania wobec nieletnich będących w konflikcie z prawem karnym przyniosły: szkoła pozytywna i socjologiczna prawa karnego. Ale podstawy odmiennego widzenia tych spraw zawdzięcza się także rozwojowi innych dziedzin nauki - zwłaszcza psychologii i pedagogiki. Szkoła pozytywna akcentowała odrębności biopsychospołeczne nieletniego, a więc jeszcze dziecka i konieczność ich uwzględniania w rodzaju i treści środków stosowanych wobec nieletnich. Jednak nie wszystkie poglądy tej szkoły znamionowały postęp w traktowaniu nieletnich. Przykładem mogą być poglądy C. Lombroso i innych przedstawicieli tej szkoły podkreślające istnienie "urodzonych przestępców", co odnosiło się również do nieletnich. Lombroso uznając, że skłonności do popełniania zbrodni objawiają się już od najwcześniejszego dzieciństwa, proponował "przytułki dożywotnie dla nieletnich posiadających uparte skłonności zbrodnicze lub dotkniętych obłędem moralnym"92.
Bardziej jednolite i zmierzające do rzeczywistego wypracowania nowego modelu postępowania w sprawach nieletnich były w tej kwestii postulaty szkoły socjologicznej. To w jej ramach opracowane zostały odmienne od dotychczasowych zasady traktowania nieletnich. Proponowano m.in. zerwanie z więzieniem stosowanym wobec nieletnich i zastąpieniem go środkami wychowawczymi i poprawczymi. To tej szkole zawdzięcza prawo nieletnich uznanie, że nieletni to nie "mały dorosły, ale dziecko o właściwościach osobowych charakterystycznych dla jego wieku, stopnia rozwoju i potrzeb". Dostrzeżono, że: "dziecko, które spełniło przestępstwo, jest w ścisłym związku z dzieckiem opuszczonem, zaniedbanem i krzywdzonem, że największy kontyngent przestępców dają dzieci ulicy, o które nikt się nie troszczy, nad któremi nikt nie czuwa" - jak pisał, zajmujący się tą kwestią A. Mogilnicki, biorący udział w Kongresach międzynarodowych poświęconych tym problemom93. Już pod koniec XIX w. zaczęto na międzynarodowych kongresach kryminologicznych domagać się całkowitej zmiany podejścia do postępowania w sprawach nieletnich, krytykując francuską koncepcję rozeznania i domagając się uznania, że nieletni nie ma zdolności do zawinienia. Wskazywano też na dzieci zaniedbane wychowawczo i konieczność opieki nad nimi. Na kongresie w 1890 r. ustalono, że względem dzieci do 14. roku życia nie powinny być stosowane żadne środki o charakterze prawnokarnym, zaś w odniesieniu do nieletnich w wieku powyżej tego roku nie należy posługiwać się kryterium rozeznania, oraz że postępowanie wobec dzieci, które popełniły przestępstwo, jak i dzieci zaniedbanych powinno być oparte na zasadzie indywidualizacji94. Oceniając uchwały Kongresów dotyczących nieletnich, A. Mogilnicki dość idealizująco napisał, że na nich zalecono, "zamiast walki z przestępstwem przez krzywdę i cierpienie, podjęcie tej walki w zupełnie inny sposób - przez miłość i szczęście"95.
Jak pisał A. Mogilnicki, "w końcu XIX, a zwłaszcza na początku XX wieku, na całym niemal świecie rozpoczął się obszerny i głęboko sięgający ruch, skierowany ku wprowadzeniu walki z przestępczością nieletnich na zupełnie nowe, nieznane poprzednio, tory (...). Przede wszystkiem wszędzie już zgodzono się na to, że walka z przestępczością nieletnich musi zejść z dotychczasowej drogi zwykłej, choćby złagodzonej represji karnej, że kara jest środkiem, nie tylko niewystarczającym do zwalczania przestępstw nieletnich, ale przeciwnie - częstokroć wprost szkodliwym, że z dzieckiem, które spełniło czyn, zabroniony przez ustawę karną, nie można postępować tak, jak z dorosłym przestępcą, lecz należy je poddać innym sądom, innej swoistej procedurze i zamiast - względnie oprócz - kary stosować doń środki wychowania i opieki"96.
Wówczas powstały także pierwsze ustawy uwzględniające nowe trendy w traktowaniu nieletnich. Miały one u podstaw pogląd o konieczności opieki nad dziećmi, które popełniały czyny zabronione pod groźbą kary. Rezygnowały - co do zasady - z karania nieletnich na rzecz funkcji opiekuńczo-ochronnych i wychowawczych. Odrzucały zatem koncepcję karania nieletniego tak jak dorosłego, tylko w zmniejszonym stopniu. Ważnym kryterium postępowania z nieletnimi stała się koncepcja "dziecka w niebezpieczeństwie", "dziecka w potrzebie"97, co wychodziło już poza dotychczasowy zakres prawa dotyczącego nieletnich. Nieletni według tych kryteriów był widziany jako dziecko, którego nie wychowano "należycie i nie wpojono (...) zasad etycznych"98. Uważano, że dziecko, co do zasady, nie powinno ponosić odpowiedzialności karnej, w związku z tym nie można wobec niego stosować kary. Wypracowano wówczas katalog środków wychowawczych i poprawczych stosowanych w zależności od wieku nieletniego, jego potrzeb wychowawczych i właściwości osobistych, co gwarantowała wdrożona w tym postępowaniu zasada indywidualizacji traktowania nieletnich. Dopuszczalna stała się ingerencja sądu gdy zagrożone było dobro dziecka, a ponadto do nieletnich można było stosować środki opiekuńcze, chroniące go przed grożącymi mu niebezpieczeństwami, niemające charakteru prawnokarnego czy quasi-karnego, jak np. zakład poprawczy.
W tamtym czasie uchwalono ustawę o dzieciach w Anglii i Walii z 1908 r.99, ustawę wprowadzającą sądy dla nieletnich w Portugalii z 1911 r.100, a także uważaną za wzorzec tego rodzaju aktów prawnych - belgijską ustawę o ochronie dzieci z 1912 r.101 oraz z tego samego roku ustawę francuską o sądach dla dzieci i młodzieży, w której jednak nadal utrzymany został dawny punkt widzenia, że to dziecko jest niebezpieczne, a nie że ono jest w niebezpieczeństwie102. Do tego cyklu ustaw zalicza się również nieco późniejszą, bo z 1918 r. - ustawę o sądach opiekuńczych w Hiszpanii103.
Ta niewątpliwie nasilona akcja ustawodawcza zmieniła kierunek ustawodawstwa dotyczącego traktowania nieletniego, kształtując nowy model prawa dotyczącego nieletnich, opartego już na nowych założeniach zwłaszcza widzeniu dziecka jako osoby o swoistych właściwościach osobowych i potrzebach - z uwagi na wiek i proces rozwoju. Uważa się, że taka tendencja ewolucji ustawodawstwa dotyczącego nieletnich powodowała, że: "nabierało ono charakteru prawa specjalnego (...) autonomicznego" 104, co może - w pewnym sensie oznaczać zaczątek prawa nieletnich. Jednak ewolucja tak ukierunkowanego prawa karnego nie była w Europie powszechna i nie zawsze obejmowała wszystkie zasady postępowania z nieletnimi. Nadal jednak w niektórych państwach stosowano przepisy przewidujące odpowiedzialność karną nieletnich opartą na winie nieletniego, lub quasi-karną opartą na rozeznaniu, stanowiącym substrat winy.
Kolejna fala reform prawa nieletnich objęła wiele państw Europy dopiero na przełomie XX i XXI w. Prawo nieletnich zmieniły m.in. Włochy, Francja, Belgia, Hiszpania, Holandia, Niemcy, Grecja, Irlandia, Litwa, Portugalia, Słowenia, Chorwacja, Finlandia105. Analizując teksty ustaw wprowadzonych w tych państwach, można zauważyć pewne wspólne tendencje rozwojowe tego prawa. Z jednej strony, wprowadzają one wiele przepisów gwarantujących respekt praw nieletniego oraz przepisów idących po myśli koncepcji prawa naprawczego z instytucją mediacji, w dużej mierze opierają się na koncepcji tzw. środków i postępowań alternatywnych, zmniejszając w ten sposób zakres odniesień tego prawa do prawa karnego. Jednak, z drugiej strony, zauważyć należy odwrotny kierunek - rozszerzania i zaostrzania, w określonych przypadkach, odpowiedzialności prawnokarnej nieletnich. Uzasadnieniem tego trendu jest wzrost przestępczości nieletnich, w tym również nieletnich coraz młodszych oraz "recydywy" nieletnich, co zrodziło konieczność wzmocnienia funkcji ochronnej prawa karnego, zwłaszcza wobec nowych form przestępczości nieletnich. Nastąpił zatem widoczny, chociaż dostosowany do poziomu rozwoju cywilizacyjnego nawrót do dawnych form traktowania nieletnich przez uznanie ich zdolności do zawinienia i wprowadzania - przynajmniej wobec starszych nieletnich odpowiedzialności karnej, chociaż złagodzonej. Ustawodawcy wielu państw uznali, że wobec nieletnich należy stosować kary kryminalne. Prawo nieletnich zdaje się zatoczyło koło - od karania do opieki i od opieki do karania (przynajmniej częściowego)106. Ten trend jest również widoczny w polskim prawie nieletnich.
Z uwagi na wielość rozproszonych źródeł dawnego prawa polskiego, zróżnicowanych podmiotowo, terytorialnie, stanowo i narodowościowo nie jest łatwo wskazać jednolity normatywny wzorzec traktowania nieletnich w dawnej Polsce. Początkowo go nie było - pisał J. Makarewicz, że "wiek nie doczekał się ustawodawczego uregulowania w Koronie"107.
Brak tego rodzaju przepisów w statutach Kazimierza Wielkiego. Jednak z pewnością kwestia odpowiedzialności dzieci za czyny zabronione stawała przed panującymi. Wskazać można na pojedyncze reguły dotyczące nieletnich znajdujące się w różnych źródłach prawa polskiego. Dopiero od XVI w. zaczynają pojawiać się przepisy traktujące o odpowiedzialności osób, które dzisiaj uznajemy za nieletnich. W statucie dla Ormian z 1519 r., który obowiązywał aż do 1789 r., zawarto wiele przepisów dotyczących dzieci, w tym także zasady ich odpowiedzialności karnej, ale również umieszczono w nim przepisy regulujące stosunki rodzice-dzieci, łącznie ze wskazaniem ich wzajemnych praw i obowiązków. Statut przyznawał rodzicom prawo karcenia dzieci, decydowania o ich losie, nakazywał szacunek wobec rodziców, wprowadzał karalność denuncjacji rodziców ze strony dzieci, nawet gdy dopuścili się oni przestępstwa, chyba że chodziło o najcięższe zbrodnie. Rodzice mieli natomiast obowiązek wychowania i edukacji dzieci tak, by żyły one zgodnie z regułami moralnymi i były przygotowane do wykonywania zawodu. Można by nawet ten fragment statutu dla Ormian uznać za prapoczątek prawa nieletnich, gdyż nie było to prawo jednostronnie ujmujące problem nieletnich jako sprawców czynów karalnych, ale stanowiące już o pewnych prawach dzieci.
Nieletni według tego Statutu ponosił odpowiedzialność karną po ukończeniu 15. roku życia za przestępstwa umyślne popełnione "w zwadzie" lub zabawie. Statut nakazywał uwzględniać okoliczności czynu, kara powinna być do niego proporcjonalna108.
Należy wskazać także na odpowiedź udzieloną w 1550 r. przez kanclerza Jana Ocieskiego sądowi grodzkiemu w Krakowie na pytanie jak postąpić z 12-letnim dzieckiem, które dopuściło się we współsprawstwie z dorosłym przestępstwa rozboju. Ocieski odpowiedział: "Pytacie się waszmość, czy odebrać gardło opryszce, co ma lat 12 i piszecie, że ma głowę na złe. Ja waszmości opowiadam moje myślenie, że kiedy on jeszcze lepak nie może wybrać żony, jeszcze za zupełnego człowieka mieć go nie można. Lecz poprawić go batogiem należy. Oddać go radzę do szkoły Panny Maryi, a on nauczywszy się co jest złe, będzie się kajał i jego głowa będzie dobra"109. T. Czacki uznał, że w Polsce dzieci do lat 7 nie ponosiły odpowiedzialności karnej110. Wskazuje się dość zgodnie, że dopiero Statuty Litewskie podjęły kwestię odpowiedzialności nieletnich w prawie ziemskim, ale związały ją jedynie z przestępstwem kradzieży. Ustaliły one granice wieku dojrzałości - I Statut litewski z 1529 r. ustalał ją na poziomie 18 lat dla mężczyzn i 13 dla kobiet (rozdz. I art. 18), II Statut litewski z 1566 r. utrzymując granice 18 lat dla mężczyzn podniósł do 15. roku życia granice dojrzałości dla kobiet (rozdz. II art. 38), natomiast III Statut litewski z 1588 r. przywrócił granice 13 lat dla kobiet (rozdz. V art. 9, rozdz. VI art. 1). Inaczej kształtowały się granice wieku dojrzałości karnej. Znane są one w kontekście przestępstwa kradzieży. Według II Statutu Litewskiego "Jeśliby się trafiło, iżby szlachcic w leciech szesnastu a niewiecey obwinion był o złodzieystwo, abo przywiedzion z licem, tedy takiemu przez młodość lat iego nie ma być policzono za złodzieystwo y nie ma być do kata w ręce y na mękę dawany. Tymże obyczajem może rozumieć y o dzieciach ludzi prostych lat niedorosłych" (rozdział XVI, art. 11). Statut przewidywał, że "niedorosły złodziej, niemający lat 16, a z licem złapany gardłem nie będzie karanym, z jego majątku szkoda sowito zostanie nadgrodzona, albo na wysługę oddany co rok 50 groszy odsługiwać ma"111.
Jednak statut przewidywał odstępstwo od tej zasady, wprowadzając obostrzoną odpowiedzialność nieletniego w wieku poniżej lat 16, gdy dopuścił się on kradzieży w recydywie. Wówczas - w myśl zasady prawa rzymskiego - malitia supplet aetatem ponosił wcześniejszą odpowiedzialność karną, chociaż nieco zmodyfikowaną złagodzeniem kary. Wymierzano mu karę cielesną, według uznania sądu, z wyłączeniem jednak orzeczenia kary śmierci. Innym sposobem postępowania wobec nieletniego przewidzianym przez Statut litewski było wynagrodzenie szkody wyrządzonej kradzieżą - płacona ona była przez rodziców lub krewnych "z nawiązką", a jeżeli nie było to możliwe, nieletni powinien odpracować szkodę własną pracą, "pókiby to zasłużył, co zaszkodził".
J. Makarewicz uważał, że sposób postępowania wobec nieletniego przewidziany w Statucie Litewskim mieścił się w późniejszym modelu francuskim, gdyż przewidywał on warunkową odpowiedzialność do lat 16. opartą na rozpoznaniu "rozejrzenia"112. Jednak nie do końca wiadomo, czy takie granice wieku odpowiedzialności nieletniego obowiązywały i w Koronie, chociaż należy zakładać, że tak było.
W takim kierunku szły także propozycje regulacji postępowania z nieletnimi zawarte w projekcie Kodeksu karnego z 1778 r. opracowanym przez A. Zamojskiego. Wyróżnił on dwie grupy wiekowe nieletnich do 12 i od 12-18 lat oraz przyjmował postępowanie z nieletnimi na tle dwóch typów rodzajowych przestępstw - zabójstwa i kradzieży. Nieletni do lat 12 nie ponosili odpowiedzialności karnej za przestępstwo kradzieży, zaś nieletni w wielu 12-18 lat ponosili odpowiedzialność karną uzależnioną od rozeznania. Gdy popełniając kradzież nieletni działał z rozeznaniem - ponosił odpowiedzialność karną złagodzoną - sędzia wymierzał mu karę arbitralną, chyba że nieletni już miał świadomość tego, że dopuścił się kradzieży i przedmiot kradzieży np. ukrywał, sprzedał - wówczas ponosił pełną odpowiedzialność karną113.
Podobnie łagodzono karę, gdy nieletni dopuścił się zabójstwa lub zabójstwa z zasadzki. Nieletni nie był więc uwolniony od odpowiedzialności karnej, a sędzia wymierzał mu karę arbitralną - pozbawienia wolności w miejsce grożącej za te czyny kary śmierci. Warunkiem jednak było, aby "złość nad lata" nie przechodziła, gdyż wówczas należało wymierzyć karę śmierci114.
Inne prawo obowiązywało w miastach. Wzorem dla miast lokowanych na prawie niemieckim było przede wszystkim prawo magdeburskie. Wyróżniano w nim dwa okresy wiekowe nieletniości. Kwestię tę przedstawia B. Groicki w pracy: Artykuły prawa maydeburskiego które zowią Speculum Saxonum (...) z 1558 r. (Przemyśl 1629), w której zawarty był rozdział "O dzieciach, które lat nie mają". Pisał Groicki, że: "dziecię, póki lat roztropnych nie przyjdzie, o żaden występ na gardle nie ma być karane. Jeśliby kogo zabił lub ochromił tedy opiekun z jego imienia powinien to nagrodzić i zapłacić, także i szkody, które by dziecię uczyniło, gdyby na nie wedle prawa dowiedziono". Wskazał również: "A wszakoż dziecię niegdy bywa karane za wielki występ, które jest już blisko lat roztropnych: ale jeśliby był jeszcze bliższy dzieciństwa niźli lat ustawionych, to jest czternaście lat, tedy nie ma bydź karan na gardle, ale opiekun zań zapłacić ma. Dziecię a szalony gwałtu czynić nie mogą, bo gwałtu nie może nikt uczynić, jeno ci, co to czynią umyślnie a dobrowolnie, a dzieci i szaleni, ci rozmysłu nie mają. A tak na gardle nie mają być karani"115. Ten sam autor w "Rejestrze do Porządku i do Artykułów prawa majdeburskiego i cesarskiego" z 1567 r. wskazał, że: "Lat dwojakie jest uznanie: jedno młodzieństwa albo możności rodzenia, łacinnicy zwą annos pubertatis; drugie - roztropności (...) annos discretionis. Lata młodzieństwa - annos pubertatis - mężczyźnie wedle prawa liczą 14 lat, dzieweczce - 13. Lata roztropności mężczyźnie 21 lat. Ale wedle prawa miejskiego lata młodzieństwa i roztropności nazywają 14 lat, dzieweczce 13". Tak więc miasta lokowane na prawie niemieckim przyjmowały model rzymski116.
Podobnie nieletnich traktowało miejskie prawo chełmińskie, z tym że pełna odpowiedzialność karna nieletniego rozpoczynała się rok później, a więc od 15. roku życia117.
W konsekwencji rozbiorów Polski na ziemiach polskich obowiązywały trzy systemy prawa karnego państw zaborczych. Jedynie przez 30 lat na terytorium Królestwa Polskiego obowiązywał Kodeks Karzący, będący pierwszym polskim kodeksem karnym. Postępowanie wobec nieletnich regulowane w nim było zgodnie z modelem austriackim, co oznaczało, że różnicował ich traktowanie nie tylko w zależności od wieku, ale i od rodzaju przestępstw. Kodeks ten wprowadzał trójpodział przestępstw wyróżniając zbrodnie, występki i przewinienia policyjne. Małoletni, bo tak nazywano w nim nieletnich, za zbrodnie popełnione z działania odpowiadali po ukończeniu 15. roku życia, a z zaniechania - po ukończeniu 18. roku życia. Karani za takie czyny byli według przepisów przewidzianych dla występków118. W art. 237 ustalono, że małoletni tacy powinni być poprawczo karani albo za zbrodnie, za które z uwagi na wiek nie ponoszą odpowiedzialności karnej, albo za czyny kwalifikowane jako występki. Jednak kary te można było stosować wobec nieletnich dopiero po ukończeniu 12. roku życia, można więc przyjąć, że zasadą była nieodpowiedzialność nieletnich poniżej tego wieku. W takich przypadkach jedynie "domowemu skarceniu" podlegali (art. 238), podobnie jak za popełnienie przewinień policyjnych, nieletni do 18. roku życia (art. 479). Odpowiedzialność karna obejmowała nieletniego powyżej 12. roku życia popełniającego zbrodnie. Mógł być on skazany na karę zamknięcia w domu poprawy lub aresztu w wymiarze do 1 roku, co mogło być zaostrzone postem. Jednak Kodeks wskazywał równocześnie okoliczności, które powodowały zaostrzenie kary wymierzanej nieletnim, wśród których był m.in. wiek "bardziej do letności zbliżony", wyższy stopień złości i niepoprawność (art. 240). Istotne znaczenie, charakteryzujące postępowanie z nieletnimi według Kodeksu Karzącego miało połączenie kary z oddziaływaniem wychowawczym. Kara pozbawienia wolności, obok stosownej do wieku pracy, była połączona z nauką zwłaszcza moralności i religii (art. 241 Kodeksu Karzącego). Nieletni popełniający lżejsze występki podlegali domowemu skarceniu, a za występki zagrożone karą "zamknięcia poprawczego drugiego i trzeciego stopnia" wobec nieletnich stosowano zamknięcie poprawcze na okres do 6 tygodni, z dodaniem obostrzeń (art. 24). Z mocą od 1.1.1848 r., uchylono Kodeks karzący, i ukazem z 12.3.1847 r. wprowadzono na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego tzw. wersję polską rosyjskiego Kodeksu Kar Głównych i Poprawczych (Kodeks kar głównych i poprawczych, Warszawa 1847). Według art. 101 tego kodeksu "dzieci nie mające siedmiu lat wieku, jako nie mogące jeszcze mieć dokładnego pojęcia o tem co czynią, nie ulegają karze za popełnione przestępstwa lub wykroczenia, lecz oddane będą rodzicom, opiekunom lub krewnym, dla upomnienia i udzielenia im na przyszłość stosownych przestróg i nauki". Natomiast dzieci od 7 do 10 lat nie podlegały karze, ponieważ "dokładnego pojęcia o swych obowiązkach" jeszcze nie miały. Oddawane były pod ścisły dozór rodzicom lub krewnym w celu skarcenia i udzielenia im stosownej nauki. Taka reguła była stosowana również wobec dzieci w wieku od 10. do 14. roku życia, gdy popełnili przestępstwo bez świadomości jego bezprawności (art. 144). Wobec nieletnich w wieku od 10 do 14 lat, ale działających ze świadomością bezprawności czynu, stosowana była kara złagodzona według wskazówek kodeksowych ze względu na ciężar popełnionego czynu. Mogli być oni skazani na pozbawienie wszelkich praw i zesłanie na Syberię, ale bez kar cielesnych lub gdy karą za przestępstwa była kara zesłania i osiedlenia byli skazywani na zamknięcie w klasztorze lub zamknięcie w domu poprawy na czas od 5-8 lat, również bez kar cielesnych, a gdy popełnili lżejsze przestępstwo czas umieszczenia we wskazanych instytucjach wynosił od 2 miesięcy do jednego roku (art. 145). Nieletni w wieku od 14. roku życia do 21 lat podlegali takim samym karom jak dorośli, z tym, ze skracano czas ich trwania. Przewidywano również inne złagodzenia kar stosowanych wobec nieletnich w tym wieku. Przepisy te były częściowo zmieniane, przy czym najpoważniejsze z nich wiązały się z ustawą z 1897 r., która wprowadziła odpowiedzialność warunkową nieletnich w wieku od 10. do 17. roku życia uzależnioną od rozeznania. Gdy działali bez rozeznania, stosowano wobec nich środki wychowawcze. Jeżeli działali z rozeznaniem - w zależności od wieku stosowano wobec nich umieszczenie w zakładzie wychowawczo-poprawczym lub w specjalnych oddziałach więziennych, a wobec nieletnich starszych stosowano kary takie jak wobec dorosłych, ale łagodzone z wyłączeniem kar najsurowszych, jak kara śmierci, ciężkich robót czy zesłania na Syberię119. Od 1915 r. na terenach b. Królestwa Polskiego i b. zaboru rosyjskiego wprowadzono kodeks Tagancewa z 1903 r.120 i to on obowiązywał aż do 1932 r. Problem odpowiedzialności karnej nieletniego regulował on według modelu francuskiego, uzależniał bowiem postępowanie w sprawach nieletnich od rozeznania. Według tego kodeksu nieletni nie ponosił odpowiedzialności karnej do ukończenia lat 10 (art. 40). Również nie ponosił odpowiedzialności karnej nieletni w wieku od 10. do 17. roku życia, jeżeli nie mógł zrozumieć istoty i znaczenia popełnionego czynu lub kierować swoimi czynami (art. 41). Wobec takiego nieletniego można było zastosować dozór odpowiedzialny rodziców lub opiekunów, lub innym osobom zasługującym na zaufanie, natomiast, gdy taki nieletni był sprawcą zbrodni - mógł być również umieszczony w zakładzie wychowawczo-poprawczym, gdzie pozostawał do 21. roku życia (art. 41). Minimalny okres pobytu w takim zakładzie wynosił rok, a maksymalny - do ukończenia 18. roku życia, natomiast nieletni umieszczony w zakładzie po ukończeniu 15 lat mógł w nim przebywać do pełnoletności.
Druga kategoria nieletnich to dzieci w wieku od 10. do 17. roku życia, działający z rozeznaniem. Kodeks przewidywał, że tacy nieletni, gdy popełnili przestępstwo zagrożone karą śmierci lub dożywotniego więzienia podlegali karze więzienia od 8 do 12 lat. Gdy za przestępstwo groziła kara ciężkiego więzienia terminowego i więzienia od roku i 6 miesięcy do lat 6 - zamknięcie w więzieniu do lat 8, przy czym kary te należało złagodzić. Jeżeli sąd stwierdził, że przyczyną przestępstwa było złe wychowanie lub gdy "można przypuszczać, że należałoby użyć środków przyzwyczajenia sprawcy do życia, odpowiadającego wymaganiom prawa, sąd mógł zrządzić umieszczenie nieletniego w zakładzie wychowawczo-poprawczym". W wypadkach mniejszej wagi sąd mógł poprzestać na naganie. Nieletni w zakładach wychowawczo-poprawczych mogli pozostawać nie dłużej niż do ukończenia 21. roku życia. Odbywali oni karę więzienia w specjalnych oddziałach (art. 55). Wobec nieletnich w wieku od 10 do 17 lat nie orzekano kar dodatkowych, z wyjątkiem nieletnich w wieku od 14. do 17. roku życia, którzy popełnili zbrodnię, a zamiast kary śmierci lub dożywotniego więzienia zamieniono na więzienie. Stosowano do nich skutki skazania przewidziane przy skazaniu na te kary (art. 56).
Na ziemiach polskich pod zaborem niemieckim, a później po odrodzeniu Polski aż do 1932 r. obowiązywał Kodeks Karny Rzeszy Niemieckiej z 15.5.1871 r.121, według którego dzieci do lat 12 nie ponosiły odpowiedzialności karnej. Jeżeli nieletni w wieku od 12. roku życia do 18 lat - popełnił przestępstwo, działając bez "rozeznania potrzebnego do poznania jego karalności" (§ 56) należało go uniewinnić, ale sąd zobowiązany był postanowić, czy nieletniego należy oddać rodzinie, czy umieścić go w zakładzie wychowawczym lub poprawczym, gdzie przebywał tak długo, aż władze zakładu uznały, że nie jest to już potrzebne, jednak nie ponad 21. rok życia (§ 56). Jeżeli nieletni w wieku od 12. do 18. roku życia popełnił czyn zabroniony z rozeznaniem podlegał karze za popełnione przestępstwo, ale kara była odpowiednio łagodzona. Nie można było mu wymierzyć kary śmierci ani dożywotniego więzienia - za przestępstwa zagrożone takimi sankcjami wymierzano nieletniemu karę więzienia od 3 do 15 lat. Jeżeli czyn zagrożony był karą dożywotniego osadzenia w twierdzy - nieletniemu wymierzano karę osadzenia od 3 do 15 lat. Jeżeli natomiast groziła mu kara ciężkiego więzienia lub inny rodzaj kary, należało wymierzyć karę między dolnym zagrożeniem a połową najwyższego zagrożenia karą, podobnie przeliczano grożącą za przestępstwo popełnione przez nieletniego karę ciężkiego więzienia. Karę ciężkiego więzienia tak przeliczoną zastępowało więzienie też w ten sposób wymierzane. Jednak sądy skazujące na tę karę najczęściej wnioskowały o ułaskawienie nieletniego lub orzekały warunkowe zawieszenie wykonania tej kary czy warunkowe zwolnienie (§ 57). Istniała także możliwość skazania nieletniego za lżejsze przestępstwa na karę nagany. W razie popełnienia innych przestępstw kara pozbawienia wolności była łagodzona do połowy jej ustawowego wymiaru122.
Na ziemiach b. zaboru austriackiego ostatnim aktem prawnym przed odzyskaniem niepodległości regulującym m.in. postępowanie w sprawach nieletnich była ustawa karna austriacka z 27.5.1852 r. (UKA)123. Rozwiązania przyjęte w tej materii przez UKA mieściły się w modelu postępowania w sprawach nieletnich przyjmowanym w tym systemie prawa od dawna, oczywiście ze zmianami humanizującymi to prawo, stosownie do ówczesnych tendencji rozwojowych. Rozróżniano zatem sposób traktowania nieletnich w zależności od rodzaju przestępstw z uwagi na ich ciężar gatunkowy. UKA wyróżniała trzy okresy wiekowe nieletniości - do 10. roku życia, od 10. do 14. i od 14. do 20. roku życia. Traktowanie nieletnich było zależne od wieku nieletniego sprawcy czynu zabronionego i rodzaju popełnionego przestępstwa.
Nieletni do 10. roku życia nie ponosili odpowiedzialności karnej, podlegali jedynie domowemu skarceniu (§ 237 UKA). Po przekroczeniu 10. roku życia do 14. - nieletni był karany za popełnienie zbrodni jak za przekroczenia. UKA w Rozdz. I § 2 lit. d wyraźnie stanowiła, że czyn popełniony przez nieletniego w tym wieku "tylko z powodu małoletności nie uważa się za zbrodnię" (§ 237 UKA). Można było wówczas skazać ich na zamknięcie w odosobnionym miejscu stosownie do okoliczności - od 1. dnia do 6 miesięcy, przy czym można było tę karę zaostrzyć (§ 270 UKA). Wymierzając tę karę należało m.in. uwzględnić wiek, stosownie do tego, czy zbliża się do dojrzałości, usposobienie umysłu, według własnowolności okazującej się tak w obecnej czynności, jak i w poprzednim zachowaniu się wedle bardziej szkodliwej skłonności, złośliwości albo niepoprawności. Z karą należało połączyć "stosowną pracę" i "naukę duszpasterza" (§ 271 UKA). Praca musiała być dostosowana do sił nieletniego (§ 272 UKA). Natomiast, jeżeli nieletni dopuścił się występku lub przekroczenia, pozostawiano go "domowemu skarceniu, a "w braku tegoż albo stosownie do szczególnych okoliczności "skarceniu i zaradzeniu przez władze bezpieczeństwa"".
Jeżeli sprawca zbrodni nie ukończył lat 20 - nie można było wymierzyć mu za zbrodnię kary śmierci, ani dożywotniego więzienia, a w miejsce tych kar należało orzec karę ciężkiego więzienia od 10 do 20 lat (Rozdz. IV § 52 UKA).
Po opuszczeniu Warszawy przez okupacyjne wojska niemieckie w 1915 r. Główny Sąd Obywatelski powołał do życia pierwszy w Polsce specjalny sąd dla nieletnich, jednak nie rozpoczął on funkcjonowania z uwagi na zniesienie Sądu Obywatelskiego124. Pozostał po nim regulamin tego sądu, autorstwa M. Korenfelda, będący właściwie projektem całościowej ustawy o nieletnich. Proponował on podział nieletnich na grupy wiekowe i dostosowanie doń środków reakcji na czyny przez nich popełniane. Był zwolennikiem karania nieletnich, ale obok tego przewidywał stosowanie środków wychowawczych i poprawczych125. W tym czasie powstało kilka autorskich projektów ustawy regulującej postępowanie z nieletnimi126.
Powstała w 1919 r. Komisja Kodyfikacyjna RP - sekcja prawa karnego Wydziału Karnego stanęła przed zadaniem opracowania zasad postępowania z nieletnimi127. Pierwotnym zamiarem Komisji było umieszczenie przepisów w tworzonym kodeksie karnym, co później zmieniono, przygotowując projekt odrębnej ustawy o sądach dla nieletnich, by finalnie jednak ująć przepisy dotyczące postępowania z nieletnimi w KK z 1932 r. U samych początków pracy nad tymi przepisami stanął problem wyboru modelu, według którego zostałoby uregulowane postępowanie z nieletnimi. Odziedziczono bowiem w prawie karnym dawnych państw zaborczych nadal obowiązujących na terenach byłych zaborów różne modele traktowania nieletnich, a ponadto nowe kierunki rozwiązań prawnych tej kwestii wyznaczały konieczność ich uwzględnienia. Z propozycji wówczas opracowanych można zrekonstruować trzy modele postępowania z nieletnimi. Pierwsza - przedstawiona przez A. Mogilnickiego - była oparta na koncepcji prawa nieletnich jako prawa opiekuńczo-wychowawczego, E. Krzymuskiego - to model odpowiedzialności karnej nieletniego, w którym autor podkreślał konieczność karania nieletnich przestępców osadzeniem w zakładach karno-poprawczych tak, by zerwać z "bezmyślnym sentymentalizmem" w odniesieniu do nieletnich128 i model mieszany przedstawiony przez J. Makarewicza, który wskazywał na konieczność stosowania wobec nieletniego środków wychowawczo-poprawczych, z zakładem poprawczym jako quasi-karą wobec nieletnich działających z rozeznaniem.
Komisja Kodyfikacyjna na posiedzeniu sekcji prawa karnego 6.11.1920 r. postanowiła, że problematyka postępowania z nieletnimi zostanie uregulowana w odrębnej ustawie kompleksowo regulującej wszystkie kwestie dotyczące traktowania nieletnich129. Ponieważ w pracach Komisji zarysowały się ostre kontrowersje, postanowiono zasięgnąć opinii wybitnych uczonych francuskich, belgijskich i szwajcarskich. Po dyskusjach przeprowadzonych w Komisji nad tymi opiniami, podstawą dalszych prac stał się jako kompromisowy projekt polsko-francuski. Na jego podstawie opracowano projekt ustawy o sądach dla nieletnich130. Projekt ten został uchwalony przez Komisję Kodyfikacyjną 7.12.1921 r. Może on być uznany za prototyp polskiego prawa nieletnich131. Obejmował cały zbiór przepisów dotyczących nieletnich - normujących postępowanie z nieletnimi sprawcami czynów zabronionych, katalog środków stosowanych wobec nich, ale także przepisy obejmujące nieletnich "w niebezpieczeństwie", "nieletnich zagrożonych". Chodziło o nieletnich zajmujących się żebractwem, nierządem, włóczęgostwem. W projekcie ustawy miejsce znalazły także przepisy potwierdzające prawa rodziców do wychowania dzieci, ale także przewidujące ich odpowiedzialność za zaniedbania wychowawcze i brak dozoru nad dziećmi. Oprócz tego w projekcie umiejscowiono przepisy regulujące funkcjonowanie sądów dla nieletnich, ich ustrój i właściwość, oraz przepisy o charakterze proceduralnym, wykonawczym i regulujące - modne wówczas - patronaty nad nieletnimi.
Niestety projekt ten nie został uchwalony z powodów finansowych132.
Do Kodeksu karnego z 1932 r. wprowadzono materialnoprawne przepisy dotyczące nieletnich, pokrywające się w dużej części z przepisami projektowanej ustawy. Rozwiązania kodeksowe umieszczone w rozdziale XI art. 69-78 KK z 1932 r. miały charakter kompromisowy. Nieletniość oznaczono w granicach od 13. do 17. roku życia, co tłumaczono tym, że w wieku 13 lat kończy się szkołę podstawową, zaś ukończenie 17 lat oznacza możliwość wstąpienia do wojska133.
Nieletni do 13. roku życia nie podlegał karze, jak zapisano dość niefortunnie w KK z 1932 r., co spowodowało wiele różnych komentarzy. Wskazywano m.in., że nieletni nie podlega karze, gdyż nie popełnia przestępstwa, bowiem nie ma zdolności do zawinienia134. Nieletni w wieku od 13. do 17. roku życia, traktowany był inaczej, co zależało od tego, czy popełniał czyn zabroniony z rozeznaniem czy bez. Brak rozeznania - zgodnie z art. 69 § 1 lit. a oznaczał, że nieletni nie osiągnął jeszcze rozwoju umysłowego i moralnego w takim stopniu, że mógł rozpoznać znaczenie czynu i pokierować swoim postępowaniem. Wobec nieletnich działających bez rozeznania należało stosować wyłącznie środki wychowawcze - upomnienie, oddanie pod dozór odpowiedzialny rodzicom, opiekunom lub specjalnemu kuratorowi, umieszczenie w zakładzie wychowawczym. J. Makarewicz był przeciwny wprowadzeniu rozeznania jako kryterium przesądzającym o tym, czy nieletniego skazać na karę czy też nie135.
Druga kategoria nieletnich w wieku od 1.-17. roku życia obejmowała tych spośród nich, którzy popełniali czyn zabroniony z rozeznaniem - ponosili oni odpowiedzialność za popełniony czyn zabroniony i co do zasady, byli skazywani na zakład poprawczy, chyba że z uwagi na okoliczności czynu charakter nieletniego, warunki jego życia i otoczenia sąd uznał za niecelowe umieszczenie w tym zakładzie i zastosował środki wychowawcze. Zakład poprawczy uważany był za quasi-karę, za "karę swoistą" specjalnie wprowadzoną na użytek nieletnich. Miał charakter mieszany - wychowawczo-poprawczo-karzący, na co - z formalnego punktu widzenia - wskazywało użycie przez ustawodawcę w kontekście tego zakładu zwrotu "skazuje". Na zakład poprawczy sąd "skazywał" nieletniego, a - jak wiadomo - sąd "skazuje" wyłącznie na karę, a nie na środki o charakterze niekarnym, te sąd orzeka lub stosuje. J. Makarewicz w komentarzu do KK wprost pisał, że zakład poprawczy to "kara-odpłata"136, ale uważał, że to "surogat sankcji karnej"137. Kodeks karny z 1932 r. przewidywał ponadto w dwóch przypadkach możliwość wymierzenia kary nieletniemu, którą należało nadzwyczajnie złagodzić (art. 76 § 1 i art. 77 KK z 1932 r.). Dotyczyło to przypadku nieletniego, który popełnił czyn zabroniony z rozeznaniem przed ukończeniem 17. roku życia, ale postępowanie karne wszczęto już po ukończeniu przez niego 17. roku życia i umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym nie byłoby już celowe. Sąd wymierzał wówczas karę, ale nadzwyczajnie złagodzoną. W drugim przypadku chodziło o nieletniego, skazanego na zakład poprawczy, w sytuacji gdy ukończył on lat 20 przed rozpoczęciem wykonywania wyroku. Także wówczas sąd zmieniał wyrok, orzekając karę pozbawienia wolności i nadzwyczajnie ją łagodząc.
Taki stan prawny w odniesieniu do przepisów kodeksowych regulujących postępowanie z nieletnimi utrzymał się do 13.5.1983 r., kiedy to weszła w życie ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich.
Proceduralne przepisy regulujące postępowanie w sprawach nieletnich zawarte były w KPK z 1928 r. Przewidziano w nich, że postępowanie w tych sprawach odbywa się przed sądem dla nieletnich według zasad obowiązujących przed sądami grodzkimi. Ale wprowadzono do niego wiele zmian. Postępowanie przygotowawcze w tych sprawach zarządzał i prowadził sędzia dla nieletnich. Mógł on zlecać poszczególne czynności m.in. kuratorowi dla nieletnich, policji lub osobie prywatnej godnej zaufania. Celem tego postępowania było, poza ustaleniem okoliczności czynu zabronionego, ustalenie stopnia rozwoju umysłowego i moralnego nieletniego i innych okoliczności niezbędnych dla przyjęcia działania z rozeznaniem, ustalenie charakteru i przeszłości nieletniego, warunków, w jakich żył i wychowywał się nieletni, sytuacji rodziny oraz środków nadających się do jego poprawy. Za zgodą sędziego przy czynnościach sądu mógł brać udział obrońca nieletniego. Sąd miał prawo stosowania zamiast środków zapobiegawczych, specjalnych środków jak np. oddanie nieletniego pod dozór odpowiedzialny rodziców z dodaniem - w razie potrzeby dozoru kuratora. Mógł także orzec zatrzymanie w specjalnym schronisku dla nieletnich. Po zakończeniu dochodzenia sędzia dla nieletnich albo umarzał postępowanie - np. z braku rozeznania i wówczas wydawał wyrok uniewinniający albo wyznaczał rozprawę. O rozprawie byli zawiadamiani rodzice, mający prawo składania wniosków i składania wyjaśnień.
Rozprawa odbywała się przy drzwiach zamkniętych, sędzia podczas niej wysłuchiwał wyjaśnień nieletniego, pozostającego na sali rozpraw, gdy sąd uznawał to za niezbędne. Od wyroku przysługiwała apelacja i kasacja, które wstrzymywały wykonanie wyroku sądu I instancji138.
W Polsce Ludowej postępowanie w sprawach nieletnich prowadzone było według przepisów uchwalonych w Polsce międzywojennej, jednak wprowadzono także wiele przepisów odmieniających treść i "ducha" KK z 1932 r. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) uchwalił dekretem z 23.9.1944 r., a więc jeszcze w czasie wojny, Kodeks Karny Wojska Polskiego. Rozdział XIII tego Kodeksu zatytułowany "Postępowanie z nieletnimi" w art. 69 § 1 wyraźnie wskazywał, że jego przepisy stosuje się do nieletnich w wieku od 13. do 17. roku życia. Wyłączał stosowanie kary śmierci wobec nieletnich i przewidywał możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary. Oznaczało to, jak wskazano w komentarzu do tego Kodeksu, że wobec nieletniego można było stosować poza karą śmierci wszystkie kary przewidziane w KKWP łącznie z karami dodatkowymi139. Warunkiem odpowiedzialności karnej było, by nieletni popełnił przestępstwo z rozeznaniem. Przewidziano bowiem w art. 69 § 4 KKWP, że nie podlega karze nieletni, który po ukończeniu 13. roku życia, a przed ukończeniem 17 lat popełnił czyn zabroniony pod groźbą kary bez rozeznania, tj. - jak wskazano w przepisie - "nie osiągnąwszy rozwoju umysłowego i moralnego w takim stopniu, by mógł rozpoznać znaczenie czynu i kierować swym postępowaniem". Podobnie na podstawie dekretu o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa z 16.11.1945 r. (i jego wersji z 13.6.1946 r. - tzw. mały kodeks karny) nieletni mógł ponosić odpowiedzialność karną za te wymienione w nich przestępstwa, które należały do właściwości sądów wojskowych (art. 51 MKK).
W latach późniejszych opracowano kilka projektów KK zawierających przepisy dotyczące nieletnich opartych na rozwiązaniach sowieckiego prawa karnego, a więc proponujących odpowiedzialność karną nieletnich nieco złagodzoną w stosunku do odpowiedzialności karnej dorosłego. Od lat 60. XX w. opracowywano już projekty odrębnych ustaw dotyczących nieletnich, zmieniając koncepcje ujęć tej problematyki, w zależności od panujących wówczas trendów obejmujących postępowanie w sprawach nieletnich140.
Po uchwaleniu KK z 1969 r., uchylony został w całości KK z 1932 r., co oznaczało, że po okresie vacatio legis od 1.1.1970 r. powinny obowiązywać również nowe przepisy dotyczące postępowania w sprawach nieletnich, ponieważ w nowym Kodeksie karnym umieszczone zostały jedynie przepisy dotyczące odpowiedzialności karnej nieletniego, który popełnił po ukończeniu 16. roku życia jedno z enumeratywnie wskazanych przestępstw. Jednak taka ustawa nie została uchwalona, dlatego też jeszcze w grudniu 1969 r., tuż przed upływem terminu wygaśnięcia mocy prawnej KK z 1932 r., przywrócono obowiązywanie rozdziału XI KK z 1932 r., który obejmował postępowanie w sprawach nieletnich141. Przepisy te obowiązywały do wejścia w życie NielU z 1982 r.
Nowy Kodeks karny uchwalony 19.4.1969 r. zawierał jednak przepis, który był odstępstwem od dotychczasowej koncepcji traktowania nieletnich. Wprowadzał bowiem możliwość odpowiedzialności karnej starszych nieletnich, a zatem przyjmował, że nieletni w tym wieku mogą już być zdolni do zawinienia i mogą ponieść odpowiedzialność karną za popełnione przestępstwo. Do odpowiedzialności karnej, według art. 10 § 2 KK z 1969 r., mógł być pociągnięty nieletni, który po ukończeniu 16. roku życia popełnił jedno z enumeratywnie określonych w tym przepisie przestępstw, a przemawiały za tym okoliczności sprawy oraz warunki i właściwości osobiste sprawcy, a zwłaszcza gdy poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne. Przepis ten oznaczał całkowitą zmianę paradygmatu traktowania nieletnich i przejście przez ustawodawcę w postępowaniu z nieletnim do modelu mieszanego wychowawczo-represyjnego. Jedynymi przepisami dotyczącymi wymiaru kary wobec nieletniego skazanego na mocy art. 9 § 2 KK z 1969 r., były możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary (art. 57 § 1 KK z 1969 r.) oraz wyłączenie możliwości orzeczenia wobec niego kary śmierci (art. 31 z 1969 r.).
Obowiązująca NielU została uchwalona 26.10.1982 r. z mocą obowiązywania od 13.5.1983 r. Ustawa obowiązuje do dzisiaj, była wielokrotnie nowelizowana, w tym gruntownemu przeobrażeniu uległy przepisy proceduralne na podstawie ustawy z 30.8.2013 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz niektórych innych ustaw142 obowiązującej od 2.1.2014 r. Ale i po tej dacie niektóre przepisy NielU zostały znowelizowane.
Kodeks karny z 1997 r. nie tylko nie zmienił koncepcji postępowania z nieletnimi, ale jeszcze bardziej poszerzył funkcję karzącą tego prawa wobec nieletnich. Obniżył bowiem do ukończenia 15. roku życia wiek nieletniego, który może ponieść odpowiedzialność karną za enumeratywnie wskazane przestępstwa. Jednak uzależnił tę odpowiedzialność nie tylko od okoliczności sprawy i właściwości oraz warunków osobistych nieletniego, ale także od poziomu jego rozwoju. Ponadto przewidział przepisy modyfikujące wymiar kary przez ułamkowe obniżenie górnego pułapu ustawowego zagrożenia przewidzianego za przypisane nieletniemu przestępstwo (art. 10 § 3 KK). Utrzymano w KK możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary, wyłączono możliwość orzeczenia kary dożywotniego więzienia (art. 54 § 2 KK) i wyraźnie wskazano szczególno-prewencyjną dyrektywę wymiaru kary nieletnim, stanowiąc, że sąd powinien kierować się przede wszystkim tym, by nieletniego wychować (art. 54 § 1 KK). W kilku projektach zmian KK proponowano poszerzenie możliwości karania nieletnich, obejmując nią odpowiedzialność za wszystkie zbrodnie, a nawet postulowano obligatoryjną jego odpowiedzialność karną w szczególnych okolicznościach powrotu do popełnienia przez nieletniego czynu karalnego.
Ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich od początku obowiązywania była krytykowana - wielokrotnie wskazywano na konieczność jej zmiany, lub gruntownej reformy postępowania w sprawach nieletnich. Postulaty takie zgłaszane są przez cały czas obowiązywania NielU, szczególnie nasiliły się one po 1989 r.143 W latach 2005-2008 ukazało się wiele projektów, ujmujących całościowo problematykę postępowania w sprawach nieletnich. Żaden z nich jednak nie został uznany za na tyle dobry, aby stać się prawem. Obecnie w toku opracowywania legislacyjnego jest projekt z 2019 r., który jednak nie został przedłożony do Parlamentu i należy oczekiwać nowej jego wersji.
Tak więc nadal obowiązuje NielU z 26.10.1982 r., a zatem ustawa ta obchodzi właśnie 38-lecie jej uchwalenia.
1 M. Cieślak, Od represji do opieki. Rzut oka na ewolucję odpowiedzialności nieletnich, Pal. 1973, Nr 1.
2 A. Grześkowiak, Postępowanie w sprawach nieletnich. Polskie prawo nieletnich, Toruń 1986.
3 Por. S. Pirrone, Manuale di diritto minorile, Catania 1972, s. 18.
4 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 7-8.
5 A. Marek, Sądownictwo dla nieletnich w Polsce na tle porównawczym, w: T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988, s. 41.
6 T. Bojarski, Zasady odpowiedzialności nieletnich, w: T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988, s. 70.
7 G. Harasimiuk, Nieletni sprawcy czynów zabronionych - winni czy ofiary w polskim modelu postępowania z nieletnimi, w: L. Gardocki, K. Królikowski, A. Walczak-Żochowska (red.), Gaudium in litteris est. Księga jubileuszowa ofiarowana Pani Profesor Genowefie Rejman z okazji osiemdziesiątych urodzin, Warszawa 2005, s. 138.
8 D.H. D'Antonio, Derecho Menores, Buenos Aires 1994, s. 19-20.
9 H.R. Garder, Understending Juvenile Law, Newark 1997, s. 6 i n.
10 M. Korcyl-Wolska, Postępowanie w sprawach nieletnich, Kraków 2004, s. 243.
11 M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm ścigania przestępstw w świetle współczesnych przeobrażeń procesu karnego, Warszawa 2007.
12 Uchw. SN z 13.1.2005 r., III CZP 70/04, OSNC 2005, Nr 12, poz. 199.
13 Szerzej A. Grześkowiak, Funkcje prawa nieletnich, w: P. Hofmański, S. Waltoś (red.), W kręgu prawa nieletnich. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Marianny Korcyl-Wolskiej, Warszawa 2009, s. 22.
14 M. Cieślak, Od represji, s. 30.
15 Z. Lorek, Zasady postępowania z nieletnimi (Próba systematyzacji), PiP 1988, z. 11, s. 65-66.
16 V. Konarska-Wrzosek, Typy reakcji na naganne zachowania nieletnich przewidziane w projektowanym prawie nieletnich, w: T. Bojarski (red.), Problemy reformy postępowania w sprawach nieletnich, Lublin 2008, s. 124.
17 A. Gaberle, Podstawowe problemy nowej ustawy o nieletnich (na przykładzie projektu ustawy - Prawo nieletnich z 2008 r.), w: T. Bojarski (red.), Problemy reformy postępowania w sprawach nieletnich, Lublin 2008, s. 17.
18 T. Bojarski, Odpowiedzialność nieletnich w prawie polskim, w: T. Bojarski (red.), Orzekanie środków wychowawczych i poprawczych w praktyce sądów rodzinnych, Lublin 1990, s. 11.
19 Wyr. TK z 29.6.2016 r., SK 24/15, OTK-A 2016, poz. 46; zob. też A. Grześkowiak, Tendencje rozwojowe włoskiego prawa nieletnich, Archiwum Kryminologii 2009, Nr XXIX-XXX, s. 314.
20 W. Borysiak, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Komentarz, Warszawa 2016, Legalis.
21 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 7.
22 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 159; M. Korcyl-Wolska, Postępowanie w sprawach nieletnich, Warszawa 2008, s. 184; A. Gaberle, Podstawowe problemy nowej ustawy o nieletnich (na przykładzie projektu ustawy - prawo nieletnich z 2008 r.), w: T. Bojarski (red.), Problemy reformy postępowania, s. 19.
23 F. Antolisei, Manuale do diritto penale. Parte generale, Milano 2003, s. 627.
24 W. Klaus, I. Rzeplińska, D. Woźniakowska, D. Wójcik, Reakcja formalna na czyny zabronione nieletnich, w: J. Jakubowska-Hara, C. Nowak, J. Skupiński (red.), Reforma prawa karnego propozycje i komentarze, Księga pamiątkowa Profesor Barbary Kunickiej-Michalskiej, Warszawa 2005, s. 517.
25 A. Kossowska, Zapobieganie przestępczości nieletnich - wybrane zagadnienia, w: J. Jakubowska-Hara, C. Nowak, J. Skupiński (red.), Reforma prawa, s. 573 i n.
26 Dz.U. Nr 91, poz. 1010.
27 B. Czarnecka-Dzialuk, D. Wójcik, Mediacja w sprawach nieletnich w świetle teorii i badań, 2001; P. Górecki, S. Stachowiak, Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich. Komentarz, Kraków 2007, s. 31.
28 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 141.
29 Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526.
30 Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167.
31 Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169.
32 Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.
33 Dz.Urz. UE L Nr 132, s. 1.
34 Dz.Urz. UE L Nr 132, s. 1.
35 Ich szczegółowa analiza w relacji do NielU zawarta jest w artykule A. Grześkowiak, Polskie prawo nieletnich w świetle reguł minimalnych Narodów Zjednoczonych dotyczących wymiaru sprawiedliwości względem nieletnich, RPEiS 1987, z. 3, s. 115-131.
36 Szerzej A. Grześkowiak, Pojęcie dziecka w prawie karnym, w: A. Grześkowiak, I. Zgoliński (red.), Prawo karne w ochronie praw dziecka, Bydgoszcz 2018, s. 24 i n.
37 B. Czarnecka-Dzialuk, D. Wójcik, Stosowanie sądowych środków oddziaływania wobec nieletnich w świetle koncepcji teoretycznych oraz opinii sędziów i kuratorów rodzinnych, Warszawa 2011, s. 15.
38 Dz.Urz. MS z 1954 r. Nr 10, poz. 48.
39 B. Czarnecka-Dzialuk, D. Wójcik, Stosowanie, s. 15.
40 T. Bojarski, E. Skrętowicz, Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich. Komentarz, Warszawa 2007, s. 31.
41 A. Grześkowiak, w: A. Grześkowiak, K. Wiak (red.), Prawo karne, Warszawa 2017, s. 19.
42 Zob. https://www.rpo.gov.pl/sites/default/files/Pismo%20do%20Ministra%20Sprawiedliwo%C5%9Bci%20w%20sprawie%20u%C5%BCycia%20%C5%9Brodk%C3%B3w%20przymusu%20bezpo%C5%9Bredniego%20w%20ZP%20w%20Sadowicach.pdf (dostęp 30.5.2020 r.).
43 T. Bojarski, w: T. Bojarski, E. Kruk, E. Skrętowicz, Postępowanie w sprawach nieletnich. Komentarz, Warszawa 2016, s. 58.
44 Szerzej A. Grześkowiak, Polskie prawo nieletnich, s. 119.
45 Szerzej A. Grześkowiak, Nullum crimen, nulla poena sine lege poenali anteriori, w: M. Wieruszewski (red.), Prawa człowieka. Model prawny, Warszawa 1991, s. 506-535.
46 III KK 369/09, OSNwSK 2009, Nr 1, poz. 2459.
47 Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.
48 T. Smyczyński, Pojęcie dziecka i jego podmiotowość, w: T. Smyczyński (red.), Konwencja o prawach dziecka - analiza i wykładnia, Poznań 1999, s. 42.
49 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1111 ze zm.
50 T. Smyczyński, Pojęcie dziecka i jego podmiotowość, w: T. Smyczyński (red.), Konwencja.
51 Por. T. Smyczyński, Pojęcie dziecka i jego podmiotowość, w: T. Smyczyński (red.), Konwencja, s. 42 i n.
52 Wyr. TK z 29.6.2016 r., SK 24/15, OTK-A 2016, poz. 46.
53 Tamże.
54 W. Stojanowska, Dobro dziecka jako instrument wykładni norm konwencji o prawach dziecka oraz prawa polskiego i jako dyrektywa jego stosowania, w: T. Smyczyński (red.), Konwencja o prawach dziecka - analiza i wykładnia, Poznań 1999, s. 81.
55 Zob. H. Dolecki (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2010, Legalis.
56 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 61.
57 Dz.U. z 1995 r. Nr 108, poz. 528 ze zm.
58 Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.
59 Post. SN z 12.12.2000 r., V CKN 1805/00, Legalis.
60 W. Stojanowska, Dobro dziecka jako instrument wykładni norm konwencji o prawach dziecka oraz prawa polskiego i jako dyrektywa jego stosowania, w: T. Smyczyński (red.), Konwencja, s. 98.
61 M. Korcyl-Wolska, A. Gaberle, Komentarz do ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, Gdańsk 2002, s. 24.
62 J. Sobczak, W kwestii pojęcia interesu społecznego w prawie karnym, w: Z. Jędrzejewski, Z. Wiernikowski, S. Żółtek, M. Królikowski (red.), Między nauką a praktyka prawa karnego. Księga Jubileuszowa Profesora Lecha Gardockiego, Warszawa 2014, s. 310.
63 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 60-61.
64 Tamże.
65 V. Konarska-Wrzosek, Prawny system postępowania z nieletnimi, Warszawa 2013, s. 71.
66 Zob. https://www.echr.coe.int/Documents/Convention_POL.pdf (dostęp 30.5.2020 r.).
67 T. Smyczyński, Prawo dziecka do wychowania się w rodzinie, w: T. Smyczyński (red.), Konwencja o prawach dziecka - analiza i wykładnia, Poznań 1999, s. 151.
68 T. Smyczyński, Prawo dziecka do wychowania się w rodzinie, w: T. Smyczyński (red.), Konwencja, s. 151 i n.
69 Np. post. SN z 24.6.1983 r., III KZ 8/83, OSNKW 1983, Nr 12, poz. 97.
70 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 708 ze zm.
71 Tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 487; np. § 59 ust. 1, § 60.
72 D. Wójcik, Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży a prawa gwarantowane przez Konwencję o Prawach Dziecka, w: T. Smyczyński (red.), Konwencja o prawach dziecka - analiza i wykładnia, Poznań 1999, s. 49.
73 Zob. A. Grześkowiak, Polskie prawo nieletnich w świetle Reguł minimalnych NZ dotyczących wymiaru sprawiedliwości względem nieletnich, SP 1987, Nr 3, s. 115-131.
74 Dz.U. z 2013 r. poz. 1165.
75 Wyr. ETPC z 2.3.2010 r., skarga Nr 54729/00 w sprawie Adamkiewicz przeciwko Polsce, Legalis.
76 A. Moro, Manuale di diritto minorile, Bologna 2008, s. 4.
77 R. Kmiecik, Naczelne zasady karnoprocesowe w postępowaniu w sprawach nieletnich, w: T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988, s. 104.
78 A. Grześkowiak, Postępowanie w sprawach nieletnich. Polskie prawo nieletnich, Toruń 1986, s. 11 i n.
79 Np. B. Groicki, Artykuły prawa majdeburskiego, Warszawa 1954, s. 54; A. Mogilnicki, Dziecko i przestępstwo, Warszawa 1925, s. 33.
80 M. Cieślak, Od represji do opieki (rzut oka na ewolucję zasad odpowiedzialności nieletnich), Pal. 1973, z. 1, s. 30.
81 P. Aries, Historia dzieciństwa. Dziecko i rodzina w dawnych czasach, Gdańsk 1995.
82 A. Czerwiński, Obecny stan ustawodawstwa karnego przeciwko nieletnim w Polsce, Lwów brw, s. 1.
83 M. Korcyl-Wolska, Postępowanie w sprawach nieletnich, Warszawa 2008, s. 19.
84 A. Walczak-Żochowska, Systemy postępowania z nieletnimi w państwach europejskich, Warszawa 1988, s. 24.
85 S. Pirrone, Manuale di diritto minorile, Catania 1972, s. 21; I. Baviera, Diritto minorile, Milano 1976, t. 1, s. 60 i n.
86 T. Mommsen, Le droit pénal romaine, Paris 1907, s. 18-19.
87 M. Kuryłowicz, Odpowiedzialność "nieletnich" za czyny bezprawne w prawie rzymskim, w: T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988, s. 10 i n.
88 T. Mommsen, Le droit pénal romaine, s. 87.
89 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 13.
90 R. Merle, A. Vitu, Traite de droit criminel. Problemes generaux de la science criminelle. Droit penal general, Paris 1997, s. 795.
91 R. Merle, A. Vitu, Traite de droit criminel, s. 796.
92 C. Lombroso, Człowiek - zbrodniarz, Warszawa 1891, s. 110.
93 A. Mogilnicki, Dziecko i przestępstwo, Warszawa 1925, s. 35.
94 Tamże, s. 36-37.
95 Tamże, s. 41.
96 A. Mogilnicki, w: Projekt kodeksu karnego w redakcji przyjętej w drugim czytaniu przez sekcję prawa karnego Komisji Kodyfikacyjnej RP, Uzasadnienie części ogólnej, Komisja Kodyfikacyjna RP Sekcja Prawa karnego, t. V, z. 3, Warszawa 1930, s. 76-77.
97 A. Grześkowiak, Funkcje prawa nieletnich, w: P. Hofmański, S. Waltoś (red.), W kręgu prawa nieletnich. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Marianny Korcyl-Wolskiej, Warszawa 2009, s. 27 i n.
98 A. Mogilnicki, Dziecko i przestępstwo, Warszawa 1925, s. 35.
99 J. Diganan, The Juvenile Justice System in England and Wales, w: V. Patan? (red.), European Juvenile System, Milano 2007, s. 68 i n.
100 C. Botelho, R.M. Rocha, The Juvenile Justice System in Portugal, w: V. Patan? (red.), European Juvenile System, Milano 2007, s. 299 i n.
101 J. Trépanier, Les démarches législatives menant a la création des tribunaux pour mineur en Belgique, en France, aux Pay-Bas et au Québec au début du XXe si?cle, Revue d'histoire de l'enfance "irréguli?re". Le Temps de l'histoire, 2003, Nr 5, 28--44, http://www.rhei.revues.org/document 940.html.
102 Zob. S. Katz, La protection des mineurs, http://www.bancpublic, 1998, Nr 73.
103 J.L. de la Cuesta, J.B. Cordero, The Juvenile Justice System in Spain, w: V. Patan? (red.), European Juvenile System, Milano 2007, s. 385 i n.
104 G. Rdzanek-Piwowar, Granice nieletniości w polskim prawie karnym, Archiwum Kryminologii 1993, t. XIX, s. 192.
105 Zob. raporty krajowe, w: V. Patan? (red.), European Juvenile System, Milano 2007, s. 3-440.
106 A. Grześkowiak, Wybrane problemy reformy prawa nieletnich w Polsce, w: J. Jakubowska-Hara, C. Nowak, J. Skupiński (red.), Reforma prawa karnego, propozycje i komentarze. Księga pamiątkowa Profesor Barbary Kunickiej-Michalskiej, Warszawa 2008, s. 500.
107 J. Makarewicz, Polskie prawo karne. Część ogólna, Lwów 1919, s. 83.
108 S.L. Hubert, Stanowisko nieletnich w Statucie Ormiańskim z r. 1519, w: Pamiętnik trzydziestolecia pracy naukowej prof. Dąbkowskiego, Lwów 1937, s. 75-92.
109 T. Czacki, O polskich i litewskich prawach, Sanok 1861, s. 60 w przypisie.
110 Tamże, s. 60.
111 Tamże.
112 J. Makarewicz, Polskie, s. 85-86.
113 Zob. https://books.google.pl/books?id=CDZNAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false (dostęp 30.5.2020 r.).
114 J. Makarewicz, Polskie, s. 86.
115 A. Groicki, Artykuły prawa maydeburskiego, s. 36.
116 Zob. http://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/publication/43527/edition/42966/content?ref=desc.
117 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 19.
118 Kodeks Karzący dla Królestwa Polskiego, Dziennik Praw z 1818 r. Nr 20, art. 18.
119 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 23.
120 Zob. Kodeks karny z 1903 r., Warszawa 1922.
121 Zob. http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/plain-content?id=71376; zob. J. Kałużniacki (red.), Ustawy byłej dzielnicy pruskiej, t. I, Ustawa karna, Poznań 1921, s. 37-38.
122 A. Czerwiński, Obecny stan ustawodawstwa karnego przeciwko nieletnim w Polsce, Lwów 1933, s. 7-8.
123 Ustawa karna z 27.5.1852 r., I. 117 dpp, z uwzględnieniem wszelkich zmieniających ją ustaw austriackich i polskich z najważniejszemi ustawami dodatkowemi, Lwów 1929; https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/50500/edition/51372/content (dostęp 30.5.2020 r.).
124 A. Mogilnicki, Dziecko i przestępstwo, s. 352-353.
125 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 25-26.
126 A. Mogilnicki, Dziecko i przestępstwo, s. 300.
127 Szeroka analiza tego tematu - zob. A. Grześkowiak, Nieletni w kodeksie karnym z 1932 r., w: A. Grześkowiak, K. Wiak, M. Gałązka, R. Hałas, S. Hypś, D. Szeleszczuk (red.), Kodeks karny z 1932 r., Lublin 2005, s. 69-90.
128 E. Krzymuski, Kilka uwag z powodu broszury prof. J. Makarewicza pt. Z komisji kodyfikacyjnej. Nieletni przestępcy, odbitka, bmrw, s. 235.
129 Protokół z XVI. posiedzenia Sekcji Prawa Karnego Materialnego Komisji Kodyfikacyjnej odbytego 6.11.1920 r., s. 126.
130 Projekt ustawy o sądach dla nieletnich uchwalony w III. czytaniu przez Wydział Karny Komisji Kodyfikacyjnej Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 21.3.1921 r., Warszawa 1921.
131 A. Grześkowiak, Nieletni w Kodeksie karnym z 1932 r., w: A. Grześkowiak, K. Wiak, M. Gałązka, R. Hałas, S. Hypś, D. Szeleszczuk (red.), Kodeks karny z 1932 r., s. 75.
132 Projekt Kodeksu karnego, w redakcji przyjętej w drugiem czytaniu, s. 76.
133 Uzasadnienie części ogólnej, s. 78.
134 S. Śliwiński, Polskie prawo karne materialne, Warszawa 1946, s. 221-222.
135 J. Makarewicz, Z Komisji Kodyfikacyjnej. Nieletni przestępcy, PPiA 1921, z. 1-6, s. 7-8.
136 J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1938, s. 243.
137 Tamże.
138 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 19.3.1928 r. - Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 1950 r. Nr 40, poz. 364 ze zm.), art. 592-613.
139 K. Kaczorowski, J.K. Cisek, R. Vogel, Kodeks karny Wojska Polskiego i ustawy dodatkowe z komentarzem, Warszawa 1946.
140 Szerzej o projektach - A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 37-43.
141 Ustawa z 22.12.1969 r. o utrzymaniu w mocy na okres przejściowy niektórych dotychczasowych przepisów prawa karnego (Dz.U. Nr 37, poz. 311).
142 Dz.U. z 2013 r. poz. 1165.
143 Np. J. Szumski, Postępowanie w sprawach nieletnich, Gdańsk, 1996, s. 7.