Poznanie w świetle ontologii i inne pisma - Nicolai Hartmann

38.85 zł

Bookmark Settings Fullscreen

Wprowadzenie

Metafizyce, całkowicie wyizolowanemu spekulatywnemu poznaniu rozumowemu, wznoszącemu się całkowicie ponad pouczenie doświadczenia i to wyłącznie za pomocą samych pojęć (...), los do tej pory nie sprzyjał i nie zdołała ona wkroczyć na bezpieczną ścieżkę nauki, mimo, że jest starsza niż wszystkie inne nauki i przetrwałaby nawet wówczas, gdyby wszystkie je pochłonąć miała gardziel wszystko niszczącego barbarzyństwa.

(Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, B XV 1)

Pytania metafizyczne wcale nie ograniczają się do tych dotyczących ostatecznych podstaw. Znajdują się pośród życia, dotyczą człowieka, przyrody, historii, naszego położenia w świecie, dotyczą ducha i jego tendencji, jego mocy realizowania się w świecie, a także granic tej mocy, które odczuwamy wiele razy w naszym życiu jako bezsilność.

To wszystko są pytania metafizyczne, których nie możemy odrzucić. Nawet jeśli odmówiono nam ostatecznych odpowiedzi, wciąż możemy wiele w tym obszarze wyjaśnić. Tak właśnie czyniły dotychczasowe badania. Odpowiedzi bywały różne. W zależności od poziomu wiedzy. A w oparciu o współczesną naukę możemy odpowiedzieć na wiele nowych pytań.

Nie wolno nam opierać się na dowolnie skonstruowanym obrazie świata, tak jakbyśmy przed jakimkolwiek badaniem wiedzieli, jaki jest świat. Musimy poszukać właściwego obrazu świata, zacząć od zjawisk, nauczyć się poprawnie zadawać pytania, najpierw spróbować wsłuchać się w naturę i strukturę świata.

(Nicolai Hartmann, w wywiadzie dla Hermanna Weina 2)

Te dwie wypowiedzi na temat stanu zachodniej metafizyki dzieli dystans około 150 lat. W 1787 roku, w przedmowie do drugiego wydania swojej słynnej Krytyki czystego rozumu Kant diagnozuje, że metafizyka - najstarsza ze wszystkich nauk - nie zdołała jeszcze wejść na pewną drogę badania naukowego. Jego projekt stworzenia filozofii transcendentalnej stanowi, zgodnie z jego zamierzeniem, początek takiej naukowej - a więc nie tylko oczyszczonej ze spekulatywnych błędów, ale również pozostającej w stałej współpracy z dostarczającymi materii poznania badaniami empirycznymi - metafizyki szczegółowej, czyli ontologii. Pod koniec swojego życia, w wywiadzie udzielonym swojemu uczniowi, Nicolai Hartmann, uważający się za pełnoprawnego kontynuatora zainicjowanego przez Kanta projektu nowej ontologii, patrzy na jej dotychczasowe dokonania z optymizmem. Po dokonaniu przez Kanta oczyszczenia metafizyki ze spekulatywnych pytań o ostateczne podstawy (absolut, Boga czy pochodzenie świata), pozostaje jeszcze wiele istotnie metafizycznych pytań dotyczących życia, człowieka, przyrody, historii czy kultury. I nawet jeśli odnalezienie na nie ostatecznych odpowiedzi znajduje się poza naszym zasięgiem, to przecież wiele udało się już rozjaśnić, a w oparciu o kolejne wyniki współczesnej nauki wciąż możemy odpowiadać na kolejne pytania. Właśnie na tym polega zadanie nowej krytycznej ontologii Hartmanna, w którą przekształcił się Kantowski projekt filozofii transcendentalnej 3: na cierpliwym - zawsze wychodzącym od opisu danych fenomenów - poszukiwaniu częściowych i optymalnych (ale nigdy ostatecznych, gdyż zależnych od wciąż zmieniającego się stanu badań nauk empirycznych) odpowiedzi na szczegółowe, poprawnie zadane pytania.

Nicolai Hartmann 4 (1882-1950) był urodzonym w Rydze, ówcześnie należącej do Cesarstwa Rosyjskiego, bałtyckim Niemcem. W latach 1903-1905 studiował filozofię oraz filologię klasyczną na Uniwersytecie w Petersburgu, gdzie jednym z jego nauczycieli był przedstawiciel rosyjskiego intuicjonizmu Mikołaj Łosski (1870-1965), uczeń Wilhelma Windelbanda i Maxa Wundta. Podczas swojego pobytu na uniwersytecie w Petersburgu, Hartmann miał okazję przysłuchiwać się dyskusjom pomiędzy rosyjskim neokantystą Aleksandrem Wwiedienskim (1856-1925) a intuicjonistą Mikołajem Łosskim, co mogło mieć wpływ nie tylko na jego postrzeganie późniejszych sporów pomiędzy neokantystami a fenomenologią Husserla, ale także na jego własne stanowisko teoriopoznawcze 5. Duży wpływ na kształtowanie się jego pierwszych filozoficznych pomysłów miała również nawiązana jeszcze podczas nauki w niemieckojęzycznym liceum w Petersburgu, a trwająca całe życie, przyjaźń z Wasylem Sezemannem (1884-1963), innym przedstawicielem tzw. dwudziestowiecznego zwrotu ontologicznego 6. W 1905 roku, z powodu wybuchu pierwszej rosyjskiej rewolucji przeciwko absolutyzmowi carskiemu, Hartmann opuścił Petersburg i przeniósł się do Marburga (Niemcy), gdzie kontynuował studia filozoficzne. Jego talent, a także zainteresowanie kwestiami ontologicznymi ujawniły się już podczas referatu dotyczącego relacji pomiędzy kategoriami ogólności i indywidualności, który wygłosił w semestrze zimowym 1906/1907 na seminarium prowadzonym przez Natorpa 7. Z powodu swoich studiów na uniwersytecie w Marburgu, uważany jest za jednego z najważniejszych uczniów neokantystów marburskich: Hermanna Cohena i Paula Natorpa. Z tych dwóch większy wpływ miał na niego jednak zdecydowanie Paul Natorp. O ile więc filozofię form symbolicznych Ernsta Cassirera słusznie można uważać za kontynuację opartej na zasadzie źródła Cohenowskiej interpretacji Kanta, o tyle Hartmannowska nowa ontologia jest w dużo większym stopniu związana z postulowanym przez Natorpa (po jego usamodzielnieniu się od poglądów Cohena) projektem analizy kategorialnej, a także sprzeciwem wobec wszelkiej nienaukowej (a więc nie odwołującej się do nauk empirycznych) filozofii, choć oczywiście nigdy nie była prostą jej kontynuacją, a wzajemne związki między poglądami obu filozofów wymagałyby dalszych badań. Dość długo w polskim środowisku historyczno-filozoficznym panowało jednak przekonanie, że marburski wychowanek Hartmann dokonuje około 1919 roku odejścia od zorientowanego idealistycznie i teoriopoznawczo neokantyzmu w stronę własnej krytycznej i realistycznej ontologii 8, a jego ostateczną rozprawą z marburskimi nauczycielami jest pochodząca z 1921 roku praca Zarys metafizyki poznania 9. Jednak kwestia tego, czy Hartmann rzeczywiście był kiedykolwiek neokantystą oraz czy rzeczywiście w pewnym momencie od neokantyzmu się odwrócił w świetle najnowszych historyczno-filozoficznych badań nie jest wcale taka oczywista 10.

1 Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, tłum. Mirosław Żelazny, w: tenże, Dzieła zebrane, t. II, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2013, s. 45-47 (B XV).

2 Maszynopis wywiadu Hermanna Weina z Nicolaiem Hartmannem znajduje się w Deutsches Literaturarchiv Marbach w Niemczech.

3 Więcej na temat związku ontologii Hartmanna z Kantowskim projektem metafizyki zob. A. Pietras, W stronę ontologii. Nicolaia Hartmanna i Martina Heideggera postneokantowskie projekty filozofii, Universitas, Kraków 2012.

4 Więcej na temat biografii i życia Nicolaia Hartmanna zob. również: Alicja Pietras, Nicolai Hartmann - Wprowadzenie: https://www.youtube.com/watch?v=meSs7oL1EGY (dostęp: 29.03.2025).

5 Na temat stanowiska Hartmanna w odniesieniu do sporów między neokantyzmem a fenomenologią zob. Alicja Pietras, Nicolaia Hartmanna projekt syntezy dyskursu i intuicji, "Przegląd Filozoficzny - Nowa Seria" R. 22:2013, 1 (85), s. 335-350.

6 Na temat związków filozofii Hartmanna z filozofią Sezemanna zob. A. Pietras, Nicolai Hartmann and Vasily Sesemann: The Ontological Turn and the Dialectics of Being, "Forum Philosophicum" 30, No. 1 (2025), s. 9-36.

7 Por. Wolfgang Harich, Nicolai Hartmann. Leben, Werk, Wirkung, hrsg. von Martin Morgenstern, Königshausen & Neumann, Würzburg 2000, s. 6.

8 W ten sposób pisał o Hartmannie Włodzimierz Galewicz w jednym z pierwszych opracowań jego filozofii, które pojawiły się w języku polskim; zob. Włodzimierz Galewicz, N. Hartmann, Wiedzy Powszechna, Warszawa 1987, s. 11; niektórzy do dziś powtarzają za nim ten pogląd; zob. Jan Galarowicz, Nicolai Hartmann. Etyka wartości, Wydawnictwo Petrus, Kraków 2020, s. 6.

9 Nicolai Hartmann, Zarys metafizyki poznania, tłum. Ewa Drzazgowska, Paweł Piszczatowski, Warszawa 2007.

10 Zob. Andrzej J. Noras, Alicja Pietras, Nicolai Hartmann and the Marburg School, "Forum Philosophicum" 30, No. 1 (2025), s. 37-52.

11 Włodzimierz Galewicz, N. Hartmann, s. 11; Jan Galarowicz, Nicolai Hartmann, s. 6.

12 Świadczą o tym również niepublikowane materiały znajdujące się w jego spuściźnie w Deutsches Literaturarchiv Marbach, m.in. protokoły ze spotkań filozoficznych: problem poznania jest rozważany przez Hartmanna w ramach koła filozoficznego w następujących semestrach (WS - semestr zimowy, SS - semestr letni): WS 1926/27 (Erkenntnistheorie - Teoria poznania), SS 1927 (Wesen der Erkenntnis - Istota poznania), SS 1931 (Anschauung und Begriff - Naoczność i pojęcie), WS 1932/33 (Urteil und Erkenntnis - Sąd i poznanie), SS 1933 (Erkenntnispsychologie - Psychologia poznania), SS 1948 (Das Denken - Myślenie), WS 1948/49 (Das Kriterium der Wahrheit - Kryterium prawdy), WS 1949/50 (Nachdenken-Formulieren - Refleksja-Formułowanie).

13 Na temat znaczenia terminu postneokantyzm zob. Andrzej J. Noras, Postneokantyzm wobec Kanta, "Idea - Studia nad strukturą i rozwojem pojęć filozoficznych" XVI, Białystok 2004, s. 79-88; Alicja Pietras, W stronę ontologii, s. 11-13.

14 Zob. Nicolai Hartmann, Zur Grundlegung der Ontologie, Walter de Gruyter, Berlin 1935, s. 154. W angielskim tłumaczeniu: tenże, Ontology: Laying the Foundations, trans. Keith Peterson, Walter de Gruyter, Berlin/Boston 2019, s. 167-168.

15 Na temat związków Hartmannowskiej ontologii z antropologią Maxa Schelera, Helmutha Plessnera i Arnolda Gehlena zob. Joachim Fischer, The New Ontology and Modern Philosophical Anthropology: On the Elective Affinity Between Two Twentieth-Century Theories, "Forum Philosophicum" 30, No. 1 (2025), s. 53-77.

16 Manuskrypt oryginału tej pracy znajduje się w Deutsches Literaturarchiv Marbach w Niemczech.

17 Nicolai Hartmann, Platos Logik des Seins, Töpelmann, Gießen 1901.

18 Nicolai Hartmann Dialoge 1920-1950. Die "Cirkelprotokolle", hrsg. von Joachim Fischer, Gerald Hartung, Walter de Gruyter, Berlin/Boston 2020.

19 Zob. wspomnienia żony Hartmanna - Fridy Hartmann w wydanej przez jego córkę Lise Kramer prywatnej publikacji Nicolai Hartmann. Facetten der Personlichkeit, hrsg. von Lise Kramer, druk prywatny, Kalletal 2003, s. 13.

20 Transkrypcję sześciu wybranych protokołów znaleźć można w pracy: Nicolai Hartmann Dialoge 1920-1950.

21 Tamże, s. 2.

22 Tamże, s. 7.

23 Tamże, s. 1.

24 Nicolai Hartmann, Das Problem des geistigen Seins. Untersuchungen zur Grundlegung der Geschichtsphilosophie und der Geisteswissenschaften, Walter de Gruyter, Berlin und Leipzig 1933, s. IV-V.

25 Nicolai Hartmann, Kleinere Schriften, Bd. I: Abhandlungen zur Systematischen Philosophie, Walter de Gruyter, Berlin 1955.

26 Tenże, Kleinere Schriften, Bd. II: Abhandlungen zur Philosophie-Geschichte, Walter de Gruyter, Berlin 1957.

27 Zob. Kurt Walter Zeidler, Kritische Dialektik und Transzendentalontologie. Der Ausgang des Neukantianismus und die post-neukantianische Systematik R. Hönigswalds, W. Cramers, B. Bauchs, H. Wagners, R. Reiningers und E. Heintels, Bouvier, Bonn 1995, s. 26.

28 Zob. Julius Ebbinghaus, Kant und das 20. Jahrhundert, "Studium Generale", November 1954, Heft 9, s. 516.

29 Więcej na ten temat zob. Alicja Pietras, W stronę ontologii, s. 74-80.

30 Zob. Nicolai Hartmann, Systematyczna autoprezentacja, tłum. Jan Garewicz, w: tenże, Myśl filozoficzna i jej historia. Systematyczna autoprezentacja, Wydawnictwo Comer, Toruń 1994, s. 73-83.

31 Tenże, Poza idealizmem i realizmem, w tym zbiorze.

32 Tamże.

33 Nicolai Hartmann, Nadawanie i wypełnianie sensu, w tym zbiorze.

34 Jest to bardzo bliskie stanowisku jednego z głównych reprezentantów neokantyzmu badeńskiego Heinricha Rickerta; zob. Heinrich Rickert, O pojęciu filozofii, tłum. Artur Mordka, w: Neokantyzm badeński i marburski. Antologia tekstów, red. Andrzej J. Noras, Tomasz Kubalica, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Katowice 2011, s. 137-150.

35 Zob. Alicja Pietras, Nicolai Hartmann and Vasily Sesemann: The Ontological Turn and the Dialectics of Being.

36 Na temat porównania projektów Hartmanna i Heideggera zob. Alicja Pietras, W stronę ontologii; taż, Ontológia a metafyzika v poňatí Hartmanna a Heideggera, w: Heidegger a metafyzika v 20. Storočí, red. Vladimir Lesko, Katarina Mayerova i in., Koszyce 2018, s. 489-513.

37 Zob. Nicolai Hartmann, Nowe drogi ontologii, tłum. Leszek Kopciuch i Artur Mordka, Wydawnictwo Rolewski, Toruń 1998.

38 Nicolai Hartmann, Möglichkeit und Wirklichkeit, Walter de Gruyter, Berlin 1938. Książka ta została przetłumaczona na język angielski; zob. Nicolai Hartmann, Possibility and Actuality, trans. Alex Scott, Stephanie Adair, Walter de Gruyter, Berlin/Boston 2013.

39 Por. Martin Heidegger, Bycie i czas, tłum. Bogdan Baran, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.

40 Na temat nowego pojęcia realności oraz relacji między kategoriami czasu i przestrzeni zob. Nicolai Hartmann, Nowe drogi ontologii, s. 24-30.

41 W budowie świata realnego wyróżnia Hartmann cztery warstwy bytowe: warstwę bytu fizycznego (nieorganicznego), warstwę bytu organicznego, warstwę bytu psychicznego, warstwę bytu duchowego. Por. Nicolai Hartmann, Nowe drogi ontologii, s. 40-44.

42 Nicolai Hartmann, Filozofia przyrody a antropologia, w tym zbiorze.

43 Tamże.

44 Tamże.

45 Tamże.

46 Tamże.

47 Tamże. Na temat tego, w jaki sposób duch osobowy uchwytuje wartości, zob. Nicolai Hartmann, O istocie wymagań moralnych, w tym zbiorze; tenże, Specyfika intuicyjnego poznania wartości, tłum. Zbigniew Zwoliński, w: Nicolai Hartmann, Dietrich von Hildebrand, Wypisy z "Etyki", Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 1999, s. 89-101; Leszek Kopciuch, Wolność a wartości. Max Scheler, Nicolai Hartmann, Dietrich von Hildebrand, Hans Reiner, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2010, s. 188-202 (rozdz. Czucie wartości i jego przedmiot według Nicolaia Hartmanna).

48 Nicolai Hartmann, O istocie wymagań moralnych, w tym zbiorze.

49 Tamże.

50 Tamże.

51 Tamże.

52 Na temat Hartmannowskiej krytyki wszelkich "-izmów" zob. Nicolai Hartmann, Nowe drogi ontologii, zwłaszcza rozdział VI: Dawne błędy i nowa krytyka, s. 49-55; tenże, Systematyczna autoprezentacja, s. 73-84.

53 Z jednej strony, niemieckie służby bezpieczeństwa III Rzeszy w dokumencie "Dossiers über Philosophie-Professoren" opisały go w następujący sposób: "zawsze był nacjonalistą. Lojalny wobec narodowego socjalizmu, bez działalności politycznej, ale należy uznać postawę społeczną (darowizny dla NSV i przyjmowanie dzieci podczas wakacji szkolnych)"; zob. Georg Leaman, Gerd Simon, Deutsche Philosophen aus der Sicht des Sicherheitsdienstes des Reichsführers SS, "Jahrbuch für Soziologie-Geschichte 1992", s. 261-292. Z drugiej zaś strony, po zakończeniu wojny został wpisany przez władze okupacyjne Niemiec, które podjęły działania na rzecz usunięcia nazistów ze stanowisk publicznych na listę zaufanych (a więc nie uwikłanych w reżim nazistowski) profesorów i otrzymał potwierdzający to (dostępny w archiwum w Marbach) dokument. Z tego powodu był również proszony przez swoich kolegów i uczniów o pomoc (m.in. w charakterze świadka) w ich procesach denazyfikacyjnych. Potwierdzające to dokumenty (takie jak oficjalne wezwania na świadka oraz listy - dostępne w archiwum w Marbach).

54 Badacz myśli Hartmanna oraz tłumacz jego dzieł, zajmujący się również filozofią ekologiczną - Keith Peterson uznaje ontologię Hartmanna za świetną podstawę dla antropologii ekologicznej. Zob. Keith Peterson, Nicolai Hartmann's Contribution to an Ecological Materialist Anthropology, w: Philosophische Anthropologie als interdisziplinäre Praxis. Max Scheler, Helmuth Plessner und Nicolai Hartmann in Köln - historische und systematische Perspektiven, hrsg. von Erik Norman Dzwiza-Ohlsen, Andreas Speer, Brill 202, s. 385-402.

55 Podobne stanowisko pojawia się również u drugiego wychowanka szkoły marburskiej - Ernsta Cassirera w jego, wydanej w roku 1944 w języku angielskim, pracy An Essay on Man. Zob. Ernst Cassirer, Esej o człowieku, tłum. Anna Staniewska, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1971.

56 Więcej na temat różnicy między świadomością nieduchową a duchową zob. Nicolai Hartmann, Das Problem des geistigen Seins. Untersuchungen zur Grundlegung der Geschichtsphilosophie und der Geisteswissenschaften, 9. Kapitel: Geistiges und geistloses Bewusstsein, s. 93-99. Bardzo ciekawe refleksje na ten temat znaleźć można także w protokole z koła filozoficznego odbywającego się w semestrze letnim 1942 roku dotyczącego granicy pomiędzy bytem duchowym a bytem psychicznym. Zob. Über Geistiges und seelisches Sein (Sommersemester 1942), w: Nicolai Hartmann Dialoge 1929-1959, hrsg. von Joachim Fischer, Gerald Hartung. Warto dodać, że to Hartmannowskie rozróżnienie pojęciowo bardzo przypomina rozróżnienie pomiędzy świadomością prerefleksyjną i refleksyjną, używane we współczesnej fenomenologicznej filozofii umysłu. Zob. https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness-phenomenological/ (dostęp: 26.03.2025).

57 Por. José Ortega y Gasset, Dzieje jako system, tłum. Anna Jancewicz, w: José Ortega y Gasset, Po co wracamy do filozofii, wyb. Stanisław Cichowicz, "Spacja", Warszawa 1992. Więcej na temat relacji pomiędzy Hartmannem a Ortegą y Gassetem zob. Dorota Leszczyna, Nicolai Hartmann and José Ortega y Gasset: An overview of an intellectual relationship based on the correspondence of two philosophers from 1907-1912, "Diametros" 19, 75 (2023), s. 1-16.

58 Maszynopis tej pracy znajduje się w Deutsches Literaturarchiv Marbach. Można go także znaleźć online pod adresem: https://archiv.ub.uni-marburg.de/eb/2021/0019/ (dostęp: 25.03.2025).

59 Więcej na ten temat zob. Alicja Pietras, Hans Wagner's Transcendental Argument for the Idea of Human Dignity, "Forum Philosophicum" 27, No. 2 (2022), s. 261-272.